Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00166 004659 12780444 na godz. na dobę w sumie
Biograficzne badania nad twórczością. Teoria i empiria - ebook/pdf
Biograficzne badania nad twórczością. Teoria i empiria - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 160
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8225-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-55%), audiobook).
Prezentowany tom dotyczy wybranych teoretycznych aspektów badań nad twórczością wybitną i profesjonalną (w części I) oraz przykładów badań nad biografiami twórców (w części II). Autorzy uzasadniają rolę i wpływ mentorów w rozwoju osób wybitnych, charakteryzują sytuacje kryzysowe, z którymi zmagają się twórcy, wskazują stosowane przez nich strategie zaradcze wobec trudności, a także pokazują sytuacje przełomowe w twórczości. Stawiają również pytania o to, jak prowadzić badania biograficzne, aby spełnić kryteria biografii naukowej; czy biografie nienaukowe są twórcze; jak się powinno pisać biografię osoby wybitnej, jakie jest znaczenie podejścia interdyscyplinarnego do badań biograficznych oraz jakie narzędzia badań są najlepsze. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Monika Modrzejewska-Świgulska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu Zakład Pedagogiki Twórczości, 91–408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 RECENZENT Irena Pufal-Struzik REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Ewa Siwińska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/EnginKorkmaz; kotoffei © Copyright by Authors, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07200.15.0.K Ark. wyd. 9,0; ark. druk. 10,0 ISBN 978-83-8088-224-9 e-ISBN 978-83-8088-225-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Słowo wstępne (Monika Modrzejewska-Świgulska) ................................................................ 5 I. Teoretyczne aspekty badań nad twórczością wybitną i profesjonalną Anita Całek – Psychobiografia naukowa: od metody badawczej do tekstu ............................... Krzysztof J. Szmidt – Naukowe biografie twórców i kryteria ich poprawności albo głos w obronie biografii „nienaukowych” ............................................................................... Izabela Lebuda – Biografia w liczbach: historiometryczne studium przypadku ........................ Aleksandra Chmielińska – Portret beyonders jako inspiracja do badań biograficznych .......... Magda Karkowska – Tożsamość twórców akademickich w perspektywie badań biograficznych ... 15 35 51 59 71 89 II. Relacje z badań nad biografiami twórców Kamila Lasocińska – Badania biograficzne wśród artystów plastyków – refleksja badacza .... Agnieszka Skolasińska – Przypadek Janet Frame – pułapki autobiografizmu. Triumf auto- biografii ............................................................................................................................ 105 Bohdan Cyrański – Interpretacja biografii zawodowej jako przykład zastosowania interpretacji hermeneutycznej ................................................................................................................ 121 Monika Modrzejewska-Świgulska – Kapral i poeta… Biograficzne uwarunkowania dróg zawodowych reżyserek ...................................................................................................... 139 O Autorach ............................................................................................................................... 157 Słowo wstępne Oddaję w ręce Czytelnika kolejny tom serii wydawniczej „Twórczość i Edu- kacja” zainicjowanej w Zakładzie Pedagogiki Twórczości Uniwersytetu Łódzkie- go. Seria powstała z potrzeby prezentowania prac poruszających problematykę edukacyjnych i społecznych uwarunkowań szeroko pojętej aktywności twórczej. Trzeci tom serii – zatytułowany Biograficzne badania nad twórczością. Teoria i empiria – poświęcony został podejściu biograficznemu w badaniach nad twór- czością, analizie przebiegu życia twórców bądź jego fragmentu rozpatrywanego z określonego punktu widzenia, mam na myśli biografie tematyczne. Tom ma charakter interdyscyplinarny, zamieszczone teksty opracowane zostały przez przedstawicieli nauk społecznych i humanistycznych (pedagogiki, psychologii, literaturoznawstwa, kulturoznawstwa) zainteresowanych gromadzeniem, analizą i interpretacją danych (auto)biograficznych w twórczości profesjonalnej oraz wy- bitnej. Tytuł tomu nawiązuje do wydanej w 2009 r. książki pod redakcją naukową Krzysztofa J. Szmidta – Metody pedagogicznych badań nad twórczością. Teoria i empiria, w której to autor przypomina autorską klasyfikację podejść i metod badań nad twórczością, a wśród nich wymienia podejście biograficzne i studium przypadku (zob. Szmidt, 2007, 2009). Ponadto proponowana praca wpisuje się w przedsięwzięcia teoretyczno-badawcze podejmowane przez badaczy Katedry Badań Edukacyjnych, w tym również zespół Zakładu Pedagogiki Twórczości, mające na celu propagowanie wielowymiarowych studiów (auto)biograficznych (zob. m.in. Urbaniak-Zając, Piekarski, 2003; Szmidt, 1999, 2009, 2006, 2013; Urbaniak, Kos, 2013; Kafar, 2011, 2013; Kafar, Modrzejewska-Świgulska, 2013; Modrzejewska-Świgulska, 2014). Obecnie w naukach humanistycznych mamy do czynienia z bogatą litera- turą autobiograficzną i biograficzną, ujmującą ten fenomen kulturowy z róż- nych perspektyw: literaturoznawczej, psychologicznej, socjologicznej, a także pedagogicznej. Pomimo rosnącego zainteresowania badaniami biograficznymi w naukach społecznych, nadal brakuje opracowań prezentujących teksty po- dejmujące refleksję teoretyczno-badawczą nad wykorzystaniem danych biogra- ficznych w analizach twórczości wybitnej i profesjonalnej. Proponowana mono- grafia, mam nadzieję, częściowo wypełnia ową lukę, wpisując się jednocześnie w dotychczasowe osiągnięcia na gruncie podejścia biograficznego w badaniach 8 Słowo wstępne nad twórczością. Analizy życia i dorobku wybranych twórców przybierają for- mę jakościowych opisów (np. u Howarda Gardnera, Howarda E. Grubera i Do- ris B. Wallace, Johna i Mary Gedo, Roberta W. Weisberga, Very John-Steiner, Jonathana Feinsteina, Norberta Elliasa) lub ilościowego opracowania materiału (np. u Deana Simontona, R.W. Weisberga). Do znanych podejść należy m.in. po- znawcze studium przypadku (Howarda E. Grubera), badania jednostek wybit- nych (Mihaly’ego Csikszentmihalyia) metoda badania jednostek niepospolitych (Howarda Gardnera), psychoanalityczne badania biograficzne nad twórczością (Gedo, Gedo), czy na polskim gruncie „metoda genealogiczna” (Cezarego Do- mańskiego), psychobiografia naukowa (Anity Całek). Najczęściej materiały biograficzne ilustrują i pomagają zrozumieć sposoby pracy, osobowość i życie twórcy. Inni badacze poprzez pryzmat biografii analizują konkretne zagadnienia związane z działaniami twórczymi, np. samotność a twórczość (Storr), współpra- ca a twórczość (John-Steiner), edukacja i życie rodzinne a twórczość (Goertzel, Goertzel), twórczość a środowisko lokalne (Krzysztof J. Szmidt). * * * Na pierwszą cześć książki złożyło się pięć teoretycznych tekstów, których Autorzy dyskutują nad możliwością wykorzystania wywołanych1 i zastanych2 źródeł biograficznych w badaniach nad twórczością wybitną i profesjonalną (sze- roko rozumianą, nie tylko jako aktywność artystyczna, ale również naukowa). Pierwszy tom otwiera tekst Anity Całek, w którym autorka przedstawiła teore- tyczne i metodologiczne założenia tworzenia psychobiografii naukowej na pod- stawie wiedzy z zakresu literaturoznawstwa oraz psychologii. Atutem tekstu jest dokładny opis autorskiej metody psychobiograficzno-literaturoznawczej (MPL), jej ilościowych i jakościowych etapów oraz zasad analitycznych służących lep- szemu wykorzystaniu materiału biograficznego. Wyniki badania biograficzne- go prowadzonego za pomocą MPL nie ograniczają się do interpretacji faktów, uzupełniają je wykresy biograficzne (m.in. obrazujące szczytowe punkty proce- su twórczego). Metoda ma charakter holistyczny, obejmuje bowiem całość życia twórcy oraz historyczno-procesualny, życie i twórczość ujmowane są jako proces rozwojowy, prowadzący do coraz dojrzalszych form aktywności twórczej, uwa- runkowanych danym kontekstem czasowo-przestrzennym. Z kolei Krzysztof J. Szmidt wychodzi od charakterystyki czterech głównych kryteriów tworzenia biografii naukowych (kryterium teoretyczne, metodologicz- ne, narracyjne oraz heurystyczne), które pozwalają odróżnić biografie naukowe 1 Mam na myśli źródła związane z technikami narracyjno-biogarficznymi, przede wszystkim wywiadami swobodnymi. dzienniki, pamiętniki, korespondencje. 2 Chodzi tutaj o relacje samego twórcy, osób trzecich, wycinki z gazet autobiografie, biografie, Słowo wstępne 9 od „nienaukowych”. Następnie Autor przechodzi do wskazania atutów artystycz- nych biografii/biografii popularnych/„nienaukowych” oraz motywów ich tworze- nia (motyw uzupełniania braków, motyw „świeżej” interpretacji, motyw syntezy i motyw odkrycia). W konkluzji Autor broni rzetelnie przygotowanych biografii „nienaukowych”. Dwa pierwsze teksty uzupełnią się, bo charakteryzują różno- rodne możliwości wykorzystania i prezentowania materiałów biograficznych w badaniach nad twórczością wybitną. Kolejny tekst przygotowany został przez Izabelę Lebudę, która charak- teryzuje mało znane i niewykorzystywane, w polskiej pedagogice twórczości, zintegrowane, nomotetyczno-idiograficzne podejście do badań biograficznych opracowane przez D. Simontona. Historiometryczne studium przypadku Simon- tona, zdaniem Autorki, stwarza ciekawe możliwości wiedzotwórcze w badaniach twórczości wybitnej. Ponadto, Czytelnik może zapoznać się z zaletami i wadami prezentowanego podejścia na tle innych rozwiązań badawczych. Celem następnego artykułu – autorstwa Aleksandry Chmielińskiej – jest przedstawienie koncepcji Paula E. Torrance’a, która traktuje twórczość jako dzia- łania transgresyjne. Rozdział został opracowany na podstawie koncepcji por- tretu transgresyjnego – beyondem, czyli przykładu indywidualnej egzystencji wykraczającej w twórczy sposób poza uwarunkowania podmiotowe i społecz- ne. Autorka podkreśla, że zrozumienie tej nowej jakości i stylu „bycia beyond” umożliwia odnalezienie nowej perspektywy w patrzeniu na biografię również twórców profesjonalnych. Część pierwszą zamyka tekst Magdy Karkowskiej, który poświęcony został analizie sposobów i uwarunkowań konstruowania tożsamości twórców akade- mickich w perspektywie biograficznej z uwzględnieniem przemian kultury uni- wersyteckiej. Autorka wyjaśnia, kim jest akademicki twórca i jakie ma znaczenie dla twórczości akademickiej kontekst społeczno-historyczny. W drugiej części artykułu Autorka koncentruje się na procesie konstruowania akademickiej toż- samości w kontekście przemian kultury uniwersyteckiej, które dotyczą głów- nie konsekwencji pojawienia się syndromu „korporacyjnej poprawności”. Tekst stanowi jednocześnie zapowiedź szerszych badań poświęconych problematyce kształtowania tożsamości akademickich twórców. W drugiej części Czytelnik znajdzie przykłady badań twórczości wybitnej i profesjonalnej, w tym studium przypadku, jak i analizy skoncentrowane wokół biografii tematycznej/zawodowej z wykorzystaniem różnego instrumentarium teoretyczno-analitycznego. Druga część tomu złożona została z czterech tekstów relacjonujących badania wykorzystujące dane (auto)biograficzne. Kamila Laso- cińska, z wykształcanie artysta plastyk, „odkrywa” przed Czytelnikiem proces badawczy i prezentuje swoje refleksje dotyczące przeprowadzonych badań bio- graficzno-narracyjnych z udziałem artystów plastyków. Dzieli się sugestiami od- nośnie do wykorzystania wywiadów narracyjnych w badaniach nad twórczością 10 Słowo wstępne profesjonalną. Autorka zwraca uwagę, co jest niezwykle cenne ze względu na brak tekstów relacjonujących drogę badawczą, na ograniczenia i trudności to- warzyszące procesowi rekonstruowania historii biograficznej. Czytelnik będzie mógł również przeczytać o najważniejszych wnioskach z tak zaprojektowanej i przeprowadzonej autorskiej strategii badawczej. Kolejny tekst przygotowany został przez filologa i badaczkę literatury Ag- nieszkę Skolasińską. Artykuł jest analizą trzytomowej autobiografii nowoze- landzkiej pisarki Janet Frame. Literacki opis losów mało znanej w Polsce autorki zostaje potraktowany jako przykład niezwykłego tryumfu literatury. Dzięki ta- lentowi J. Frame udaje się piętno społeczne, związane ze zdiagnozowaną u niej schizofrenią, przemienić w znak artystycznej niezależności, a co ważniejsze zre- definiować własną biografię. Dodatkowo, trylogia J. Frame zostaje tu odczytana także jako przykład szerszego problemu – wzajemnych relacji między normami społecznymi a ludzką kreatywnością. Dwa ostatnie teksty korespondują ze sobą, ponieważ wykorzystują dane pochodzące z wywiadów narracyjnych przeprowadzonych wśród reżyserek. Czytelnik ma możliwość zapoznania się z różnymi sposobami wykorzystania wypowiedzi autobiograficznych. Bohdan Cyrański przedstawia możliwości za- stosowania interpretacji hermeneutycznej w odniesieniu do transkrypcji wywia- du biograficznego. Autor opisuje ogólne zasady interpretacji hermeneutycznej – bycie w świecie, intersubiektywność, dialogiczność, świat życia codziennego, a także jej historyczny i językowy charakter, a następnie wyprowadza szczegó- łowe kategorie badawcze stosowane w interpretacji tekstów, w tym również wy- powiedzi autobiograficznej. W drugiej części tekstu Autor dokonuje interpretacji hermeneutycznej wywiadu przeprowadzonego z kobietą-reżyser i wskazuje wa- runki podmiotowe i pozapodmiotowe istotne dla podjęcia oraz realizowania tego zawodu. Ostatni tekst, mojego autorstwa, traktuję jako przygotowawczy do szerszych badań biograficznymi oraz społeczno-kulturowymi uwarunkowań uprawiania zawodów artystycznych przez kobiety. Odwołuję się w nim przede wszystkim do danych pochodzących z wywiadów swobodnych z reżyserkami oraz zastanego materiału (auto)biograficznego. Przedstawiam wyniki badań nad ścieżkami za- wodowymi reżyserek, rekonstruuję elementy ich karier, a szczególnie kluczowe wydarzenia, strategie i motywy dynamizujące przebieg drogi zawodowej, trud- ności napotykane w pracy twórczej. Książka nie dostarcza Czytelnikowi „encyklopedycznej” wiedzy z zakresu badań biograficznych nad twórczością. Osoby zainteresowane podejściem bio- graficznym nie znajdą więc tutaj wyczerpujących wiadomości dotyczących hi- storycznego aspektu badań biograficznych czy aktualnego przeglądu badań wy- korzystujących materiały narracyjno-biograficzne. Natomiast Czytelnik będzie mógł zapoznać się z wybranymi realizacjami badań biograficznych oraz tekstami Słowo wstępne 11 teoretycznymi wskazującymi ważne obszary badań narracyjno-biograficznych. Mam nadzieje, że teksty zamieszczone w niniejszym tomie serii „Twórczość i Edukacja” będą zachęcały do refleksji oraz dyskusji nad możliwościami podej- ścia biograficznego w badaniach nad twórczością profesjonalną i wybitną, czy inspirowały w procesie planowania własnego procesu badawczego z wykorzysta- niem materiałów i technik (auto)biograficznych. *** Serdecznie dziękuję Autorom tekstów, że zechcieli je złożyć w tomie pod moją redakcją. Monika Modrzejewska-Świgulska Łódź, listopad 2015 Bibliografia Kafar M. (red.), 2011, Biografia naukowe. Perspektywa transdyscyplinarna, Wydawnictwo UŁ, Kafar M., Modrzejewska-Świgulska M. (red.), 2013, Autobiography – Biography – Narration. Research Practice for Biographical Perspectives, Wydawnictwo UŁ Wydawnictwo UJ, Łódź–Kraków. Modrzejewska-Świgulska M., 2014, Twórczość codzienna w narracjach pedagogów, Wydawnictwo Łódź. UŁ, Łódź. Szmidt J., 1999, Problem tworzenia nowej strategii badawczej w pedagogice społecznej na przy- kładzie studium życia wybitnych mieszkańców Zakopanego i Podhala, [w:] E. Górnikowska- -Wolak, A. Radziewicz-Winnicki (red.), Pedagogika społeczna w Polsce – między stagnacją a zaangażowaniem, t. 2, Wydawnictwo UŚ, Katowice. Szmidt K.J., 2006, Podejścia i metody w psychopedagogicznych badaniach twórczości. Podejście biograficzne, „Przegląd Badań Edukacyjnych”, nr 4. Szmidt K.J., 2013, Pedagogika twórczości, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot. Szmidt K.J. (red.), 2009, Metody pedagogicznych badań nad twórczością. Teoria i empiria, Urbaniak-Zając D., Kos E., 2013, Badania jakościowe w pedagogice, Państwowy Instytut Urbaniak-Zając D., Piekarski J., 2003, Jakościowe orientacje w badaniach pedagogicznych, Wydawnictwo AHE, Łódź. Wydawniczy, Warszawa. Wydawnictwo UŁ, Łódź. I TEORETYCZNE ASPEKTY BADAŃ NAD TWÓRCZOŚCIĄ WYBITNĄ I PROFESJONALNĄ Anita Całek Uniwersytet Jagielloński Psychobiografia naukowa: od metody badawczej do tekstu Wprowadzenie Biorąc do ręki tekst biograficzny, zwłaszcza o charakterze naukowym, Czy- telnik ma nadzieję zapoznać się bliżej z życiem postaci, o której praca opowiada. Jednak w rzeczywistości dzieje się o wiele więcej: wchodzi on w przestrzeń i czas, których już nie ma – w świat, który jest tekstową reprezentacją rzeczywistości historycznej skoncentrowanej na bohaterze psychobiografii. Świat ten, skonstru- owany przez badacza, ma umiejętnie, trafnie i rzetelnie oddawać sprawiedliwość tak samej opisywanej postaci, jak i jej czasom historycznym (por. Ankersmit, 2004; Całek, 2013). Iluzja przeszłości oraz iluzja kontaktu z bohaterem biografii to efekty wy- kreowane przez tekstowy kształt samej reprezentacji, działające analogicznie do chwytów literackich (por. White, 2000, 2009, 2014). Równocześnie jednak mają one swoją faktograficzną, teoretyczną i metodologiczną podstawę, zakorzenioną w przekonaniu o mocy eksplanacyjnej metod biograficznych oraz o możliwości dokonywania trafnych interpretacji przez biografa posługującego się nimi (Całek, 2013). To swoiste połączenie nauki i literatury, od zawsze cechujące dobre prace biograficzne, wymaga zatem u swych podstaw takiego narzędzia badawczego, które uwzględnia specyfikę naukowo-literacką powstającego tekstu (Całek, 2014, 2015). Jest nim opisana w drugiej części tego artykułu metoda psychobiograficz- no-literaturoznawcza. Od wieków wiadomo, że biograf posługuje się narzędziami nauki, sięgając po warsztat historyczny i psychologiczny oraz stawiając sobie cele szczegółowe, będąc przy tym pisarzem, który korzysta z chwytów literackich, wielkich figur 16 Anita Całek retorycznych, możliwości, jakie daje mu określony, wybrany gatunek biografii oraz narracji jako materiału konstrukcyjnego całości. Dzięki środkom, jakie ofe- ruje mu właśnie literatura, kreuje na przykład złudzenie upływu czasu, w rze- czywistości nie tyle mimetycznie naśladując bieg życia, ale umiejętnie budując narrację, która taki efekt wytwarza1. O tym swoistym połączeniu w biografii literatury i nauki przekonani byli najbardziej znani klasycy biografistyki (teoretycy, a zarazem najczęściej prak- tycy), tacy jak André Maurois (1930), John Arthur Garraty (1957), Paul Murray Kendall (1965), James L. Clifford (1970), Daniel Madelénat (1984) czy Françoise Dosse (2011)2. P.M. Kendall jest zresztą autorem często później powtarzanego zdania, iż biografia jest niemożliwym godzeniem ze sobą sztuki, nauki i umie- jętności warsztatowych biografa, wymaga bowiem technik badawczych charak- terystycznych dla badań biograficznych, zastosowania koncepcji naukowych do zinterpretowania zgromadzonych danych, ale jest także sztuką, gdyż jej autor kształtuje opowieść, używając typowych technik pisarskich. Z tego wynika P.M. Kendalla definicja biografii jako tekstu reprezentującego połączenie wyobraźni i faktyczności: Considering that biography represents imagination limited by truth, facts raised to the power of revelation, I suggest that it may be defined as „the simulation, in words, of a man’s life, from all that is known about that man” (ibidem: 15); te poetyckie metafory prowadzą zatem do jakże bliskiego współczesnemu ujęciu dostrzeżenia symulacyjnego charakteru biografii3, zbudowanej ze słów, a równo- cześnie naśladującej naturalny bieg życia. Biografia jako symulacja i substytut biegu życia Wątek biografii jako symulacji historycznie zaświadczonego przebiegu ży- cia warto jednak pociągnąć dalej, zauważając również jej substytucyjny charak- ter. W momencie, gdy powstaje tekstowy, autonomiczny zatem zapis biegu życia, 1 O możliwościach, jakie w tym względzie biografii daje literatura, piszę w artykule poświęco- nym zagadnieniu czasu w biografii (por. Całek, w druku); szerzej zagadnieniem czasu w kontekście narracji zajmuje się Mieke Bal (2012), a w kontekście poetyki – Dorota Korwin-Piotrowska (2011). 2 Por. omówienie ich prac: Całek, 2013. 3 Przywołując pojęcie „symulacji” w odniesieniu do teorii biografii zaproponowanej przez P.M. Kendalla, odcinam się od tego rozumienia „symulacji”, które zaproponował Jean Baudrillard w Simulacres et simulation (1981, pol. tłum. Symulakry i symulacja, 2005), uznając za prawdziwe istnienie tak rzeczywistości, jak i egzystencji człowieka (w postaci historycznie zakorzenionego bie- gu życia). Zgadzam się, że biografia go naśladuje oraz – po śmierci bohatera biografii – symbolizuje i stanowi jego substytucję, tym niemniej tekst odnosi się do uprzednio istniejącej rzeczywistości, a nie odsyła do samego znaku, niezależnie od tego, jak doskonała jest ta reprezentacja. Psychobiografia naukowa: od metody badawczej do tekstu 17 zaczyna on funkcjonować jak symulacja, na wzór innych tekstów „uniezależniając się” od swego autora, a także głównego bohatera. Dochodzi zatem do charakte- rystycznego „rozdwojenia obrazu” twórcy (widocznego zwłaszcza w autobiogra- fiach i biografiach tworzonych za życia ich bohaterów): zapis tekstowy stanowi rodzaj poznawczego lustra, w którym podmiot może się przeglądać, a równocześ- nie uchwycony w tekście moment biograficzny nie ulega już zmianie, utrwalony bowiem został w określonej formie, co najlepiej widać w portrecie biograficznym (Całek, 2013). Dystans, jaki powstaje między tymi dwoma obrazami: zapisem biograficz- nym oraz rzeczywistym, nadal rozgrywającym się w czasie biegiem życia, oczy- wiście wzrasta wraz z upływem lat. Jednak równolegle dochodzi do częściowej substytucji: tekst biograficzny reprezentuje swojego bohatera, umożliwiając po- znawanie go i symboliczny kontakt bez jego osobistego udziału. Zatem już za życia twórcy biografia może go reprezentować, stanowić medium udostępnione innym oraz jedno ze źródeł kreowania jego legendy. Jako taka staje się substytu- tem jego obecności, dostępnym na wyciągnięcie ręki dla każdego czytelnika; być może również stąd płynie wciąż niesłabnąca popularność tego gatunku (na którą współcześnie wskazywał na przykład François Dosse4). Jednak do pełnego aktu substytucji dochodzi już po śmierci bohatera biografii: od tego momentu tekst biograficzny (również psychobiografia) staje się nie tylko teks- tową symulacją biegu jego życia, ale przede wszystkim symboliczną reprezentacją nieobecnego już bohatera, przyjmując funkcję uobecniania go w świecie. To biografia w akcie lektury umożliwia symboliczne spotkanie – na przestrzeni tekstu – do które- go dojść już nie może w rzeczywistości. Fakt historycznie poświadczonego istnienia bohatera biografii sprawia, iż doświadczenie symbolicznego spotkania z nim jest bar- dziej intensywne niż w przypadku postaci literackich: wzmacnia je pakt biograficzny (wzorowany na pakcie autobiograficznym, por. Lejeune, 2001) obiecujący czytelniko- wi możliwość obcowania z „prawdziwym” twórcą (niezależnie od rzeczywistej wier- ności tak wytworzonej tekstowej reprezentacji twórcy; por. Całek, 2013). Od zagadnienia reprezentacji zatem chciałabym rozpocząć, gdyż to jej symbo- liczne znaczenie w kulturze nakłada na biografa szczególne obowiązki, wynikające z bycia żyjącym reprezentantem nieobecnego już bohatera, jego „mówcą umarłych” (por. Całek, 2013; do wątku tego jeszcze powrócę). Pojęcie „reprezentacji” wydoby- wa równocześnie konieczność wzięcia pod uwagę wspomnianej podwójności porząd- ku empirycznego i tekstowego: „Z jednej strony podziwiamy samą rzecz i doświad- czamy jej obecności, z drugiej to, jak została ona przedstawiona, czyli zastępujące ją przedstawienie. Między samą rzeczą a jej przedstawieniem, wzorcem i kopią, 4 Pisał on o niezwykłej popularności biografii we Francji, analizując sytuację na rynku wy- dawniczym między 2000 a najpierw 2005, potem również 2011 r., por. Dosse, 2011. 18 Anita Całek przedmiotem i efektem naśladowania rozciąga się sfera reprezentacji, czyli jedno- czesnego podwojenia i zastąpienia modelu przez kopię” (Markowski, 2006: 314). Takie przesunięcie jest nieodłączną cechą każdego tekstu literackiego i po- woduje nieusuwalną różnicę między rzeczywistością a tekstem. W estetyce ta pierwsza jest nazywana „modelem”, wobec którego „dzieło sztuki naśladuje, odtwarza, reprodukuje coś, co jest od niego inne, co posiada niezależny status egzystencjalny” (Mitosek, 2002: 232). Nie eliminuje to odniesienia do świata zakodowanego w literaturze, ale – jak pisze Ryszard Nycz (2001: 13) „w dziele literackim następuje transfiguracja realnego w ślad, tego zaś w trop figuralnej (retorycznej) reprezentacji”. Podobnie dzieje się w utworze biograficznym (także w psychobiografii), dlatego tak niezbędne jest wprowadzenie na początku tych rozważań pojęcia „reprezentacji”, niezależnie od istotnego znaczenia, jakie nadał mu Frank Ankersmit (2004). Biografia i psychobiografia w kontekście ideologii reprezentacji Michał Paweł Markowski, jeden z najbardziej wpływowych polskich teo- retyków literatury zajmujących się problemem reprezentacji, proponuje wyróż- nienie czterech odmiennych strategii ich tworzenia/analizowania, które nazywa „ideologiami”. Rozumie przez to sposób, w jaki ludzie przedstawiają sobie rze- czywistość, czyli po pierwsze, w jaki sposób nadają światu sens, po drugie, za pomocą jakich technik i wyobrażeń to czynią. W tym ujęciu: Ideologia nie jest zbiorem poglądów na świat, które odbijałyby gotową rzeczywi- stość, lecz strategią takiej reprezentacji świata, która z rzeczywistości czyni tekst interpre- towalny w określonym języku (Markowski, 2006: 317). P.M. Markowski analizuje cztery takie strategie, wyróżniając ideologię epi- stemologiczną, apofatyczną, estetyczną i ontologiczną5. Chciałabym przyjrzeć się im z dotąd nieobecnej perspektywy – prowadzenia badań biograficznych i pi- sania biografii (psychobiografii) jako rezultatu końcowego takowych analiz. 5 Sam badacz, podsumowując swoje omówienie, wskazuje na istotność wyboru jednej z czte- rech zaprezentowanych ideologii reprezentacji, od niego bowiem zależy sposób odbierania świata i przekształcania go w tekst: „Mówiąc krótko, każda z tych ideologii odpowiada za inne rozumienie sensu i gdzie indziej owego sensu poszukuje: w samym podmiocie, który korzysta z reprezentacji jako narzędzia usensownienia świata, w samej rzeczywistości, której trzeba umożliwić pojawienie się, w rzeczywistości skrytej, która nigdy się nie pojawi w innorodnych znakach i wreszcie w samej reprezentacji […]. Nie jest to kwestia wartościowania, lecz jedynie uświadomienia sobie prostego faktu, iż kwestia sensu nie jest ustalona raz na zawsze” (Markowski, 2006: 330).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Biograficzne badania nad twórczością. Teoria i empiria
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: