Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00251 005776 12603833 na godz. na dobę w sumie
Biografie nieoczywiste. Przełom, kryzys, transgresja w perspektywie interdyscyplinarnej - ebook/pdf
Biografie nieoczywiste. Przełom, kryzys, transgresja w perspektywie interdyscyplinarnej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-866-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Jak badać biografie? Czego uczą nas wydarzenia przełomowe? Jaki jest społeczny wymiar biografii oraz ich związek z wydarzeniami społeczno-politycznymi i przełomami w kulturze? Na te i inne pytania spróbowali odpowiedzieć autorzy prezentowanego tomu. Rozważania o biografiach, ich poznawanie i badanie bywa fascynującym doświadczeniem. Przyjęcie określonych założeń czy perspektywy myślenia może te działania ukierunkować, przekształcić w fascynującą podróż w poszukiwaniu tego, czego nie wiemy o czynnikach kształtujących naszą tożsamość - wydarzeń przesądzających o podjęciu kluczowych decyzji, stawieniu czoła pewnym wyzwaniom i rezygnacji z innych.

Z Wprowadzenia

Książka jest formą inspiracji, ma formułę otwartą, zachęca do zapoznania się z badaniami biograficznymi, pokazuje ich złożoność [...]. Składające się na nią teksty czyta się tak, jakby otworzyło się okno na nowy społeczny świat, na nowe ludzkie doświadczenia, na nowe możliwości ich opisu i interpretacji. Z jednej strony są one zapisem indywidualnego losu, rekonstrukcją indywidualnego doświadczenia, z drugiej zaś - zapisem czasu, społeczno-kulturowego kontekstu, w którym biografie się urzeczywistniały.

Z recenzji prof. dr hab. Mirosławy Nowak-Dziemianowicz

Dolnośląska Szkoła Wyższa

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

237_Karkowska_Biografie nieoczywiste.indd 1 2018-04-19 08:49:36 237_Karkowska_Biografie nieoczywiste.indd 2 2018-04-19 08:49:36 237_Karkowska_Biografie nieoczywiste.indd 3 2018-04-19 08:49:36 Magda Karkowska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu Katedra Teorii Wychowania, 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 RECENZENT Mirosława Nowak-Dziemianowicz REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Małgorzata Szymańska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/yellow2j © Copyright by Authors, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07731.16.0.K Ark. wyd. 19,6; ark. druk. 20,875 ISBN 978-83-8088-865-4 e-ISBN 978-83-8088-866-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 237_Karkowska_Biografie nieoczywiste.indd 4 2018-04-19 08:49:36 Spis treści Magda Karkowska – Wprowadzenie ..................................................................... Część pierwsza. Metodologiczne aspekty badań nad biografiami ................... Marcin Gierczyk, Dagmara Dobosz – Metoda biograficzna i jej zastosowanie w naukach społecznych – analiza przeglądowa ...................................................... Anna Natalia Kmieć – Biograficzne puzzle, czyli o zastosowaniu metody biogra- ficznej w badaniach nad dziejami osiedla Rubinkowo w Toruniu ............................ Magda Karkowska – Autoetnografia w perspektywie badań biograficznych – re- fleksje o metodzie, tworzywie i sposobach analizy narracji ..................................... Justyna Koszarska-Szulc – Strategie budowania dystansu wobec traumatycz- nych doświadczeń w autobiograficznej twórczości Artura Sandauera .................... Magdalena Dąbrowska – Na drodze do słownika pisarek rosyjskich (od „katalogu bibliograficznego” Stiepana Russowa do słownika Nikołaja Golicyna).................... Anita Całek – Przełomy w życiu twórców – od archeologii pojęcia do praktyki badawczej................................................................................................................ Zofia Okraj – Dlaczego działania transgresyjne intrygują i inspirują do badań (także) autobiograficznych?..................................................................................... Magda Karkowska – Tajemnice i ich biograficzne znaczenia a proces kształtowania tożsamości............................................................................................................... Olga Hucko – Nieoczywistość autonarracji a tworzenie autobiografii .................... 7 17 19 31 41 61 73 85 99 113 139 237_Karkowska_Biografie nieoczywiste.indd 5 2018-04-19 08:49:36 6 Spis treści Część druga. Twórcy, artyści i ich biografie ....................................................... 153 Anna Smywińska-Pohl – Od Zuzanny Bier-Korngold do Suzanne Pacaud, czyli inteligenckie losy polskiej Żydówki .......................................................................... Dorota Gonigroszek – Karl Dedecius – tłumacz, ambasador kultury polskiej w Niemczech, humanista osamotniony ................................................................... Paweł W. Maciąg – Artystka i jej biograficzne tajemnice. Kilka myśli o uczennicy wybitnego drzeworytnika Stanisława Ostoi-Chrostowskiego................................... Anna Szwarc-Zając – Tagebuch. Il diario dell ritorno dal lager Liany Millu jako przykład opisu wyjścia z rzeczywistości obozowej .................................................. Joanna Pluta – Paradoks tandety – życie i twórczość Eda Wooda jako przykład sukcesu sztuki niskiej .............................................................................................. Grażyna Mendecka – Biografia naznaczona cierpieniem w narracjach Fridy Kahlo ............................................................................................................... Część trzecia. Oczywiste i nieoczywiste w biografiach literackich .................. Monika Grącka – Wspomnienia Nikołaja Złotowratskiego próbą zażegnania kryzysu pisarza narodnika ....................................................................................... Katarzyna Szmigiero – Narracje o szaleństwie a płeć. Różnice między męskim i kobiecym sposobem konstruowania autopatografii w literaturze anglojęzycznej ..... Andrzej Fabianowski – Transgresja jako znak stałości. Casus Michała Czajkow- skiego – Sadyka Paszy ........................................................................................... Magdalena Zaród – Moi współcześni Stanisława Przybyszewskiego – autobio- grafia polskiego mizogina ........................................................................................ Tomasz Wójcik – (Nie)przezroczysta biografia. Przypadek Leopolda Staffa ......... Paulina Urbańska – Biografia w biografii. Tadeusz Różewicz – Janusz Różewicz ..... Przemysław Kaniecki – Zamiast dziennika albo: Biografia i rękopisy (Tadeusza Konwickiego) ........................................................................................................... Justyna Kajstura – Tropa Mariusza Wilka – od „Solidarności” do domu nad Oniego ..... Noty o autorach ..................................................................................................... 155 167 181 199 209 223 243 245 255 269 285 293 301 309 317 329 237_Karkowska_Biografie nieoczywiste.indd 6 2018-04-19 08:49:36 Wprowadzenie Prezentowana Czytelnikom książka jest efektem naukowego spotka- nia, które odbyło się w dniach 2–3 marca 2016 roku w Łodzi podczas kon- ferencji naukowej „Biografie nieoczywiste – przełom, kryzys, transgresja w perspektywie interdyscyplinarnej” zorganizowanej przez Katedrę Badań Edukacyjnych Uniwersytetu Łódzkiego. Chcieliśmy zainteresować ważną dla nas problematyką biograficzną przedstawicieli wielu nauk społecznych i humanistycznych, zaprosiliśmy więc na obrady zarówno pedagogów, psychologów, socjologów, kulturo- znawców czy filologów, jak i osoby zajmujące się szeroko rozumianą twór- czością artystyczną. Rozważania o biografiach, poznawanie i badanie biografii ludzkich okazało się fascynującym doświadczeniem. Przyjęcie określonych zało- żeń czy perspektywy myślenia może te poszukiwania ukierunkować, prze- kształcić w fascynującą podróż w poszukiwaniu tego, czego nie wiemy o czynnikach kształtujących naszą tożsamość, wydarzeń decydujących o podjęciu kluczowych decyzji, stawieniu czoła pewnym wyzwaniom i re- zygnacji z innych. W badaniach biograficznych, a zwłaszcza w studiach nad biografiami twórców, dominują na ogół dwie różne tendencje: pierwsza z nich obej- muje analizę życia codziennego, diagnozę przebiegu procesów niejako „zwyczajnych”, radzenie sobie przez uczestników badań z codziennością, druga zaś koncentruje się na poszukiwaniu wydarzeń znaczących, prze- łomowych, w zasadniczy sposób wpływających na istotne zmiany w ich życiu (codzienność versus przełomowość). Podczas konferencji zogni- skowaliśmy nasze rozważania na kilku wzajemnie komplementarnych 237_Karkowska_Biografie nieoczywiste.indd 7 2018-04-19 08:49:37 8 obszarach związanych z teoretycznymi i metodologicznymi aspektami badania biografii, w tym wydarzeniach przełomowych, określanych wła- śnie jako epifanie i doświadczenia krystalizujące. Interesujące okazały się również refleksje na temat społecznego wymiaru biografii czy tego, w jaki sposób konstruowanie biografii bywa związane z istotnymi wydarzeniami społeczno-politycznymi czy przełomami w kulturze. Biografia w pewnym stopniu pozostaje przecież zwierciadłem obyczajowości, czasu w jakim żył i tworzył jej bohater. Obrady podzielone zostały na kilka bloków: główny – sesja plenarna, oraz tematyczny, w skład którego weszły trzy sekcje: I – Metodologiczne aspekty badań biograficznych; II – Twórcy, artyści i ich biografie; III – Oczy- wiste i nieoczywiste w biografiach literackich. Zgromadzone w niniejszym tomie teksty bezpośrednio do nich nawią- zują. Rozważania poświęcone metodologicznym aspektom badań biogra- ficznych otwierają prace poświęcone analizie zastosowań metody biogra- ficznej, zarówno w ujęciu szerszym, w naukach społecznych, jak i węż- szym, jako podejście zastosowane do badania społeczności lokalnych. I tak, Dagmara Dobosz oraz Marcin Gierczyk omówili założenia metody biograficznej, uzasadniając jej szczególną przydatność w badaniu życia osób dorosłych. Dalsza część oprcowania poświęcona jest prezentacji wy- ników własnych badań nad zakresem tematycznym spełniających określo- ne kryteria tekstów, wykorzystujących metodę biograficzną, a znajdujących się w dostępnych Bazach Biblioteki Oxfordzkiej. Autorka kolejnego opracowania, Anna Natalia Kmieć, przedstawia ra- mowo aktualny stan prowadzonych przez nią badań nad historią i dziejami osiedla Rubinkowo w Toruniu. Metoda biograficzna wraz z towarzyszącym jej wywiadem zaprezentowana jest tutaj jako podejście pozwalające na spojrzenie na dzieje osiedla oczami jednostki i poprzez jej doświadcze- nia. We wzmiankowanym tekście szczególnego wyróżnienia doczekało się znaczenie zastosowania omawianej metody w poznaniu i opisie momen- tów przełomowych dla życia i dziejów miejsca i badanej społeczności. Następnie, w artykule mojego autorstwa, uwaga Czytelników skie- rowana zostanie na pewne strategie tworzenia autobiografii poprzez po- dejście zwane autoetnografią, które związane jest z opisem własnych przeżyć, doświadczeń, z uwzględnieniem kontekstu społecznego, jak i znaczących wydarzeń, składających się na okoliczności biograficzne, jak również stanowiących jej tworzywo. W tekście poruszone są między innymi takie zagadnienia, jak historia podejścia autoetnograficznego w polskiej tradycji badań, współczesna nam wielość sposobów rozumie- nia kluczowego terminu, relacje między autobiografią a autoetnografią oraz związki pomiędzy tworzeniem narracji autobiograficznych a psycho- terapią. 237_Karkowska_Biografie nieoczywiste.indd 8 2018-04-19 08:49:37 Wprowadzenie 9 Kwestia strategii budowania dystansu wobec traumatycznych przeżyć w autobiograficznej twórczości Artura Sandauera jest przedmiotem rozwa- żań Justyny Koszarskiej-Szulc. W sposób analityczny przedstawia ona, w jaki sposób wspomniany pisarz traktuje w swych utworach szczególnie trudne doświadczenia i wydarzenia, których był uczestnikiem lub/i świad- kiem. Podjęła też próbę analizy takich strategii budowania dystansu wobec traumatycznych doświadczeń, jak splątanie gatunkowe utworu, ironia, auto- tematyzm, delegowanie własnych przeżyć na bohatera autobiograficznego, posługiwanie się relacjami członków rodziny włączanymi w tekst autobio- graficzny. W tym kontekście pojawiają się istotne pytania: czy wymienione strategie pozwalają na przepracowanie traumatycznych wydarzeń? Na ile może w tym pomóc uciekanie się do gatunków autobiograficznych? Czy autobiografia może stanowić źródło do rekonstrukcji biografii pisarza? Tak postawione pytania wraz z próbą odpowiedzi na nie inspirują do własnych poszukiwań. Pozostając w kręgu literatury, mamy okazję zapoznać się z artykułem Magdaleny Dąbrowskiej, która ukazuje próby stworzenia słownika pisa- rek rosyjskich. W bibliograficznym raczej niż stricte biograficznym tekście wskazuje ona na fakt, iż jak dotąd były to wysiłki niedoskonałe ze względu na niedostatki wiedzy faktograficznej, mistyfikacje, błędy periodyzacji po- pełniane przez takich autorów jak Golicyn, Russow czy Makarow. Przekła- mania obecne w ich opracowaniach są następstwem rezygnacji z zasa- dy tworzącej zręby badań biograficznych, która mówi, iż rekonstruowanie biografii, eksplorowanie źródeł przypomina gromadzenie i dopasowywanie kamyków mozaiki z towarzyszącą mu świadomością niekompletności i nie- doskonałości swojego działania. Lektura kolejnych artykułów pobudza Czytelników do refleksji nad znaczeniem przełomów oraz transgresji w biografii. I tak, rozważania Anity Całek pozwalają nam zapoznać się z leksykografią pojęcia ‘przełom’, prze- śledzić ewolucję znaczeń w badaniach literackich, jakiej termin ten podle- gał na przestrzeni czasu. Autorka kładzie nacisk zarówno na archeologię przełomu, jak i na współczesną nam wielość ujęć i perspektyw, z jakich kluczowe dla tekstu pojęcie może być postrzegane, aby zakończyć swą analizę wskazaniem błędów jakie mogą obciążać badania biograficzne nad przełomami. Pojęcie ściśle z przełomami powiązane to transgresja i towarzyszą- ca mu, podjęta przez Zofię Okraj, próba nakreślenia istoty, rodzajów oraz motywów podejmowania działań transgresyjnych, a zarazem poszukiwania źródeł fascynacji naukowców i badaczy zarówno samym pojęciem trans- gresji, jak i treściami założeń składających się na paradygmat psychotrans- gresjonizmu. Autorka przybliża nie tylko różne aspekty zjawiska transgresji, ale porusza istotne dla badaczy biografii zagadnienia związane z opera- cjonalizacją wiodących pojęć jak i konceptualizacją samej problematyki 237_Karkowska_Biografie nieoczywiste.indd 9 2018-04-19 08:49:37 Wprowadzenie 10 badawczej, dodając do tego kwestie związane z doborem właściwej techni- ki badawczej oraz rolą samej wypowiedzi autobiograficznej w konstruowa- niu i rekonstruowaniu własnej biografii. Skoro istotne znaczenie dla konstruowania autobiografii i samego pro- cesu budowania tożsamości mają transgresje i biograficzne przełomy, być może warto zastanowić się, jaka jest biograficzna rola tajemnic? Poszukiwaniu odpowiedzi na to pytanie poświęcony jest drugi z zawar- tych w tomie tekst mojego autorstwa. Kluczowe są w nim rozważania nie tylko o ewolucji postrzegania sfery prywatności w życiu każdego człowieka, ale i różnicach w rozumieniu pojęć takich jak tajemnica i sekret. W drugiej części artykułu dokonuję próby wpisania tajemnicy w sferę kontaktu z dru- gim człowiekiem, odwołując się do filozoficznej kategorii spotkania. Rozwa- żania o biograficznych znaczeniach tajemnic kończy analiza ich znaczenia w cyklu życia z odniesieniem do koncepcji tożsamości Erika Eriksona. Część pierwszą niniejszego tomu zamyka tekst Olgi Hucko poświę- cony zagadnieniu nieoczywistości w autobiografii. Autorka, zajmując się przede wszystkim analizą znaczenia opowieści w autonarracjach, przed- miotem swoich dociekań uczyniła wędrówkę bohatera i znaczenie skryptów oraz paktów autobiograficznych w konstruowaniu własnej ścieżki życiowej. Celem, jaki jej przyświecał, było zarysowanie problemu nieoczywistości narracyjnego sposobu rozumienia świata, budowania własnej autonarracji i konsekwencji z owej nieoczywistości wypływających dla autobiograficz- nej wizji swojego życia. Istotne pytania, jakie zostały postawione w tekście, to: czy autonarracyjna refleksja rzeczywiście nadaje kształt życiu tak, jak opisuje to Jerzy Trzebiński? W jaki sposób możemy prowadzić studia nad autobiografiami i wypowiedziami autonarracyjnymi, by dotrzeć do sensu autorskich wypowiedzi? – to tylko niektóre kwestie zachęcające do dalszej analizy kluczowego zagadnienia. Druga część opracowania, jak sygnalizuje tytuł Twórcy, artyści i ich bio- grafie, poświęcona jest prezentacji interesujących faktów biograficznych, ich znaczenia i wpływu nie tylko na indywidualne losy jednostek, ale też na wy- łanianie się nowych trendów w sztuce. Bohaterowie zebranych tekstów to malarki, rzeźbiarze, tłumacz i reżyser, a także osoby uprawiające twórczość w wyjątkowych warunkach uwięzienia w obozie koncentracyjnym lub w nie- długim czasie po jego opuszczeniu. Są wśród nich prekursorzy kulturowych czy obyczajowych przemian, obrazujący poprzez swoje biografie wyłanianie się osobistych, unikatowych rysów twórczych poczynań, jak też ogniskujący istotne ze społecznego punktu widzenia cechy środowiska kulturowego, w jakim żyli. Znajdziemy tutaj opisaną przez Annę Smywińską-Pohl sylwetkę Zuzanny Bier-Korngold (następnie Suzanne Pacaud) – jednej z wybitniejszych, choć nieznanych szerszemu gremium polskich intelektualistek (żydowskiego pochodzenia) pierwszej połowy XX wieku, przedstawicielki nauk społecznych, która nie 237_Karkowska_Biografie nieoczywiste.indd 10 2018-04-19 08:49:37 Wprowadzenie 11 tylko uzyskała tytuł doktora w zakresie filozofii ścisłej, ale przez wiele ko- lejnych lat, rozszerzając swe zainteresowania na psychologię, prowadziła badania, publikowała nowe teksty i wykładała na uniwersytecie, z powo- dzeniem funkcjonując w zmaskulinizowanym i mniej czy bardziej niechęt- nym Żydom środowisku naukowym. Chwilę później odnajdujemy opisane z niezwykłą starannością i dba- łością o szczegóły losy Karla Dedeciusa, pisarza i tłumacza, który słowami samej Autorki – Doroty Gonigroszek – był tym, kim uczyniły go koleje losu: nie Niemcem i nie Polakiem, urodzonym i wychowanym w Łodzi, mieście czterech kultur. Dzięki wieloletniej pracy i wysiłkowi popularyzowania, zna- nej mu z czasów młodości, literatury i sztuki Dedecius stał się znanym na świecie ambasadorem kultury polskiej. Szczególne miejsce i szczególne znaczenie tego niezwykłego Europejczyka dla Polaków pozostaje w związ- ku z jego niedawną śmiercią. Kolejne artykuły poświęcone zostały historiom dwóch kobiet, które – poza uprawianiem sztuki – łączy fakt, że ich biografie zostały silnie na- znaczone dramatem II wojny światowej. Bohaterka tekstu Pawła Maciąga, artystka plastyk – Zofia Janina Hiszpańska, aresztowana przez Niemców w 1941 roku, przebywała najpierw w więzieniu w Radomiu, potem w Piń- czowie, a następnie osadzona została w Frauenkonzentrationslager Ra- vensbrück; druga z kobiet, o której opowiada Anna Szwarc-Zając, włoska pisarka Liana Millu, najpierw znalazła się w obozie przejściowym, potem przewieziono ją do Auschwitz-Birkenau, jeszcze później do Ravensbrück i Malchow. Obydwóm kobietom w najtrudniejszych chwilach pomagało two- rzenie rysunków, czytanie wierszy, a także pisanie dziennika. Prawdopo- dobnie gdyby nie kontakt z zewnętrznymi – wobec panujących warunków – abstrakcyjnymi wartościami, kobiety te nie poradziłyby sobie w tak eks- tremalnych okolicznościach. Ich historie potwierdzają znaną biograficzną prawdę, że najpierw umiera dusza, a dopiero później śmierć pokonuje cia- ło. Zawarte w tekście Anny Szwarc-Zając fotografie notatek sporządzonych przez pisarkę pokazują jak silnych emocji doświadczała Liana Millu, pró- bując porzucić okupacyjne przyzwyczajenia i nauczyć się na nowo funk- cjonować w powojennym świecie. Obydwie historie to przykłady biografii podzielonych, sztucznie przerwanych przez wojenne wydarzenia, biografii, które z pewnością mogłyby zupełnie inaczej się potoczyć, gdyby nie trau- matyczne doświadczenia i wspomnienia okupacji przez długie lata dręczą- ce obydwie artystki. Losy Eda Wooda, reżysera niskobudżetowych filmów, którego twór- czość Autorka artykułu – Joanna Pluta – prezentuje jako przykład kiczu, paradoksu, a zarazem sukcesu sztuki niskiej, egzemplifikują nie tylko nie- oczywistą biografię, ale i nieoczywisty wymiar dzieła filmowego, samej sztu- ki. Poznajemy twórczą drogę reżysera, ściśle uwarunkowaną zarówno psy- chicznymi skłonnościami artysty, jak i warunkami społeczno-kulturowymi, 237_Karkowska_Biografie nieoczywiste.indd 11 2018-04-19 08:49:37 Wprowadzenie 12 w jakich żył i tworzył. Różne wizje biografii reżysera, różne hipotezy tłu- maczące zainteresowanie jego twórczością ukazują życie Wooda jako fe- nomen nigdy do końca nie wyeksplikowany. Spotykamy się tutaj nie tylko z nieoczywistą biografią, ale i z nieoczywistym wymiarem dzieła filmowego, samej sztuki. Część drugą książki, poświęconą biografiom twórców zajmujących się sztuką, zamyka tekst przygotowany przez Grażynę Mendecką. Autorka prezentuje drobiazgowo opisane i udokumentowane losy meksykańskiej malarki Fridy Kahlo, której biografowie zgodnie przyznają, że gdyby nie szczególne losy i czas, w którym żyła, wypadki, którym uległa i kalectwo będące ich wynikiem, a także rozczarowanie ludźmi i otaczają- cą rzeczywistością – przejmujące obrazy, jakie tworzyła, z pewnością nie miałyby takiej siły wyrazu, nie poruszałyby dogłębnie emocji odbiorców. Najistotniejszą formą wypowiedzi autobiograficznych malarki, poza pamięt- nikami i korespondencją, są obrazy opisujące w sposób metaforyczny jej przeżycia, historię życia, a także ciągłą oscylację między nadzieją a rozpa- czą, jakże charakterystyczną dla twórczych biografii. To ich przekaz oraz możliwe sposoby odczytania stanowią oś konstrukcyjną wspomnianego tekstu. W ostatniej, trzeciej części książki, zatytułowanej Oczywiste i nieoczy- wiste w biografiach literackich, autorzy tekstów skoncentrowali się na wy- dobyciu transgresji, kryzysów, momentów przełomowych czy epifanii głów- nie w biografiach pisarzy i poetów. Poddane zostały rekonstrukcji nieznane obszary, postawione ważne pytania, zaś uwagę czytelnika skierowano ku pozornie oczywistym kwestiom; badacze zdają się poszukiwać i odnajdy- wać w biografiach swoich bohaterów to co nieznane, nieoczywiste, czasem niewyjaśnione, a czasem po prostu pomijane. Przenosząc się do kręgu literatury, poznajemy historię rosyjskiego pi- sarza Nikołaja Złotowratskiego, którą prezentuje Monika Grącka. Tematem jej rozważań jest biografia pisarza narodnika, głęboko wierzącego w uni- wersalne wartości, jakimi są wolność, równość i sprawiedliwość, prze- konanego o wyjątkowości ludu rosyjskiego i konieczności kultywowania wspólnotowej formy życia społecznego. Analiza biografiii Złotowratskiego pozwoliła Autorce ukazać filary konstruowania tożsamości – podkreślając, jak pochodzenie, atmosfera domu rodzinnego, zakres i formy edukacji oraz otoczenie społeczne wpływają na życie bohatera. Przedmiotem przedstawionej w artykule Katarzyny Szmigiero analizy jest sposób, w jaki postrzegane i opisywane są doświadczenia związane z chorobami psychicznymi w biografiach naznaczonych szaleństwem, któ- rych autorkami są kobiety, pisarki anglojęzyczne. Nie tylko kobiety wszakże, ponieważ Autorka koncentruje się na różnicach w konstruowaniu autopato- grafii i samego sposobu doświadczania i postrzegania odmienności zwią- zanej z depresją i innymi schorzeniami natury psychicznej przez mężczyzn 237_Karkowska_Biografie nieoczywiste.indd 12 2018-04-19 08:49:37 Wprowadzenie i kobiety, ukazując Czytelnikom jak trudnym i złożonym zagadnieniem ba- dawczym jest twórczość literacka osób dotkniętych chorobą psychiczną. 13 Ostatnią, „polską” część rozważań o oczywistych i nieoczywistych bio- grafiach literackich otwiera Andrzej Fabianowski, pisząc o losach polskie- go pisarza, Michała Czajkowskiego (Sadyka Paszy). Jest to biografia tak bogata i pełna sprzeczności, że i same transgresje bohatera uznać można – zdaniem Autora – za znak pewnej stałości. Na działalność polityczną, wojskową i dyplomatyczną Sadyka Paszy, na reprezentowane przez niego utopijne wizje społeczne wpływ wywarł sam Adam Mickiewicz. Czajkow- skiego inspirował nie tylko narodowy wieszcz, sprzyjał on w życiu z powo- dzeniem zasadzie harmonii przeciwieństw znanej z poglądów Heraklita, godził więc role emigranta i kozaka z wyboru, wodza, dyplomaty, pisarza, ale i znanego w swym otoczeniu awanturnika. Przeanalizowanie tej wie- lowarstwowej biografii z pewnością nie było zadaniem łatwym ani oczywi- stym, pozostawiając czytelnikom wiele przestrzeni dla własnych zabiegów interpretacyjnych. Przełomy osobiste, jak i nakładający się na nie kryzys kultury są przed- miotem rozważań Magdaleny Zaród poświęconych Stanisławowi Przyby- szewskiemu. Autorka ukazuje znaczenie przełomów w konstrukcji biografii pisarza, koncentrując swą uwagę na takich czynnikach, jak sprzyjanie an- tynormom oraz świadome zabiegi antylegendotwórcze, które wyznaczały życiową drogę bohatera artykułu. Jedną z głównych osi konstrukcyjnych tekstu jest teza mówiąca, iż główny zwrot biograficzny wyznaczony został przez eskapizm wobec odkrytego w sobie elementu kobiecości, który za- owocował mizoginią i w efekcie doprowadził do pęknięcia tożsamości auto- ra Moich współczesnych. Aby dowiedzieć się, jak ono przebiegało i w jaki sposób odczuwał je sam Przybyszewski, a jak postrzegało te przemiany otoczenie, trzeba sięgnąć do biografii pisarza – do czego zachęca oma- wiany tekst. Złożone relacje między życiem a sztuką, prywatnością i twórczością Leopolda Staffa opisuje Tomasz Wójcik. Autor zwraca uwagę na brak oczy- wistości, trudność dokonywania rozróżnień, niejako brak symetrii między tym, w jaki sposób poeta żył, a w jaki i przede wszystkim co pisał. Swoista antylegenda kreuje tajemnicę, zasłaniając niektóre wydarzenia, uniemożli- wiając ich interpretację, zacierając granice między Staffem – człowiekiem a Staffem – poetą. Ja i nie ja, prawda i zmyślenie, metafora i codzienność, życie i poezja – ach, gdyby za pomocą tych antynomii można było cokol- wiek rozjaśnić, rozdzielić w tej nieprzezroczystej biografii! Nie da rady – jak spostrzega Autor tekstu – bo nic albo prawie nic nie jest tutaj oczywiste ani zamknięte. Bohaterem artykułu Pauliny Urbańskiej jest Tadeusz Różewicz, pry- watnie przyjaciel Leopolda Staffa. Autorka nieprzypadkowo nazywa życie poety „biografią w biografii”, jako że jego tworzywem była śmierć brata, 237_Karkowska_Biografie nieoczywiste.indd 13 2018-04-19 08:49:37 Wprowadzenie 14 Janusza, a także związana z nią trauma i rozpacz matki po stracie uko- chanego syna. Pomiędzy braćmi istniał niezwykle silny, duchowy związek, niemal symbioza. Nieobecność, tragicznie przerwany, niedokończony pro- jekt, niespełnienie biografii Janusza wraz z wysokim waloryzowaniem życia i pewną idealizacją jego osoby złożyły się na splot okoliczności i uwarunko- wań, które zadecydowały o przebiegu życia Tadeusza Różewicza. Trudno tu o rozdzielenie, dystans, metodyczną analizę tego, które elementy były podmiotowe, które wspólne, kiedy Tadeusz Różewicz pisze i mówi o sobie, a kiedy rzutuje własne przeżycia na osobę zmarłego brata – i odwrotnie. Splątanie wątków, wielowarstwowość narracji z pewnością nie ułatwiają podjętego zadania badawczego. Przedostatni z artykułów zebranych w prezentowanym Czytelnikom tomie Biografii nieoczywistych Przemysław Kaniecki zatytułował Zamiast dziennika. Albo biografia i rękopisy (Tadeusza Konwickiego). Autor kanwą swego tekstu uczynił wizerunek Konwickiego jaki wyłania się z rękopisów pisarza – także niedrukowanych nigdzie notatek, zapisków, z których przed uważnym interpretatorem wyłaniają się klucze personalne – symbole, od- niesienia, sformułowania pozwalające zrozumieć kim w istocie był bohater tekstu. Badacz nie tylko analizuje szczególne znaczenie osobiste i literac- kie wspomnianych rękopisów, uznając je za osobisty, intymny dziennik, ale i za świadectwo czasu w jakim Konwicki tworzył; prezentuje się jako przy- szły biograf wybitnego pisarza. Będziemy na tę biografię czekać! Książkę, którą oddaję w Państwa ręce, zamyka rys biograficzny Mariu- sza Wilka, zatytułowany Tropa Mariusza Wilka – od Solidarności do domu nad Oniego, którego autorką jest Justyna Kajstura. Wilk to współczesny pisarz, opozycjonista, były rzecznik prasowy Lecha Wałęsy. Tropa nato- miast jest specyficznym rodzajem biografii, niejako dziejącej się na oczach czytelnika. Jej punktem wyjścia są rozmowy, spotkania, decyzje, jakie pod- jął bohater niedługo po zakończeniu działalności opozycyjnej. Wyruszając w podróż pozwolił, by miejsca, ludzie, refleksje, książki, które czytał, jak określa to Autorka „wydeptały go” – ukształtowały w niepowtarzalny spo- sób. Prowadzony przez Wilka dziennik jest rodzajem autokreacji, narzę- dziem autoanalizy napięć powstających w wyniku przenikania się biografii autorów czytanych i własnego życia autora dziennika, życia rzeczywistego i kreowanego z pobudek literackich. Efekt tych zabiegów jest dość niespo- tykany – oto mamy przed sobą zapiski z życia „w dzienniku”, wewnątrz powstającej narracji, a zarazem dziennik codziennego życia pisarza rozu- miany jako pewien projekt literacki, efekt jego twórczych poczynań. W zgromadzonych w niniejszym tomie tekstach Czytelnicy znajdą szereg wskazówek metodologicznych opisujących sposoby analizowania biografii twórców, zapoznają się z pewnymi aplikacjami metody biograficz- nej i podejść jej pokrewnych, spotkają się z tym, co nierzadko decyduje o tytułowej nieoczywistości biografii: przełomami, kryzysami, transgresjami 237_Karkowska_Biografie nieoczywiste.indd 14 2018-04-19 08:49:37 Wprowadzenie 15 czy zwrotami. Wydarzenia te analizować można zarówno w perspektywie indywidualnej, jak i potraktować jako swego rodzaju zwierciadło epoki, jej kultury, obyczajowości, społecznych problemów. Ta właściwość znacznie poszerza możliwości zastosowania zgromadzonych w książce informacji. Niezwykle ważną z punktu widzenia redaktora tomu cechą niniejszej monografii jest nie tylko wielość omawianych wątków i zagadnień biogra- ficznych, ale też interdyscyplinarność podejścia do ich analizy. Autorami zgromadzonych tekstów są filolodzy, antropolodzy, psycholodzy, kulturo- znawcy, pedagodzy. Oddając w ręce Czytelników książkę zatytułowaną Biografie nieoczy- wiste – przełom, kryzys, transgresja w perspektywie interdyscyplinarnej, chciałam serdecznie podziękować Autorom za nadesłane teksty, a przede wszystkim za zaufanie, jakim obdarzyli mnie Państwo jako redaktora tomu. Dziękuję Recenzentowi książki – Pani Profesor Mirosławie Nowak- -Dziemianowicz za jakże istotne uwagi merytoryczne i ciepłe, życzliwe przyjęcie recenzowanych tekstów. O przyjęcie wyrazów wdzięczności chciałabym także prosić Panią Re- daktor Małgorzatę Szymańską, której doświadczenie edytorskie, skrupulat- ność i ogromne wyczucie językowe pozwoliły ukończyć prace nad powsta- jącym tomem. Na zakończenie pragnę wyrazić nadzieję, że nasze spotkania dotyczą- ce badań i analiz poświęconych twórczym biografiom będą miały cykliczny charakter. Łódź, listopad 2016 Magda Karkowska 237_Karkowska_Biografie nieoczywiste.indd 15 2018-04-19 08:49:37 Wprowadzenie Część pierwsza METODOLOGICZNE ASPEKTY BADAŃ NAD BIOGRAFIAMI 237_Karkowska_Biografie nieoczywiste.indd 17 2018-04-19 08:49:37 MARCIN GIERCZYK, DAGMARA DOBOSZ Uniwersytet Śląski Metoda biograficzna i jej zastosowanie w naukach społecznych – analiza przeglądowa Pomimo częstej krytyki metody biograficznej wyrażanej przez przed- stawicieli nurtów związanych z paradygmatem pozytywistycznym, znajduje ona coraz szersze zastosowanie w badaniach empirycznych realizowanych w ramach wielu dziedzin naukowych, między innymi takich jak literatura, historia, antropologia, polityka społeczna, edukacja i pedagogika, psycho- logia1, medycyna, a także w badaniach feministycznych oraz w badaniach nad mniejszościami (por. Merrill, West, 2009). O tak zwanym „zwrocie nar- ratywistycznym” możemy mówić od końca lat sześćdziesiątych XX wieku, kiedy to znacznie wzrosło zaciekawienie sposobami doświadczania, inter- pretowania i konstruowania rzeczywistości przez osoby i grupy, co skło- niło badaczy społecznych do odejścia od standaryzowanych i ilościowych metod. Jednak dopiero ostatnie dekady przyniosły prawdziwy przełom jeśli chodzi o zainteresowanie problematyką badań biograficznych w naukach społecznych, ale nie tylko. Z punktu widzenia tej dziedziny nauki oraz samej jednostki biografia pomaga dostrzec zarówno wzorce, jak i odrębności związane z życiem ba- danego. Mniejsze znaczenie ma tu obiektywne postrzeganie spraw i fak- tów, większą uwagę kieruje się na sensy, jakie tym kwestiom przypisuje człowiek (Sarleja, 2003). Pozwala to na poznanie statusu poszczególnych 1 W psychologii metoda biograficzna związana jest z nurtem hermeteutyczno-interpre- tatywnym. 237_Karkowska_Biografie nieoczywiste.indd 19 2018-04-19 08:49:37 20 doświadczeń jednostki w obrębie takich skrajnych kontekstów, jak wyjątko- wość a ogólność i powszechność (ibidem: 16). Podstawowym założeniem omawianej metody badawczej jest więc do- tarcie do osobistego znaczenia określonego aspektu życia badanych. In- geborg Helling (1990), korzystając z założeń Normana Denzina, wyróżnia dwa rodzaje biografii: biografię kompletną, w której zbierane są dane o ca- łym życiu badanych podmiotów, oraz biografię tematyczną, gdzie gromadzi się dane dotyczące określonej dziedziny życia lub określonej fazy życia. Niektórzy badacze wolą zbierać dane dotyczące „kompletnego” życia danego obiektu nawet wtedy, gdy celem ich badania na poziomie analizy jest tylko dotarcie do osobistego znaczenia określonych dziedzin życia. Twierdzą oni, że procedura ta umoż- liwia respondentowi umiejscowienie jego doświadczeń z określonych faz lub dziedzin życia w kontekście całokształtu własnego doświadczenia życiowego. Procedura zbiera- nia danych musi, według nich, odpowiadać sposobowi, w jaki znaczenie przedmiotów tworzyło się w ciągu życia. Powiadają oni również, iż zbieranie danych tylko ze względu na określone dziedziny lub fazy życia z góry ustala zależności, wbrew temu, że celem badacza jest dotarcie do tego, jak je dostrzega sam badany (Helling, 1985). Zdaniem Mattiasha Fingera (1989) szczególnie wartościowe wyniki przynosi badanie metoda biograficzną osób dorosłych (dojrzałych)2. Przy- wołuje on siedem argumentów uzasadniających takie stanowisko; pierw- sze cztery odnoszą się do badań biograficznych (studium przypadku), natomiast dwa ostanie do grup fokusowych3. Przytaczane przez Fingera argumenty mają następujący charakter: 1. Osoby dorosłe najlepiej znają procesy przekształcające, w których brały udział, a także symboliczne środowisko, w którym te procesy mają własne znaczenie. 2. Badacz może mieć dostęp do tych procesów tylko, jeśli zrozumie je w sposób, w jaki rozumieją je (badani przez niego) dorośli. 3. Zrozumienie to nie jest obiektywne, ale retrospektywne, tzn. zdefi- niowane przez „perspektywę tu i teraz” każdej z (badanych) osób, dlatego też nie może (zrozumienie) być odrębne/niezwiązane z hi- storią życia tej osoby. 4. Bardziej obiektywne zrozumienie przez dorosłych ich procesów przekształcających może zostać uzyskane w momencie, kiedy (ba- 2 Finger w swoich założeniach używa sformułowania „adult”, które może być tłumaczo- ne na język polski jako „dorosły” lub „dojrzały”. W przypadku tych założeń bardziej zasadne wydaje się przyjęcie tłumaczenia „dojrzały”. Dorosłość jest umownie związana z określonym wiekiem, natomiast dojrzałość ujmowana jest wielowymiarowo, wiąże się z wieloma sferami życia człowieka, ma też związek z przeżytymi doświadczeniami. Dorosłość powinna być spój- na z dojrzałością, jednak zdarza się, że tak nie jest. 3 Ze względów etycznych dyskusyjne może być wykorzystanie dwóch ostatnich ar- gumentów w studium przypadku, chociaż za zgodą badanych, krytyczne odniesienie się do wypowiedzi przedmówców (oczywiście po przeprowadzonym wywiadzie, aby nie sugerować odpowiedzi) może wzbogacić badania. 237_Karkowska_Biografie nieoczywiste.indd 20 2018-04-19 08:49:37 Marcin Gierczyk, Dagmara Dobosz 21 dani) dorośli są w stanie krytycznie odnieść się względem własnej „perspektywy tu i teraz”. 5. Ta krytyczna świadomość jest nie tylko wynikiem procesów prze- kształcających, ale również warunkiem koniecznym do przeprowa- dzenia badania biograficznego; innymi słowy, przekształcenie i ba- danie nie mogą być oddzielne. 6. Ten „przekształcający wymiar” jest/zostaje wzmocniony poprzez stosowanie metody biograficznej w małych grupach, w których każdy z członków (grupy) stara się zrozumieć procesy przekształ- cające innych członków (grupy). Pozwala to (zrozumienie) każdej osobie uczestniczącej (w badaniu) na krytyczne zakwestionowanie własnej interpretacji (tych procesów) z perspektywy innych osób. 7. Dzielenie się wspólnym zrozumieniem (tych procesów) jest warun- kiem niezbędnym, aby móc teoretyzować na temat procesów prze- kształcających każdego z uczestników badania wewnątrz/wśród grupy biograficznej. Podsumowując, w metodzie biograficznej zastosowanie wywiadu czę- ściowo ustrukturalizowanego, pogłębionego, pozwala znaleźć odpowiedź na pytanie jak badane podmioty doświadczają rzeczywistości społecznej, jak same ją kształtują, jak również na odkrycie fenomenu życia badanych aktorów społecznych (por. Urbaniak-Zając, Kos, 2013). Metody poszukiwań własnych Autorzy niniejszego tekstu, posiadając dostęp do bazy biblioteki oks- fordzkiej4, postanowili przyjrzeć się zakresowi tematycznemu publikowa- nych tekstów wykorzystujących lub nawiązujących do metody biograficznej. W tym celu dokonano analizy przeglądowej tekstów zawartych w bazie. Naszym zamiarem nie jest pokazanie wyników konkretnych badań, ale poznanie dorobku badawczego, obszarów tematycznych, podejścia teore- tycznego oraz sposobu wykorzystania metody biograficznej przez badaczy z różnych dziedzin nauki. Wpisując frazę „biographic method” lub „biographic narrative” w ba- zie pojawiają się 863 opracowania dostępne online, w tym 521 zawartych w czasopismach prenumerowanych przez Oxford Univeristy Subscription Journals oraz 210 publikacji książkowych, w których porusza się problema- tykę lub wykorzystuje jako metodę badawczą metodę biograficzną. Łącznie daje to 1073 tekstów, opublikowanych w 18 językach, poruszających ponad 200 zakresów tematycznych5. 4 Dostęp do zasobów biblioteki oraz bazy mają wyłącznie studenci i pracownicy Oxford University. 5 Stan z lutego 2016 roku. 237_Karkowska_Biografie nieoczywiste.indd 21 2018-04-19 08:49:38 Metoda biograficzna i jej zastosowanie w naukach społecznych...
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Biografie nieoczywiste. Przełom, kryzys, transgresja w perspektywie interdyscyplinarnej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: