Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00752 010807 7480838 na godz. na dobę w sumie
Biegli w postępowaniu sądowym cywilnym i karnym. Praktyczne omówienie regulacji z orzecznictwem - ebook/pdf
Biegli w postępowaniu sądowym cywilnym i karnym. Praktyczne omówienie regulacji z orzecznictwem - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 452
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8092-425-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Publikacja stanowi kompleksowe opracowanie dotyczące instytucji biegłego w postępowaniu sądowym cywilnym i karnym. Autorki poza rozważaniami teoretycznymi wykorzystały także bogatą judykaturę Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych.
Czytelnika może szczególnie zainteresować:
- kompleksowe zaprezentowanie stanowiska doktryny i wybranego orzecznictwa, zarówno w procesie cywilnym, jak i karnym, dotyczącego zagadnień związanych ze statusem biegłego, jego prawami i obowiązkami, wyłączeniem biegłego oraz opracowaną przez eksperta opinią;
- przedstawienie statusu biegłego zarówno w kodeksowych, jak i pozakodeksowych regulacjach prawnych;
- zawarcie w jednym opracowaniu regulacji prawnych z zakresu postępowania cywilnego, jak również postępowania karnego, co ma atut interdyscyplinarny.
W publikacji uwzględniono m.in. nowelizację z dnia 11 marca 2016 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, która weszła w życie 15 kwietnia 2016 r., a także zmiany z zakresu postępowania cywilnego dokonane ustawą z dnia 5 sierpnia 2015 r. o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów oraz z dnia 10 lipca 2015 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny, ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw. Z tego względu książka będzie szczególnie przydatna dla pełnomocników stron procesowych (adwokatów, radców prawnych), pracowników organów sądowych (sędziów, prokuratorów, referendarzy sądowych), a także ekspertów sporządzających opinie prawne.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Biegli w postępowaniu sądowym cywilnym i karnym Praktyczne omówienie regulacji z orzecznictwem Joanna Dzierżanowska, Joanna Studzińska KOMENTARZE PROBLEMOWE WARSZAWA 2016 Stan prawny na 8 września 2016 r. Recenzentki dr hab. Agnieszka Góra-Błaszczykowska dr hab. Małgorzata Wąsek-Wiaderek, prof. KUL Jana Pawła II Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Katarzyna Gierłowska Opracowanie redakcyjne Michał Dymiński Łamanie Fotoedytor Poszczególne części komentarza opracowały: Joanna Dzierżanowska: część II Joanna Studzińska: część I © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN: 978-83-8092-425-3 Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści Spis treści SPIS TREŚCI Wykaz skrótów                                       9 Część I Biegły w postępowaniu cywilnym Rozdział 1. Status biegłego                             15 1 Pojęcie biegłego                                  16 2 Rodzaje biegłych                                 29 3 Powołanie biegłego                               34 4 Wiadomości specjalne                             39 5 Charakter stosunku łączącego biegłego z organem sądowym                                       48 6 Rękojmia należytego wykonywania obowiązków przez biegłego                                   50 7 Instytucja naukowa                               54 8 Prawa i obowiązki Przyrzeczenie (art 280, 287 kpc)                              71 9 Odpowiedzialność biegłego                         89 10 Wyłączenie biegłego                               93 11 Wynagrodzenie biegłego                           99 Wybrane orzecznictwo                                111 Rozdział 2. Wykorzystanie dowodu z opinii biegłego w postępowaniu cywilnym                             137 1 Charakter opinii biegłego w postępowaniu rozpoznawczym                                   137 5 Spis treści 2 Wykorzystanie dowodu z opinii biegłego w postępowaniu egzekucyjnym                                     149 3 Rola opinii biegłego                                158 4 Postanowienie o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego                                         161 5 Dopuszczenie dowodu z opinii biegłego na wniosek i z urzędu                                        165 6 Powołanie kilku biegłych                            172 7 Przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego             174 8 Termin sporządzenia opinii                           182 9 Zasady formułowania pytań kierowanych do biegłych     184 Wybrane orzecznictwo                                186 Rozdział 3. Opinia biegłego w postępowaniu cywilnym                                            200 1 Pojęcie i elementy opinii                            200 2 Zakres i rodzaje opinii                             210 3 Dodatkowa (uzupełniająca) opinia biegłego            213 4 Łączna opinia biegłego                            216 5 Sposób formułowania opinii                        219 6 Forma wydania opinii – ustna czy pisemna             221 7 Opinie tzw prywatne                              224 8 Opinia wydana w innym postępowaniu                229 9 Opinia biegłego jako przedmiot ochrony prawnoautorskiej                                 232 10 Wezwanie i wyjaśnienia biegłego (art 286 kpc)                                  236 Wybrane orzecznictwo                                240 Rozdział 4. Ocena dowodu z opinii biegłego              256 1 Zasady oceny opinii biegłego w świetle zasady swobodnej oceny dowodów                         256 2 Ocena opinii biegłego przez uczestników postępowania    261 3 Zasady i wytyczne oceny dowodu z opinii biegłego       262 4 Kryteria oceny opinii biegłego                        265 Wybrane orzecznictwo                                277 Literatura                                            286 6 Część II Biegły w postępowaniu karnym Spis treści Rozdział 1. Biegły                                     299 1 Pojęcie biegłego                                   302 2 Rodzaje biegłych                                  308 3 Instytucja naukowa lub specjalistyczna                 311 4 Prawa i obowiązki biegłego                          313 Wybrane orzecznictwo                                326 Rozdział 2. Dopuszczenie dowodu z opinii biegłego        335 1 Postanowienie o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego    336 11 Forma decyzji i wybór biegłego                   336 12 Przedmiot i zakres ekspertyzy                     338 13 Termin dostarczenia opinii                       342 2 Wyłączenie biegłego                                343 Wybrane orzecznictwo                                348 Rozdział 3. Opinia biegłego                             356 1 Pojęcie i forma opinii                               357 2 Treść opinii                                       359 3 Rodzaje opinii                                     362 31 Opinia indywidualna, pojedyncza, zespołowa i kompleksowa                                363 32 Opinia wstępna, uzupełniająca, dodatkowa i powtórna                                   365 33 Opinia abstrakcyjna                            365 34 Metaopinia                                   366 35 Opinia pozasądowa (tzw opinia prywatna)          368 Wybrane orzecznictwo                                372 Rozdział 4. Kontrola dowodu z opinii biegłego            381 1 Zasady oceny opinii                                381 2 Warunki prawidłowości opinii                        386 3 Ocena dowodów naukowych                         390 Wybrane orzecznictwo                                395 Literatura                                            407 Spis treści Część III Wybrane przepisy dotyczące biegłych 1 Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn: Dz U z 2014 r poz 101 z późn zm) (wyciąg)                                415 2 Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r – Kodeks postępowania karnego (Dz U Nr 89, poz 555 z późn zm) (wyciąg)      418 3 Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn: Dz U z 2015 r poz 133 z późn zm) (wyciąg)                                424 4 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 stycznia 2005 r w sprawie biegłych sądowych (Dz U Nr 15, poz 133)                                          425 5 Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn: Dz U z 2016 r poz 623) (wyciąg)                                   429 6 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 kwietnia 2013 r w sprawie określenia stawek wynagrodzenia biegłych, taryf zryczałtowanych oraz sposobu dokumentowania wydatków niezbędnych dla wydania opinii w postępowaniu cywilnym (Dz U poz 518)         432 7 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 kwietnia 2013 r w sprawie określenia stawek wynagrodzenia biegłych, taryf zryczałtowanych oraz sposobu dokumentowania wydatków niezbędnych dla wydania opinii w postępowaniu karnym (Dz U poz 508)           441 Wykaz skrótów Wykaz skrótów WYKAZ SKRÓTÓW Biul SN BMS DPP kc kk kpa kpc kpk KZS NP M Praw ONSA 9 – Biuletyn Sądu Najwyższego – Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości – Demokratyczny Przegląd Prawniczy – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 380 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) – ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 23) – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks po‑ stępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) – Krakowskie Zeszyty Sądowe – Nowe Prawo – Monitor Prawniczy – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administra‑ cyjnego Wykaz skrótów OSA OSG OSN OSNAPiUS OSNCK OSNCP OSNKW OSNP OSNPG OSNwSK OSP OSPiKA OTK-A PiP PiZS PiŻ PPC Prok i Pr Prok i Pr-wkł PS PUG 10 – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych – Orzecznictwo Sądów Gospodarczych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Ad‑ ministracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecz‑ nych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywil‑ na i Karna – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywil‑ na i Pracy – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Wydawnic‑ two Prokuratury Generalnej – Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Ar‑ bitrażowych – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, Seria A – Państwo i Prawo – Praca i Zabezpieczenie Społeczne – Prawo i Życie – Polski Proces Cywilny – Prokuratura i Prawo – Prokuratura i Prawo – wkładka – Przegląd Sądowy – Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego rozporządzenie w sprawie bieg łych sądowych RPEiS RPr SI ugn uksc usp Wykaz skrótów – rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 stycznia 2005 r. w sprawie bieg łych sądowych (Dz. U. Nr 15, poz. 133) – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny – Radca Prawny – Studia Iuridica – ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospo‑ darce nieruchomościami (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1774 z późn. zm.) – ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach są‑ dowych w sprawach cywilnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 623) – ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 133 z późn. zm.) Zb Urz – Zbiór Urzędowy CZęść I Biegły w postępowaniu cywilnym ROZDZIAŁ 1 Status biegłego Joanna Studzińska Część I. Biegły w postępowaniu cywilnym Rozdział 1. Status bieg łego Art. 278 k.p.c. § 1. W wypadkach wymagających wiadomości specjalnych sąd po wysłuchaniu wniosków stron co do liczby bieg­ łych i ich wyboru może wezwać jednego lub kilku bieg łych w celu zasięg nięcia ich opinii. § 2. Sąd orzekający może pozostawić prawo wyboru bieg łego sę­ dziemu wyznaczonemu lub sądowi wezwanemu. § 3. Sąd oznaczy, czy opinia ma być przedstawiona ustnie, czy na piśmie. Art. 280 k.p.c. Osoba wyznaczona na bieg łego może nie przyjąć włożonego na nią obowiązku z przyczyn, jakie uprawniają świadka do odmowy zeznań, a ponadto z powodu przeszkody, która unie­ możliwia jej wydanie opinii. Art. 281 k.p.c. Aż do ukończenia czynności bieg łego strona może żądać jego wyłączenia z przyczyn, z jakich można żądać wyłączenia sę­ dziego. Gdy strona zgłasza wniosek o wyłączenie bieg łego po rozpoczę­ ciu przez niego czynności, obowiązana jest uprawdopodobnić, że przy­ czyna wyłączenia powstała później lub że przedtem nie była jej znana. Art. 282 k.p.c. § 1. Biegły składa przed rozpoczęciem czynno­ ści przyrzeczenie w następującym brzmieniu: „Świadomy znaczenia Joanna Studzińska 15 Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. Część I. Biegły w postępowaniu cywilnym mych słów i odpowiedzialności przed prawem przyrzekam uroczy­ ście, że powierzone mi obowiązki bieg łego wykonam z całą sumien­ nością i bezstronnością”. § 2. Poza tym do przyrzeczenia bieg łych stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące przyrzeczenia świadków. Art. 283 k.p.c. § 1. Biegły nie składa przyrzeczenia, gdy obie strony wyrażą na to zgodę. § 2. Biegły sądowy stały składa przyrzeczenie tylko przy objęciu sta­ nowiska, w poszczególnych zaś sprawach powołuje się na nie. Art. 284 k.p.c. Sąd może zarządzić okazanie bieg łemu akt spra­ wy i przedmiotu oględzin oraz zarządzić, aby brał udział w postę­ powaniu dowodowym. Art. 287 k.p.c. Za nieusprawiedliwione niestawiennictwo, za nieuzasadnioną odmowę złożenia przyrzeczenia lub opinii albo za nieusprawiedliwione opóźnienie złożenia opinii sąd skaże bieg łego na grzywnę. Art. 288 k.p.c. Biegły ma prawo żądać wynagrodzenia za sta­ wiennictwo do sądu i wykonaną pracę. Przewodniczący może przy­ znać bieg łemu zaliczkę na poczet wydatków. Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. 1. Pojęcie biegłego Przede wszystkim należy wskazać, iż pojęcia bieg łego nie definiu­ je żaden przepis ani z zakresu postępowania karnego, ani cywilnego; pojęcie to nie jest też dookreślone w żadnym z pozakodeksowych ak‑ tów prawnych, które dopuszczają możliwość jego powołania1. Nad‑ 1 A. Kegel, Z. Kegel, Przepisy o bieg łych sądowych, tłumaczach i specjalistach. Ko‑ mentarz, Kraków 2004, s. 14–28. Autorzy powołują pozakodeksowe akty prawne regulujące różne aspekty opiniowania pozasądowego, jednakże nie jest to pojęcie definiowane. 16 Joanna Studzińska Rozdział 1. Status bieg łego Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. mienić należy, iż regulacje prawne posługują się pojęciem bieg łego (art. 278 k.p.c.) oraz bieg łego sądowego (art. 157 u.s.p.). Określenie „bieg ły sądowy” oznacza osobę wpisaną na listę bieg łych prowadzoną przez prezesa właściwego sądu okręgowego. Kategoria „bieg ły” jest na‑ tomiast szersza i dotyczy bieg łych powołanych przez organ procesowy do wydania w danym postępowaniu opinii, wpisanych na listę prezesa sądu okręgowego oraz spoza tej listy – tzw. bieg łych ad hoc. Biegły jest osobą posiadającą wiedzę fachową i doświadczenie od‑ nośnie faktów podlegających dowodzeniu, a także, jak wskazuje się w doktrynie, odpowiednią praktykę zawodową2. Biegły sądowy jest organem pomocniczym sądu w przypadkach wy‑ magających wiadomości specjalnych3. Stanowi instytucję sądowego prawa procesowego i może używać tytułu bieg łego sądowego tylko spo‑ rządzając opinie dla określonego w przepisach prawa kręgu podmio‑ tów4. Instytucja bieg łego sądowego jest zatem instytucją prawa sądowe‑ go procesowego. Nie należy przyrównywać pozycji bieg łego do pozycji sędziego w procesie5. Instytucja bieg łego ustanowiona została dla za‑ pewnienia należytego funkcjonowania organów szeroko rozumianego wymiaru sprawiedliwości i zabezpieczenia warunków prawidłowego wypełniania przez te organy ich ustawowych zadań. Sąd zasięga opinii w wypadkach wymagających wiadomości specjalnych u bieg łych są‑ dowych. Z przepisów prawnych wynika, że od bieg łego wymagane jest posiadanie nie tylko niekwestionowanej wiedzy i najwyższych kwalifi‑ kacji zawodowych (art. 193 § 1 i 2 k.p.k., art. 195 k.p.k. oraz art. 200 § 2 pkt 1 k.p.k., art. 278 § 1 i art. 290–291 k.p.c.), ale także: zaufa‑ 2 A. Kegel, Z. Kegel, Przepisy o bieg łych sądowych..., s. 30. 3 Jak podkreśla się w doktrynie, powinno posługiwać się pojęciem używanym w okre‑ sie międzywojennym „pomocnik sądu”, nie zaś późniejszym „organ pomocniczy sądu”, gdyż bieg ły nie jest organem procesowym – M. Marciniak (w:) K. Piasecki, A. Marci‑ niak (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. I, Warszawa 2014, s. 1025. 4 J. Turek, Biegły sądowy i jego czynności, M. Praw. 2007, nr 24, s. 1358. 5 Szerzej K. Jaegermann, S. Kłys, Rola bieg łego w sądowym stosowaniu prawa, NP 1980, nr 11–12, s. 76; tak też E. Rudkowska ‑Ząbczyk (w:) Ł. Błaszczak, K. Markiewicz, E. Rudkowska ‑Ząbczyk (red.), Dowody w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2010, s. 484. Joanna Studzińska 17 Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. Część I. Biegły w postępowaniu cywilnym nia publicznego, sumienności i bezstronności (art. 196 § 3 i art. 197 § 1 k.p.k. oraz art. 282 § 1 k.p.c.), a ponadto zaufania sądu do osoby bieg łego (art. 198 § 1 k.p.k. i art. 284 k.p.c.). Regulacja instytucji bieg łego sądowego w Polsce nie ma charakteru jednolitego. Przepisy obowiązujące w tym zakresie można podzielić na kilka grup6. Są to: 1) Regulacje ustrojowe, tj. przepisy ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych7, a także rozporządze‑ nia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 stycznia 2005 r. w spra‑ wie bieg łych sądowych8, które zastąpiło rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 czerwca 1987 r. w sprawie bieg łych są‑ dowych i tłumaczy przysięgłych9. Zawarte tu będą także przepi‑ sy regulujące wykonywanie poszczególnych zawodów, których przedstawiciele mogą ubiegać się o występowanie w charakterze bieg łych sądowych, np. rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 27 grudnia 2007 r. w sprawie bieg łych w przedmiocie uzależnie‑ nia od alkoholu, jak i przepisy ustaw korporacyjnych (dotyczące na przykład doradców podatkowych). 2) Regulacje procesowe zawierające przepisy dotyczące zagadnień takich, jak sposób powołania opinii bieg łego, samej opinii bieg‑ łego czy też zasad dyscyplinowania bieg łych jako uczestników postępowania. Są to przede wszystkim: ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego10, ustawa z dnia 17 listo‑ pada 1964 r. − Kodeks postępowania cywilnego11, a także ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. − Kodeks postępowania administracyj‑ nego12. Wspomnieć tu należy także o przepisach rozporządzenia 6 Tak też B. Grabowska, A. Pietryka, M. Wolny (współpraca naukowa: dr Adam Bod‑ nar), Biegli sądowi w Polsce, Warszawa 2014, http://www.hfhr.pl/wp ‑content/uploads/ 2014/04/HFPC_PRB_biegli ‑sądowi_w_polsce.pdf (dostęp: 12 maja 2016 r.). 7 Tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 133 z późn. zm. 8 Dz. U. Nr 15, poz. 133. 9 Dz. U. Nr 18, poz. 112 z późn. zm. 10 Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm. 11 Tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm. 12 Tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 23. 18 Joanna Studzińska Rozdział 1. Status bieg łego Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. w sprawie bieg łych sądowych, a także rozporządzeniach regulują‑ cych pracę prokuratur13 i sądów14. 3) Trzecia grupa regulacji dotyczy kwestii finansowych. Te uregu‑ lowane zostały w dwóch rozporządzeniach Ministra Sprawied‑ liwości z dnia 24 kwietnia 2013 r., odpowiednio: wydanym na podstawie delegacji z art. 89 ust. 5 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych15– w sprawie okreś‑ lenia stawek wynagrodzenia bieg łych, taryf zryczałtowanych oraz sposobu dokumentowania wydatków niezbędnych dla wydania opinii w postępowaniu cywilnym16, a także na podstawie dele‑ gacji zamieszczonej w art. 618f § 5 k.p.k. w sprawie określenia stawek wynagrodzenia bieg łych, taryf zryczałtowanych oraz spo‑ sobu dokumentowania wydatków niezbędnych dla wydania opi‑ nii w postępowaniu karnym17. Rozporządzenia te zastąpiły prze‑ pisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 1975 r. w sprawie kosztów przeprowadzenia dowodu z opinii bieg łych w postępowaniu sądowym18, a także rozporządzenia Mi‑ nistra Sprawiedliwości z dnia 31 października 1983 r. w sprawie wynagradzania bieg łych (tłumaczy) z zakresu daktylologii19. Utra‑ ciły one moc w wyniku wejścia w życie przepisów ustawy z dnia 31 sierpnia 2012 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania kar‑ nego oraz niektórych innych ustaw. Ustawa ta, wykonując wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 marca 2011 r.20, uchylała także przepisy dekretu z dnia 26 października 1950 r. o należno‑ ściach świadków, bieg łych i stron w postępowaniu sądowym21. 13 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 kwietnia 2016 r. − Regulamin we‑ wnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury (Dz. U. z 2016 r. poz. 508). 14 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 grudnia 2015 r. – Regulamin urzę‑ dowania sądów powszechnych (Dz. U. poz. 2316 z późn. zm.). 15 Tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 623. 16 Dz. U. poz. 518. 17 Dz. U. poz. 508. 18 Dz. U. Nr 46, poz. 254 z późn. zm. 19 Dz. U. Nr 64, poz. 292 z późn. zm. 20 SK 13/08, OTK‑A 2011, nr 2, poz. 11. 21 Dz. U. Nr 49, poz. 445 z późn. zm. Joanna Studzińska 19 Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. Część I. Biegły w postępowaniu cywilnym Do grupy przepisów dotyczących spraw finansowych należy także zaliczyć unormowania kodeksu postępowania karnego, kodeksu postępowania cywilnego, a także kodeksu postępowania admini‑ stracyjnego, odnoszące się do takich kwestii, jak sposób przyzna‑ wania bieg łym wynagrodzeń. W związku z brakiem jednolitej regulacji trwały prace nad komplekso‑ wą ustawą. Ministerstwo Sprawiedliwości w październiku 2012 r. skie‑ rowało do konsultacji społecznych projekt założeń do ustawy o bieg‑ łych sądowych22, zaś projekt założeń ustawy o bieg łych sądowych23 przedstawiony został w lipcu 2013 r. W lutym 2014 r., po przeprowa‑ dzeniu konsultacji społecznych oraz uzgodnień, projekt został skiero‑ wany do rozpatrzenia przez Radę Ministrów, która następnie przyję‑ ła go 18 marca 2014 r.24. Projekt porządkował wiele zagadnień, które obecnie są już uregulowane na poziomie podustawowym, wprowadza‑ jąc nowe elementy w zakresie weryfikacji kandydatów na bieg łych są‑ dowych oraz zakładając uzyskanie przez bieg łego szczególnego statusu funkcjonariusza. W tymże projekcie wskazano, że bieg łym podczas wykonywania czynności związanych z przygotowaniem opinii przy‑ znana zostanie ochrona prawna, jaka przysługuje funkcjonariuszom publicznym. Co prawda bieg ły nie jest funkcjonariuszem publicznym w rozumieniu art. 115 § 13 k.k., o tyle na pewno jest osobą pełniącą funkcję publiczną, o której mowa. Przyznana ochrona, adekwatna dla funkcjonariuszy publicznych, będzie bieg łemu przysługiwała wyłącznie podczas wykonywania czynności związanych z przygotowaniem opinii i będzie obejmowała działania bieg łego związane z realizacją zlecenia organu procesowego. Finalnie regulacja ta została wprowadzona rangą ustawową25 w art. 157 u.s.p., w którym został dodany § 3, stanowią‑ cy, iż w związku z wykonywaniem czynności wynikających z posta­ nowienia o zasięgnięciu opinii bieg ły korzysta z ochrony prawnej przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych. 22 Zob. http://legislacja.rcl.gov.pl/dokument/67223. 23 Zob. http://legislacja.rcl.gov.pl/dokument/166418. 24 Zob. http://legislacja.rcl.gov.pl/dokument/191639. 25 Ustawa z dnia 11 marca 2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 437). 20 Joanna Studzińska Rozdział 1. Status bieg łego Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. Zgodnie z regulacją zawartą w art. 278 k.p.c. sąd w wypadkach wyma‑ gających wiadomości specjalnych po wysłuchaniu wniosków stron co do liczby bieg łych i ich wyboru może wezwać jednego lub kilku bieg‑ łych celem zasięgnięcia ich opinii. Istotą funkcji bieg łego jest zatem przedstawienie sądowi wiadomości specjalnych. Dlatego traktuje się ich jako sędziów faktów, szczególnej kategorii świadków (w prawie pol‑ skim nie ma instytucji świadka eksperta), albo pomocników sędziego26. Jest organem pomocniczym wymiaru sprawiedliwości27. Mimo opraco‑ wań doktryny status jego nie jest jednoznaczny28. Niemniej jednak jest to środek dowodowy autonomiczny. Dla rozstrzygnięcia sprawy cywilnej często niezbędne jest sięgnię‑ cie po wiadomości z różnych dziedzin nauki, techniki, rzemiosła, sztuki, obrotu gospodarczego29. Takie wiadomości specjalne mają 26 K. Piasecki, System dowodów i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych, Warsza‑ wa 2010, s. 196. 27 J. Turek, Biegły sądowy..., s. 1358. 28 J.J. Litauer, Dowód z opinii bieg łych według k.p.c., PPC 1937, nr 1–2, s. 3; S. Dalka, Opinia bieg łego oraz opinia instytutu naukowego lub naukowo ‑badawczego, NP 1987, nr 10, s. 77; J. Sehn, Dowód z bieg łych w postępowaniu sądowym, NP 1956, nr 3, s. 23; A. Józe fowicz, Biegli geodeci i składane przez nich dokumenty pomiarowe, BMS 1962, nr 7–8, s. 15; W. Maruczyński, Dowód z bieg łych, BMS 1965, nr 4, s. 47; S. Kalinow‑ ski, Dowód z opinii instytutu, zakładu i urzędu w postępowaniu sądowym i admini‑ stracyjnym, Warszawa 1967; S. Kalinowski, Problematyka dowodu z opinii bieg łego w świetle orzecznictwa sądowego, Warszawa 1968; W. Półtawska, Ekspertyza sądowo‑ ‑psychiatryczna w postępowaniu spadkowym testamentowym, Warszawa 1974; J. Sza‑ rycz, Ocena ekspertyzy psychologicznej i psychiatrycznej przez sąd, NP 1978, nr 4, s. 615; K. Jaegermann, S. Kłyś, Rola bieg łego oraz opinia instytutu naukowego lub naukowo ‑badawczego, NP 1987, nr 10, s. 77; M. Rybarczyk, Biegły w postępowaniu cywilnym. Opinia, odpowiedzialność, wynagrodzenie, Warszawa 2001; R. Łyczywek, Problemy etyki wykonywania czynności bieg łego sądowego, NP 1969, nr 3, s. 416; H. Kołecki, Uzasadnienia opinii bieg łego, ASW – Zeszyty Naukowe 1973, nr 2–3; J. Ziemba, Przeprowadzenie dowodu z opinii instytutu naukowego lub naukowo‑ ‑badawczego w procesie cywilnym – wybrane zagadnienia, RPr. 2005, nr 1, s. 49; T. Widła, Uwagi o przeprowadzaniu dowodu z opinii bieg łego, Palestra 2002, nr 3–4, s. 66. 29 Szerzej K. Jaegermann, S. Kłys, Rola bieg łego w sądowym..., s. 79 i n.; W. Ossow‑ ski, Uwagi o korzystaniu z bieg łych w sprawach cywilnych, NP 1960, nr 10, s. 1350; S. Rejman, Dowód z opinii bieg łego w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1967, s. 9 i n.; J. Sehn, Dowód z bieg łych w postępowaniu..., s. 32; W. Maruczyński, Do‑ Joanna Studzińska 21 Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. Część I. Biegły w postępowaniu cywilnym istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia i wymagają sięgnięcia po opinię bieg łego. Wiadomości takie są niewątpliwie związane z wyodrębnio‑ ną dziedziną wiedzy; są to wiadomości szczególne, wyjątkowe, grun‑ towne, szczególnie dobrze komuś znane ze względu na prowadzone prace badawcze (studia) lub działalność zawodową, wykonywaną ze szczególną umiejętnością i biegłością. Osoba posiadająca takie wia‑ domości określana jest często mianem profesjonalisty, fachowca, spe‑ cjalisty lub zawodowca, zaś w uzasadnieniu wyroku z dnia 17 paź‑ dziernika 1985 r.30 Sąd Najwyższy wskazał, że wiadomości specjalne, o jakich mowa w art. 278 § 1 k.p.c., mogą wynikać zarówno z przygo‑ towania teoretycznego, jak i z wykonywanej w danej dziedzinie pracy i nabytych stąd umiejętności oceny występujących tam zagadnień. W wyroku z dnia 18 lipca 1975 r.31 Sąd Najwyższy stwierdził nato‑ miast, że wiadomości specjalne to „wiadomości wykraczające poza zakres wiadomości ogółu osób inteligentnych i ogólnie wykształco‑ nych”. Skorzystanie zatem z dowodu z opinii bieg łego jest uzasad‑ nione wtedy, gdy sąd ma trudności z oceną określonego zdarzenia ze względu na brak posiadania wiadomości specjalnych. Sąd nie jest obowiązany na żądanie strony wezwać bieg łych, gdy nastręczające się wątpliwości sam jest w stanie rozstrzygnąć, choćby żądanie obu stron było w tym zakresie zgodne32 i Sąd może samodzielnie – bez dokony‑ wania ekspertyzy – ustalić na podstawie bilansów straty poniesione przez towarzystwo akcyjne33. Wskazać należy na wstępie na dwie odmienności od innych syste‑ mów prawnych. Przede wszystkim polskie prawo procesowe nie zna instytucji świadka bieg łego, co budzi wątpliwości co do możliwości wód z bieg łych..., s. 39 i n.; S. Dalka, Opinia bieg łego oraz opinia instytutu nauko‑ wego..., s. 76 i n.; J. Turek, Biegły sądowy..., s. 1358 i n.; S. Kalinowski, Problema‑ tyka dowodu z opinii bieg łych...; T. Wiśniewski, Wybrane zagadnienia z zakresu udziału bieg łych w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1987; M. Rybarczyk, Biegły w postępowaniu cywilnym...; J. Turek (red.), Rola bieg łego we współczesnym procesie, Warszawa 2001. 30 I CR 271/85, OSNCP 1986, nr 10, poz. 156. 31 I CR 331/75, LEX nr 7729. 32 Orzeczenie SN z dnia 10 czerwca 1925 r., C. 288/25, LEX nr 1626538. 33 Orzeczenie SN z dnia 2 stycznia 1930 r., C. 1608/29, LEX nr 1636176. 22 Joanna Studzińska Rozdział 1. Status bieg łego Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. i dopuszczalności słuchania jednej i tej samej osoby w charakterze świadka i bieg łego oraz rozgraniczenia ich roli i znaczenia w postępo‑ waniu cywilnym. Tu także nastąpiła ewolucja, gdyż dawniej oceniono, iż okoliczność, że jakaś osoba fizyczna może być w danej sprawie jed‑ nocześnie świadkiem i bieg łym, nie wyłącza możliwości przesłuchania jej w charakterze bieg łego34. Okoliczność ta nie stanowi „ważnego po‑ wodu” do uznania osłabienia zaufania do takiego bieg łego. W później‑ szym czasie stanowisko to zostało zmienione, a Sąd Najwyższy przyjął, że osoba mająca wiadomości specjalne i występująca w sprawie po‑ winna być z reguły przesłuchiwana jako świadek, a czynności bieg łego powierzyć innej osobie. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 listopada 1976 r.35 wskazał, że wprawdzie kodeks postępowania cywilnego nie zabrania wyraźnie słuchania jednej i tej samej osoby w charakterze świadka i bieg łego, ale taka kumulacja jest niewskazana. Osoba, któ‑ ra z racji posiadanych wiadomości specjalnych ma spostrzeżenia nie‑ dostępne dla innych osób (np. lekarz leczący chorego), powinna być z reguły słuchana w charakterze świadka, a funkcje bieg łego należy powierzyć innej osobie, która z faktami istotnymi dla rozstrzygnięcia sprawy poprzednio się nie zetknęła. Takie bowiem zetknięcie się może spowodować wyrobienie sobie uprzednio opinii, od której trudno jest już osobie powołanej na bieg łego odstąpić. Nadto w polskim procesie cywilnym nie mają mocy dowodowej na­ leżnej opinii bieg łego prywatne opinie specjalistów (o czym będzie mowa później)36. Prywatne ekspertyzy opracowane na zlecenie stron, czy to w toku procesu, czy jeszcze przed jego wszczęciem, należy trak‑ tować – w razie przyjęcia ich przez sąd orzekający – jako wyjaśnie‑ nia stanowiące poparcie z uwzględnieniem wiadomości specjalnych stanowisk stron37. Podkreślić trzeba, że w polskim procesie cywilnym pisemna opinia złożona do akt innej sprawy nie ma charakteru dowo‑ 34 Wyrok SN z dnia 6 maja 1958 r., IV K 250/58, OSNCK 1960, nr 2, poz. 24. 35 I CR 374/76, OSNCP 1977, nr 10, poz. 187. 36 T. Tomaszewski, Czy korzystać z opinii prywatnych?, PS 1997, nr 2, s. 18; J. Misztal‑ ‑Konecka, Znaczenie tzw. opinii prywatnych dla postępowania cywilnego, M. Praw. 2013, nr 2, s. 62. 37 Wyrok SN z dnia 11 czerwca 1974 r., II CR 260/74, LEX nr 7517. Joanna Studzińska 23 Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. Część I. Biegły w postępowaniu cywilnym du z opinii bieg łego, gdyż sąd nie wydał postanowienia w przedmiocie dopuszczenia tego dowodu, nie wyznaczył bieg łego i nie zakreślił mu przedmiotu i granic, w jakich ma się on wypowiedzieć38. Już w starożytnym Rzymie sięgano do środka dowodowego z opinii bieg łego, ale w bardzo ograniczonym zakresie, tj. w sprawach o regu‑ lację granic, gdy sędzia posyłał na miejsce geometrów. W pierwszym polskim kodeksie postępowania cywilnego z 1932 r.39 w art. 304–314 uregulowany był dowód z opinii bieg łego w sytuacji konieczności wyjaśnienia wiadomości specjalnych. Jak wskazywano, nawet wyso‑ kie wymagania kwalifikacji intelektualnych stawianych sędziemu nie mogły zapobiec temu, by w pewnym momencie nie stanął przed sy‑ tuacją przekraczającą jego wiadomości40. Przytaczano wówczas ko‑ nieczność skorzystania z wiadomości specjalnych z dziedziny nauki, np. lekarskiej, sztuki, np. malarstwa czy rzeźby lub techniki, jaką była konstrukcja maszyn lub budowli, czy wreszcie z dziedziny stosunków gospodarczych, tj. rolnych, przemysłowych czy budowlanych41. W lite‑ raturze okresu powojennego podkreślano, że bieg ły może być potrzeb‑ ny do spostrzeżenia pewnych okoliczności, gdy chodzi o spostrzeżenia techniczne, których można dokonać tylko przy posiadaniu pewnych wiadomości fachowych42. W jednym z orzeczeń na ówczesnym stanie prawnym Sąd Najwyższy wskazał, iż nauka grupowego badania krwi może być stanowczą podsta‑ wą do oparcia na niej orzeczenia o ojcostwie, mianowicie w przypadku, gdy badanie wykazuje ujemny wynik w tym znaczeniu, iż dziecko po‑ siada grupę krwi różną od grupy tak matki, jak i domniemanego ojca. 38 Wyrok SN z dnia 10 grudnia 1998 r., I CKN 922/97, LEX nr 50754. 39 Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. – Kodeks Po‑ stępowania Cywilnego (Dz. U. Nr 83, poz. 651). 40 J.J. Litauer, Komentarz do procedury cywilnej, Warszawa 1933, s. 181; L. Peiper, Komen‑ tarz do kodeksu postępowania cywilnego, cz. I, t. I, Kraków 1934, s. 658. 41 J.J. Litauer, Dowód z opinii bieg łych według kodeksu postępowania cywilnego, Polski Pro‑ 42 M. Waligórski, Polskie prawo procesowe cywilne. Funkcja i struktura procesu, Warszawa ces Cywilny 1937, nr 1–2, s. 3. 1947, s. 230. 24 Joanna Studzińska Rozdział 1. Status bieg łego Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. Uchybienie przepisowi art. 304 § 1 k.p.c. może spowodować uchylenie wyroku, gdy nie jest wyłączone, iż wysłuchanie wniosków stron mogło wywołać inną decyzję, w szczególności co do liczby bieg łych43. W innym orzeczeniu Sąd Najwyższy wskazał, iż w sprawie o ustalenie nieważności testamentu na tej podstawie, że testator z powodu pode‑ szłego wieku i chorób w chwili sporządzenia testamentu znajdował się w stanie wyłączającym świadome i swobodne powzięcie i oświad‑ czenie woli, sąd obowiązany jest dopuścić dowód z opinii bieg łego psychiatry w celu wydania przez niego – na podstawie wyniku prze‑ prowadzonych dowodów ze świadków lekarzy i laików – opinii co do tego, czy testator w chwili sporządzania testamentu znajdował się w stanie wyłączającym świadome oraz swobodne powzięcie i wyra‑ żenie woli44. Podobna regulacja została zawarta w obecnie obowiązującym kodeksie postępowania cywilnego z 1964 r.45. W art. 278–291 k.p.c. ustawodaw‑ ca uregulował dowód z opinii bieg łego, sposób jego przeprowadzenia, ogólne wymagania stawiane opinii bieg łego, a także możliwość prze‑ prowadzenia dowodu z opinii odpowiedniego instytutu naukowego i naukowo ‑badawczego. Ze względu na rozwój nauki i techniki znaczenie wiadomości spe‑ cjalnych i wykorzystywanych w tym zakresie opinii bieg łego ulegało zmianom i poszerzeniu. Trwałe jest jedynie zasadnicze stanowisko, niedopuszczające zasięgnięcia opinii bieg łego z zakresu prawa, zasad jego stosowania oraz wykładni46. Do wiadomości specjalnych moż‑ 43 Orzeczenie SN z dnia 14 września 1934 r., III C 97/34, OSN(C) 1935, nr 2, poz. 87. 44 Orzeczenie SN z dnia 15 lutego 1957 r., I CR 1137/56, OSNCK 1958, nr 4, poz. 96. 45 Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.). 46 Szerzej S. Ehrlich, J. Gliklich, Prawo jako przedmiot dowodu, PPC 1934, nr 4, s. 106–109; T. Ereciński, Zasada iura novit curia w międzynarodowym postępowaniu cywilnym, SI 1976, nr 5, s. 88 i n.; T. Ereciński (w:) Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Postępowanie rozpoznawcze, t. I, red. T. Ereciński, Warszawa 2012, s. 663 i 755; T. Ere‑ ciński (w:) Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Postępowanie międzynarodowe, t. V, red. T. Ereciński, Warszawa 2012, s. 523 i n. Joanna Studzińska 25 Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. Część I. Biegły w postępowaniu cywilnym na zakwalifikować nawet bibliotekarstwo, lutnictwo czy radiestezję47. Właś nie w uchwale z dnia 30 października 1985 r.48 Sąd Najwyższy podjął ważną kwestię dopuszczalności w postępowaniu cywilnym do‑ wodu z opinii bieg łego z zakresu wiedzy, która nie spełnia w aktualnej fazie rozwoju poznania naukowego przyjętych kryteriów naukowości – w tym przypadku z zakresu radiestezji. Sąd Najwyższy w uchwale tej podkreślił, że w pojęciu wiadomości specjalnych nie mieści się wyma‑ ganie, aby wiadomości specjalne musiały mieć charakter wiadomości naukowych, tzn. dających się zakwalifikować w ramach określonej dys‑ cypliny naukowej. W glosie do uchwały z dnia 30 października 1985 r. T. Wiśniewski zaaprobował jej uzasadnienie, podkreślając, że chociaż dowód z opinii bieg łego radiestety wywołuje wiele wątpliwości (np. czy radiestezja w ogóle pozwala na rozstrzygnięcie spornego problemu, czy nie można było powołać bieg łego specjalności tradycyjnej, konwencjo‑ nalnej), to jednak w świetle przepisów polskiego postępowania cywilne‑ go jest dopuszczalny49. Podobne stanowisko wyraził W. Siedlecki, który zaznaczył, że argumentacja poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy może zostać wzmocniona przez odwołanie się do art. 309 k.p.c.50. Dopuszczalność przeprowadzenia dowodu z opinii bieg łego uregulo‑ wana jest w kodeksie postępowania cywilnego szeroko i nie jest zależ­ na od jakiegoś z góry ustalonego wykazu dziedzin, które obejmują wiadomości specjalne. Dlatego nie można a limine wyłączyć z insty‑ tucji procesowej opinii bieg łego takich dziedzin, które według pew‑ nych zapatrywań mogłyby budzić wątpliwości z punktu widzenia kry‑ teriów „czystej” tradycyjnej nauki. Opinia bieg łego ma zastosowanie w dziedzinach wskazywanych ze względu na złożoność występujących 47 A. Jarocha, Wiadomości specjalne jako przedmiot dowodu z opinii bieg łych (w:) Prawo wobec wyzwań współczesności, t. VI, Poznań 2010; S. Dalka, Opinia bieg łego oraz opinia instytutu naukowego..., s. 74; J. Turek, Dopuszczenie dowodu z opinii bieg łego (w:) Rola bieg łego we współczesnym procesie, red. J. Turek, Warszawa 2002, s. 11–16. 48 III CZP 59/85, OSNCP 1986, nr 9, poz. 140. 49 T. Wiśniewski, Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 30 października 1985 r., III CZP 59/85, NP 1987, nr 10, s. 127. 50 W. Siedlecki, Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 30 października 1985 r., III CZP 59/85, OSPiKA 1986, nr 7–8, poz. 140. 26 Joanna Studzińska Rozdział 1. Status bieg łego Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. zjawisk51. Warto zwrócić uwagę, że jedynie wskazuje się na wysokie wymagania i konieczność posiadania gruntownych wiadomości przez bieg łych, popartych rzetelną wiedzą i wszechstronną praktyką, wyłącza‑ jącą możliwość domyślania się lub puszczania wodzy fantazji52. Wiado‑ mości specjalne mogą się wywodzić także z określonych umiejętności, a zatem także z wiedzy praktycznej, z określonych doświadczeń. Sięgnięcie po dowód z opinii bieg łego jest niezbędne, choćby nawet sędzia orzekający w danym składzie sądzącym dysponował szerszą wiedzą w danej dziedzinie. Poza faktami znanymi sądowi „urzędowo”, własnej wiedzy nie można wykorzystać, gdyż wyłączyłoby to w tym zakresie takie uprawnienia, jakie przysługują stronom w stosunku do bieg łego. Pozycja bieg łego w postępowaniu nie zawiera żadnych ele‑ mentów charakterystycznych dla officium iudicis. Biegły nie może być upoważniony do samoistnego prowadzenia dowodów. Może jednak asystować przy przesłuchaniu świadka. Organ procesowy nie może zrezygnować z opinii bieg łego, jeżeli ustalenie faktu wymaga wiedzy specjalnej. Nie może też odrzucić wszystkich opinii specjalistycznych i przyjąć w danej sprawie własnego odmiennego stanowiska, byłoby to bowiem ustalanie faktów bez wymaganych dowodów53. Zgodnie z orzeczeniem Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 1969 r.54, zadaniem bieg łego nie jest ustalenie stanu faktycznego sprawy, lecz naświetlenie i wyjaśnienie przed sądem okoliczności z punktu widze‑ nia posiadanych przez niego wiadomości specjalnych przy uwzględ‑ nieniu zebranego i udostępnionego bieg łemu materiału sprawy. Zada‑ niem bieg łego jest udostępnienie i przytoczenie informacji odnośnie zależności i reguł dotyczących danej dziedziny w zakresie informacji specjalistycznych, nieznanych powszechnie lub wyjaśnienie rozbież‑ 51 Na ten temat m.in. E. Radziszewski, Opinia bieg łego w zakresie budownictwa i inwestycji, Warszawa 1985; A. Dmowski, E. Łamejko, Opinia bieg łego w zakresie księgowości, War‑ szawa 1985; W. Kończykowski, Opinia bieg łego w sprawach ruchu drogowego (część I i II), Warszawa 1985; J. Majorowicz, Opinia bieg łego w sprawach rolnych, Warszawa 1987. 52 W. Rychter, Opinia bieg łego w sprawach ruchu drogowego, Warszawa 1973, s. 21. 53 Wyrok SN z dnia 3 marca 1981r., IV KR 271/80, OSNPG 1981, nr 8, poz. 101. 54 I CR 140/69, OSNP 1970, nr 5, poz. 85. Joanna Studzińska 27 Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. Część I. Biegły w postępowaniu cywilnym ności, niejasności, gdy istnieje konieczność sięgnięcia po wiadomości specjalne55. W orzeczeniu z dnia 8 listopada 1976 r.56 Sąd Najwyższy stwierdził, że nie jest dopuszczalne powoływanie się przez bieg łego na własne spostrzeżenia o faktach, których ustalenie należy do sądu, dlatego też osobę mającą takie własne spostrzeżenia należy przesłu‑ chać jako świadka, czynności zaś bieg łego powierzyć innej osobie. Według orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 1949 r.57 do bieg łego nie należy rozstrzyganie zagadnień prawnych, nie jest on bowiem wyręczycielem, lecz pomocnikiem sądu w ustaleniu lub oce‑ nie stanu faktycznego; dlatego też np. w sprawie o ubezwłasnowol‑ nienie nie jest dopuszczalne żądanie od bieg łego psychiatry opinii co do tego, czy należy ubezwłasnowolnić osobę, której dotyczy postępo‑ wanie58. W orzeczeniu z dnia 8 lipca 1994 r.59 Sąd Najwyższy wskazał, że ocena przyczyny zgonu pracownika wymaga wiadomości specjal‑ nych i dlatego musi być dokonana przez sąd po zasięgnięciu opinii bieg łych sądowych – lekarzy właściwej specjalności – a nie wyłącznie na podstawie zeznań świadków. Celem ustawodawcy, zapewniające‑ go możliwość skorzystania z opinii bieg łego, było ułatwienie sądowi rozeznania i zrozumienia rozstrzyganej kwestii, a zatem bieg ły wy‑ stępuje w roli swoistego „pomocnika” sądu. Do bieg łego nie należy przy tym rozstrzyganie zagadnień prawnych (w sferze prawa sąd jest „najwyższym bieg łym”), choć jednocześnie zasada ta nie odnosi się do norm prawa zwyczajowego, prawa obcego czy zasad doświadcze‑ nia życiowego. Funkcja bieg łego jest funkcją czynną60. Funkcją bieg łego jest ocena sta‑ nu lub właściwości rzeczy lub osoby albo wyjaśnienie przyczyn okreś‑ lonych zdarzeń i określenia ich skutków61. Jednakże pełnienie funkcji 55 M. Rybarczyk, Biegły w postępowaniu cywilnym..., s. 8. 56 I CR 374/76, OSNCP 1977, nr 10, poz. 187. 57 WaC 167/47, DPP 1950, nr 6, s. 56. 58 Postanowienie SN z dnia 21 grudnia 1966 r., I CR 214/66, LEX nr 6090. 59 II PRN 4/94, OSNAPiUS 1994, nr 9, poz. 146. 60 J. Turek, Biegły sądowy..., s. 1358. 61 W. Ossowski, Uwagi o korzystaniu z bieg łych w sprawach cywilnych..., s. 1344 i n. 28 Joanna Studzińska Rozdział 1. Status bieg łego Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. bieg łego jest obowiązkiem prawnym, a nie tylko obywatelskim62. Sąd powołuje bieg łego w sytuacji, gdy okaże się, że przeprowadzone po‑ stepowanie dowodowe celem wyjaśnienia okoliczności faktycznych, istotnych dla rozstrzygnięcia danej sprawy, nie daje wystarczających podstaw do pełnej oceny i wymagane są wiadomości specjalne63. 2. Rodzaje biegłych Według statusu prawnego ważny jest podział na bieg łych z listy sądowej (bieg łych sądowych) i bieg łych ustanawianych na zasadach ogólnych, powoływanych doraźnie w tym charakterze do danej sprawy (bieg łych ad hoc). Ma on znaczenie jedynie formalne, a nie merytoryczne. Już rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 grudnia 1928 r. o bieg łych sądowych wprowadziło podział bieg łych na dwie grupy – bieg łych sądowych z listy i bieg łych pozasądowych64. Obecnie tak przy‑ jęte kryterium jest kontynuowane w rozporządzeniu z dnia 24 stycznia 2005 r. o bieg łych sądowych65, mimo że brak jest rozróżnienia meryto‑ rycznego. W § 1 ust. 1 wskazano, iż bieg łych sądowych ustanawia przy sądzie okręgowym prezes tego sądu. Zatem pozostali (biegli ad hoc) są powoływani, gdy określony zakres wiedzy specjalnej wymaga skorzy‑ stania z pomocy specjalisty spoza listy66. 62 R.A. Stefański (w:) Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Z. Gostyński, t. I, Warszawa 2004, s. 896; odmiennie T. Widła, Ocena dowodu z opinii bieg łego – jednost‑ kowa i finalna (w:) Problemy współczesnej kryminalistyki, Warszawa 2000, s. 27. 63 M. Rybarczyk, Biegły w postępowaniu cywilnym..., s. 8. 64 Dz. U. Nr 104, poz. 945 z późn. zm. 65 Dz. U. z 2005 r. Nr 15, poz. 133 z późn. zm. 66 Jedynie w postępowaniu karnym istnieje wyraźne rozróżnienie − art. 195 k.p.k. stanowi, iż do pełnienia czynności bieg łego jest obowiązany nie tylko bieg ły sądowy, lecz także każda osoba, o której wiadomo, że ma odpowiednią wiedzę w danej dziedzinie, jed‑ nakże jest to raczej zrównanie ich pozycji niż szczególny podział. W podobnym tonie wypowiedział się Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 28 listopada 2013 r., I ACa 763/13, LEX nr 1438274, iż bieg ły może być powołany przez sąd z listy bieg łych sądowych (stałych) lub spośród innych bezstronnych osób posiadających odpowiednie kwalifikacje − bieg łych w konkretnej sprawie (ad causam, ad hoc). Wydaje się, że nie ma Joanna Studzińska 29 Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. Część I. Biegły w postępowaniu cywilnym Prowadzona według poszczególnych specjalności lista bieg łych są‑ dowych ma ułatwić sądom korzystanie z usług osób o sprawdzonych kwalifikacjach zawodowych i odpowiednim doświadczeniu w zakresie współpracy z sądami. Biegli sądowi tylko wyjątkowo mogą odmówić przyjęcia zlecenia sądu. Biegli z listy sądowej to biegli ze względu na sposób powoływania, we‑ ryfikowani. Stosunek między bieg łym a sądem ma charakter publiczno‑ prawny. Biegły nie może – w odróżnieniu od świadka – być przymuso‑ wo sprowadzony do sądu. Osoba wyznaczona na bieg łego może uchylić się od nałożonego na nią obowiązku tylko z ważnych powodów. Istnie‑ jąca przeszkoda musi uniemożliwiać wydanie opinii; nie wystarczy za‑ tem przedstawienie trudności, ale trzeba wykazać niemożliwość jej spo‑ rządzenia. Odmówić przyjęcia obowiązku bieg łego może zarówno stały bieg ły (figurujący na liście bieg łych sądowych), jak i bieg ły ad hoc. Sprawdzenie kwalifikacji bieg łego odnosi się do strony formalnej, a nie merytorycznej. Ciężar sprawdzenia, czy osoba, która ma być powołana na bieg łego, ma odpowiednie kwalifikacje, spoczywa na sądzie, chyba że chodzi o bieg łego sądowego, którego kwalifikacje zostały już spraw‑ dzone przed wpisaniem na listę bieg łych sądowych67. Stali biegli sądowi są certyfikowani przez prezesów sądowych na listy funkcjonujące przy poszczególnych sądach okręgowych w świetle rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 stycznia 2005 r. w sprawie bieg łych sądowych68. Zgodnie z art. 157 § 1 u.s.p., prezes sądu okręgowego ustanawia bieg łych sądowych i prowadzi ich listę. De‑ przeszkód, aby powołać w sprawie bieg łego sądowego także co do kwestii nieobjętych specjalizacją tego bieg łego wpisaną na listę bieg łych przy sądzie okręgowym, o ile bieg ły ten wykazał się odpowiednią wiedzą specjalistyczną co do tej kwestii. Ta zatem oko‑ liczność, że bieg ły ten jest wpisany na listę bieg łych tylko w zakresie korozji i ochrony przed korozją, nie oznacza, że bieg ły ten nie powinien być powołany w badanej sprawie. Obowiązek sprawdzenia kwalifikacji osoby powołanej w charakterze bieg łego został przez sąd dostatecznie, jak to już wyżej opisano, sprawdzony. 67 K. Piasecki, System dowodów i postępowanie dowodowe..., s. 198. 68 Dz. U. Nr 15, poz. 133. 30 Joanna Studzińska Rozdział 1. Status bieg łego Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. cyzja prezesa sądu okręgowego w przedmiocie ustanowienia bieg łym lub odmowy ustanowienia ma charakter decyzji administracyjnej. Tryb ustanawiania bieg łych, pełnienia przez nich czynności oraz zwalniania ich z funkcji określa rozporządzenie w sprawie bieg łych sądowych. Stali biegli sądowi są powoływani na okres 5 lat, przy czym okres ten upływa z końcem roku kalendarzowego, w którym zostali powołani (§ 1 ust. 2 rozporządzenia). Biegły może także z określonych przyczyn zaprzestać pełnienia funkcji bieg łego przed upływem 5 lat. W szczególności prezes zwalnia z funkcji bieg łego na jego prośbę, jeżeli bieg ły utracił warunki do pełnienia tej funkcji albo gdy zostanie stwierdzone, że w chwili usta‑ nowienia warunkom tym nie odpowiadał i nadal im nie odpowiada. Prezes może również zwolnić z funkcji bieg łego z ważnych powodów, w szczególności jeżeli nienależycie wykonuje on swoje czynności (§ 6 rozporządzenia). Do obowiązków bieg łego należy złożenie przyrzecze‑ nia przed objęciem funkcji. Biegły składa wobec prezesa właściwego sądu okręgowego przyrzeczenie według następującej roty: „Świadomy znaczenia mych słów i odpowiedzialności przed prawem przyrzekam uroczyście, że powierzone mi obowiązki bieg łego sądowego wykonywać będę z całą sumiennością i bezstronnością” (§ 4 rozporządzenia). Biegli ad hoc są to biegli spoza listy sądowej. Są oni w praktyce powo‑ ływani przez sąd wówczas, gdy stali biegli sądowi nie posiadają facho‑ wych wiadomości w danej dziedzinie, niezbędnych do rozstrzygnięcia danej sprawy. Rozróżnienie statusu bieg łego wynika z art. 283 k.p.c., ustanawiając brak konieczności odebrania przyrzeczenia od stałego bieg łego sądowego ze względu na jego szczególną pozycję wiążącą się z wpisaniem na listę. Regulacja ta stanowi, iż przed objęciem funkcji bieg ły ad hoc składa przyrzeczenie wobec prezesa sądu okręgowego według określonej w tym przepisie roty, identycznej z rotą określoną przez art. 282 § 1 k.p.c. Biegłym w konkretnej sprawie nie musi być osoba wpisana na listę bieg łych sądowych. Jak zaznaczył Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 lutego 1974 r.69, odpowiednio odnoszącym się także do postę‑ 69 III KR 371/73, OSNKW 1974, nr 6, poz. 117. Joanna Studzińska 31 Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. Część I. Biegły w postępowaniu cywilnym powania cywilnego, może to być także każda inna bezstronna oso‑ ba, mająca odpowiednie (a więc porównywalne z określonymi dla bieg łych sądowych) kwalifikacje. Organ oceniający opinie bieg łego nie jest uprawniony do wartościowania jej treści tylko pod kątem tego, że nie pochodzi ona od bieg łego wpisanego na listę bieg łych sądowych70. Z punktu widzenia mocy dowodowej opinii71, jak i uregulowań prawa do wynagrodzenia, nie ma różnic pomiędzy stałym bieg łym sądowym a bieg łym powołanym do opiniowania w konkretnej sprawie. Jak przewidywał projekt ustawy o bieg łych, bieg łym sądowym mogłaby być jedynie osoba wpisana na listę bieg łych sądowych, a zatem posługi‑ wanie się tym pojęciem będzie dopuszczalne wyłącznie przy wykony‑ waniu czynności na zlecenie uprawnionego podmiotu, ale w związku z podaniem informacji o posiadanej wiedzy do wiadomości publicznej, np. w dostępnym życiorysie, zakresie uprawnień. Wskazując na znaczenie faktu powołania bieg łego ad hoc w danej spra‑ wie, konieczne jest zweryfikowanie faktycznego legitymowania się przez niego wiedzą z danej dziedziny. Wskazuje się także z tego względu na znaczenie przyrzeczenia odbieranego od takiego bieg łego przez sąd72. Polega to na przypomnieniu o obowiązku sumiennego i bezstronnego wykonania powierzonej funkcji bieg łego oraz złożenia rzetelnej opinii, zgodnej z wiedzą i przekonaniem bieg łego. 70 Wyrok SA w Krakowie z dnia 26 października 2004 r., II AKa 207/04, KZS 2004, z. 12, poz. 28; także wyrok SN z dnia 5 lutego 1974 r., III KR 371/73, LEX nr 18790. 71 Wyroki SN: z dnia 5 lutego 1974 r., III KR 371/73, OSNKW 1974, nr 6, poz. 117; oraz z dnia 19 września 1988 r., I KR 279/88, OSNKW 1988, nr 11–12, poz. 80. 72 Złożenie przez bieg łego przyrzeczenia dopiero po złożeniu opinii na piśmie, ale przed zakończeniem czynności bieg łego w danej sprawie, nie pozbawia tej opinii wartości dowodowej, jako że sąd może w wypadkach wymagających wiadomości specjalnych dopuścić dowód z opinii bieg łego i nie musi to być bieg ły stały, wpisany na listę bieg łych – zob. wyrok SA w Katowicach z dnia 8 marca 2013 r., V ACa 783/12, LEX nr 1292656; wyrok SA w Poznaniu z dnia 30 października 2012 r., I ACa 751/12, LEX nr 1237444; wyrok SN z dnia 29 września 2010 r., V CSK 29/10, LEX nr 787470. 32 Joanna Studzińska Rozdział 1. Status bieg łego Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 lutego 1974 r.73, sąd według swego uznania może powoływać w charakterze bieg łych bądź to osoby wpisane na listę bieg łych sądowych, bądź też inne osoby spoza tej listy, jeżeli mają one odpowiednie kwalifikacje zawodowo‑ ‑specjalistyczne w danej dziedzinie, o którą w sprawie chodzi, przy czym nie ma zastrzeżeń co do ich bezstronności. Zgodnie z utrwa‑ lonym w judykaturze stanowiskiem nie ma żadnej różnicy w trakto‑ waniu i ocenie opinii bieg łego złożonej przez bieg łego sądowego lub przez innego bieg łego powołanego w określonej sprawie przez organ procesowy. Dowód z opinii bieg łego ad hoc posiada zatem taką samą wartość dowodową, jak dowód z opinii stałego bieg łego sądowego Warunkiem jest też ustalenie, że osoba niewpisana na listę bieg łych posiada rzeczywiste i potwierdzone kwalifikacje i wiedzę specjalną w danej dziedzinie. Gdy sąd zleca bieg łemu wydanie opinii, musi mieć na względzie to, czy dysponuje on wiadomościami specjalnymi niezbędnymi dla stwierdzenia okoliczności mających istotny wpływ dla rozstrzygnięcia sprawy. Wiadomości specjalne mogą wynikać za‑ równo z przygotowania teoretycznego, jak i wykonywanej w danej dziedzinie pracy i nabytych stąd umiejętności oceny występujących tam zagadnień. Nie przesądza jednak o kwalifikacji na bieg łego sam fakt, że dana osoba pracuje lub pracowała na określonym stanowisku, lecz decydują o nich posiadane wiadomości i praktyczne doświadcze‑ nie w danej dziedzinie74. Zatem bieg ły może być powołany przez sąd z listy bieg łych sądowych (stałych) lub spośród innych bezstronnych osób posiadających od‑ powiednie kwalifikacje bieg łych w konkretnej sprawie (ad causam, ad hoc). Wydaje się, że nie ma przeszkód, aby powołać w sprawie bieg łego sądowego także co do kwestii nieobjętych specjalizacją tego bieg łego wpisaną na listę bieg łych przy sądzie okręgowym, o ile bieg ły ten wykazał się odpowiednią wiedzą specjalistyczną co do tej kwestii75. 73 III KR 371/73, LEX nr 18790. 74 Wyrok SA w Łodzi z dnia 14 stycznia 2014 r., I ACa 894/13, LEX nr 1433815. 75 Wyrok SA w Szczecinie z dnia 28 listopada 2013 r., I ACa 763/13, LEX nr 1438274. Joanna Studzińska 33 Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. Część I. Biegły w postępowaniu cywilnym Biegłym sądowym może być wyłącznie osoba fizyczna, a nie osoba prawna, bowiem osobie prawnej nie można przypisać cech określo‑ nych w 12 ust. 1 pkt 1–5 rozporządzenia z dnia 27 stycznia 2005 r. w sprawie bieg łych sądowych oraz w art. 280 k.p.c. Organem pomoc‑ niczym sądu – w rozumieniu cytowanych przepisów – nie może być zatem spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Nie jest ona także in‑ stytutem naukowym lub naukowo ‑badawczym, który może w świetle art. 290 k.p.c. wykonywać opinie na zlecenie sądu76. Na bieg łego ad hoc nie może być powołana osoba, która zetknęła się już poprzednio z faktami istotnymi dla rozstrzygnięcia sprawy77. Jak wskazał w wyroku z dnia 17 listopada 2011 r. Sąd Najwyższy78, jeśli świadek dysponuje wiedzą specjalną, a jednocześnie ma spostrzeżenia dotyczące istotnych w sprawie faktów, jego zeznania pozostaną infor‑ macją o faktach, które spostrzegł i ocenił. Natomiast zasadność tych ocen wymaga opinii bieg łego, przedstawionej w formie zapewniającej stronom kontrolę i wpływ na sposób przedstawienia występujących w sprawie zagadnień wymagających wiedzy specjalnej. Osoba mająca z racji posiadania wiadomości specjalnych spostrzeżenia niedostępne dla innych osób (np. lekarz leczący chorego) powinna być z reguły przesłuchana w charakterze świadka, a funkcję bieg łego należy powie‑ rzyć innej osobie, która nie zetknęła się poprzednio z faktami istotny‑ mi dla rozstrzygnięcia sprawy. 3. Powołanie biegłego Prowadzona według poszczególnych specjalności lista bieg łych są‑ dowych ma ułatwić sądom korzystanie z usług osób o sprawdzonych kwalifikacjach zawodowych i odpowiednim doświadczeniu w zakresie współpracy z sądami. Biegli sądowi tylko wyjątkowo mogą odmówić przyjęcia zlecenia sądu. 76 Wyrok WSA w Warszawie z dnia 8 sierpnia 2007 r., VI SA/Wa 863/07, LEX nr 394421. 77 Wyrok SA w Lublinie z dnia 28 maja 2013 r., I ACa 124/13, LEX nr 1327585. 78 III CSK 30/11, LEX nr 1129116. 34 Joanna Studzińska Rozdział 1. Status bieg łego Art. 278, 280–284, 287–288 k.p.c. Na podstawie art. 157 § 1 u.s.p. Prezes sądu okręgowego ustana‑ wia bieg łych sądowych i prowadzi ich listę. Jednocześnie art. 157 § 2 u.s.p. stanowi delegację ustawową, by Minister Sprawiedliwości określił, w drodze rozporządzenia, tryb ustanawiania bieg łych sądo‑ wych, pełnienia przez nich czynności oraz zwalniania ich z funkcji. Realizację tej delegacji zawiera rozporządzenie Ministra Sprawied‑ liwości z dnia 24 stycznia 2005 r. w sprawie bieg łych sądowych79, które reguluje kwestie dotyczące bieg łych sądowych. Zgodnie z prze‑ pisami rozporządzenia to prezes sądu okręgowego prowadzi listy bieg łych sądowych – według poszczególnych gałęzi nauki, techniki, sztuki, rzemiosła, a także innych umiejętności80. Prezes prowadzi również wykazy bieg łych sądowych na kartach założonych dla każ‑ dego bieg łego; w listach i wykazach podaje się adres bieg łego i ter‑ min, do którego został ustanowiony, a także inne dane dotyczące specjalizacji. Prezes skreśla z listy bieg łego oraz usuwa jego kartę z wykazu: 1) z chwilą zwolnienia z funkcji; 2) w razie śmierci; 3) z upływem okresu ustanowienia bieg łego, chyba że nastąpiło po‑ nowne ustanowienie. Listy bieg łych sądowych są dostępne dla zainteresowanych w sekre‑ tariatach sądowych. W szczególności listy te udostępnia się stronom, uczestnikom postępowania oraz organom prowadzącym postępowa‑ nie przygotowawcze w sprawach karnych i sądom wojskowym. Zgod‑ nie z § 15 rozporządzenia jednostkami uprawnionymi do wydawania zleceń bieg łym sądowym są wyłącznie sądy lub organy prowadzące postępowanie przygotowawcze w sprawach karnych (§ 8 ust. 3 roz‑ porządzenia w sprawie bieg łych sądowych). Listy bieg łych sądowych 79 Dz. U. Nr 15, poz. 133. 80 Listy te nie są jedno
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Biegli w postępowaniu sądowym cywilnym i karnym. Praktyczne omówienie regulacji z orzecznictwem
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: