Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00498 010931 7498422 na godz. na dobę w sumie
Biografia i wojna. Metoda biograficzna w badaniu procesów społecznych. Wybór tekstów - ebook/pdf
Biografia i wojna. Metoda biograficzna w badaniu procesów społecznych. Wybór tekstów - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 537
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8219-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W książce omówiono pionierskie badania z ostatniej dekady XX w., prowadzone w ramach projektu „Biografia a tożsamość narodowa”, będące próbą spojrzenia na II wojnę światową z perspektywy indywidualnej historii życia. Zebrane w niej artykuły zostały poddane dyskusji wśród Autorów, którzy dodatkowo opatrzyli komentarzem swoje teksty. Ich tematyka odnosi się do zjawisk: wojny (przemocy i cierpienia), pamięci (indywidualnej i zbiorowej), tożsamości oraz stereotypów. Zagadnienia te zostały opracowane na podstawie badań opartych na metodzie autobiograficznego wywiadu narracyjnego, nawiązującej również do polskiej tradycji badań biograficznych, z której znana jest między innymi łódzka socjologia. Czytelnik dowie się wszystkiego na temat zastosowań wywiadu narracyjnego: począwszy od założeń teoretycznych, przez omówienie samej techniki, procedurę analityczną, aż po krytyczny namysł nad sposobem prowadzenia badań i analizy zgromadzonych danych. Książka zainteresuje nie tylko socjologów, antropologów, kulturoznawców i historyków, ale także osoby, dla których fascynujące może być czytanie fragmentów wywiadów i śledzenie tego, co typowe dla naszej kultury w jednostkowych biografiach. 
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Renata Dopierała, Katarzyna Waniek – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Socjologii Kultury, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 RECENZENT Andrzej Szpociński REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos SKŁAD I ŁAMANIE Sławomir Gurdała KOREKTA TECHNICZNA Leonora Wojciechowska PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/eugenesergeev Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Authors, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07450.16.0.K Ark. druk. 33,75 ISBN 978-83-8088-218-8 e-ISBN 978-83-8088-219-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Niewątpliwie przerwy historyczne i wydarzenia na wielką skalę doprowadzają do powstania nowych wymiarów w historii życiowej jednostki. Tak samo jak zmiana historyczna nosi ślady przeszłości, podobnie biografie indywidualne mają zawsze historyczne wymiary. Erika M. Hoerning Urszuli Nowakowskiej Spis treści Renata Dopierała, Katarzyna Waniek Wstęp ............................................................................................................................. 11 Dyskusja ......................................................................................................................... 17 Część I. Rama teoretyczna, metodologia i wymiary analityczne .................................. 41 Andrzej Piotrowski Wprowadzenie do projektu Biografia a tożsamość narodowa ................................. 43 Zbigniew Bokszański Tożsamość narodowa: pojęcie i problematyka badawcza ........................................ 53 Kaja Kaźmierska Wywiad narracyjny – technika i pojęcia analityczne ............................................... 61 Marek Czyżewski Generalne kierunki opracowania, wymiary analityczne .......................................... 73 Część II. Biografia a tożsamość narodowa .................................................................... 81 Zbigniew Bokszański Obrazy innych etnicznych a tożsamość narodowa ................................................... 83 Zbigniew Bokszański Komentarz do artykułu Obrazy innych etnicznych a tożsamość narodowa ............. 99 Alicja Rokuszewska-Pawełek Doświadczenia wojenne Polaków – analiza trajektorii wrześniowej ..................... 101 Kaja Kaźmierska Konstruowanie narracji o doświadczeniu wojennej biografii. Na przykładzie analizy narracji kresowych ...................................................................................... 131 Kaja Kaźmierska Komentarz do artykułu Konstruowanie narracji o doświadczeniu wojennej biografii. Na przykładzie analizy narracji kresowych ............................................ 152 Kazimierz Kowalewicz Narracje autobiograficzne – zagrożenie – zaradność ............................................. 155 Janina Tobera Rodzina w polskich doświadczeniach wojennych. Sytuacje elementarne ............. 177 Mieczysław Marciniak Pozytywne doświadczenia biograficzne w kontekście okupacji: oportunizm i opór ................................................................................................... 191 Marek Czyżewski Repatrianci i wypędzeni: wzajemne uprzedzenia w relacjach biograficznych ...... 219 10 Marek Czyżewski Komentarz do artykułu Repatrianci i wypędzeni: wzajemne uprzedzenia w relacjach autobiograficznych .............................................................................. 236 Andrzej Piotrowski Zakorzenienie w historii (teorii) – zakorzenienie w milieu: analiza dwu odmian narracji ....................................................................................................... 239 Część III. Wojna, biografia i pamięć ............................................................................ 261 Alicja Rokuszewska-Pawełek Doświadczenia wojenne Polaków – analiza trajektorii okupacyjnych .................. 263 Kaja Kaźmierska Dramatyzacja obrazu doświadczeń czasu wojny w opowiadaniu biograficznym. Analiza przypadku .................................................................................................. 301 Kaja Kaźmierska Biografia opowiadana, doświadczana i rekonstruowana w perspektywie narracji o wojnie. Analiza przypadku ..................................................................... 321 Mieczysław Marciniak Pasja i folklor pamięci ............................................................................................ 341 Kazimierz Kowalewicz Pamięć krążąca po milieu i odkrywająca sekret ..................................................... 357 Część IV. Wojna w doświadczeniu niemieckim .......................................................... 371 Marek Czyżewski, Alicja Rokuszewska-Pawełek Analiza autobiografii Rudolfa Hössa ..................................................................... 373 Marek Czyżewski, Alicja Rokuszewska-Pawełek Komentarz do artykułu Analiza autobiografii Rudolfa Hössa ............................... 446 Fritz Schütze Presja i wina: wojenne doświadczenia młodego żołnierza niemieckiego i ich biograficzne implikacje .................................................................................. 449 Postscriptum ................................................................................................................. 503 Katarzyna Waniek II wojna światowa w spotkaniach młodej Polki z wojennym i powojennym pokoleniem Niemców. Orientacja na podejmowanie perspektywy Innego i praca pośrednicząca – przypadek Doroty ............................................................ 505 Joanna Wygnańska Materiał badawczy z projektu Biografia a tożsamość narodowa (1992–1994) – o archiwizacji zbioru w ramach Archiwum Danych Jakościowych IFIS PAN ...... 519 Wykaz publikacji powstałych na bazie projektu Biografia a tożsamość narodowa .... 525 Noty o autorach ............................................................................................................ 527 Indeks nazwisk ............................................................................................................. 531 Spis treści Renata Dopierała, Katarzyna Waniek Wstęp To co zapamiętywane, ale także to, co zapomniane stanowi o kształcie pamięci zbiorowej. Pamięć kluczowych wydarzeń w historii danej zbiorowości odsłania istotny składnik jej tożsamości grupowej, ujmowanej zarówno w kategoriach autodefinicji danej grupy jak i jej stosunku do innych. Sprawą zasadniczą w tym kontekście wydaje się to, by przywoływanie tej pamięci jakie ma miejsce w wielu społecznych sytuacjach, także wtedy gdy poddajemy ją badaniu społecznemu, nie służyło utrwalaniu urazów i kompleksów uniemożliwiających przezwyciężenie zaszłości historycznych. (Rokuszewska-Pawełek 1996: 25). Dwa równorzędne motywy stanowiły przyczynek do powstania tej książki. Z jednej strony były to rocznice związane z II wojną światową, z drugiej zaś nieustające zainteresowanie wielu badaczy zarówno pionierskim zastosowaniem autobiograficznego wywiadu narracyjnego w projekcie Biografia a tożsamość na- rodowa1 jak i nośność wypracowanych w nim kategorii analitycznych. W 2014 roku minęło 75 lat od wybuchu II wojny światowej, w 2015 roku na- tomiast obchodzono 70 rocznicę jej zakończenia. Okoliczności te stały się impul- sem do wznowienia publikacji Biografia a tożsamość narodowa, której pierwsze wydanie ukazało się w 1996 roku (drugie w 1997). Sytuacje rocznicowe, takie jak opisywane, są również zwykle pretekstem do podjęcia refleksji nad miniony- mi zdarzeniami, przywołania tematów budzących kontrowersje oraz rozważenia kwestii dotąd przemilczanych lub marginalizowanych w społecznych debatach. II wojnę światową można uznać za jedno z najważniejszych doświadczeń w hi- storii Polski, które wpłynęło na kształt pamięci i tożsamości zbiorowej. W Bio- grafii a tożsamości narodowej autorzy pisali: ciężar specyficznych doświadczeń II wojny światowej przydał polskiej tożsamości narodowej nowych treści, których kulturowe i polityczne oddziaływanie trwa do dnia dzisiejszego. To właśnie doświadczenia wojenne są do tej pory zasobem inter- pretacyjnym dla wypełnienia treścią polskiej tożsamości narodowej (Bokszański, Czyżewski 1996: 45, 65). Po upływie 20 lat od sformułowania tego przekonania, pojawia się wiele py- tań: przede wszystkim, na ile diagnoza ta jest aktualna dzisiaj? Czy doświadczenia 1 Projekt, finansowany przez Komitet Badań Naukowych PAN, był realizowany w latach 1992–1994. 12 wojenne i pamięć o nich odgrywają równie istotną rolę współcześnie – na ile kształtują dyskurs społeczny i doświadczanie biograficzne? W jaki sposób mani- festuje się ich żywotność i jakie pełnią one dzisiaj społeczne funkcje? Rozważenie tych zagadnień jest istotne z kilku powodów. Po pierwsze, upływ czasu powoduje, że odchodzi generacja osób, które uczestniczyły w wydarzeniach wojennych lub były ich świadkami, a co za tym idzie były nośnikami pamięci ko- munikacyjnej (Assmann 2008: 66). Zasadnym jest zatem namysł nad tym, w ja- kim wymiarze (jeśli w ogóle) wojna jest znaczącym odniesieniem dla identyfika- cji indywidualnych i zbiorowych kolejnych pokoleń i jak jest włączana zarówno w kolektywne jak i indywidualne systemy odniesień oraz systemy wartości i zaso- by interpretacyjne. Wiąże się z tym również pytanie o to, w jakim stopniu obrazy doświadczeń wojennych są trwałym składnikiem polskiego uniwersum symbo- licznego obejmującym m.in. mitologizację losu narodu, etos walki, kult wartości narodowych i jaką rolę odgrywają w debatach nad polską tożsamością zbiorową, jak też nad sposobem istnienia Polski w Europie (por. Piotrowski 1997: 329–330). Z kolei związek wojny z przemocą i cierpieniem każe zastanowić się nad proce- sem przekazu i utrwalania opresji w zbiorowej pamięci; czy stanowi ona czynnik konstytutywny polskiej tożsamości narodowej, jak silne są w społeczeństwie me- chanizmy internalizacji roli ofiary i poczucia zobowiązania do nieustannej walki o niepodległość, czy mówiąc inaczej, o uznanie prawowitego pod względem kul- turowym i cywilizacyjnym, miejsca Polski w zjednoczonej Europie? Po drugie, w ciągu minionych 20 lat dokonały się przeobrażenia dyskursu po- litycznego, społecznego i medialnego, dotyczy to także przekazów związanych z II wojną światową. W tym kontekście należy uwzględnić zróżnicowanie głosów w debacie publicznej, zmieniającą się hierarchię ważności tematów, odmienności w sposobach reinterpretacji historii i pamięci itp. Przykładami tych praktyk ko- munikacyjnych mogą być dyskusje na temat Katynia, AK, żołnierzy wyklętych, oceny powstania warszawskiego, odpowiedzialności Polaków za zbrodnie na mniejszościach narodowych, etnicznych etc. W konsekwencji zmieniających się warunków społeczno-polityczno-kulturowych dyskurs wojenny często zatem ule- ga(ł) selekcji i instrumentalizacji, upolitycznieniu i zideologizowaniu (np. przez prowadzoną politykę historyczną), natomiast treści związane z doświadczeniami wojennymi były i są często banalizowane i trywializowane (stając się „wdzięcz- nym” materiałem rekonstrukcji historycznych). Po trzecie, okoliczności te, jak i interdyscyplinarna trwałość zainteresowań II wojną światową pobudzają aktywność poznawczą, która znajduje swój wyraz w ogromnej liczbie opracowań naukowych i prac badawczych na jej temat. Na- pływ nowych informacji wymaga weryfikacji dotychczasowych ustaleń historycz- nych (dotyczących choćby wspomnianych we wcześniejszym akapicie zdarzeń), wprowadza także nowe ramy dla teoretycznego i analitycznego opisu różnych aspektów II wojny światowej. Renata Dopierała, Katarzyna Waniek 13 Po czwarte, w 1996 roku konstatowano, że wojna silnie wpłynęła na wyobra- żenia i przekonania dotyczące innych narodowości (przede wszystkim Niemców i Rosjan), była specyficznym – bo narzuconym – typem kontaktu kulturowego, który wydatnie ukształtował obrazy tych grup etnicznych. Czy wyobrażenia te są trwałe, czy ulegają zmianom? W jaki sposób doświadczenia intencjonalnych kontaktów kulturowych wynikających z procesów migracyjnych oraz instytu- cjonalnego i interpersonalnego „przepracowywania” relacji między państwami (dotyczy to zwłaszcza relacji polsko-niemieckich, w mniejszym stopniu polsko- -rosyjskich), modyfikują je lub petryfikują? Jaką rolę w dyskursie publicznym odgrywa współcześnie kategoria Innego? W końcu, kolejnym ważnym czynnikiem jest popularność memory studies i ich relacji do badań biograficznych; autorzy uczestniczący w projekcie Biogra- fia a tożsamość narodowa są często – w sposób nieuprawniony i nieuzasadniony – wpisywani w nurt badań nad pamięcią. Tymczasem korpus materiałów empi- rycznych zgromadzonych dla potrzeb tego projektu badawczego opierał się na pionierskim zastosowaniu metody autobiograficznego wywiadu narracyjnego, którego celem była analiza indywidualnych doświadczeń biograficznych, ale też zjawisk i procesów społecznych. W tym kontekście ważne jest rozważenie relacji między pamięcią zbiorową (oficjalną, zinstytucjonalizowaną) i pamięcią biogra- ficzną (Kaźmierska 2008). Na te i inne pytania próbowano odpowiedzieć w trakcie zarejestrowanej dys- kusji, która odbyła się w maju 2014 roku. Może być ona traktowana dwojako: jako klamra spajająca problematykę podjętą w tomie i jako prezentacja recepcji doświadczeń wojennych z dzisiejszej perspektywy. Uzupełnieniem uwzględnia- jącym kontekst współczesności są również komentarze napisane przez niektórych autorów. Zaprezentowane w tomie teksty mają walor historyczny, choć nie tylko. Mimo wydania pierwszej edycji Biografii a tożsamości narodowej w niewielkiej licz- bie egzemplarzy, teksty w niej zawarte nie uległy zapomnieniu, przywoływane są konkluzje i ustalenia dokonane przez autorów. Kategorie analityczne wypra- cowane przez zespół badawczy, m.in. „zaradność”, „zakorzenienie w milieu”, „zakorzenienie w historii” stały się powszechnie przyjętymi i stosowanymi narzę- dziami interpretacyjno-analitycznymi wykorzystywanymi przez badaczy w wielu obszarach nauk społecznych i humanistycznych. Publikacja ta stanowiła również wzór analizy i interpretacji autobiograficznych wywiadów narracyjnych zgod- nie z metodologią sformułowaną przez Fritza Schützego. Może zatem stanowić cenny przykład właściwego i pełnego (począwszy od techniki zbierania danych empirycznych, przez kolejne etapy analizy po tworzenie teorii) wykorzystania tej metody szczególnie dzisiaj, kiedy dostrzec możemy dewaluację badań biogra- ficznych polegającą na nieuprawnionym określaniu tym mianem wielu praktyk badawczych. Wstęp 14 Ze względu na utrudnioną dostępność tekstów w szerszym obiegu, aktualna edycja umożliwia prezentację bogatego dorobku pracowników Katedry Socjo- logii Kultury Uniwersytetu Łódzkiego. Poszerzenie pierwszego wydania książki Biografia a tożsamość narodowa o rozproszone artykuły będące wynikiem pracy nad niezwykle bogatym materiałem empirycznym, pozwala zaprezentować wie- loaspektowy obraz zjawisk wojny, pamięci i tożsamości. Ich tematyka daje się bowiem ująć w cztery przecinające i nakładające się ramy: wojna (przemoc i cier- pienie) – pamięć (indywidualna i zbiorowa) – tożsamość (stereotypy) – metoda biograficzna. Książka składa się z czterech części i Postscriptum. Część I Rama teoretyczna, metodologia i wymiary analityczne oraz część II Biografia a tożsamość narodowa zawierają korpus artykułów, które znalazły się w wydaniu Biografii a tożsamo- ści narodowej z 1996 roku2. Tekst Alicji Rokuszewskiej-Pawełek Doświadczenia wojenne Polaków – analiza trajektorii wrześniowej został zaprezentowany w roz- szerzonej formie, zamieszczonej w książce Chaos i przymus. Analiza trajektorii narracji wojennych (2002). Część III Wojna, biografia i pamięć obejmuje w większości artykuły3, które po- wstały – w różnych latach – na kanwie materiałów zebranych w ramach projektu, nie znalazły się jednak w pierwotnym tomie. Są to teksty Alicji Rokuszewskiej- -Pawełek Doświadczenia wojenne Polaków – analiza trajektorii okupacyjnych, oraz Kai Kaźmierskiej Dramatyzacja obrazu doświadczeń czasu wojny w opowia- daniu biograficznym. Analiza przypadku i Biografia opowiadana, doświadczana i rekonstruowana w perspektywie narracji o wojnie. Analiza przypadku. Obrazują one nie tylko kolejne aspekty trajektorii wojennej pojawiające się w wybranych narracjach, ale prezentują również wielość możliwości ich (re)analizy i (re)inter- pretacji – co można odczytać jako walor metody biograficznej. Wątek pamięci doświadczeń wojennych łączy natomiast wypowiedzi Mieczysława Marciniaka Pasja i folklor pamięci oraz Kazimierza Kowalewicza Pamięć kążąca po milieu i odkrywajaca sekret. Część IV Wojna w doświadczeniu niemieckim to dwa, także dodatkowo włączo- ne, artykuły: znacznie poszerzony i przetłumaczony tekst Fritza Schützego Presja i wina: wojenne doświadczenia młodego żołnierza niemieckiego i ich biograficzne implikacje oraz Analiza autobiografii Rudolfa Hössa dokonana przez Marka Czy- żewskiego i Alicję Rokuszewską-Pawełek. Uzasadnieniem dla ich obecności jest pokazanie perspektywy innej niż polska w postrzeganiu doświadczeń wojennych, niemiecka jest w tym kontekście znacząca z powodów oczywistych. Poznanie 2 Z aktualnego wydania wyłączono tekst Alicji Rokuszewskiej-Pawełek Społeczeństwo polskie w okresie II światowej z uwagi na dezaktualizację niektórych zawartych w nim treści. 3 Większość artykułów ukazała się w „Kulturze i Społeczeństwie” – szczegółowe dane wydawni- cze tekstów podano przy każdym z nich. Renata Dopierała, Katarzyna Waniek 15 owej odmienności jest ważne dla zrozumienia dynamiki relacji polsko-niemiec- kich oraz przepracowywania wzajemnych uprzedzeń. Tom zamyka Postscriptum. Zawarte są w nim teksty Katarzyny Waniek II woj- na światowa w spotkaniach młodej Polki z wojennym i powojennym pokoleniem Niemców. Orientacja na podejmowanie perspektywy Innego i praca pośredniczą- ca – przypadek Doroty, Joanny Wygnańskiej Materiał badawczy z projektu Bio- grafia a tożsamość narodowa (1992–1994) – o archiwizacji zbioru w ramach Archiwum Danych Jakościowych IFiS PAN oraz wykaz publikacji i artykułów powstałych na bazie projektu. Teksty autorek nawiązują do motywów powsta- nia książki, przedstawiają bowiem żywotność wojny i pamięci o niej w doświad- czeniu biograficznym młodego pokolenia w wymiarze poznawczym, osobistym i emocjonalnym. Bibliografia Assmann J., 2008, Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsa- mość w cywilizacjach starożytnych, tłum. A. Kryczyńska-Pham, Wydawnic- twa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Bokszański Z., 1996, Obrazy innych etnicznych a tożsamość narodowa, [w:] M. Czyżewski, A. Piotrowski, A. Rokuszewska-Pawełek (red.), Biografia a tożsamość narodowa, Katedra Socjologii Kultury UŁ, Łódź, s. 53–65. Czyżewski M., 1996, Generalne kierunki opracowania, wymiary analityczne, [w:] M. Czyżewski, A. Piotrowski, A. Rokuszewska-Pawełek (red.), Biografia a tożsamość narodowa, Katedra Socjologii Kultury UŁ, Łódź, s. 45–51. Kaźmierska K., 2008, Biografia i pamięć. Na przykładzie pokoleniowego do- świadczenia ocalonych z Holocaustu, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków. Piotrowski A., 1997, Lęk przed Europą, [w:] M. Czyżewski, A. Piotrowski, S. Ko- walski (red.), Rytualny chaos. Studium dyskursu publicznego, Wydawnictwo Aureus, Kraków, s. 324–337. Rokuszewska-Pawełek A., 1996, Społeczeństwo polskie w okresie II wojny świa- towej, [w:] M. Czyżewski, A. Piotrowski, A. Rokuszewska-Pawełek (red.), Biografia a tożsamość narodowa, Katedra Socjologii Kultury UŁ, Łódź, s. 13–26. Wstęp Dyskusja1 Renata Dopierała: Zacznijmy od tego, dlaczego Państwa zdaniem warto wzno- wić publikację Biografia a tożsamość narodowa? Alicja Rokuszewska-Pawełek: Mnie się wydaje, że są dwie sprawy. Jedna jest taka, że to jest przykład zastosowania metody biograficznej, która już się upo- wszechniła, żeby nie powiedzieć „rozpanoszyła”. W tym sensie jest to inte- resujące dla wielu ludzi, którzy chcą dowiedzieć się, jak my to zrobiliśmy, jak się interpretuje materiały. Druga sprawa – kluczowa – to zawartość, treść, to, co tyczy się II wojny światowej. Tu pojawiają się pytania: czy o II wojnie światowej warto jeszcze mówić? A jeśli tak, to co? Czy jest zapotrzebowanie na przyglądanie się temu jeszcze dzisiaj? Marek Czyżewski: Moim zdaniem zaletą jest to, że wszystkie opracowania, które będą w tomie odnoszą się do niechcianego tematu w socjologii. Moż- na chyba nawet mówić, za jedną z książek Hansa Joasa i Wolfganga Knöbla (2008), o stłumieniu problemu wojny w socjologii. Wojna jest – jak wiadomo – od starożytności ustawiczną towarzyszką życia społecznego, ale gdybyśmy spojrzeli, tak jak Joas i Knöbl, w teorie socjologiczne, to o wojnie, przemo- cy i cierpieniu, znajdziemy tam relatywnie mało. W refleksji powojennej, ale też w klasycznych teoriach. W historii teorii społecznej sięgającej głęboko w dzieje, jak również w obszarze bardziej współczesnych teorii, temat wojny jest traktowany – w porównaniu z rzeczywistością, która nas otacza – mar- ginalnie. To jest fenomen interesujący sam w sobie. Z tego punktu widzenia każda wypowiedź na temat wojny stanowi fragmentaryczną i punktową próbę wypełnienia potężnej luki, której wypełnić się nie da. Generalnie w socjologii wojna jest kwestią podejmowaną rzadko, natomiast problem cierpienia został niemal w całości przejęty przez psychologów i jest zazwyczaj traktowany jako temat niesocjologiczny, bo odnoszący się do kondycji ludzkiej. Z przemocą jest jeszcze inaczej. W ostatnich 20 latach powstała wręcz „moda” na socjo- logię przemocy ‒ być może z uwagi na wysoki stopień „widoczności” prze- mocy we współczesnym świecie, m.in. za sprawą medialnych przedstawień ekstremizmu i terroryzmu. Interesująca jest też sprawa pozycjonowania jak te czy inne opracowania na temat przemocy mają się do nurtów już istniejących i obszernie rozwijanych w obrębie szeroko pojmowanej socjologii przemocy. Andrzej Piotrowski: Myślę, że po I wojnie światowej, trzeba by było szukać, w okolicach nietzscheanizmu, przed Heideggerem, wtórny egzystencjalizm, 1 Dyskusja była przeprowadzona 5 maja 2014 roku. 18 Patočka2 itd. u myślicieli z pogranicza filozofii społecznej, u których obecna jest fascynacja wojną, wojna, jako doświadczenie, wojna jako siła etc. W ma- instreamie zdecydowanie podporządkowanym funkcjonalizmowi struktural- nemu to jest temat stabuizowany, bo to jest ekstremum. Marek Czyżewski: Wydaje mi się, że ‒ niezależnie od preferencji teoretycznych i metodologicznych ‒ socjologia stawia sobie za główny temat integrację spo- łeczną, w różny sposób pojmowaną – normatywnie, czy konstruktywistycznie – ale integrację, a dezintegracja jest tłem tej figury, jest marginesem. Andrzej Piotrowski: Wojna to jest seria zjawisk związanych z dezorganizacją, dysocjacją, rozpadem. Z moich wspomnień i doświadczeń z tak zwaną historią oralną wyniosłem takie wrażenie, że sekwencja wojna – czasy pokoju to była dla pokoleń naszych rodziców podstawowa cezura czasu i schemat organizu- jący doświadczenie biograficzne – coś jest przed wojną, coś jest po wojnie, coś takiego w rodzaju punktualizacji czasu. Takim miernikiem, jak mierzyło się czas w parafiach, od wydarzeń do wydarzeń. W XX wieku wojna była taką ostrą cezurą czasową. I pierwsza i druga, coś przed, albo po, albo w trakcie. To jest ciekawe, wojna, jako miara czasu biograficznego i to makro-rama, nie w kategorii dekad czy lat. Marek Czyżewski: Wydaje mi się, że tak właśnie jest, że II wojna światowa jest miarą czasu w naszym kręgu kulturowym. Renata Dopierała: Rozwijając ten wątek można zapytać, jaka jest żywotność doświadczeń wojennych i pamięci o nich, na ile są one trwałym składnikiem polskiego uniwersum symbolicznego, jakie jest znaczenie doświadczeń bio- graficznych czasu wojny dla polskiej tożsamości narodowej? Kaja Kaźmierska: Rola i waga pamięci o wojnie jest bardzo mocno skontekstu- alizowana kulturowo. Obecnie, słyszy się różne relacje z Ukrainy i od Rosjan wypowiadających się z perspektywy obrony demokracji, wartości czy walki z faszyzmem, to jest język, który u nas nie byłby używany. Asocjacje z obra- zem wojny, z doświadczeniem wojennym są niesamowicie żywe i, w odniesie- niu do wydarzeń współczesnych, perspektywa czasowa jest bardzo skrócona. Wydaje mi się, że w polskim społeczeństwie, nawet, jeżeli chcielibyśmy grać na pewnych resentymentach, chociażby w relacji polsko-niemieckiej, to oży- wianie tych asocjacji wojennych dokonuje się już z perspektywy współcze- sności, wiedzy o tym, co stało się w tych dwóch społeczeństwach po wojnie. Nawet, jeśli można tu mówić o jakichś napięciach, to one są jednak przefiltro- wane przez czas 50 lat pokoju. Natomiast to, co mnie uderzyło w tych skróto- wych, spotowych relacjach z Ukrainy, to jest bezpośredni powrót do punktu wyjścia i odwołania do asocjacji wojennych są nie tylko żywe, ale też pod ich wpływem nie bierze się pod uwagę żadnych innych okoliczności. 2 Jan Patočka (1907–1977) – czeski filozof, reprezentant fenomenologii. Dyskusja 19 Andrzej Piotrowski: Pamiętam taką opinię wypowiadaną kiedyś przez historyka w mediach, że II wojna światowa, jako wojna ojczyźniana, właśnie z faszy- zmem niemieckim, scaliła Rosję zdezorganizowaną i rozbitą przez rewolucję. Jednym słowem, tożsamość kolektywna Federacji Rosyjskiej, rosyjskość jest podstawą mitu założycielskiego współczesnej Rosji. Marek Czyżewski: W publicystycznych komentarzach pojawia się pogląd, zgod- nie z którym właściwie tylko w naszym kręgu, ściślej mówiąc w Polsce, po- strzeganie konfliktu na Ukrainie odbywa się w kategoriach wojny. Mnie się wydaje, że to jest sytuacja obosieczna. U nas ma miejsce przesadne dostrze- ganie tego, co należałoby na chłodno klasyfikować raczej w kategoriach walki albo już wojny, prawie wojny. Z drugiej strony, jak się zdaje, na Zachodzie tak ciężkie brzemię wojny nie jest powszechnie odczuwane. Nie tylko dlatego, że ludzie w krajach zachodnich nie interesują się Ukrainą i nie chcą wiedzieć, co tam się dzieje, ale także dlatego, że nie są pod aż tak mocnym wrażeniem po- koleniowym II wojny światowej, jakie w naszym kręgu kulturowym ukształto- wało się chociażby poprzez nagromadzenie ofiar. Oni przeszli jednak II wojnę światową, w porównaniu z nami, „suchą nogą” i ta wojna nie ciąży im tak, jak nam, nie jest dominującą ramą odniesienia, nasuwającą się przy interpretacji współczesnych konfliktów zbrojnych. Zbigniew Bokszański: Francuzi są właściwie pochłonięci I wojną światową. Kaja Kaźmierska: Opis aktualnej sytuacji z perspektywy Rosjan odbywa się przy pomocy tego całego repertuaru symbolicznego związanego z wojną oj- czyźnianą i walką z faszyzmem, i Zachodnia Ukraina to z tej perspektywy faszyści a co najmniej niebezpieczni nacjonaliści. Andrzej Piotrowski: Zastanawiam się nad kontekstem międzywojnia. Dla Rosjan wojna ojczyźniana była formą scalenia chaosu porewolucyjnego. A w Polsce, jaką rolę gra międzywojnie i kwestia wojna – pokój, być albo nie być? Innymi słowy, odrodzenie Polski, odzyskanie niepodległości jako wynik wojny, woj- na jako zagrożenie, unicestwienie, rozpad całej formacji kolektywnej. Wojna i pokój z polskiej perspektywy w związku z niepodległością i całością kolek- tywnego bytu, to są nakładające się na siebie rytmy „być albo nie być”. To nie jest wydarzenie, które się historycznie pojawia i mija, wojny bywały, bywają i będą bywać. To są dwie symultaniczne linie istnienia i nieistnienia kolektyw- nego, łączone z wojną bądź brakiem wojny. To też jest mit założycielski, bo II Rzeczypospolita powstaje w wyniku wojny i, co więcej, jak się sięgnie do Aleksandra Kamińskiego, do całej pedagogii okresu międzywojennego, to jest ona związana z lękiem przed rozbiorami, zaborami, okupacją i brakiem samo- stanowienia. Te dwa rytmy nakładają się współbieżnie. Jak na Ukrainie coś się zaczyna w postaci wojny domowej czy możliwości aneksji, to w polskim dyskursie publicznym, politycznym uruchamiają się pokłady tych lęków. Dyskusja 20 Alicja Rokuszewska-Pawełek: Składnik polskiej tożsamości związany z wojną, to jest bardzo ciekawe zagadnienie, choć ja już nie śledzę tego na bieżąco, nie wiem, jakie są badania, jak to się zmienia, co ludzie na ten temat myślą. Mam zdroworozsądkowe przekonanie, że to słabnie. Natomiast już wtedy, w latach 90., mówiliśmy, że istnieje prawidłowość – jak pojawiają się okoliczności wyjąt- kowe, to wówczas to ożywa albo, kiedy one są „nakręcane” politycznie, ideolo- gicznie itd. Ten przypadek może się zdarzyć i dlatego na nieszczęście jest tak, że ten składnik tożsamości zawsze może być wykorzystany. Czy on gdzieś głęboko w naszej świadomości, w pamięci, poza naprawdę starszym pokoleniem, jest? To jest pytanie badawcze dla tych, którzy chcieliby robić badania, pokazać, że to jest dalej istotne. On jest kulturowo opracowany i do niego ciągle się odwołuje- my, ale trudno mi powiedzieć, na ile sensownie. Moim zdaniem wysiłek części elit politycznych szedł w tym kierunku, aby budować nową tożsamość, żeby nie bazować ciągle na uprzedzeniach wojennych i był moment, zwłaszcza przy akcesji Polski do Unii Europejskiej, kiedy podkreślano, że to jest raczej obcią- żenie, balast, nie zawsze dobry i trzeba by było sobie z nim poradzić. Andrzej Piotrowski: Ale druga część elit pracowała dokładnie w odwrotnym kierunku. To był jeden z głównych motywów dyskursu… Alicja Rokuszewska-Pawełek: Tak i to jest to, co bardziej dziś obserwuję. W tym sensie można by było powiedzieć, że to jest ciągle ważne, ponieważ wciąż jest rozgrywane. Ale czy to dla ludzi naprawdę jest ważne, niezależnie od tego, co się rozgrywa? Janina Tobera: Obserwuję pewne środowiska, np. Rodziny Katyńskie. Coraz mniej jest tych osób, ale 13 kwietnia3, 5 marca4 to są daty dla nich ważne. Wtedy się zbierają i odbywają się uroczyste obchody, więc Rodzina Katyńska nieustannie odwołuje się do czasów wojny. Katarzyna Waniek: Skończyliśmy właśnie projekt5, w którym badaliśmy osoby urodzone w latach 1945–55 i nie ma takiego wywiadu, ani po stronie polskiej, ani niemieckiej, który nie mówiłby o wojnie. Wszystkie te wywiady opowia- dają o wojnie – po co i w jakim kontekście to jest inna sprawa. Janina Tobera: Chociażby ciężkie czasy powojenne… Katarzyna Waniek: Nawet nie tyle ciężkie czasy powojenne, ile historia wojen- na własnych rodziców. To też jest bardzo ważne. 4 13 kwietnia 1943 roku radio berlińskie poinformowało o odnalezieniu 12 tys. zwłok polskich oficerów zamordowanych w 1940 roku w lesie katyńskim. 5 5 marca 1940 roku władze ZSRR wydały rozkaz rozstrzelenia ponad 10 tys. oficerów Wojska Polskiego uznanych za „wrogów władzy sowieckiej”. 6 Mowa o projekcie Doświadczenie biograficzne w PRL i NRD oraz jego przepracowanie w powo- jennym pokoleniu 1945–1955. Porównanie socjologiczne na podstawie analizy biograficznej pod kierownictwem Kai Kaźmierskiej, który był realizowany w Katedrze Socjologii Kultury Uniwer- sytetu Łódzkiego w latach 2011–2014 i finansowany przez Polsko-Niemiecką Fundację na Rzecz Nauki. Dyskusja CZĘŚĆ I RAMA TEORETYCZNA, METODOLOGIA I WYMIARY ANALITYCZNE Andrzej Piotrowski Wprowadzenie do projektu Biografia a tożsamość narodowa1 Artykuły zawarte w tym tomie2 są skróconymi – a w niektórych wypadkach zmodyfikowanymi – wersjami opracowań składających się na raport z badań przeprowadzonych w latach 1992 – 1994 przez zespół pracowników Katedry So- cjologii Kultury Uniwersytetu Łódzkiego w ramach sfinansowanego przez Komi- tet Badań Naukowych PAN projektu Biografia a tożsamość narodowa. Kierowni- kiem projektu badawczego był prof. Zbigniew Bokszański. Projekt ten pomyślany został jako część międzynarodowych badań nad kolektywnymi aspektami biogra- ficznych doświadczeń wojny, prowadzonych i koordynowanych przez prof. Fritza Schützego (Kassel-Magdeburg). 1. Zarys założeń i problematyki badań Podstawowym celem omawianego tu projektu była próba określenia, na pod- stawie treści i form autobiograficznych narracji, związków między doświadcze- niami osób polskiej narodowości, wyznaczonymi czasem II wojny światowej, i tymi aspektami ich społecznej tożsamości, które odnoszą się do ich ówczesnego i współczesnego poczucia oraz sposobów określania i komunikowania (o) własnej i cudzej tożsamości narodowej. Zamysł poszukiwania powiązań między polskimi doświadczeniami biogra- ficznymi czasu ostatniej wojny i cechami polskiej tożsamości narodowej oparty był na przekonaniu, że: 1.1 współczesna polska tożsamość narodowa została uformowana w ogólności przez nawarstwiającą się i utrwaloną w kulturze zbiorową pamięć opresji, która była wynikiem konfliktów kolejnych pokoleń Polaków z ich sąsiadami, przede wszystkim z Niemcami i Rosją; 1 W tomie Biografia a tożsamość narodowa tekst był zatytułowany Wstęp [przyp. red.]. Tekst ten stanowi skrótowe, syntetyczne ujęcie teoretyczno-metodologicznego wprowadzenia do projektu, rozwiniętego w części I tego tomu. Oparty jest na zamieszczonych w niej pracach Alicji Rokuszewskiej-Pawełek, Zbigniewa Bokszańskiego, Marka Czyżewskiego i Kai Kaźmierskiej, a także opracowaniu Mieczysława Marciniaka Charakterystyka próby badawczej, stanowiącym część raportu badawczego dla KBN. Wstęp ten wraz z częścią II tego tomu były publikowane w „Kulturze i Społeczeństwie”, t. XXXIX, nr 4, 1995. 2 Chodzi o tom Biografia a tożsamość narodowa (1996) – części I i II niniejszego wydania [przyp. red.]. 44 1.2 lata II wojny światowej mają w tej kwestii znaczenie szczególne ze względu na formy, zakres i natężenie opresji, w jakiej znalazło się wówczas polskie społeczeństwo; 1.3 w dużym stopniu niezależnie od politycznych, szkolnych i kulturalnych ka- nałów wpływu nieformalne, prywatne wspomnienia uczestników i świadków zdarzeń tamtego czasu stanowiły w ciągu ostatniego półwiecza i nadal stano- wią żywą tkankę przekazywanej w bezpośrednich kontaktach historii oralnej i kształtują kategorie potocznego opisu cech własnej grupy narodowej oraz cech innych grup narodowych, historycznie związanych z kolejami losu pol- skiego społeczeństwa. W grę wchodzi tu zatem problem zasobów znaczeniowych i reguł międzypo- koleniowej, formującej kolektywną tożsamość, transmisji przekazów o biogra- ficznych doświadczeniach. Badanie wspomnień tamtego czasu oznacza możność uchwycenia aktualnych zasobów znaczeniowych określających polską tożsamość narodową, „tamten” czas bowiem jest rekonstruowany przez narratorów w obrę- bie narracyjnego „teraz”. W tym sensie różnice między ówczesnymi i obecnymi obrazami grupy własnej i grup obcych – lub ich brak – można traktować jako miernik ciągłości lub stopnia modyfikacji tych zasobów, a więc dynamiki kolek- tywnej tożsamości3. Autobiograficzne dokumenty wspomnień wojennych są u nas dotychczas pu- blicznie dostępne głównie w postaci pamiętników i literatury faktu. Pomijając dobrze znane socjologom kwestie związane z różnorodnością mechanizmów mo- tywacyjnych decydujących o tworzeniu i publikowaniu tekstów autobiograficz- nych, podkreślić trzeba, iż zasady publikowania wspomnień tego rodzaju, a także kierunki ich naukowego opracowania, były do końca lat 80. w znacznym stop- niu podporządkowane względom ideologicznym i politycznym. Martyrologiczny i zarazem heroiczny obraz polskiego losu wojennego i okupacyjnego był w owym czasie propagandowo oparty na starannie wybranych motywach polonocentrycz- nych, antyniemieckich i rusofilskich. Obraz ten eliminował, skrywał w cieniu lub pomniejszał zjawiska, których oświetlenie naruszałoby perswazyjną wymowę oficjalnej wykładni historii. W ten sposób wiele aspektów wojennych i okupa- cyjnych stosunków polsko-rosyjskich (niemieckich, żydowskich, ukraińskich czy litewskich), mających wpływ na powojenną fazę kształtowania się kolektywnej tożsamości Polaków, mogło znaleźć odzwierciedlenie tylko w obrębie dyskursu prywatnego i – z czasem – w nieoficjalnym obiegu historii pisanej. Odblokowanie dyskursu publicznego po 1989 r. przyniosło oczywiście nową falę publikacji wspomnień tamtego czasu, pozbawioną obciążeń (auto) 3 Próba uchwycenia tego zjawiska zyskuje na znaczeniu w kontekście wewnętrznych przemian polskiego społeczeństwa i przemian jego sytuacji w skali Europy. Wewnętrzna walka polityczna o kształt ustroju państwa, konflikt proeuropejskich aspiracji i antyeuropejskich lęków czynią ko- lektywną (narodową) tożsamość Polaków w coraz większym stopniu nie tylko przedmiotem, lecz także osią debat w dyskursie publicznym. Andrzej Piotrowski 45 cenzuralnych, nadal są to jednak przekazy poddane redakcyjnym zabiegom wła- ściwym słowu pisanemu, odległe od komunikacyjnych wzorów charakteryzują- cych naturalne sytuacje opowiadania przeżyć. Techniką badawczą pozwalającą uzyskać materiał autobiograficzny stosunko- wo bliski swobodnej, nieredagowanej, tworzonej ex tempore narracji, właściwej naturalnym sytuacjom w których opowiada się o przeżyciach, jest autobiogra- ficzny wywiad narracyjny. Tą właśnie techniką posłużono się w omawianym badaniu do zebrania kilkudziesięciu, często bardzo obszernych, wypowiedzi autobiograficznych. 2. Wywiad narracyjny jako technika badawcza W odróżnieniu od tradycyjnych form socjologicznego wywiadu, opartych na uzyskiwaniu odpowiedzi na opracowany przed badaniem zestaw pytań, wywiad narracyjny polega na stymulacji opowiadania o przeżyciach związanych z uczest- nictwem osoby badanej w jakimś wydarzeniu lub ciągu wydarzeń. Początek ta- kiemu podejściu dały badania Leonarda Schatzmana i Anselma Straussa (1955), a rozwinięta koncepcja wywiadu narracyjnego jest dziełem Fritza Schützego (1977, 1983, 1987, por. też: Hermanns 1987; Prawda 1989), który opracował tę technikę dla potrzeb badań biograficznych. Podstawową zasadą prowadzenia takiego wywiadu jest ścisłe oddzielenie: 2.1 stadium spontanicznej, swobodnej, niezakłócanej interwencjami osoby pro- wadzącej wywiad4, narracji autobiograficznej dotyczącej przebiegu życia narratora w całości lub w części interesującej badacza, od 2.2 stadium rozmowy dotyczącej najpierw luk i niejasności w narracji, a dopiero potem tych zagadnień istotnych z punktu widzenia projektu badawczego, co do których spontaniczna narracja nie przyniosła zadowalających informacji. Pełny opis reguł technicznego opracowania uzyskanych w ten sposób materia- łów przekracza ramy tego wprowadzenia. Najkrócej mówiąc, transkrypty wywia- dów, sporządzone według uproszczonego schematu zapisu używanego w analizie konwersacyjnej5, zostały poddane prowadzonej zespołowo, w formie warsztatu badawczego, analizie strukturalnej zmierzającej do wyodrębnienia w badanych tekstach ich elementów konstrukcyjnych: przede wszystkim 4 Chodzi tu o eliminację pytań zakłócających tok odtwórczego przeżywania minionych doświad- czeń w trakcie narracji. Słuchacz narracji winien ograniczyć się jedynie do komunikowania oznak uwagi i autentycznego zainteresowania tokiem wspomnień. 5 Uproszczony zapis parajęzykowych właściwości wypowiedzi zastosowany w tym badaniu obejmuje przede wszystkim pauzy: „...” lub czasem „(10)”, z zaznaczeniem czasu trwania pauz dłuższych; roz- kład akcentów silniejszych od zwykłego akcentu wyrazowego, np.: „byli tacy”, gwałtowne przerwanie wypowiedzi, często z kilkukrotną próbą jej rozpoczęcia, np.: „ja so/ja pam/ja nie pamiętam”, wyrażenia niezrozumiałe: „()” oraz domniemywane: „(wtedy)” i komentarze osoby prowadzącej: „((płacząc))”. Trzeba podkreślić, że bez odpowiednio szczegółowego zapisu uchwycenie wielu formalnych cech wypowiedzi, niezbędnych do wnioskowania o znaczeniu ich treści, nie jest możliwe. Wprowadzenie do projektu Biografia a tożsamość narodowa 46 2.3 segmentów wyróżnionych ze względu na tematyczny porządek opisywanych zdarzeń, a w ich obrębie: 2.3.1 wypowiedzi o charakterze ściśle narracyjnym (rekonstrukcje toku zdarzeń), 2.3.2 wypowiedzi opisujących „sceniczne” cechy zdarzeń (uczestników, obiekty, sytuacje), 2.3.3 komentarzy teoretycznych, ujawniających i objaśniających poglądy narra- tora o ogólnych aspektach – na przykład przyczynach i skutkach – zaświad- czanych zdarzeń, 2.3.4 komentarzy argumentacyjnych, ujawniających i objaśniających stosunek narratora do własnych doświadczeń biograficznych. Bardzo ważnym składnikiem analizy strukturalnej jest także identyfikacja narracyjnych 2.3.5 „konstrukcji w tle” (Hintergrundskonstruktion, background construction), czyli relacji o zdarzeniach (sytuacjach) wcześniej pominiętych w głównej linii opowiadania i dopiero później wplatanych w jego tok. Z punktu widzenia pragmatyczno-normatywnych wymogów narracji ogólną funkcją takich konstrukcji jest uwiarygodnianie bieżącego toku opowiadania, nadawanie mu spójności i przez to zrozumiałości. Z analitycznego punktu widze- nia ich szczególną funkcją jest z jednej strony własność ujawniania kontekstowej hierarchii ważności opowiadanych doświadczeń, z drugiej zaś strony potencjalna własność ujawniania obszarów: 2.3.6 przesłonięcia doświadczeń (Ausblendung; por. Schütze 1990, 1992), które może mieć charakter niezamierzony i odnosić się do trudnych do wyraże- nia stłumionych, wypieranych ze świadomości doświadczeń traumatycznych związanych z przeszłym bądź ciągle odczuwanym cierpieniem (tzw. przesło- nięcie ówczesne), może też być zamierzonym aktem maskującego pominię- cia (przemilczenia) doświadczeń problematycznych z uwagi już to na osobi- stą i (lub) społeczną tożsamość, projektowaną i prezentowaną przez narratora wobec rozmówcy (tzw. przesłonięcie teraźniejsze). Mówiąc o przesłonię- ciach, wkracza się już w obszar koncepcji dotyczących struktury doświadcze- nia, badanej poprzez analizę struktury (treści i form uporządkowania) tekstu. 3. Elementy teorii procesów biograficznych Strukturalna analiza tekstu ma na celu rekonstrukcję przebiegu życia lub fazy życia narratora w kategoriach podstawowych rodzajów procesu doświadczenia biograficznego (tzw. struktur procesowych, Schütze 1981), do których należą: 3.1 biograficzne schematy działania (biographischer Handlungsschemata, bio- graphical action schemes), czyli procesy intencjonalnego podejmowania i re- alizacji własnych celów oraz oczekiwań, 3.2 wzorce instytucjonalne (institutionelle Ablaufsmuster, institutional schedules for organizing biographies), czyli procesy wyznaczone zaakceptowanymi Andrzej Piotrowski 47 przez jednostkę trwałymi układami oczekiwań, celów i reguł działania, wła- ściwych instytucjom (układy ról w rodzinie, kariery edukacyjne i zawodowe itp.), 3.3 trajektorie (Verlaufskurven, trajectories), czyli procesy biograficzne oparte na doświadczeniu niedającego się kontrolować przymusu zewnętrznych oko- liczności, ograniczającego lub niweczącego możność planowania i realizacji własnych celów (por. 3.1) lub realizacji wzorców instytucjonalnych (por. 3.2) oraz powodującego silne poczucie dezorganizacji i cierpienia (np. choroba, stan uzależnienia, uwięzienie, wojna; por. Riemann, Schütze 1992 oraz arty- kuł Alicji Rokuszewskiej Pawełek6 w tym tomie, Część II), 3.4 biograficzne przemiany (Wandlungsprozesse, biographical metamorphoses), czyli procesy radykalnej, pozytywnej zmiany przebiegu życia, umożliwionej przez pojawienie się (odkrycie) wcześniej nieistniejącego lub niedostrzega- nego potencjału działania, na przykład ujawnienie się jednostce nieznanych jej dotąd zdolności. Rekonstrukcja narracji o doświadczeniach biograficznych w kategoriach wyżej opisanych struktur procesowych prowadzi do ustalenia ich sekwencyjnego upo- rządkowania określającego biograficzny profil badanego przypadku. Natomiast kontrastywno-porównawcza analiza przypadków umożliwia przejście do badania, z jednej strony kolektywnych procesów społecznych (np. panika początku wojny, masowa wywózka), z drugiej zaś kolektywnie podzielanych zasobów interpretacji doświadczenia, w szczególności tożsamości narodowej. 4. Problematyka tożsamości narodowej Zarysowany wyżej zbiór kategorii służących opisowi doświadczeń biograficz- nych w ich procesualnej organizacji stanowił ramę odniesienia dla empirycznej analizy zjawisk wiązanych z tożsamością narodową. Pojęciowym tłem dla tej analizy były liczne koncepcje z zakresu psycholo- gii społecznej, antropologii, socjologii kultury i socjologii interpretatywnej (tu zwłaszcza z kręgu interakcjonizmu symbolicznego). Nie poszukując w wielości różnorodnych stanowisk jednolitego rozwiązania, zespół pozostał przy określe- niu, iż tożsamość narodową można ująć jako świadomość członków jakiejś grupy kulturowej „pewnej odrębności od obcych i poczucie związku z grupą swoich oraz świadomość ciągłości, historycznego trwania tej grupy i jej zbiorowej filiacji” (Kłoskowska 1992: 134). Ujęcie to nie koliduje z modelem Shmuela Eisenstadta i Bernharda Giesena (1993), w którym – w odniesieniu do szerszej kategorii toż- samości kolektywnej – określa się ją jako konstytutywny dla tego zjawiska me- chanizm społecznego konstruowania podziałów wyznaczających granice swoj- skości i obcości (przymierza i wrogości, zwykłości i dziwności itd.). Model ten, w połączeniu z koncepcjami z kręgu socjologii interpretatywnej, miał istotne 6 Chodzi o tekst Doświadczenia wojenne Polaków – analiza trajektorii wrześniowej [przyp. red.]. Wprowadzenie do projektu Biografia a tożsamość narodowa 48 znaczenie dla analiz empirycznych podjętych w tym badaniu. Akcentując wagę symbolicznych kodów budowania kolektywnych odniesień i rolę praktyk dyskur- sywnych w ich podtrzymywaniu i zmianie, cechuje się on otwartością na analizę dowolnego rodzaju kulturowych zasobów służących budowaniu i rozpoznawaniu kolektywnej tożsamości wśród członków grupy: treściowo rozumianych ideolo- gii, symboli, obrazów grup (schematów poznawczych i stereotypów), uprzedzeń, ale także formalnych struktur dyskursowych – wzorów narracji i argumentacji, stylów autoprezentacji, metod interpretacji itp. (por. cytowane prace Schützego, a także koncepcję „kultury jako metody”, Eglin 1980). Empiryczna rekonstrukcja tych zasobów polegała w omawianym badaniu na analizie – po pierwsze – repertuaru charakterystyk przypisywanych przez narra- torów grupie własnej i grupom obcym (i przedstawicielom tych grup). Charakte- rystyki takie występowały w postaci jawnych kategoryzacji (w wypowiedziach typu X jest y, które były tematem osobnego opracowania podjętego przez Zbignie- wa Bokszańskiego), były też inferowane ze złożonych struktur dyskursywnych (opowiadań o wydarzeniach, zachowaniach i interakcjach, czy komentarzy teore- tycznych i argumentacyjnych). Przedmiotem analizy były także niektóre formalne cechy zebranych narracji autobiograficznych, o czym mowa niżej. 5. Koncepcja wektorów biograficznych Zespołowa analiza materiału empirycznego doprowadziła do sformułowania czterech kategorii analitycznych, wyodrębniających typowe nastawienia (ramy, kierunki) interpretacyjne i komunikacyjne, przyjmowane przez narratorów wobec wojennych i okupacyjnych przeżyć. Nastawienia te zostały nazwane wektorami biograficznymi. Pierwszą parę takich wektorów stanowią zagrożenie i zaradność. Zagrożenie jest pojęciem pokrewnym trajektorii w rozumieniu Schützego, odnosi się bowiem do nastawień interpretacyjnych opartych na motywach zewnętrznych ograniczeń działania, niepewności losu, deprywacji, prześladowania. W istocie, najczęściej w materiale pojawiają się w formacie zagrożenia narracje o trajektoryjnie na- cechowanym doświadczeniu takich sytuacji jak uwięzienie, wywózka, wynisz- czająca bieda. Wymiar zagrożenia bywa jednak przypisywany takim procesom doświadczenia, które z punktu widzenia modelu Schützego spełniałyby raczej warunki instytucjonalnego wzorca działania. Podobnie z pojęciem zaradności: wykazuje ono powiązania z biograficznym schematem działania i wzorcem in- stytucjonalnym (radzenie sobie jako przeciwieństwo bezradności, a więc jednej z cech konstytutywnych doświadczenia trajektorii). Jednakże opowiadanie o do- świadczeniu w kategoriach zaradności może dotyczyć prób opanowania niszczą- cych skutków trajektorii związanej na przykład z uwięzieniem (wtórne przystoso- wania w sensie Ervinga Goffmana). W sumie, o ile pojęcia struktur procesowych odnoszą się do doświadczenia jako psychospołecznej realności, do której dociera Andrzej Piotrowski Zbigniew Bokszański Tożsamość narodowa: pojęcie i problematyka badawcza 1. Podejmując próbę zarysowania swoistości zasadniczych punktów widzenia na problematykę tożsamości narodowej powinniśmy na wstępie zwrócić uwagę na fakt, iż zdaniem wielu autorów pojęcie tożsamości możemy w uzasadniony spo- sób odnosić jedynie do jednostek a nie do zbiorowości. Stanowisko takie przyj- mują m.in. Peter L. Berger i Thomas Luckmann (1983) w ich fenomenologicznej wersji teorii tożsamości jednostki. W istocie, jeżeli porzucimy sferę różnego rodzaju autocharakterystyk jednost- ki wyczerpujących zakres pojęcia tożsamości indywidualnego aktora społeczne- go, pojawia się pytanie o to, jaki inny niż jednostka podmiot miałby doświadczać siebie i swojej indywidualności. Żadna zbiorowość społeczna, do której można byłoby odnieść pojęcie tożsamości, nie ma psychicznego organu samowiedzy produkującego coś, co można byłoby uznać za ścisły odpowiednik samoświadomości osobniczej. Niepodobna dzisiaj przyjąć dziewiętnastowiecznych organicystycznych koncepcji wspólnego senso- rium społecznego organizmu (Kłoskowska 1992: 132). Pojawiają się zatem dwa pytania: 1) o to czym jest pojęcie tożsamości jakiejś zbiorowości 2) i o to, jaka „agenda”, w jaki sposób i na mocy jakich uzasadnień poznaje i wy- raża tożsamość zbiorowości. Wydaje się, że rozstrzygnięcia związane z udzielaniem odpowiedzi na te pytania różnicują teoretyczne i metodologiczne podejścia do badań tożsamości zbiorowości. 2. Zajmijmy się najpierw pierwszym z powyższych pytań sięgając do dorobku an- tropologów kultury, których zainteresowania grupami etnicznymi i „etnicznością” w niemałym stopniu wpływają na sposób pojmowania tożsamości narodowej. Anya Peterson-Royce, dokonując kompetentnego przeglądu współczesnej li- teratury proponuje, jak wielu innych autorów, połączyć rozważania nad tożsamo- ścią etniczną ze sposobami pojmowania grupy etnicznej. Jej zdaniem: 54 [...] grupa etniczna jest grupą odniesienia przywoływaną przez ludzi, którzy po- dzielają wspólny styl historyczny (może on być jedynie zakładany), oparty na jaw- nych cechach i właściwościach oraz wartościach i którzy poprzez procesy interak- cji z innymi identyfikują się sami jako zbiorowość podzielająca ten styl. Natomiast tożsamość etniczna jest całością uczuć i doznań ze strony członków grupy skon- centrowanych na tych wartościach, symbolach i poczuciu wspólnoty zakorzenionej historycznie, która identyfikuje ich jako odrębną grupę (Peterson-Royce 1982: 18). Warto dla podkreślenia intencji autorki wskazać, iż owa „całość uczuć i doznań” członków zbiorowości wyczerpuje się w znacznej mierze w manifestowanej z róż- ną siłą woli istnienia jako odrębna od innych grupa. Widać więc, iż pojęcia grupy etnicznej i tożsamości etnicznej są bardzo ściśle związane ze sobą. Postrzeganie w pewien sposób właściwości własnej kultury („stylu historycznego”) jest warun- kiem niezbędnym dla utrzymywania jej odrębności. Tożsamość etniczna jest więc nierozerwalnie spleciona z podłożem odrębności kulturowej czyli „etnicznością”. W ten sposób w zainteresowania tożsamością etniczną włączone zostają kwestie związane z określeniem grupy etnicznej. Wielu autorów nie rozdziela zresztą obu kwestii, umieszczając je łącznie w obszarze badań nad fenomenem grupy etnicznej. Zasadniczą kwestią pojawiającą się w wielu opracowaniach stanowi rywaliza- cja dwóch podejść w badaniach etniczności. Tzw. „obiektywnego” i „subiektyw- nego”. Socjologowie i etnologowie wcześniejszych generacji przywiązani byli do ujmowania grup etnicznych jako trwałych, wyraźnie wyodrębnionych zbioro- wości, obejmujących swymi granicami ludzi mówiących określonym, odrębnym od innych, językiem, posiadających swoistą „tradycję”, rozpatrywaną z uwzględ- nieniem religii, pokrewieństwa, sposobów zdobywania środków do życia, stan- dardów moralnych etc. Stąd wyłoniła się tendencja do konstruowania definicji grup etnicznych odwołujących się do czynników, czy kryteriów „obiektywnych”. Pięć z nich pojawia się szczególnie często. Są to: przekonanie o wspólnym po- chodzeniu, wspólna kultura („zwyczaje”), religia, podobieństwo cech fizycznych lub „rasy”, oraz język (Isajiw 1974). Nieuzasadnione byłoby jednak przekonanie, iż w ten oto prosty sposób dotarliśmy do podstawowych czynników konstytuują- cych grupę etniczną. Sprawa jest daleko bardziej skomplikowana. Zawikłały ją dodatkowo nowe postacie i nowe funkcje grup etnicznych (por. Glazer, Moynihan 1975), które wyraźnie wpłynęły na modyfikację sposobów ich definiowania. Zdaniem Ladislava Holy są trzy zasadnicze powody, dla których porzucamy stare ujęcia grup etnicznych odwołujące się do czynników „obiektyw- nych”. Po pierwsze, zawsze łatwo jest znaleźć wyjątek dla definicji, które poprzez wyliczenie kilku zewnętrznie postrzegalnych cech dążą do ujęcia powszechnych właściwości mających charakteryzować grupy etniczne. Nie jest to ani terytorium, ani język, religia czy cokolwiek innego. Po wtóre, jawne cechy kulturowe zmie- niają swą formę, a nawet mogą nie mieć nic wspólnego z tradycją grupy, która je utrzymuje. Można w związku z tym zapytać: w jakim momencie dana grupa jest jeszcze tą samą grupą, a w jakim się już zmieniła? Indianie Makah z płn.-zach. Zbigniew Bokszański 55 USA mówią po angielsku, noszą takie same ubrania jak inni Amerykanie i zamiast urządzać potlacze obchodzą Boże Narodzenie. Na podstawie obserwowalnych kryteriów mielibyśmy problemy z ustaleniem ich tożsamości kulturowej. Są oni jednak Makah na podstawie samoidentyfikacji i na mocy prawa stanowionego przez władze USA. Po trzecie, jawne cechy kulturowe nie odróżniają wyraźnie grup etnicznych od innych grup czy kategorii takich jak grupy zawodowe, lo- kalne itp., których członków łączy własna, odmienna kultura lub subkultura. Na podstawie takich ujęć powiada Holy, cytując Cohena, za odrębną grupę etniczną należałoby uznać ludzi londyńskiej City (Holy 1992: 106). Podobnie Frederik Barth, do którego poglądów jeszcze powrócimy, utrzymy- wał że nie możemy określać etniczności w oparciu o „obiektywne” cechy kultu- rowe. Etniczność grupy to sfera przekonań jej członków odnoszących się do tego kim są jako zbiorowość i czym różnią się od innych zbiorowości. Istota podejścia „subiektywnego” dałaby się więc sprowadzić do tezy, iż etniczność grupy jest tym, czym jest zdaniem członków tej grupy (Barth 1964: 14). Podsumujmy krótko ten fragment naszych uwag. Myślenie kategoriami kul- turowej odrębności czy unikalności jakiejś grupy zdaje się odsyłać do dwóch po- rządków zjawisk: kryteriów obiektywnych oraz zjawisk sfery świadomościowej tzn. całokształtu przekonań członków tej grupy na temat jej swoistości. Wobec różnorodności sytuacji, w których znajdują się grupy etniczne poszukiwanie sta- łego repertuaru kryteriów obiektywnych określających je wydaje się zadaniem niewykonalnym. Nie jest zresztą pewne czy byłoby to zadanie o znaczących walorach poznawczych. Wskazywaliśmy natomiast na rosnącą w warunkach współczesnego świata rolę czynników świadomościowych. Ich rdzeń stanowią przekonania składające się na rodzaj „koncepcji-siebie” grupy etnicznej. Pojawia się w związku z tym zagadnienie rozpoznania struktury owej „koncepcji-siebie”, sposobów jej konstruowania, podtrzymywania i manifestowania. Autorzy podejmujący to zagadnienie zdają się podkreślać dominującą rolę charakteru relacji z „innymi”. Bez kontrastu między „nami” i „nimi” nie istnieje tożsamość etniczna. Definiujemy siebie w znacznej mierze poprzez odniesienia do tego czym lub kim nie jesteśmy. Operacja ta dokonuje się dzięki temu, iż wie- my kim są inni i czym różnimy się od nich. Perspektywa ta zarysowała się najwy- raźniej w należącej już do klasyki literatury antropologicznej pracy Bartha Ethnic Groups and Boundaries (1964). Barth kwestionuje słuszność tezy głoszącej, iż centralnym punktem zaintere- sowań antropologa badającego tożsamość etniczną grupy jest wspólnota podzie- lanej kultury i poszukiwanie w związku z tym adekwatnego sposobu jej ujęcia. Adekwatnego tzn. takiego, który eksponowałby poprzez syntetyczny opis kul- tury tożsamość etniczną grupy. Należy raczej, zdaniem tego autora, poszukiwać czynników, które są znaczące, czy efektywne „społecznie”. Czynników, które li- czą się w doświadczeniach interakcyjnych członków grup etnicznych. Czynniki owe to charakterystyki przypisywane członkom grupy przez nich samych i przez Tożsamość narodowa: pojęcie i problematyka badawcza 56 członków innych, obcych grup. „Grupy etniczne jako struktury organizacyjne wy- odrębniają się o tyle, o ile ich członkowie używają etnicznych tożsamości do ka- tegoryzowania samych siebie i innych w celach interakcyjnych” (Barth 1964: 14). Chociaż kategoryzacje takie odwołują się do szerokiego repertuaru różnic kulturowych nie zarysowuje się żaden prosty wzór zależności między nimi. Co więcej cechy, które są brane pod uwagę przez członków grup etnicznych dla auto- identyfikacji nie stanowią rodzaju „syntezy” postrzeganych „obiektywnie” różnic. Są to natomiast tylko te cechy, które członkowie uważają za istotne lub znaczące. Nie możemy więc z góry orzekać, które cechy z długiej listy właściwości jakiejś kultury uznane zostaną przez jej członków za ważne. Stąd, zdaniem Bartha: Zasadniczym przedmiotem badań z tego punktu widzenia staje się etniczna „gra- nica” (boundary), która definiuje grupę, a nie całość kulturowego materiału, który ta granica sobą obejmuje. Granice, na które winniśmy zwracać uwagę są oczywi- ście granicami w sensie społecznym, chociaż mogą mieć one swoje terytorialne odpowiedniki. Tak więc, jeżeli grupa utrzymuje swoją tożsamość, jej członkowie nawiązujący kontakty z obcymi muszą posiadać kryteria dla określania członko- stwa w grupie oraz sposoby dla manifestowania owego członkostwa a także zasady wykluczania z grupy (Barth 1964: 15). Idea tak rozumianych granic grupy etnicznej skłoniła niektórych autorów do uzasadnionego rozszerzenia problematyki. Granica jest bowiem linią demarka- cyjną dla tych, którzy są „wewnątrz” niej, jak i dla tych, którzy znajdują się „na zewnątrz”. „Tożsamość etniczna [pisze George DeVos] jak jakakolwiek inna po- stać tożsamości nie jest jedynie kwestią tego kim ktoś jest subiektywnie dla sie- bie, ale także jak jest postrzegany z zewnątrz” (DeVos 1975: 374). Zarysowane powyżej kwestie, skłaniają do rozpatrywania ich na tle podsta- wowej dwoistości znaczeń, do których odsyła pojęcie tożsamości. Wydaje się, iż trafnie ową dwoistość charakteryzuje Anita Jacobson-Widding: Słowo tożsamość ma dwa zasadniczo różniące się znaczenia. Jedno odnosi się do kontynuacji, bądź pozostawania tym samym (sameness). Drugie odnosi się do odrębności, odróżniania się (distinctiveness) [...] tożsamość jako sameness może być stosowane w odniesieniu do jednostki jak i tożsamości kolektywnej po- dobnie jak pojęcie tożsamości w sensie distinctiveness jest stosowne w stosunku do tożsamości indywidualnej jak i kolektywnej” (Jacobson-Widding 1983: 13). Godząc się z tym stanowiskiem, pragnęlibyśmy uzupełnić je jedną uwagą. Utrzymywalibyśmy mianowicie, że rozróżnienie powyższe tyczy raczej aspek- tów, czy akcentów niż wyraźnie odmiennych znaczeń. W konkretnych użyciach pojęcia „tożsamość” jest z reguły tak, że jeden z trybów znaczeniowych wysuwa się na czoło kosztem innego, nie eliminując go wszakże z zakresu pojęcia. Tak więc pytanie o tożsamość odsyła po pierwsze do zjawisk pozostawania „kimś trwałym”, a po wtóre do zjawisk pozostawania „tożsamym (identycznym) z czymś”, co znaczy w tym przypadku tyle, co zachowującym „granice” lub Zbigniew Bokszański „odrębność” wobec zmiennych okoliczności biografii jednostkowej jak i, co nas szczególnie dotyczy, losów historycznych grupy etnicznej lub narodu; zarówno jednostka bowiem jak i grupa są ciągle narażone na zacieranie owych „granic”. 57 3. Na rozróżnienie to, gdy przechodzimy do tożsamości kolektywnych, a w na- szym przypadku jest to tożsamość narodowa, nakłada się jeszcze jedna oś różni- cująca dodatkowo pole refleksji nad tożsamościami zbiorowości. Wiąże się ona z drugim pytaniem, które sformułowaliśmy na wstępie naszych uwag. Oś owa wymuszona jest niejako faktem przeniesienia pojęcia tożsamości zwią- zanego z różnymi formami samoświadomości jednostki do badań nad zbiorowo- ściami. Wspominaliśmy o tym w punkcie wyjścia artykułu, cytując wypowiedź Antoniny Kłoskowskiej (Kłoskowska 1992: 132). Przypomnijmy, iż pytanie owo dotyczy tego, kto (jaka „agenda”) w jaki sposób i na mocy jakich uzasadnień prze- żywa (poznaje) i wyraża tożsamość jakiejś zbiorowości. Wydaje się, iż możliwe są tutaj dwa rozwiązania Nazwijmy je „antropologicznym” i „socjologicznym”. Podejście antropologiczne (kulturologiczne) wspiera się na założeniu, i
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Biografia i wojna. Metoda biograficzna w badaniu procesów społecznych. Wybór tekstów
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: