Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00487 006341 11255400 na godz. na dobę w sumie
Biografistyka we współczesnych badaniach historiograficznych. Teoria i praktyka - ebook/pdf
Biografistyka we współczesnych badaniach historiograficznych. Teoria i praktyka - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 228
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8681-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook (-22%), audiobook).

Publikacja zawiera rozważania nad teoretycznymi i praktycznymi zagadnieniami przydatnymi historykom podejmującym trud pisania biografii. Autorami tekstów są uczeni specjalizujący się w historii historiografii, metodologii historii, historii idei i dziejów najnowszych, wywodzący się z wielu krajowych i zagranicznych ośrodków naukowych. Podjęli oni refleksję nad sposobami kreacji bohaterów, konstruowaniem narracji biograficznych i ich typologią oraz podstawami źródłowymi. Analizie zostały poddane współczesne osiągnięcia historiografii polskiej i ukraińskiej w zakresie biografistyki. Nakreślono również horyzont oczekiwań i potrzeb.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jolanta Kolbuszewska, Rafał Stobiecki – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Katedra Historii Historiografii i Nauk Pomocniczych Historii 90-219 Łódź, ul. A. Kamińskiego 27a RECENZENT Marek Woźniak REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos OPRACOWANIE REDAKCYJNE Aleksandra Urzędowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/anelina © Copyright by Authors, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08005.17.0.K Ark. wyd. 13,0; ark. druk. 14,25 ISBN 978-83-8088-680-3 e-ISBN 978-83-8088-681-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp Część I. W kręgu teorii (podstawowe kategorie, modele badawcze, dorobek) Violetta Julkowska, Dawne i współczesne cechy konstytutywne biografii jako gatunku historiograficznego Leonid Zaszkilniak, Trudności biograficznego badania albo jak za drzewami zobaczyć las? Maria Solarska, Płeć biografii? Tomasz Pawelec, Biografistyka w obrębie historii historiografii – uwagi z doświadczenia płynące Jerz y Maternicki, Materiały autobiograficzne i ich rola w badaniach historiograficznych 7 13 27 37 51 69 5 Spis treści Część II. W kręgu praktyki dziejopisarskiej (problemy, źródła, propozycje ujęć) Andrzej Wierzbicki, Jakiej żony historyk potrzebuje, by badacz jego myśli historycznej mógł tę myśl zrozumieć? Kilka refleksji na marginesie życia rodzinnego historyków lwowskich w II połowie XIX wieku Jolanta Kolbuszewska, Korespondencja małżeńska historyka – potencjał informacyjny i propozycja odczytania (na przykładzie listów Leokadii z Mitraszewskich i Henryka Schmitta) Lidia Michalska-Bracha, (Auto)biograficzne konteksty badań nad listami polskiej emigracji we Francji w II połowie XIX wieku – spuścizna Józefa Gałęzowskiego (1833–1916) Witalij Telwak, Postać Mychajła Hruszewskiego w ówczesnej „kulturze śmiechu”: problem metodologiczny i praktyka historiograficzna Magdalena Nowak, Refleksje o pracy badawczej nad monografią o metropolicie Andrzeju Szeptyckim Tomasz Toborek, „Wyklęci”, czyli kto? Biografistyka żołnierzy podziemia antykomunistycznego Andrzej Cz yżewski, Franciszek Zubrzycki „Mały Franek” – biografistyka w służbie komunistycznej polityki pamięci Piotr Witek, Strategie autobiograficzne w historycznych filmach Andrzeja Wajdy. Zarys problematyki Bibliografia 93 105 119 131 149 165 177 195 217 6 Wstęp Nie będzie przesadą stwierdzenie, że biografistyka jako gatunek pisarstwa historycznego legła u podstaw historiografii jako takiej. Uprawiali ją naj- wybitniejsi przedstawiciele cechu historyków od czasów starożytnych (Swe- toniusz, Plutarch). Jej fundamentalne dla refleksji historycznej znaczenie wynika z trzech, poniekąd prozaicznych, przyczyn. Pierwsza ma wymiar ontologiczny i dotyczy pytania – czym jest historia? Odpowiadając w duchu Marca Blocha, należałoby powiedzieć, że jest to nauka o ludziach w czasie. W najogólniejszym sensie to ludzie tworzą historię, jest ona domeną działań jednostek o odróżnialnych cechach, odmiennych życiorysach, reprezentują- cych różne systemy wartości i doświadczenia. Druga przyczyna związana jest ze strategią antropomorfizacji, którą stosujemy w budowaniu narracji histo- rycznej. Mimowolnie uczłowieczamy przecież nie tylko jednostki, ale także inne podmioty działające – państwa, narody, rasy, klasy. W tym znaczeniu metoda biograficzna staje się rodzajem uniwersalnego podejścia do badania przeszłości w ogóle. Wreszcie trzecia przyczyna odwołuje się do społecznej funkcji historii. Wiedza o przeszłości to część ogólnoludzkiego dziedzic- twa kulturowego, o wartości nie tylko utylitarnej. Z tego punktu widzenia ludzie są ciekawi przeszłości, stanowi ona dla nich źródło inspiracji i wzorów zachowań lub też odwrotnie, źródło zwątpienia i rezerwuar negatywnych przykładów. Ową ciekawość przeszłości najlepiej być może zaspokaja wła- śnie biografistyka, traktowana jako opowieść o jednostkach, ich dylematach, 7 sukcesach i porażkach. Z tego punktu widzenia wpisuje się ona w trwające od wieków zainteresowanie opowieścią o życiu Innego. Stan współczesnej biografistyki historycznej jest bez wątpienia powiązany z kondycją dzisiejszej historiografii. To, co zwraca uwagę uważnego obserwato- ra przemian w sposobach rozumienia i uprawiania historii, to przede wszystkim jej postępująca pluralizacja (pojawienie się różnych, często nieprzystających do siebie opowieści o historii), demokratyzacja (we współczesnym świecie każdy może być historykiem, ma prawo do własnej historii, wpływ rewolucji infor- matycznej) oraz dezintegracja (rozpad powszechnie akceptowanego wzorca uprawiania historii oddziedziczonego po XIX stuleciu). Taki obraz współczesnego dziejopisarstwa w istotny sposób wpływa na kształt dzisiejszej biografistyki. Towarzysząca nam kultura dawno już zatra- ciła poczucie umiaru. Nikt już poważnie nie zastanawia się nad pytaniem, kto zasługuje (bądź nie) na biografię. Zalewają nas ogromne ilości autobio- grafii, biografii, wywiadów rzek, blogów internetowych, w których najpełniej przejawia się „celebrycki” wymiar naszego świata. Taka sytuacja uprawomocnia także obecność w dyskursie o przeszłości daleko różnych od siebie form biografistyki. Od klasycznych kalendariów np. w postaci, skądinąd bardzo cennej, Kroniki życia Józefa Piłsudskiego 1867–1935 autorstwa Wacława Jędrzejewicza (Warszawa 1986), przez aka- demickie monografie naukowe, jak choćby książka Andrzeja Franaszka Mi- łosz. Biografia (Kraków 2011), po reportaże biograficzne, czego przykładem może być praca Magdaleny Grochowskiej poświęcona Jerzemu Giedroycio- wi (Jerzy Giedroyc. Do Polski ze snu, Warszawa 2009, wyd. 2. uzupełnione, 2014). W praktyce zatem w przestrzeni publicznej funkcjonują obok siebie różne rodzaje ujęć biograficznych w postaci „biografii klasycznych”, „biogra- fii teoretyzujących”, w których autor odwołuje się do zastanej teorii, np. psy- chologicznej, oraz „biografie literackie”, gdzie relacje między naukowością a literackością pozostają ze sobą w swoistym sprzężeniu zwrotnym. Nowym zjawiskiem są biografie rzeczy. Obok ujęć biograficznych dotyczących wybranych postaci na rynku wy- dawniczym, choć w daleko mniejszej liczbie, obecne są także biografie zbio- rowe, żeby wymienić znów tylko kilka przykładów dzieł pochodzących z róż- nych okresów: Roman Wapiński Pokolenia Drugiej Rzeczypospolitej (Wrocław 1991), Henryk Słabek Intelektualistów obraz własny w świetle dokumentów autobiograficznych. 1944–1989 (Warszawa 1997) czy Konrad Rokicki Litera- ci. Relacje między literatami a władzami PRL w latach 1956–1970 (Warszawa 2011). Jedynie w sensie koncepcji nawiązują one do formacyjnej książki Boh- dana Cywińskiego Rodowody niepokornych (Warszawa 1984), która stanowi- ła istotną część historycznej genealogii opozycji demokratycznej w czasach 8 Wstęp PRL. Autorom wymienionych prac towarzyszą odmienne konwencje, zasady metodologiczne, formy opowiadania1. Biografistyka wpisuje się w zakres zainteresowań wielu dyscyplin nauko- wych, nie tylko historii, ale także m.in.: socjologii, pedagogiki, psychologii, literaturoznawstwa, etnologii czy nauk politycznych. Jej interdyscyplinarny charakter daje niektórym podstawy do pisania o „biograficznym zwrocie” we współczesnej humanistyce. Kluczowym zagadnieniem podejmowanym w niniejszym tomie jest na- mysł nad teoretycznymi i praktycznymi problemami, towarzyszącymi podej- mującym trud pisania biografii historykom. Autorami tekstów są uczeni wy- wodzący się z wielu ośrodków naukowych, zarówno krajowych (Uniwersytet Łódzki, Uniwersytet Adama Mickiewicza, Uniwersytet Marii Curie-Skło- dowskiej, Uniwersytet Gdański, Uniwersytet Śląski, Polska Akademia Nauk, Uniwersytet Rzeszowski, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach oraz Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi), jak i zagranicznych (Lwow- skiego Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Franki oraz Uniwersytetu Peda- gogicznego w Drohobyczu). Badacze reprezentujący takie subdyscypliny jak: historia historiografii, metodologia historii, historia idei czy dzieje najnow- sze, podjęli refleksję nad sposobami kreacji bohaterów, konstruowaniem nar- racji biograficznych i ich typologią oraz podstawą źródłową. Towarzyszył im również namysł nad dotychczasowymi osiągnięciami historiografii polskiej i ukraińskiej w zakresie biografistyki. Nakreślono horyzont potrzeb i ocze- kiwań. Podjęto też zagadnienia dotyczące wykorzystania i kreowania bio- grafii dla potrzeb prowadzenia określonej polityki historycznej. Obszarem odniesień autorów była zarówno akademicka historiografia (dziejopisarstwo o dość dużej rozpiętości chronologicznej od schyłku XIX stulecia do czasów współczesnych), jak i alternatywne formy przywoływania przeszłości – dzia- łania komemoratywne, kultura popularna (czasopisma, film). Jolanta Kolbuszewska, Rafał Stobiecki 1 Na temat biografistyki historycznej wypowiadał się kilkakrotnie pod koniec lat osiem- dziesiątych Gwidon Zalejko; zob. np. G. Zalejko, Biografistyka historyczna – zarys ewolu- cji gatunku, „Historyka” 1988, t. 18, s. 37–55; Z metodologicznych zagadnień biografistyki historycznej, „Przegląd Humanistyczny” 1989, nr 8–9, s. 129–141; Z późniejszych prac zob. np. O biografii i metodzie biograficznej, red. T. Rzepa, J. Leoński, Poznań 1993; Stan i perspektywy rozwoju biografistyki polskiej, red. L. Kuberski, Opole 1998 (tam wypowie- dzi m.in. M.M. Drozdowskiego, S. Niciei, Z. Wójcika, W. Zajewskiego); A. Całek, Bio- grafia naukowa: od koncepcji do narracji. Interdyscyplinarność, teorie, metody badawcze, Kraków 2013; K. Kaźmierska, P. Czapliński, V. Julkowska, Biografia, [w:] Modi memoran- di. Leksykon kultury pamięci, red. M. Saryusz-Wolska, R. Traba, Warszawa 2014, s. 61–67. 9 Wstęp Część I W kręgu teorii (podstawowe kategorie, modele badawcze, dorobek) Violetta Julkowska Instytut Historii Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu Dawne i współczesne cechy konstytutywne biografii jako gatunku historiograficznego Dokument biograficzny w obszarze zainteresowania różnych domen badawczych Biografie znane są współczesnym badaczom nauk społecznych i humani- stycznych jako rodzaj dokumentu pisanego lub mówionego, będącego relacją o życiu jednostki. W obszarach badań społecznych (socjologia, pedagogika i psychologia, częściowo antropologia kulturowa) metoda biograficzna oznacza zaintere- sowanie „biografią” jako rodzajem podstawowego dokumentu osobistego (relacja o własnym życiu, dziennik, pamiętnik), pozyskiwanego bądź wytwa- rzanego w trakcie badań, w celu dotarcia do doświadczenia jednostkowego lub przeżycia pokoleniowego1. Na uwagę zasługuje „pograniczne” podejście 1 Por. Metoda biograficzna w socjologii, red. J. Włodarek, M. Ziółkowski, Warsza- wa–Poznań 1990, s. 127–135; Metoda biograficzna w socjologii. Antologia tekstów, red. K.  Kaźmierska, Kraków, s. 141–278; D. Lalek, Życie jako biografia. Podejście biograficzne w perspektywie pedagogicznej, Warszawa 2010, s. 5–11. 1313 antropologii historycznej, dla której dokumenty biograficzne stanowią punkt wyjścia do badań antropologicznych. Nieco inną, bardziej złożoną rolę przyjmuje biografia w obszarze nauk historycznych. Historiografia traktuje ją jako gatunek pisarstwa historycz- nego powstały na podstawie krytyki historycznej dokumentów osobistych i innych materiałów źródłowych2. Biografie historyczne to udokumentowane źródłowo opisy życia i działalności osoby3. Zdarzają się także ujęcia paralel- ne, czyli znana od czasów starożytnych formuła zestawiania równoległego żywotów w celu ich porównania lub skontrastowania. Najczęściej oba wspo- mniane rodzaje biografii stają się przedmiotem zainteresowania historyków badających określone epoki historyczne. Wyraziste biografie postaci histo- rycznych zazwyczaj wypełniają i uatrakcyjniają obraz przeszłości, dlatego, z punktu widzenia warsztatu historyka, przygotowanie klasycznej biografii historycznej dotyczy poziomu historii zdarzeniowej. Innym przypadkiem badań historycznych są biografie pisane przez hi- storyków historiografii, dla których oś narracji skupiona jest na przedsta- wieniu osób z własnego środowiska, a więc historyków widzianych głównie z perspektywy ich wkładu w rozwój badań historycznych oraz funkcjono- wanie środowiska historycznego. Różnica między wymienionymi biogra- fiami polega na usytuowaniu poziomu analizy i interpretacji oraz na spo- sobie prowadzenia całościowej refleksji. W przypadku klasycznej biografii wspomniany poziom refleksji historyka koncentruje się w zależności od modelu historiografii na opisie bądź na wyjaśnieniu albo na prezentacji przeszłości jako historii pierwszego stopnia. Z kolei w przypadku biografii historyczno-historiograficznej, zajmującej się działalnością historyków różnych dziedzin i specjalności, refleksja skupia się głównie na naukowym aspekcie biografii opisywanej postaci historyka, na wkładzie w rozwój myśli historycznej4. 2 R. Chymkowski, Wokół metody dokumentów biograficznych, „Przegląd Humani- styczny” 2005, nr 5, s. 101–109. 3 W. Zajewski, Biografistyka jako gatunek twórczości historiograficznej, „Czasy Nowo- żytne” 2000, t. VIII, s. 8; G. Zalejko, Biografistyka historyczna – zarys ewolucji gatun- ku, „Historyka” 1988, t. XVIII, s. 37–55. 4 W ostatnich latach pojawiły się biografie autorstwa historyków historiografii, ukazują- ce działalność historyków na tle ich środowiska: M. Hoszowska, Ludwik Finkel i Aka- demia Umiejętności. Z dziejów współpracy naukowej Lwowa i Krakowa na przełomie XIX i XX wieku, Rzeszów 2011; P. Sierżęga, Kazimierz Tyszkowski (1894–1940). Z dzie- jów nauki polskiej w międzywojennym Lwowie, Rzeszów 2011; J. Kolbuszewska, Tadeusz Korzon (1839–1918). Między codziennością, nauką a służbą narodowi, Łódź 2011. 14 Violetta Julkowska Osobnym obszarem badawczym jest literaturoznawstwo, które podobnie jak historia historiografii zajmuje się formą wypowiedzi biograficznej w uję- ciu historycznym i teoretycznoliterackim5. Analogicznie więc historyk lite- ratury i literaturoznawca odwołują się do dwu niezależnie funkcjonujących poziomów refleksji. Z jednej strony niefikcyjne biografie historyczne ujmują życie i dzieło pisarzy na tle innych osób ściśle związanych z dziejami środo- wisk twórczych poszczególnych epok, stając się istotnym elementem procesu historycznoliterackiego. Inną odmianą biografii istotną dla literaturoznaw- ców byłyby te, których refleksja koncentruje się na warsztacie pisarskim, a zatem przyjmują charakter refleksji na poziomie specjalistycznym, krytycz- noliterackim i literaturoznawczym. Literaturoznawstwo, inaczej niż historia historiografii, dopuszcza skrajnie różniące się formy wypowiedzi biograficz- nej. Z jednej strony jako biografie traktuje dzieła niefikcyjne, oparte na mate- riale źródłowym, bliskie ujęcia historiograficznego, ale również akceptowane są różne formy powieści biograficznej, bliskie twórczości stricte literackiej. Ta ostatnia forma dopuszcza obecność fikcji, wszędzie tam, gdzie pojawiają się luki faktograficzne6. W niniejszym tekście zajmę się biografią historyczną, akcentując jej histo- rycznie ukształtowane wzorce gatunkowe oraz ich powinowactwo z literaturą. Wynika ono z faktu wspólnego, aż do końca XVIII wieku, gruntu kulturowego, jakim było piśmiennictwo przednaukowe, domena wszelkich typów tekstów niefikcyjnych. Osobno poruszę problem popularności współczesnej formy biografii historycznej i jej przejścia do obszaru kultury masowej, co zaowoco- wało w ostatnich latach pojawieniem się nowych cech konstytutywnych tego tradycyjnego i silnie historycznie ugruntowanego gatunku wypowiedzi. Wszelkie badania biograficzne i powstające w ich efekcie przedstawienia związane są z uruchomieniem pamięci indywidualnej lub zbiorowej. Ten fakt powoduje nie tylko renesans zainteresowania dokumentami biograficznymi, ale przyczynia się do powstawania projektów komemoratywnych. Ich zada- niem jest upamiętnienie dotąd nieobecnych lub anonimowych aktorów wy- darzeń historycznych, należących do różnych grup połączonych wspólnotą losów i doświadczeń. 5 Zob. M. Czermińska, Autobiograficzny trójkąt. Świadectwo, wyznanie, wyzwanie, Kra- ków 2000; A. Całek, Biografia naukowa: od koncepcji do narracji. Interdyscyplinarność, teorie, koncepcje badawcze, Kraków 2015, s. 21–47. 6 Przykładem biografii opartej na bogatym materiale źródłowym z jednoczesnym wyko- rzystaniem fikcji faktograficznej jest stosująca pakt biograficzny książka M. Yourcenar, Pamiętniki Hadriana, przeł. H. Szumańska-Grossowa, Warszawa 2008; por. P. Lejeune, Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii, red. R. Lubas-Bartoszyńska, tłum. W. Gajewski, S. Jaworski, A. Labuda, R. Lubas-Bartoszyńska, Kraków 2001. 15 Dawne i współczesne cechy konstytutywne biografii jako gatunku...
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Biografistyka we współczesnych badaniach historiograficznych. Teoria i praktyka
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: