Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00162 008639 11203635 na godz. na dobę w sumie
Białoruski postmodernizm. Liryka pokolenia  Bum-Bam-Litu  - ebook/pdf
Białoruski postmodernizm. Liryka pokolenia Bum-Bam-Litu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1242-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Dla białorutenistyki polskiej, a nawet dla całego literaturoznawstwa białoruskiego, jest to praca szczególna, wręcz unikalna: po raz pierwszy przedmiotem wnikliwej analizy stała się poezja generacji młodych poetów białoruskich urodzonych w latach 70. XX wieku, nie zaś spuścizna klasyków literatury białoruskiej, czy też osiągnięcia uznanych autorów współczesnych. Ta głośna, odważna, prowokacyjna grupa literacka powstała w Mińsku w drugiej połowie lat 90. XX wieku, po czym opublikowała szereg manifestów, wydała kilka almanachów oraz tomików personalnych, po czym rozpadła się (według innej wersji zamieniła się w koło literackie ‘Szmerzwerkť,). Jednak jeszcze dzisiaj jej przedstawiciele - Źmicier Wiszniou, Juraś Barysiewicz, Alhierd Bacharewicz, Illa Sin, Serż Minskiewicz, Wiktar Żybul, Dżeci, Wolha Hapiejewa - odgrywają zauważalną rolę w życiu literackim Białorusi. Autorka przedstawia przedmiot badania na tle historycznym, społecznym oraz kulturowym, porównuje sytuację literacką w latach 90. XX wieku w Polsce, Rosji, Ukrainie i na Białorusi, tłumaczy specyfikę rozwoju literatury białoruskiej w czasach 'gorbaczowskiej perestrojki', krótkiego okresu odrodzenia narodowego, któremu na zmianę przyszła 'łukaszenkowska sowietyzacja'.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Katarzyna Bortnowska EE Bia∏oruski postmodernizm Liryka „pokolenia Bum-Bam-Litu” BUM_okladka_druk:Layout 1 4/15/09 10:26 AM Page 1 Katarzyna Bortnowska jest zwiàzana z Uniwersytetem Warszawskim od poczàtku swojej drogi naukowej. Na tej uczelni – w Katedrze Białorutenistyki – ukoƒczyła studia magisterskie i tu tak˝e – w Katedrze Studiów Interkulturowych Europy Ârodkowo- -Wschodniej – uzyskała tytuł doktora nauk humanistycznych w zakresie literaturoznawstwa. Zajmuje si´ historià tak zwanej nowej literatury białoruskiej, ze szczególnym uwzgl´dnieniem przemian zachodzàcych w niej od przełomu XX i XXI wieku . Jest autorkà artykułów nau- kowych publikowanych w Polsce i na Białorusi, a tak˝e tłumaczkà literatury białoruskiej. Autorka przedstawia tu przedmiot badania na tle historycznym, społecznym oraz kulturowym, porównuje sytuacj´ literackà w latach 90. XX wieku w Polsce, Rosji, Ukrainie i na Białorusi, tłumaczy specyfik´ rozwoju literatury białoruskiej w czasach „gorbaczowskiej pieriestrojki”, krótkiego okresu odrodzenia narodo- wego, po którym nastàpiła „¸ukaszenkowska sowietyzacja”. Wiedza na temat kontekstu historyczno-kulturowego daje badaczce mo˝liwoÊç wyodr´bnienia zasadniczych cech pisarzy „pokolenia Bum-Bam-Litu”. [Z recenzji prof. Siarhieja Kowalou] Autorka stara si´ zaprezentowaç „pokolenie Bum-Bam-Litu” w aspekcie tak socjologicznym, jak i literackim. Towarzyszy temu wiele cennych i słusznych uwag, dotyczàcych ró˝nicy podejÊcia do pokoleniowoÊci w badaniach zachodnio- i wschodnioeuropejskich. […] Poruszane w pracy zagadnienia nie doczekały si´ dotàd powa˝nego opracowania naukowego – tak w piÊmiennictwie białoruskim, jak i (tym bardziej) w Polsce. Z tego punktu widzenia jest to praca wartoÊciowa i niezwykle cenna, albowiem rzuca nowe Êwiatło na rozumienie współczesnej literatury białoruskiej, w Polsce niemal nieznanej. Stanowi te˝ istotny wkład w badania naukowe nad literaturami naszego regionu w ogóle. [Z recenzji prof. Małgorzaty Semczuk-Jurskiej] Cena 29 z∏ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== K a t a r z y n a B o r t n o w s k a B i a ł o r u s k i p o s t m o d e r n i z m BUM-str. tyt:Przybyszewski-str. tyt 2/16/09 4:06 PM Page 1 Bia∏oruski postmodernizm Liryka „pokolenia Bum-Bam-Litu” ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== BUM-str. tyt:Przybyszewski-str. tyt 2/16/09 4:06 PM Page 2 EEDruga Europa Seria monografii interkulturowych Europy Ârodkowo-Wschodniej Pod redakcjà Jana Koêbia∏a Tom IV W serii: Andriej Moskwin, Stanis∏aw Przybyszewski w kulturze rosyjskiej koƒca XIX –poczàtku XX wieku Warszawa 2007 Bernadetta Wójtowicz-Huber, „Ojcowie narodu”. Duchowieƒstwo greckokatolickie w ruchu narodowym Rusinów galicyjskich (1867-1918) Warszawa 2008 Magdalena Latkowska, Günter Grass i polityka Warszawa 2008 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== BUM-str. tyt:Przybyszewski-str. tyt 2/16/09 4:06 PM Page 3 Katarzyna Bortnowska Bia∏oruski postmodernizm Liryka „pokolenia Bum-Bam-Litu” Pod redakcjà naukowà Jana Koêbia∏a ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Siarhiej Kowalou Małgorzata Semczuk-Jurska Projekt okładki Zbigniew Karaszewski Redaktor prowadzący Maria Szewczyk Redakcja i indeks Anna Chyckowska Redakcja techniczna Zofia Kosińska Korekta Elwira Wyszyńska Skład i łamanie Dariusz Górski Na okładce – fot. Krzysztof Kleszcz; Źmicier Wiszniou podczas performensu na I Festiwalu Teatrów Europy Środkowej Sąsiedzi, Lublin 2006 Wydano z pomocą finansową Wydziału Lingwistyki Stosowanej i Filologii Wschodniosłowiańskich Uniwersytetu Warszawskiego © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009 © Copyright by Katarzyna Bortnowska, 2009 © logo i tytuł serii: „Druga Europa” by Jan Koźbiał 2009 ISBN 978-83-235-0579-2 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http:// www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy WUW: tel. (0 48) 22 55 31 333 e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Na Białorusi – czyli nigdzie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 „Pokolenie Bum-Bam-Litu” – próba definicji . . . . . . . . . . 23 „Pokolenie X” – aspekt socjologiczny i dziejowy . . . . . 23 Twórcy urodzeni w latach 70. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 „Roczniki siedemdziesiąte” w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 „Pokolenie lat 90.” w Rosji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 „Dewiatdesiatniki” na Ukrainie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 „Pokolenie Bum-Bam-Litu” na Białorusi . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 „Pokolenie Bum-Bam-Litu” w białoruskiej rzeczywistości literackiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 Podstawowe składniki strukturalne wierszy . . . . . . . . . . . 67 Kreacje podmiotu lirycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 Adresat wypowiedzi lirycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 Rzeczywistość przedstawiona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 Świat przedstawiony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 Krytyczny obraz rzeczywistości . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 System wartości wewnętrznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 Relacje między Bogiem a człowiekiem . . . . . . . . . . . . . 139 Relacje międzyludzkie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 Sztuka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 Specyficzne aspekty formalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 Gatunki liryczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Spis treści Leksyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 Grafika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Czerpanie ze „skarbnicy kultury światowej” . . . . . . . . 205 Element białoruski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 Wykaz wydawnictw książkowych, artykułów i stron internetowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Bóg wymyślił niebo i ziemię, Bahuszewicz – Białoruś. Wymyślili i umarli, a my – wegetujemy... Pod niebem bez Boga, na Białorusi bez Bahusze wicza... Walancin Akudowicz (Валянцін Акудовіч, Фрагменты страчанага гіпэртэксту, przeł. Katarzyna Bortnowska, „Калосьсе” 2001, nr 9, s. 103) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Na Białorusi – czyli nigdzie? Znane powiedzenie „w Polsce, czyli nigdzie”, wywodzące się ze sztuki Alfreda Jarry’ego Ubu Król, aż się prosi, by je przenieść na sy- tuację współczesnej Białorusi. Formalnie niepodległe i suwerenne pań- stwo (zważywszy, że w praktyce Związek Białorusi i Rosji jest tworem martwym), które narodziło się w tym samym czasie co Ukraina, wy- daje się nieobecne na mapie politycznej i kulturalnej świata, w przeci- wieństwie do tej ostatniej i tak gwałtownie na każdym polu dobijają- cej się swojego miejsca w rodzinie narodów. Sytuacja kulturowa Białorusi – by skupić się na dziedzinie, której dotyczy anonsowana książka – ewokuje w wyobraźni mniej uświado- mionego obserwatora niebyt porównywalny z niebytem politycznym. Zepchnięcie języka ojczystego – białoruskiego – na daleki plan, pro- mowanie przez władze drugiego, równouprawnionego języka urzędo- wego – rosyjskiego, którym znaczna część Białorusinów mówi jako językiem „ojczystym”, w którym toczy się i całe oficjalne życie kultu- ralne kraju, i kultura rozrywkowa, jak choćby literatura popularna wy- chodząca spod pióra Rosjan z Federacji Rosyjskiej lub z Białorusi czy wreszcie samych Białorusinów – to wszystko sprawia, że współczesna kultura białoruska, pozbawiona kotwicy, jaką dla każdego narodu, zwłaszcza wybijającego się na niepodległość, stanowi własny, odrębny język (przypomnijmy, że Żydzi, zakładając państwo Izrael, ożywili sta- rożytny język liturgiczny, którym od tysiącleci żaden Żyd nie mówił, i uczynili z niego język urzędowy oraz język codzienny), wydaje się (nie tylko zagranicy, lecz także części mieszkańców tego kraju) fata- morganą. Książka Katarzyny Bortnowskiej pokazuje, że to wszystko niepraw- da. Że wprawdzie warunki polityczne, swoista białoruska „żelazna kur- tyna”, utrudniają dostrzeżenie jądra białoruskości, lecz mimo to ono nie tylko istnieje, lecz także ewoluuje w rytmie paralelnym do rytmu rozwojowego krajów naprawdę wolnych. Literatura białoruska, jak po- kazuje książka młodej badaczki, istnieje i się rozwija – literatura biało- ruska, czyli białoruskojęzyczna, co do tego autorka nie pozostawia ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Na Białorusi – czyli nigdzie? wątp liwości. Bo choć w rozwoju kulturalnym każdego kształtujące- go się narodu są etapy, gdy język ojczysty dopiero się formuje, dopie- ro podnoszony „z ludu” i przeniesiony do elit staje się językiem „dla ludu”, to piśmiennictwo początkowo posługuje się językiem „obcym”, „starszym”. Takim językiem dla kultury polskiej była najpierw łaci- na. Takim językiem dla kultury białoruskiej była przed wiekami polsz- czyzna. Narody i państwa wchodzą w proces historycznokulturowy w róż- nych okresach historii i w różnych konstelacjach. Związane jest z tym zagadnienie „starszości” i „młodszości” kulturowej narodów i państw. Rosja, odbierana przez Polaków (w sensie negatywnym, politycznym) jako „Starszy Brat”, z całą pewnością może być uznana na płaszczyź- nie rozwoju kultury za „młodszego brata” (raczej: „młodszą siostrę”) Polski, zarówno w sensie chronologicznym, jak i w sensie wpływów. Wpływ obcej kultury generalnie zakłada zresztą własne, oryginalne zręby kulturowe – gdyby naród i państwo takowych było pozbawio- ne, nie byłoby w ogóle zdolne do twórczej recepcji wpływów obcych. I dopóki takich własnych zrębów odpowiednio ugruntowanych nie po- siada, rzeczywiście takiej recepcji nie dokonuje. Wiedział o tym Mak- sim Bahdanowicz, kiedy poszukiwał wyznacznika białoruskości w swoim dążeniu do europeizacji literatury białoruskiej*.1 I trzeba pewnego czasu – a jest to zwykle okres kilku wieków – nim naród ukształtowany we własne państwo okrzepnie na tyle, że jest zdolny do wytworzenia kultury włączonej w szerszy obieg kultu- rowy. Stąd państwo polskie, które okrzepło już pod koniec X wieku, dopiero cztery czy pięć wieków później włączyło się twórczo w eu- ropejski proces historycznokulturowy – odrodzenie. Stąd Rosja (Ruś moskiewska), która jako państwo okrzepła już w XIV–XV stuleciu, włączyła się w europejski proces historycznokulturowy trzy czy może nawet cztery wieki później – w oświeceniu, a tak naprawdę – w ro- mantyzmie. Rosja oświeceniowa z pewnością może być nazwana młod- szą siostrą Polski, wówczas to bowiem dziedzictwo kulturowe tej ostat- niej od dwóch wieków opromieniała postać Jana Kochanowskiego. Puszkin był rówieśnikiem Mickiewicza, lecz rówieśnika Kochanow- skiego Rosja nie miała. W tym procesie rozprzestrzeniania, czy może lepiej budzenia się kultury europejskiej (gdyż postrzeganie tego procesu w kategoriach „recepcji literatury europejskiej” = „zachodniej” jest czymś z gruntu * Por. Katarzyna Bortnowska, Europeizacja białoruskiej literatury – teoria Maksi- ma Bahdanowicza i jej wymiar praktyczny, „Recepcja – Transfer – Przekład” 2005, nr 5, s. 33–44. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Na Białorusi – czyli nigdzie? 11 mylącym), literatura białoruska byłaby chyba „najmłodsza”. Ciąg ten chronologiczny można by przekornie zafiksować w takiej oto kolejno- ści: Niemcy – Polska – Rosja – Litwa – Ukraina – Białoruś. Jest to duże uproszczenie, lecz tego typu konstrukcje mentalne są konieczne dla każdej próby uchwycenia istotnych momentów procesu historyczno- kulturowego. Warto podkreślić, że literatura rosyjska – podobnie jak polska – rozwijała się w obrębie własnego państwa. Trzy ostatnie wy- mienione literatury tworzyły się w obrębie państwowości obcych. Litwa we własnym państwie, Wielkim Księstwie Litewskim, dała pierwszeń- stwo kulturze ruskiej; ramy państwowe (suwerenne, lecz nie własne) dała przebudzeniu literatury litewskiej („ojciec” literatury litewskiej Krystian Donelaitis, 1714–1880) państwowość pruska, w ramach któ- rej znalazła się część Litwy etnicznej (Litwa pruska). Dla podparcia po- wyższej chronologii dodajmy, że „ojciec” literatury ukraińskiej, Iwan Kotlarewski (1769–1838), był jednak młodszy od Donelaitisa. Ale i on działał w obrębie państwowości „obcej” – rosyjskiej, choć urodził się (Połtawa) i mieszkał na Ukrainie. Dla porównania pierwszy znaczący nowoczesny twórca białoruski – Janka Kupała – urodził się w roku 1882 na Białorusi, w sensie państwowym w Cesarstwie Rosyjskim. Jesz- cze młodszy był Maksim Bahdanowicz (1891–1917), który ostatecznie ugruntował i ukierunkował rozwój literatury białoruskiej. Pomijam tu zagadnienie kultury oraz literatury białoruskiej i ukraińskiej w ramach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, gdyż jest to zagadnienie odrębne – mówimy tu o wchodzeniu literatur narodowych w obieg literatury powszechnej. Inaczej trzeba by sięgnąć do tak dawnego antenata bia- łoruszczyzny, jak Franciszak Skaryna (1490–1551), słynny drukarz, który wydał pierwszą książkę w języku starobiałoruskim. Monografia Katarzyny Bortnowskiej odsłania przed nami prawdę, że literatura białoruska nie tylko istnieje. Dzięki tej książce uświada- miamy sobie, że zakończył się proces „europeizacji” literatury białoru- skiej, zapoczątkowany na przełomie XIX i XX wieku przez Maksima Bahdanowicza. Jakikolwiek byłby nasz stosunek do postmodernizmu, trzeba powiedzieć tak: wejście Białorusi w normalny krwiobieg kultu- ry europejskiej i światowej dokonało się akurat w okresie, gdy post- modernizm jest prądem dominującym. Na to nie ma rady. Zresztą – co autorka dobitnie ukazuje w doskonałych analizach szczegółowych – ten białoruski postmodernizm ma swoją specyfikę właśnie „białoruską”, doskonale dającą się wywieść z jego genezy. Pa- miętajmy, że – licząc tylko od odrodzenia – proces historycznoliterac- ki nowożytnej Europy ma już za sobą pół tysiąca lat. I ten deficyt pię- ciu wieków doskonale daje się zauważyć w pierwszej białoruskiej „epoce” literackiej i kulturowej nawiązującej bezpośredni dialog z resz- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Na Białorusi – czyli nigdzie? tą świata. Te pięć stuleci brakującego rozwoju musi się teraz zmieścić w jednej czy dwóch dekadach. Docenić należy zmysł syntetyczny autorki, która swej próbie okreś- lenia specyfiki opisywanego zjawiska nadała namacalne wymiary tre- ściowe. Wymieńmy tu tytuły dwóch zwłaszcza rozdziałów: Rzeczywi- stość przedstawiona, System wartości wewnętrznych oraz dwa aspekty opisane w rozdziale Podstawowe składniki strukturalne wierszy: Kre- acja podmiotu lirycznego i Adresat wypowiedzi lirycznej. I trzeba podziwiać autorkę za to, że prąd dający – jak żaden inny – badaczom asumpt do programowego tworzenia „literatury z litera- tury” scharakteryzowała w sposób pozwalający czytelnikowi się zorien- tować, o czym poeci białoruscy piszą. I płynie stąd budujący wniosek – postmoderniści (w każdym razie białoruscy) „o czymś” jednak piszą! Co więcej, jak twierdzi autorka, „prezentują dość typowy kanon war- tości wewnętrznych, w którym główne znaczenie mają wiara, miłość i twórczość”. Ta bliskość wartości tradycyjnych w połączeniu z awan- gardowością formy to kolejny odprysk „nieprzetworzonych” epok wcześniejszych rozwoju literatury. Wszystko to sprawia, że książka – daleka od literaturoznawczego nowinkarstwa – jest metodologicznie i intelektualnie bardzo rzetelna. Zaszeregowanie historycznoliterackie białoruskiego postmodernizmu – zadanie przecież niełatwe wobec chronologicznej otwartości tej for- macji kulturowej – jest kolejnym ważnym osiągnięciem autorki. Nie po- przestała ona bowiem na opisaniu specyficznych jego cech, lecz wpisa- ła ten prąd w historię literatury białoruskiej, ukazując z jednej strony istotną cezurę, jaką on stanowi w jej rozwoju, a zarazem – przez to za- szeregowanie – uwypuklając niejako automatycznie fakt, że literatura białoruska ma w ogóle swoją historię (w zasadzie jeszcze nienapisaną). Jakże to dawna i niedawna zarazem przeszłość, gdy w odbiorze mniej uświadomionego Polaka tacy wybitni twórcy białoruscy, jak choć- by prozaik Wasil Bykau, należeli do „literatury radzieckiej”, a ich książ- ki były tłumaczone z tłumaczeń rosyjskich(?)* Kto jak kto, ale Polacy zasługują na to – a zarazem mają obowiązek – by dowiedzieć się o ist- nieniu literatury białoruskiej. Prezentowana w tym tomie rozprawa im to umożliwi.2 A na tytułowe pytanie książka Katarzyny Bortnowskiej daje jasną odpowiedź: na Białorusi – czyli w sercu Europy. * Daleki jestem od niedoceniania języka rosyjskiego dla popularyzacji pisarzy białoruskich. Niemniej oderwanie w świadomości szerokiego, zwłaszcza zagranicz nego odbiorcy utworów twórców białoruskich od języka ojczystego nie mogło być korzystne dla rozwoju literatury białoruskiej. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Na Białorusi – czyli nigdzie? 13 Ze względu na specyficzną sytuację polityczną i kulturową Biało- rusi historię literatury białoruskiej pisze się poza krajem. I piszą ją inni. W szczególności Polacy. Wartościowa monografia młodej polskiej ba- daczki to dług spłacany Białorusi przez polską kulturę – kulturę, która we wspólnym polsko-litewsko-ruskim bycie Rzeczypospolitej Obojga Narodów była „kulturą dominującą”. Jan Koźbiał ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Tradycje modernizmu, obecne w historii literatur euro- pejskich, w tym także białoruskiej, rozwijały się w ciągu całego XX wieku. W wieku XXI zaś, kiedy zaobserwo- wać można zmianę sytuacji historyczno-kulturowej, kiedy samodzielnie ogłasza się i ugruntowuje literacki postmo- dernizm, tradycje te nadal oddziałują. Doświadczenia lat 1910–1920 stały się dla zwolenników współczesnej awangardy literackiej dowodem na to, że nie ma nicze- go nowego pod słońcem – gdzieś i kiedyś coś podobne- go już istniało. Lawon Barszczeuski, Piatro Wasiuczenka, Michaś Tyczyna1 Potrzebę unowocześniania literatury białoruskiej uświadamiali sobie już twórcy pierwszej połowy XX wieku. Tradycja literacka, wypraco- wana przez klasyków związanych z wydawanym w latach 1906–1915 czasopismem „Nasza Niwa” (wśród których byli między innymi Janka Kupała czy Jakub Kołas), nie pozwalała na swobodny rozwój twórczy. Podporządkowana idei wyzwolenia narodowego, na wskroś patriotycz- na, wyznaczała wyraźne granice artystycznej działalności. Istnieniu tych granic przeciwstawiali się nawet niektórzy pisarze związani bezpośrednio z „Naszą Niwą”. Przede wszystkim Maksim Bahdanowicz, który za swój główny cel twórczy uważał europeizację literatury białoruskiej, opierającą się przede wszystkim na rozwoju es- tetycznym i transferze motywów oraz tendencji kulturowych znanych Europie Zachodniej. Jego twórczość, choć niewielka pod względem liczby wydań, wywarła niebagatelny wpływ na kontynuatorów moder- nistycznych tendencji. 1 Лявон Баршчэўскі, Пятро Васючэнка, Міxась Тычына, Беларуская літаратура і свет. Ад эпоxі рамантызму да нашыx дзён. Папулярныя нарысы, Mińsk 2006, s. 226. Fragmenty analizowanych obcojęzycznych materiałów publicystycznych, krytycznych i naukowych przytaczane są w tekście w tłumaczeniu autorki (chyba że podano ina- czej). W oryginale występują jedynie omawiane utwory poetyckie, których przekłady filologiczne (także autorskie) umieszczane są w przypisach. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Wstęp Na tym polu niezwykle ważna jest także poezja Wacława Łastous- kiego (Własta), będącego w latach 1909–1914 sekretarzem „Naszej Niwy”. To bowiem właśnie on jako pierwszy podjął próbę wpro- wadzenia tendencji modernistycznych do literatury białoruskiej. Choć w twórczości pozostawał bliski ideom Maksima Bahdanowicza, swoje poglądy estetyczne deklarował w znacznie bardziej kategorycz- ny sposób: Формаў трупеxлыx я вораг дасконны, сцежак стаптаныx не зношу тварэнні; новым імкненням даць новыя формы, новыя словы і дум выражэння стаўлю я мэтай (Вацлаў Ластоўскі, *** Формаў трупеxлыx я вораг дасконны)2 Znaczne ożywienie dążności awangardowych na Białorusi miało miejsce w latach 20. XX wieku. Wtedy właśnie swą działalność na polu literatury zaczęli rozwijać twórcy pozostający początkowo człon- kami powstałego w 1923 roku ugrupowania Maładniak, a od 1926 roku – zrzeszeni w grupie Uzwyszsza. Podstawowym celem Maładnia- kowców było opiewanie nowej rewolucyjno-proletariackiej rzeczywi- stości. Służyć temu celowi miało przede wszystkim kategoryczne od- rzucenie „Naszaniwskiej” tradycji, która, jak sami pisali, była dla nich niczym: „znoszony papuć, który może zabrudzić czystą nogę”3. Kate- goryczne odcięcie się od tradycji początku wieku wiązało się ze zmia- nami w zakresie semantycznym (odejściem od kanonicznej tematyki patriotycznej), ale przede wszystkim ze swoistymi eksperymentami w zakresie formalnym. To właśnie Maładniakowcy jako pierwsi wpro- wadzili do literatury białoruskiej nowe prądy i tendencje, takie jak: fu- turyzm, ekspresjonizm czy kubizm. Zupełnie inne nastawienie ideologiczne prezentowali Uzwyszeńcy: Rozpoczęli szlak powrotu literatury białoruskiej do swoich korzeni [...]. Sza- nując Kupałę, Uzwyszeńcy oddawali jednak przewagę Bahdanowiczowi, któ- rego w latach 20. nie było już pośród żywych4. 2 „Form skostniałych jestem wrogiem dozgonnym, / nie znoszę tworzenia ścieżek wydeptanych; / nowym dążeniom dać nowe formy, / nowe słowa i myśli wyrażenia / jest moim celem” (Вацлаў Ластоўскі, Выбраныя творы, Mińsk 1997, s. 510; cyt. za: Аляксандар Баршчэўскі, Беларуская эміграцыйная пісьмовасць. Частка 1, Warszawa 2004, s. 60). 3 „Маладняк” 1925, nr 6, s. 63, cyt. za: Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя ў 4 т., t. II: 1921–1941, Mińsk 1999, s. 23. 4 Ірына Багдановіч, Авангард і традыцыя. Беларуская паэзія на xвалі нацыяналь- нага адраджэння, Mińsk 2001, s. 318. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 17 W tym sensie zatem stawali się kontynuatorami europeizacji litera- tury białoruskiej, której w ich ujęciu podstawowym elementem miała być koncepcja tak zwanego „aktywizmu”, czyli nieograniczonej ten- dencjami politycznymi swobody twórczej. Głównym celem semantycz- nym było zaś dla nich podwyższenie poziomu literatury białoruskiej, deklarowane już na poziomie samej nazwy ugrupowania. Po czystkach lat 30. XX wieku białoruska scena literacka stanęła przed koniecznością ponownego odrodzenia (nie pierwszego w histo- rii tej literatury). Pisarze, którzy sięgali po pióro po tym czasie, prze- ważnie kontynuowali tradycję „Naszej Niwy” (co było bez wątpienia uwarunkowane sytuacją historyczno-polityczną), przyczyniając się jed- nak w znaczny sposób do rozwoju literatury białoruskiej. Łączenie tra- dycji z nowoczesnością, swoistym eksperymentatorstwem, stało się do- meną pokoleń wchodzących do literatury w drugiej połowie XX wieku (wśród twórców realizujących te tendencje warto wymienić chociażby Ryhora Baradulina czy Alesia Razanawa). Próby modernizacji literatury białoruskiej podejmowali się także powojenni pisarze emigracyjni (na przykład Janka Juchnawiec)5. Ich działalność jednak miała niewielki wpływ na rozwój literatury na Bia- łorusi, ze względów politycznych dzieła pisarzy emigracyjnych nie mogły być bowiem publikowane w ojczyźnie. Jeżeli zaś wydane poza jej granicami utwory w jakiś sposób docierały na Białoruś, były natych- miast konfiskowane przez odpowiednie organa władzy. Warto podkreś- lić, że tendencje modernistyczne w białoruskiej literaturze emigracyj- nej przejawiały się głównie na poziomie formalno-estetycznym, pod względem merytorycznym literatura ta pozostawała kanonicznie wier- na przede wszystkim idei patriotyzmu. Dopiero w 1995 roku, już po upadku ZSRR i powstaniu niezależ- nego państwa białoruskiego, na scenie literackiej zaistniała generacja, która zdecydowała się deklaratywnie zerwać z tą tradycją. Młodzi twór- cy, zjednoczeni początkowo w grupie literackiej Bum-Bam-Lit, wpro- wadzili do literatury zupełnie nowe spojrzenie i zmienili sposób po- strzegania procesu komunikacji literackiej, a niemal cały swój wysiłek twórczy skierowali na zmodernizowanie literatury białoruskiej. Sami nazwali siebie postmodernistami, próbując zapewne podkreślić, iż ich twórczość nasycona jest tendencjami, które są w pełni aktualne także w literaturach państw Europy Zachodniej, że to właśnie w ich twór- czości ziszcza się stworzona przez Maksima Bahdanowicza idea euro- peizacji literatury białoruskiej. 5 Por. Ленанід Пранчак, Беларуская Амерыка, Mińsk 1994. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Wstęp Porównanie tej młodej generacji z rówieśniczymi pokoleniami państw sąsiednich pokazuje, że stosowane przez nich techniki moder- nizacyjne są naturalną konsekwencją okoliczności, w których ci ludzie dojrzewali, że krzewione przez nich idee sztuki nowoczesnej są w isto- cie sposobami na odnalezienie się w niesprzyjającej rzeczywistości. Ze względu na fakt, iż na poziomie semantycznym, a także formalnym, twórczość poetów urodzonych w latach 70. XX wieku konstytuuje pewną całość, właściwe wydaje się rozpatrywanie jej właśnie w kon- tekście pokoleniowym. Zasadność stosowania terminu „pokolenie literackie” w odniesie- niu do ludzi, których łączy dekada urodzenia, jest jednakże problemem powszechnie dyskutowanym zarówno na Białorusi, jak i w Polsce, Ukra- inie czy Rosji. Celem niniejszej monografii nie jest włączenie się w tę dyskusję, a jedynie ukazanie pewnych prawidłowości w postrzeganiu i rozumieniu świata przez młodych twórców. Aby zatem uniknąć wszel- kich kontrowersji, opisywana grupa została tu nazwana „pokoleniem Bum-Bam-Litu”, a stosowany w tej nazwie cudzysłów sugerować ma jedynie emblematyczne wykorzystanie terminu. Podstawowym celem tejże rozprawy jest analiza twórczości poetyc- kiej przedstawicieli „pokolenia Bum-Bam-Litu”, prowadząca do uka- zania specyficznych cech generacyjnych, objawiających się w poezji młodych artystów. Poezja twórców urodzonych w latach 70. nie była dotąd przedmiotem osobnego opracowania naukowego ani na Biało- rusi, ani poza jej granicami. Co więcej, została ona pominięta także przez badaczy opisujących całościowo proces rozwoju współczesnej li- teratury białoruskiej, między innymi w takich publikacjach jak cyto- wana wcześniej czterotomowa Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя, wydana przez Narodową Akademię Nauk Białorusi, czy Су час ная беларуская літаратура. Дапаможнік для навучэнцаў, абітурыентаў і настаўнікаў autorstwa Lubou Łamieki6. Krótką wzmian- kę na temat twórczości ugrupowania Bum-Bam-Lit zamieścili Lawon Barszczeuski, Michaś Tyczyna i Piatro Wasiuczenka w cytowanej wcześ- niej publikacji pod tytułem Беларуская літаратура і свет, jednak jej lakoniczność powoduje, iż nie stanowi ona cennego źródła dla rozwa- 6 Любоў Ламека, Сучасная беларуская літаратура. Дапаможнік для навучэнцаў, абітурыентаў і настаўнікаў, Mińsk 1998. Pozycja ta, przygotowana jako pomoc dla studentów i nauczycieli, jest niezwykle znamienna. Chociaż bowiem była ona wydana w 1998 roku, w którym to o ugrupowaniu Bum-Bam-Lit było już stosunkowo głośno na Białorusi, nie zawarto w niej żadnego nawiązania do najnowszych tendencji w lite- raturze. Dowodzić to może przed wszystkim tego, iż twórczość młodych modernistów białoruskich nie była i nie jest postrzegana w ojczystym kraju jako temat rozpraw i dociekań naukowych. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 19 żań prowadzonych na potrzeby niniejszej dysertacji. W istniejących opracowaniach, z których na szczególną uwagę (głównie ze względu na zakres badań) zasługują przede wszystkim Разбурыць Парыж Wa- lancina Akudowicza7 oraz Новая літаратурная сітуацыя: змена куль- турнай парадыгмы Hanny Kislicyny8, analizę twórczości i działalności niektórych spośród przedstawicieli „pokolenia Bum-Bam-Litu” mylnie łączono z analizą „pokolenia Tutejszych” (twórców urodzonych w la- tach 60.) bądź też działalność samego ugrupowania Bum-Bam-Lit przedstawiano jako odrębną całość. Takie podejście badaczy współczes- nej literatury białoruskiej stało się przyczyną swoistego nieładu termi- nologicznego (związanego chociażby z przypadkowym posługiwaniem się pojęciem „pokolenie literackie”). Jego uporządkowanie jest kolej- nym celem niniejszej pracy. Warto podkreślić także, iż ów nieład nie odnosi się jedynie do przynależności generacyjnej poszczególnych twór- ców, ale także do samego dyskursu krytycznoliterackiego. Stosowanie pojęć takich jak „modernizm”, „postmodernizm”, a także nazw gatun- ków literackich i metod twórczych jest na Białorusi co najmniej przy- padkowe. Praca ta ma na celu uporządkowanie i dodefiniowanie przy- najmniej części z nich. Podstawą badań była przeprowadzona w tradycyjny sposób wnikli- wa analiza i interpretacja wierszy zawartych w zbiorkach poetyckich następujących twórców: Maryi Baradziny (Вышэй за паўночны вецер), Michasia Baszury (Паліванне на муx са шланга), Wiery Burłak (За зда- ровы лад жыцьця), Andreja Bursawa (Дзівін), Andreja Chadanowicza (Землякі, альбо Беларускія лімэрыкі, Лісты з-пад коўдры, Старыя вершы, Сто лі100ў на tut.by), Dzianisa Chwastouskiego (Лугназад), Wolhi Ha- piejewej (Рэканструкцыя неба), Natalli Kapy (Бэзавыя дрэвы), Arcioma Kawaleuskiego (Адмысловыя гульні), Hleba Łabadzienki (Pager-вершы), Rahnieda Małachouskiego (Беражніца), Sierża Minskiewicza (Мінскія/ Менскія санэты, Праз галерэю), Walżyny Mort (Я тоненькая як твае вейкі), Źmiciera Plana (Таксыдэрмічны практыкум), Natalli Rusieckaj (Два бяссонні), Aksany Sprynczan (Вершы ад А.), Wiki Trenas (Цуд канфіскаванага дзяцінства), Źmiciera Wiszniowa (Тамбурны маскіт, Трап для сусьліка альбо Нэкрафілічнае дасьледаваньне аднаго віду грызуноў, Фараон у заапарку) oraz Wiktara Żybula (Дыяфрагма). Ana- lizie poddane zostały także inne wiersze, niewłączone do wyżej wy- mienionych wydań lub napisane przez autorów debiutujących na ła- mach czasopism: „Arche”, „Dziejasłou”, „Nihil”, „Teksty”, a także na 7 Валянцін Акудовіч, Разбурыць Парыж, Mińsk 2004. 8 Ганна Кісліцына, Новая літаратурная сітуацыя: змена культурнай парадыгмы, Mińsk 2006. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Wstęp stronach internetowych (wszystkie linki, podane w przypisach biblio- graficznych, były aktualne na dzień 20 II 2008). Jak wspominano wcześniej, twórczość tych poetów nie była nigdy tematem osobnego opracowania o charakterze naukowym. Dlatego też w badaniach można się było oprzeć jedynie na tekstach publicystycz- nych, krytycznoliterackich bądź na fragmentach autoreferatu przygo- towywanej w 2006 roku dysertacji Aksany Biazlepkiny (ponieważ jed- nak praca ta dotyczyła w głównej mierze ugrupowań literackich, to wyniki przeprowadzonych przez autorkę badań miały jedynie częścio- wy związek z tematem niniejszej rozprawy). Oprócz wymienionych wyżej wydań książkowych Walancina Akudowicza i Hanny Kislicyny pod uwagę wzięto także publicystyczne edycje Jurasia Barysiewicza, Ihara Babkowa, Piatra Wasiuczenki i Źmiciera Wiszniowa; te jednak odnosiły się w głównej mierze do działalności ugrupowania Bum-Bam- -Lit, nie zaś do twórczości całej generacji. W niniejszych badaniach uwzględniono zatem także szereg artykułów (dotyczących przede wszystkim twórczości poszczególnych autorów) drukowanych na ła- mach czasopism: „Arche”, „Dziejasłou”, „Litaratura i Mastactwa”, „Nasza Niwa”9, a także „Teksty”. Ze względu na fakt, iż większość poetów, których twórczość ana- lizowana jest w niniejszej pracy, wciąż żyje (smutny wyjątek stanowi tu Dzianis Chwastouski), początkowym założeniem było włączenie do badań także wypowiedzi poszczególnych twórców. W tym celu przy- gotowana została ankieta, w której młodzi poeci mogli wypowiedzieć się na tematy związane przede wszystkim z twórczością własną i jej obecnością na białoruskiej scenie literackiej. Mimo ustnych deklaracji większości autorów o chęci udziału w tym przedsięwzięciu, żaden z nich nie podjął trudu wypełnienia i odesłania arkusza z pytaniami (wyjątek stanowili Juraś Barysiewicz i Illa Sin, którzy jednak ze wzglę- du na charakter swojej twórczości nie zostali włączeni do badań). Z tego powodu podstawowym źródłem informacji o opiniach młodych twórców na poszczególne tematy uczyniono prowadzone przez nich blogi. Przedstawiciele młodego pokolenia poetów białoruskich nie stosu- ją jednolitych zasad pisowni. Wykorzystują bowiem albo ortografię skodyfikowaną w 1918 roku przez Bronisława Taraszkiewicza (zwaną taraszkiewicą), albo zreformowaną w 1933 roku przez Związek Komi- 9 Na Białorusi pod tym tytułem istniały aż trzy gazety: pierwsza ukazywała się w latach 1906–1915 i jest do dziś symbolem klasyki literatury białoruskiej, druga wychodziła w roku 1920 i stanowiła próbę wznowienia pierwozoru, a trzecia od 1991 roku do chwili obecnej jest wydawana w formie tygodnika. Wszystkie cytaty, przywo- ływane w niniejszej pracy, pochodzą z tej trzeciej gazety. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 21 sarzy Narodowych (zwaną narkomauką10). W cytatach, przypisach bi- bliograficznych oraz w bibliografii stosowano taką pisownię, jaką za- proponował autor. Stąd też niektóre imiona czy nazwiska autorów funkcjonują w niniejszej monografii w dwóch formach (na przykład Зміцер Вішнёў і Зьміцер Вішнёў). Książka ta to dysertacja doktorska napisana w 2008 roku w Kate- drze Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej na Wy- dziale Lingwistyki Stosowanej i Filologii Wschodniosłowiańskich Uni- wersytetu Warszawskiego. Jej powstanie nie byłoby możliwe, gdyby nie pomoc szeregu osób, którym chciałabym złożyć serdeczne po- dziękowania. Przede wszystkim mojej rodzinie – Mężowi i Mamie, któ- rzy robili wszystko, co było w ich mocy, by umożliwić mi swobodną pracę naukową, a ich niezłomna wiara w moje możliwości dodawała mi skrzydeł, a także Babci Zofii Tylowej, której wieczna opieka stawa- ła się moją motywacją. Chciałabym także złożyć serdeczne podziękowania gronu wybit- nych naukowców, którzy zechcieli służyć mi radą i pomocą na etapie redagowania i recenzowania niniejszej rozprawy. Przede wszystkim Panu Profesorowi Mikołajowi Chaustowiczowi za serdeczność i bezin- teresowną pomoc, dzięki której mogłam wyeliminować z pracy szereg pomyłek. Panu Profesorowi Antoniemu Semczukowi, Panu Profesoro- wi Telesforowi Poźniakowi oraz Pani Profesor Małgorzacie Semczuk- -Jurskiej za przychylne recenzje, cenne uwagi krytyczne i wnikliwość, z którą czytali niniejszy tekst. Szczególne podziękowania kieruję ku Panu Profesorowi Siarhiejowi Kawalowowi za niezywkle ważkie pod- powiedzi, przychylność, która przerosła moje oczekiwania oraz kredyt zaufania, na który sobie nie zasłużyłam. Miałam niebywałe szczęście, iż mogłam spotkać na swojej drodze także dwoje niezwykłych ludzi, którzy właściwie mną pokierowali i bez których nie tylko powstanie niniejszej książki nie byłoby możliwe, ale w ogóle moja praca naukowa. Są to Pani Doktor Zofia Skibińska-Cha- ryło, która ukazała mi piękno literatury białoruskiej, pozwoliła uwie- rzyć we własne możliwości i stała się wzorem do naśladowania, oraz Pan Profesor Aleksander Barszczewski, będący nie tylko promotorem pracy doktorskiej, lecz także wielkim autorytetem i wspaniałym, peł- nym ciepła opiekunem. Ku Panu Profesorowi Aleksandrowi Barszczew- skiemu kieruję szczególne podziękowania. To właśnie dzięki Jego tro- 10 Warto podkreślić, iż reforma 1933 roku została przeprowadzona w celu mak- symalnego zbliżenia języka białoruskiego do norm obowiązujących w języku rosyjskim. Stąd też dziś nierzadko wybór klasycznej pisowni, skodyfikowanej przez Bronisława Taraszkiewicza, jest przez młodych twórców tłumaczony pobudkami patriotycznymi. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Wstęp sce, życzliwości i zaangażowaniu mogłam bez wątpliwości oddawać się pracy, a dzięki Jego uwagom krytycznym, wskazówkom i kurateli na- ukowej niniejsza książka mogła nabrać ostatecznego kształtu. Pan Pro- fesor był i jest dla mnie drugim ojcem, jakiego życzę każdemu. Publikacja tej książki nie byłaby możliwa bez Pana Profesora Jana Koźbiała, który nie tylko uwierzył w jej wartość i umożliwił edycję, ale był jedną z inspiracji mojej pracy, wspierał mnie na wszystkich eta- pach jej powstawania, darzył niezwykle cennymi uwagami krytyczny- mi, motywował i czuwał. Za to, że spełnił moje największe marzenie z dzieciństwa, dziękuję ponad wszystko. Mam nadzieję, że uda mi się kiedyś spłacić zaciągnięty dług wdzięcz- ności. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Białoruski postmodernizm. Liryka pokolenia Bum-Bam-Litu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: