Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00162 005707 11251168 na godz. na dobę w sumie
Biologia. Korepetycje maturzysty - ebook/pdf
Biologia. Korepetycje maturzysty - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 289
Wydawca: Lingo Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3789-2479-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> popularnonaukowe >> biologia i chemia
Porównaj ceny (książka, ebook (-32%), audiobook).
Jeśli potrzebujesz korepetycji, powtórki przed maturą lub szybkiej pomocy przed klasówką - nowa seria repetytoriów dla licealistów 'OLDSCHOOL - stara dobra szkoła' to skuteczna nauka tego, czego naprawdę potrzebujesz. Weź to na rozum! My w Ciebie wierzymy!

Seria została przygotowana przez doświadczonych korepetytorów i metodyków, a konsultowana z nauczycielami i samymi maturzystami. Repetytorium Biologia. Korepetycje maturzysty przeznaczone jest dla wszystkich uczniów szkół średnich, którzy potrzebują powtórki z biologii, a zarazem chcą poznać wszystkie zagadnienia przydatne na maturze. Może też być świetną pomocą dla nauczycieli i korepetytorów.

Główne zalety repetytorium:
Domowe korepetycje tylko z OLDSCHOOL!
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Urszula Sokół Redaktor serii: Marek Jannasz Redakcja: Bianka Piwowarczyk-Kowalewska, Ewa Rux Korekta: Ewa Rux Projekt okładki: Teresa Chylińska-Kur, KurkaStudio Projekt makiety i opracowanie graficzne: Kaja Mikoszewska © Copyright by Wydawnictwo Lingo sp. j., Warszawa 2016 www.cel-matura.pl ISBN: 978-83-63165-39-0 ISBN wydania elektronicznego: 978-83-7892-479-1 Skład i łamanie: Kaja Mikoszewska BADANIA BIOLOGICZNE SKŁADNIKI CHEMICZNE ORGANIZMÓW CYTOLOGIA – NAUKA O KOMÓRKACH HISTOLOGIA – NAUKA O TKANKACH METABOLIZM PRZEGLĄD RÓŻNORODNOŚCI ORGANIZMÓW ŻYWYCH BUDOWA I FUNKCJONOWANIE ORGANIZMU CZŁOWIEKA GENETYKA EKOLOGIA RÓŻNORODNOŚĆ BIOLOGICZNA EWOLUCJA BIOLOGICZNA ANTROPOLOGIA – NAUKA O CZŁOWIEKU 4 KOREPETYCJE MATURZYSTY JAK DOBRZE ZDAĆ MATURĘ Z BIOLOGII 1. Uważnie czytaj polecenia. Podkreśl 5. Każdą odpowiedź przemyśl – oceniane są słowo–klucz. 2. Odpowiedź ma być wyrażona całym zdaniem – powinna mieć podmiot i orzeczenie, zaczynać się wielką literą i być zakończona kropką. Musi być poprawna stylistycznie. 3. Udzielając odpowiedzi, korzystaj z pytania, np.: Pytanie: „Uzasadnij, dlaczego w transporcie aktywnym wykorzystywana jest energia”. Odpowiedź: „W transporcie aktywnym wykorzystywana jest energia, ponieważ jest to transport niezgodny z gradientem stężeń”. 4. Zwracaj uwagę na czasowniki operacyjne: „opisz”, „wymień”, „narysuj”, „omów”, „napisz w punktach” itp. nie tylko zawarte wiadomości, ale i forma przekazu. 6. Pisz tylko na temat, dodatkowe informacje nie będą oceniane, a gdy pojawi się w nich błąd merytoryczny, odpowiedź prawidłowa zostanie oceniona na 0 punktów. 7. Aby uniknąć niebezpieczeństwa popełnienia błędu merytorycznego, wypisz tylko tyle cech lub elementów, ile jest wymaganych w poleceniu. 8. Jeśli porównujesz dwa elementy, musisz napisać: „w A jest tak, a w B tak”. 9. Jeśli masz podać dwa argumenty, każdy z nich należy ująć w osobnym zdaniu. Jeśli napiszesz dwa argumenty w jednym zdaniu, zostanie to uznane za jeden argument. STARA DOBRA SZKOŁA Zamiast wstępu 5 10. Z kilkuletnich analiz matur wynika, że młodzież ma najwięcej problemów z projektowaniem doświadczeń, rysowaniem wykresów, podawaniem jednostek, poprawnym zaokrągleniem wartości liczbowych, podaniem poprawnych spostrzeżeń i wniosków z zadań – jeśli i Ty należysz do tej grupy, to ćwicz, ćwicz i jeszcze raz ćwicz – pamiętaj, „trening czyni mistrza”. 11. Pamiętaj o poprawności używanych terminów biologicznych. Jeśli nie masz pewności co do brzmienia danego pojęcia, zastąp je synonimem lub opisz to, co chcesz napisać (np. homeostaza to nie to samo co hemostaza). 12. Pamiętaj o poprawności językowej – nikt nie będzie się niczego domyślać. 13. Pisz czytelnie. Jeśli egzaminator nie będzie w stanie odczytać odpowiedzi, postawi 0 punktów – choć może zadanie jest rozwiązane dobrze. 14. Pisz tylko czarnym długopisem. 15. Nie zostawiaj pustych pytań; jeśli nie znasz odpowiedzi, napisz, co Ci się wydaje – kto wie, może zyskasz choć jeden cenny punkt. Nie stać Cię na to, by go stracić. 16. Wszystko dobrze przemyśl. Nie śpiesz się – zanim oddasz pracę, przeczytaj wszystkie pytania i odpowiedzi jeszcze raz. Nie żałuj na to czasu. 17. Dobrze przygotuj się do matury, zaplanuj swoją pracę i ucz się systematycznie. Książka, którą trzymasz w ręku, ułatwi Ci to zadanie! Sukces na maturze i bilet wstępu na wymarzone studia to nie dar,  lecz wynik systematycznej pracy. Powodzenia Urszula Sokół WWW.CEL-MATURA.PL 6 SPIS TREŚCI BADANIA BIOLOGICZNE SKŁADNIKI CHEMICZNE ORGANIZMÓW Składniki nieorganiczne Woda Sole mineralne 11 15 16 16 17 HISTOLOGIA – NAUKA O TKANKACH Tkanki zwierzęce Tkanka nabłonkowa Tkanka łączna Tkanka mięśniowa Tkanka nerwowa Tkanka glejowa Tkanki roślinne Tkanki twórcze (merystematyczne) Tkanki stałe Cechy Tkanka okrywająca Tkanka miękiszowa Tkanka wzmacniająca Tkanka przewodząca Tkanka wydzielnicza METABOLIZM Enzymy Specyficzność substratowa Kinetyka pracy enzymów Czynniki wpływające na pracę enzymów Podstawy metabolizmu Akumulatory i przenośniki energii w komórce Główne szlaki i cykle metaboliczne Fotosynteza Barwniki biorące udział w fotosyntezie Oddychanie wewnątrzkomórkowe Oddychanie beztlenowe Oddychanie tlenowe Etapy oddychania komórkowego Utlenianie kwasów tłuszczowych (β–oksydacja) 43 44 44 48 54 56 58 60 60 61 61 61 61 63 63 65 67 68 68 69 70 71 71 73 73 75 76 77 77 77 78 Podział pierwiastków chemicznych występujących w organizmach żywych Składniki organiczne Węglowodany Białka Poziomy organizacji struktury białek Lipidy (tłuszczowce) Wiązania i oddziaływania chemiczne w cząsteczkach biologicznych 25 CYTOLOGIA – NAUKA O KOMÓRKACH 27 Organelle komórkowe 31 31 Błona komórkowa Mechanizmy transportu przez błonę komórkową Cytoplazma Wewnątrzkomórkowy system błon plazmatycznych Rybosomy Mitochondria Jądro komórkowe Centrosom Peroksysomy Funkcje peroksysomów Ściana komórkowa Funkcje ściany komórkowej Funkcje wakuoli Podziały komórki Plastydy Wakuole Amitoza Mitoza Mejoza 18 20 20 21 22 23 32 32 33 34 34 35 35 35 36 36 37 37 37 38 38 38 38 39 KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA RÓŻNORODNOŚĆ ORGANIZMÓW ŻYWYCH Zasady klasyfikacji i sposoby identyfikacji organizmów Wirusy 81 ORGANY ROŚLINNE Korzeń Łodyga Liść Organy generatywne Kwiat Nasiono Owoc Retrowirusy Cykl życiowy retrowirusa (na przykładzie wirusa HIV) Choroby wirusowe Bakterie Podział morfologiczny bakterii Podział ze względu na sposób odżywiania Podział ze względu na wykorzystywane źródło energii Podział ze względu na sposób oddychania Rozmnażanie bakterii Przyswajanie azotu cząsteczkowego Znaczenie bakterii Protisty Ruch protistów Odżywianie się protistów Rozmnażanie się protistów Cykl życiowy protistów wielokomórkowych Oddychanie Reakcje na bodźce Osmoregulacja i wydalanie protistów Znaczenie protistów Rośliny (Plantae) WSPÓŁCZEŚNIE ŻYJĄCE ROŚLINY Mszaki Gametofit Sporofit Cykl rozwojowy mszaków Rozmnażanie wegetatywne Paprotniki 82 83 85 85 86 88 88 89 90 90 91 91 91 94 94 95 95 96 96 96 96 96 101 101 101 101 102 102 102 104 Przystosowanie paprotników do życia na lądzie Gametofit paproci Sporofit paproci Rośliny nagonasienne 104 105 105 108 Charakterystyka roślin nagonasiennych 108 109 Rośliny okrytonasienne (okrytozalążkowe) Transport substancji w roślinie Przystosowanie roślin do transportu substancji Mechanizmy pobierania i transportu wody Transport asymilatów w roślinie Rozmnażanie roślin Ruchy roślin Taksje Tropizmy Nastie Ruchy autonomiczne Hormony roślinne (fitohormony) Grzyby (Fungi) Cechy charakterystyczne Formy życiowe grzybów Odżywianie Mikoryza Rozmnażanie Znaczenie grzybów Skoczkowce Sprzężniowce Workowce Podstawczaki Porosty (grzyby zlichenizowane) Zwierzęta (Animalia) ZWIERZĘTA BEZKRĘGOWE Gąbki (Porifera) Rozmnażanie Typy budowy Systematyka Znaczenie Parzydełkowce (Cnidaria) Komórki budujące ciało parzydełkowców Odżywianie Rozmnażanie 7 114 114 116 118 119 119 120 121 124 124 124 126 126 128 128 128 129 129 131 133 133 133 133 133 134 134 135 135 136 136 137 138 138 138 138 138 139 139 139 140 140 140 Spis treściWWW.CEL-MATURA.PL 8 Płazińce (Platyhelminthes) Wirki Przywry wnętrzniaki Tasiemce Pasożytnictwo Nicienie (Nematoda) Przedstawiciele Profilaktyka zakażeń nicieniami Pierścienice (Annelida) Przedstawiciele Stawonogi (Arthropoda) Znaczenie stawonogów Mięczaki (Mollusca) Rozmnażanie Przedstawiciele Szkarłupnie (Echinodermata) Czynności życiowe Przedstawiciele Strunowce (Chordata) ZWIERZĘTA KRĘGOWE (Vertebrata) Ryby (Pisces) Przystosowanie ryb do życia w środowisku wodnym Płazy (Amphibia) Przystosowanie żaby do życia w środowisku wodnym Przystosowanie żaby do życia w środowisku lądowym Gady (Reptilia) Przystosowanie gadów do życia w środowisku lądowym Rozmnażanie Ptaki (Aves) Przystosowanie ptaków do lotu Ssaki (Mammalia) 140 141 141 141 142 143 144 145 145 145 146 147 149 150 150 151 151 152 152 153 153 154 156 156 157 158 158 159 160 160 161 BUDOWA I FUNKCJONOWANIE ORGANIZMU CZŁOWIEKA Układ pokarmowy Budowa układu pokarmowego człowieka Trawienie 165 166 166 169 169 Trawienie węglowodanów 169 Wchłanianie glukozy 169 Trawienie białek 170 Wchłanianie aminokwasów 170 Trawienie tłuszczów Wchłanianie tłuszczów 170 Regulacja pracy układu pokarmowego 170 171 Budowa układu oddechowego 171 Czynniki szkodliwe dla układu oddechowego 173 174 174 179 181 Układ krwionośny człowieka Choroby układu sercowo-naczyniowego Układ oddechowy Układ krążenia Układ limfatyczny Układ immunologiczny (odpornościowy) Rodzaje odporności Grupy krwi Układ wydalniczy Budowa układu wydalniczego człowieka Budowa nefronu Mechanizm powstawania moczu Etapy powstawania moczu Skóra Budowa skóry (1,5–2 m2) Układ ruchu Układ szkieletowy Szkielet człowieka Układ mięśniowy Schorzenia układu ruchu Układ rozrodczy Sposoby rozmnażania organizmów Budowa układu rozrodczego człowieka Budowa układu męskiego Budowa układu żeńskiego 183 183 183 185 185 185 186 186 187 188 189 189 190 191 192 193 193 193 193 194 KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 9 251 252 252 252 253 253 254 256 257 257 259 260 260 260 260 261 263 267 268 270 272 275 282 284 EKOLOGIA Poziomy ekologiczne Nisza ekologiczna Tolerancja ekologiczna Podstawowe prawa ekologii Cechy charakteryzujące populację Stosunki między populacjami w biocenozie Struktura troficzna biocenozy Przepływ energii w ekosystemie Krążenie materii w ekosystemie RÓŻNORODNOŚĆ BIOLOGICZNA Poziomy różnorodności biologicznej Różnorodność genetyczna (wewnątrzgatunkowa) Różnorodność gatunkowa (międzygatunkowa) Różnorodność ekosystemowa Wpływ człowieka na bioróżnorodność Formy ochrony przyrody w Polsce EWOLUCJA BIOLOGICZNA Źródła wiedzy o mechanizmach i przebiegu ewolucji Cechy ewolucji Pochodzenie i rozwój życia na Ziemi ANTROPOLOGIA – NAUKA O CZŁOWIEKU Spis ilustracji i schematów Spis tabel 200 200 200 202 202 205 206 206 206 207 208 209 210 211 213 220 220 220 223 224 227 228 230 230 235 236 238 240 Układy kontrolne Układ nerwowy Ośrodkowy układ nerwowy (OUN) Obwodowy układ nerwowy (ObUN) Układ nerwowy somatyczny i autonomiczny Narząd wzroku człowieka Mechanizm widzenia Chemizm widzenia Schorzenia oka Ucho – narząd słuchu i równowagi Stres Sen Choroby układu nerwowego Układ hormonalny Kontrola wydzielania hormonów Zdrowie człowieka i jego zaburzenia Czynniki chorobotwórcze Klasyfikacja chorób człowieka GENETYKA Kwasy nukleinowe DNA (kwas deoksyrybonukleinowy) – podstawowy nośnik informacji genetycznej 224 225 RNA (kwas rybonukleinowy) Transkrypcja – proces powstawania mRNA 226 Translacja – przetłumaczenie kolejności nukleotydów na kolejność aminokwasów Regulacja ekspresji genów Genom człowieka Rodzaje mutacji Ważniejsze pojęcia genetyczne Dziedziczenie według Mendla Odstępstwa od praw Mendla Mapowanie genów Chromosomowo-genowa teoria dziedziczności Thomasa Morgana 240 Biotechnologia i inżynieria genetyczna 241 242 242 Techniki inżynierii genetycznej Zastosowanie inżynierii genetycznej Klonowanie – kontrowersyjny problem współczesnego świata Sposoby i cele otrzymywania komórek macierzystych Projekt poznania ludzkiego genomu (HUGO, Human Genome Project) 245 246 247 Spis treściWWW.CEL-MATURA.PL Rozdział 4. HISTOLOGIA – NAUKA O TKANKACH HISTOLOGIA – NAUKA O TKANKACH Tkanki zwierzęce Tkanka nabłonkowa Charakterystyka Funkcje Rodzaje wydzielania komórkowego Podział nabłonków ze względu na funkcję Tkanka łączna Tkanka glejowa Charakterystyka Rodzaje tkanki glejowej Charakterystyka Funkcje tkanki łącznej Rodzaje tkanki łącznej Tkanka mięśniowa Charakterystyka Sarkomer Tkanka nerwowa Charakterystyka Budowa neuronu Synapsa Tkanki roślinne Tkanki twórcze (merystematyczne) Cechy Funkcje Tkanki stałe Cechy Tkanka okrywająca Tkanka miękiszowa Tkanka wzmacniająca Tkanka przewodząca Tkanka wydzielnicza 60 60 60 60 61 61 61 61 63 63 65 44 44 44 45 45 45 48 48 48 48 54 54 54 56 56 56 57 58 58 58 44 HISTOLOGIA – NAUKA O TKANKACH Tkanki zwierzęce Tkanka to zespół komórek o wspólnym pocho- dzeniu i podobnej budowie, spełniający w komórce specyficzne funkcje. • może wytwarzać błonie podstawnej, przylegającej do tkanki łącznej; rzęski (nabłonek Tkanka nabłonkowa Charakterystyka • powstaje jako pierwsza w zarodkowym; rozwoju • różnicuje się z ekto-, endo- i mezodermy; • charakteryzuje się zwartym układem komórek, w którym komórki leżą na migawkowy); • nie jest unaczyniona, a substancje odżyw- cze pobiera z leżącej pod nią tkanki łącz- nej właściwej; • jej komórki są zdolne do podziałów; • ma duże zdolności regeneracyjne; • między jej komórkami występują różne po- łączenia międzykomórkowe: desmosomy, TKANKI ZWIERZĘCE NABŁONKOWA ŁĄCZNA MIĘŚNIOWA NERWOWA I GLEJOWA nabłonek jednowarstwowy – płaski – sześcienny – walcowaty – wielorzędowy nabłonek wielowarstwowy – płaski – walcowaty – sześcienny – przejściowy oporowa – chrzęstna – kostna płynna – krew – limfa właściwa – zarodkowa – wiotka – zbita – tłuszczowa – siateczkowata gładka prążkowana poprzecznie prążkowana – szkieletowa – sercowa skośnie prążkowana KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 45 połączenia komunikacyjne; zwierające, zamykające, • u kręgowców występują nabłonki jedno- i wielowarstwowe, u bezkręgowców jedy- nie jednowarstwowe; • u bezkręgowców często pokryta jest oskórkiem (kutykulą), np. u tasiemców (chroni ciało przed działaniem soków trawiennych). Funkcje • oddziela organizm od środowiska; • wyścieła narządy i jamy ciała; • zabezpiecza przed utratą wody; • umożliwia wymianę gazową; • ułatwia odbiór bodźców ze środowiska zewnętrznego; • stanowi część składową gonad, uczestni- czy w wytwarzaniu gamet; • wytwarza i wydziela różne substancje, np. mleko, soki trawienne, pot itp. Rodzaje wydzielania komórkowego • merokrynowe (cząsteczkowe) – wydzie- lanie substancji ze szczytowej części ko- mórki, która nie zostaje zniszczona; cha- rakterystyczne dla większości gruczołów, np. gruczoł potowy; • apokrynowe (szczytowe) – oderwanie szczytowej części komórki wraz z wydzie- liną; uszkodzone komórki regenerują się, np. gruczoł mleczny; • holokrynowe (całkowite) – zniszczenie ca- łej komórki, zmieniającej się w wydzielinę; na miejsce zniszczonej komórki z głębszych warstw gruczołu powstają nowe komórki, np. gruczoł łojowy. Podział nabłonków ze względu na funkcję • pokrywająco-ochronne – chronią przed szkodliwymi czynnikami środowiska, ura- zami mechanicznymi, utratą płynów; • lokomotoryczne – zaopatrzone w rzęski, umożliwiają przemieszczanie się np. ko- mórek jajowych w jajowodach, śluzu, ciał obcych w drogach oddechowych; • transportujące – transportują gazy odde- chowe, jony, cukry, aminokwasy; • zmysłowe – odbierają bodźce ze środowi- ska zewnętrznego i przekazują je elemen- tom nerwowym, np. współtworzą kubki smakowe, błonę węchową, ślimak, siat- kówkę oka; • wydzielnicze (gruczołowe) – budują gru- czoły wydzielnicze, produkują i wydzie- lają związki chemiczne (enzymy, hor- mony, mleko, śluz), współtworzą ślinianki, trzustkę, wątrobę, gruczoły łojowe, potowe; • nabłonek wchłaniający – nabłonek jed- nowarstwowy walcowaty pokrywający światło jelita cienkiego, uczestniczący we wchłanianiu strawionego pokarmu; • nabłonek płciowy (rozrodczy) – stanowi część składową gonad, uczestniczy w wy- twarzaniu gamet. Histologia – nauka o tkankachWWW.CEL-MATURA.PL 46 j e c k n u f j a c a z i l a k o l , i j y d ą z r a n i r n o h c i i ł a e c ś y w i e n e z d o h c a z a w ż o m u i l i c a r t l fi , i j z u f y d w ó s e c o p r i ł a a c y m a j i i i i ł e n e z d o h c a z a w ż o m u a n a n a h c w w ó s e c o p i l r i l i a n a e z d y w i i i k y z r , e h c ę p e n c u p ł , e n ś o n o w r k i i a n y z c a n ł a c i i k b e o t r , h c y w o k r e n , , , i i a n c u p o a n w e z r t o e z d e i s o a n d o w o r ł y d o w e z r p , , ł w ó o z c u g e c ą r - a z d a w o p y w r a n a k e w o k - r e n i k i l i i k n a j j j i e z d o w e z r p w m y w o m a k o p i k m s o k o r k m r i i ę n h c z r i k s ę z r , i i a n a n a h c w ł i j e w o p ą a z s k ę w z i i j ł t ą a w a u h c a d o w o a i k r ó m o k ę i s e n a w u s e z r p w j j i l i i u n a e z d y w w y z c n t s e z c u i w ó m y z n e , z e ) h c y n n e w a i r t ł , u z u l ś . p n ( , j e w o a j j , d ó w o a j j , a t i l e j i a c c a m , i k m s o k o r k m i i k s ę z r j i e n d o p s w i e w t s r a w l y m z a p o t y c e t a w o c a w l , i e k o s y w ć a w u s u ą a g a m o p j i k s ę z r i a n e z c z s y z c e n a z i , e w o h c e d d o , y w o z c o m z r e h c ę p , y d o w o z c o m i a k z c n d e m i a w o k r e n i g o d r i k s ę z r i j e n ż ó r a n c ś o k o s y w m y t a w o n i l k o , i c ś o k o s y w i ł e c a t z s k j e n ż ó r – m u r t n e c w – m u r t n e c w i , e n n e c ś o e w e n o z c z s a p s ł l i i e n n e c ś o n w ó r e w o k t a d o d y t n e m e e l i e n e ż o ł o p r e d ą j r k e ó m o k t ł a t z s k t a m e h c s Ę W O D U B A N U D Ę L G Z W E Z H C Y W O W T S R A W O N D E J W Ó K N O Ł B A N Ł A I Z D O P a k n o b a n ł j a z d o r i k s a p ł i y n n e c ś e z s y t a w o c a w l y w o d ę z r l - o e w i KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 47 a w y r k o , i r n o h c l i a e z d y w i i ł a e c ś y w i ł a e c ś y w , i r n o h c , i r n o h c o g e j k e n a k t z y d o w i i a g e b o p a z u n a k n e z r p i i a z c n a g o r u z c o m o d i i i e n a n a h c w ł k e n o i s d e z r p r , k e ó k s a n – i i e n e b e n d o p i , a s o n i j y c ą e c a w o g o r k e n o b a n ł t y b d o ć ś ę z c , a n t s u a m a j – i j y c ą e c a w o g o e n r i i n d e z r p , a w h c o p , k y ł e z r p a d a g r ł i k w ó g o r k e n o b a n ł y d o w e z r p , k e n a n i i l ś j e c ą a z d a w o p y w r y d o w e z r p e w o z ł , ł w ó o z c u g h c y r r ó t k e n i j e c ą a z d a w o p y w r y d o w e z r p a k w ó o p s j k e n o b a n ł ; r e d a w t j z c o m e c ą a z d a w o p y w r , z r e w o k r e n i i k z c n d e m i e h c ę p , y d o w o z c o m ( ) y w o z c o m i g o d r ć a d a i s o p e ż o m i k s ę z r j i e n d o p s a n l y m z a p o t y c i e n o r t s e t a w o c a w l y t a w o c a w l - o n i l ś o r t ą z r i e w z u h c a n a t s - o ł z c u , h c y n e ż w a k e w r i i ł e n w ó g ( z u l ś - i a z d m y w d o k z s i l u z c o m m e n a ł i d e z r p i r n o h c ) h c y n a p a z l e n n e m i z ; e t a w o k z s a d a b e ż o m k e n o b a n ł l j ó w i s ć a n e m i z ę b z c i l i k a b r l d ą g y w , w t s r a w - j i a n o n d e r ś o p z e b e n z c ą ł e c n a k t w a t s d o p y n o b ł a w y z c o p s , j e n – m u r t n e c w i e n n e c ś o n w ó r i y n n e c ś e z s i y w o c ś j e z r p j i e w o n h c z r i e w o p y w t s r a w y z c y t o d k e ó m o k t ł r a t z s k h c y w o w l i t s r a w o e w h c a k n o b a n W ł * j e c k n u f j a c a z i l a k o l e w o k t a d o d y t n e m e e l i e n e ż o ł o p r e d ą j r * k e ó m o k t ł a t z s k Ę W O D U B A N U D Ę L G Z W E Z H C Y W O W T S R A W O L E I W W Ó K N O Ł B A N Ł A I Z D O P – m u r t n e c w , i u n e z c z s u ł z a g e u l o t s ę z c a w t s r a w i a n a w a n d o ; e n o z c z s a p s a n z r t ę n w e z ł y w t s r a w j z e z r p t s e j e z c d o r z o r i k r ó m o k t a m e h c s a k n o b a n ł j a z d o r i k s a p ł Histologia – nauka o tkankachWWW.CEL-MATURA.PL 48 Tkanka łączna Charakterystyka • powstaje z mezodermy; • charakteryzuje się luźnym układem komórek; • zawiera istotę międzykomórkową; • posiada włókna białkowe: Š kolagenowe – zbudowane z kolagenu, o dużej odporności na zerwanie; wy- stępują m.in. w ścięgnach, chrząst- kach i kościach; Š sprężyste – zbudowane z elastyny; wy- stępują m.in. w naczyniach krwiono- śnych, chrząstce sprężystej; Š retikulinowe – delikatne włókienka tworzące rusztowanie wielu narządów np. zrąb węzłów chłonnych. Funkcje tkanki łącznej • łączy części jednego lub różnych narzą- dów (tkanka łączna właściwa wiotka); • wypełnia wolne przestrzenie wewnątrz ciała (tkanka łączna właściwa wiotka); • tworzy błony surowicze (tkanka łączna właściwa wiotka); • tworzy szkielet (tkanka łączna oporowa); • odżywia (krew); • transportuje (krew, limfa); KOMÓRKI TKANKI CHRZĘSTNEJ chondrocyty (komórki chrzęstne) • pełni funkcję obronną (krew, limfa); • magazynuje (tkanka tłuszczowa). Rodzaje tkanki łącznej Tkanka łączna oporowa jest charaktery- styczna dla kręgowców. Wyróżnia się jej dwa rodzaje – tkankę chrzęstną (szkli- stą, sprężystą, włóknistą) i kostną (zbitą i gąbczastą). Tkanka oporowa magazynuje sole mine- ralne, stanowi podporę ciała i ochronę mechaniczną, pełni funkcję szkieletotwór- czą i krwiotwórczą. Tkanka chrzęstna • nie jest unerwiona ani unaczyniona; składa się z istoty międzykomórko- wej, w której znajdują się włókna biał- kowe oraz jamki chrzęstne z komórkami chrzęstnymi (chondrocytami); • w wyniku uszkodzenia chrząstki, chon- drocyty przekształcają się w chondro- klasty (komórki chrząstkogubne) roz- puszczające równocześnie z  chondrocytów powstają chondroblasty (komórki chrząstkotwórcze), które inten- sywnie się dzielą i odbudowują ubytki; chrząstkę; • wyróżniamy trzy rodzaje tkanki chrzęst- nej: szklistą, sprężystą i włóknistą. chondroblasty (komórki chrząstkotwórcze) chondroklasty (komórki chrząstkogubne) KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA RODZAJE TKANKI CHRZĘSTNEJ tkanka chrzęstna szklista rodzaj włókien kolagenowe może ulec skostnieniu, charakterystyka jest odporna na ścieranie sprężysta sprężyste nie ulega skostnieniu włóknista kolagenowe wytrzymała na zerwanie, zgniatanie 49 lokalizacja szkielet ryb chrzęstnych, szkielet zarodka i płodu, powierzchnie stawowe, przymostkowe części żeber, część chrzęstna nagłośni i oskrzeli, przegroda nosa małżowina uszna, przewód słuchowy zewnętrzny, trąbka słuchowa, część chrząstek krtani i nagłośni ścięgna, więzadła, współtworzy krążki międzykręgowe w kręgosłupie, spojenie łonowe RODZAJE TKANKI KOSTNEJ budowa tkanka kostna zbita podstawową jednostką strukturalną jest osteon, tworzą go blaszki kostne, między którymi znajdują się jamki kostne z osteocytami, centralną część zajmuje kanał Haversa, w którym biegną naczynia krwionośne, limfatyczne i nerwy beleczki kostne (ciasno nawinięte wokół siebie blaszki kostne) tworzą przestrzenną sieć, którą wypełnia szpik kostny gąbczasta funkcja buduje trzony kości długich i zewnętrzne warstwy kości płaskich występuje w końcowych częściach kości długich (jej struktura pozwala na amortyzowanie przeciążeń) Tkanka kostna • powstaje w wyniku kostnienia tkanki chrzęstnej szklistej lub z przekształcenia tkanki łącznej właściwej (proces kostnie- nia kończy się około 21. roku życia); • jest dobrze unaczyniona i unerwiona; • ma duże zdolności regeneracyjne; • składa się z istoty międzykomórkowej wysyconej solami mineralnymi, głównie wapnia, fosforu i magnezu, które nadają jej twardość i wytrzymałość na obciążenia mechaniczne; • w istocie międzykomórkowej znajdują się włókna kolagenowe (osseinowe) oraz komórki kostne (osteocyty); w  dojrza- łych kościach włókna kolagenowe tworzą blaszki kostne; • u kręgowców tworzy szkielet wewnętrzny, na którym rozpięte są mięśnie; • wyróżnia się dwa typy tkanki kostnej: zbitą i gąbczastą. Skład chemiczny kości: Š 30–40 związki organiczne; Š 30–45 związki mineralne; Š 15–45 woda. Tkanka łączna właściwa Jest jedną z najbardziej rozpowszechnionych tkanek zwierzęcych. Charakteryzuje się Histologia – nauka o tkankachWWW.CEL-MATURA.PL 50 brakiem substancji twardych w istocie mię- dzykomórkowej. Ma duże zdolności regene- racji. Wyróżnia się pięć jej odmian: wiotką, zbitą, tłuszczową, siateczkowatą i zarod- kową (patrz tabela poniżej). Tkanka łączna płynna Składa się z płynnej istoty międzykomór- kowej (osocza) i elementów morfotycznych (krwinek). Do tkanki łącznej płynnej należą krew i limfa. Krew Krew składa się z bezpostaciowego osocza i elementów morfotycznych (erytrocytów, leukocytów oraz trombocytów). Pełni funkcję transportową, odgrywa istotną rolę w mecha- nizmach obronnych, zapewnia utrzymanie homeostazy. Osocze to płynna, jasnożółta substancja międzykomórkowa krążąca w naczyniach krwionośnych. Stanowi 55 objętości krwi. DEFINICJA SUROWICY KRWI OSOCZE – FIBRYNOGEN = SUROWICA KRWI RODZAJE TKANKI ŁĄCZNEJ WŁAŚCIWEJ tkanka łączna właściwa wiotka funkcje włókna białkowe kolage- nowe, sprężyste, retikuli- nowe łączy narządy, pośredniczy w wymianie substancji między krwią a tkankami, współtworzy warstwę podskórną zbita kolage- nowe tłuszczowa brak siateczkowata retikuli- nowe zarodkowa brak nadaje wytrzymałość, elastyczność budowanym strukturom stanowi termoizolację oraz mechaniczną ochronę dla głębiej położonych tkanek i narządów, magazynuje tłuszcz (tłuszczowa żółta), odpowiada za wytwarzanie ciepła (tłuszczowa brunatna) tworzy zręby narządów limfatycznych jej gwiaździste komórki są totipotencjalne (mają zdolność tworzenia dowolnego typu tkanki łącznej) lokalizacja najczęściej występująca tkanka, otacza m.in. naczynia krwionośne, nerwy, mięśnie, z tkanką tłuszczową współtworzy warstwę podskórną, przytwierdzającą skórę do mięśni ścięgna, torebki stawowe (zbita regularna), skóra właściwa (zbita nieregularna) tkanka podskórna, torebki tłuszczowe nerek, serca, tkanka brunatna występuje u niemowląt i zwierząt hibernujących zrąb węzłów chłonnych, grasicy, szpiku kostnego, wątroba, błona śluzowa jelit i macicy ciało zarodka, zrąb pępowiny KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 51 Zawiera 90 wody, 9 związków organicz- nych, głównie białek (takich jak albuminy, globuliny, fibrynogen, protrombina), węglo- wodanów, tłuszczów i witamin, 1 soli mineralnych (takich jak jony sodu, potasu, magnezu, wapnia, chloru, wodorowęglany). Rola osocza: • rozprowadzanie po organizmie substancji odżywczych, witamin, enzymów, hormo- nów (woda); • odprowadzanie do nerek zbędnych i szko- dliwych produktów metabolizmu (woda); • udział w reakcjach odpornościowych (γ-globuliny); • utrzymywanie stałego ciśnienia osmo- tycznego (albuminy); • udział w procesie krzepnięcia krwi (fibry- nogen, protrombina, Ca2 +); • utrzymywanie stałego pH (jony); • udział w termoregulacji (woda); • uczestniczenie w transporcie dwutlenku węgla (przez osocze transportowane jest 70 CO2); • u bezkręgowców w osoczu znajdują się barwniki oddechowe. Elementy morfotyczne powstają w szpiku kostnym. (komórki krwi) Należą do nich erytrocyty (krwinki czer- wone), leukocyty (krwinki białe), trombocyty (płytki krwi). • Erytrocyty Š stanowią 38–48 całkowitej objętości krwi; powstają w szpiku czerwonym; Š są niszczone przez komórki żerne śle- dziony, wątroby, węzłów chłonnych; Š ich liczba w normie wynosi u męż- czyzn 5,5 mln/mm3 krwi obwodowej, u kobiet 4,5 mln/mm3; ich liczba ro- śnie m.in. w wysokich górach; Š mają kształt spłaszczonego dwu- wklęsłego krążka o średnicy 7,5 µm; Š u ssaków są bezjądrzaste; Š żyją 100–120 dni; Š zawierają hemoglobinę – czerwony barwnik oddechowy zbudowany z białka globiny i grupy hemowej posiadającej żelazo Fe2+, które wiąże się odwracalnie z tlenem; połączenia hemoglobiny: Hb–O2 oksyhemoglo- bina, Hb–CO2 karbaminohemoglo- bina, Hb–CO karboksyhemoglobina, SulfHb sulfhemoglobina (połączona z siarkowodorem), MetHB methemo- globina (w której żelazo hemu zostało utlenione do Fe3+, niezdolna do wią- zania tlenu); Hb ulega utlenowaniu, a nie utlenieniu, ponieważ żelazo nie zmienia swej wartościowości i tlen nie wchodzi w trwały związek z Hb; Š rola erytrocytów: transportują tlen z narządów oddechowych do wszyst- kich tkanek; transportują dwutlenek węgla (ok. 10 transportowanego w organizmie CO2); polisacharydy na błonach erytrocytów są odpowie- dzialne za rozróżnianie grup krwi; Histologia – nauka o tkankachWWW.CEL-MATURA.PL 52 biorą udział w utrzymaniu stałego pH krwi. • Leukocyty Š u dorosłego człowieka ich liczba wy- nosi 5–10 tys./mm3, u dzieci ich liczba jest zwiększona; Š występują we krwi i limfie; Š mają owalny kształt; Š zawierają organelle komórkowe (liczne lizosomy); Š niektóre mają zdolność ruchu pełza- kowatego i mogą opuszczać naczynia krwionośne; Š powstają w szpiku kostnym i układzie limfatycznym (grasicy, śledzionie, grudkach chłonnych); Š niszczone są w komórkach układu siateczkowo-śródbłonkowego, Š żyją do 20 lat; Š ich liczba rośnie m.in. w chorobach nowotworowych, alergicznych; Š rola leukocytów: krwinki białe peł- nią funkcję obronną, niszczą bakterie i wirusy, usuwają martwe lub uszko- dzone tkanki i komórki (fagocytoza, produkcja przeciwciał). • Trombocyty (płytki krwi) Š w krwi dorosłego człowieka jest ich 200–400 tys./mm3; Š mają kształt dysku; Š powstają w szpiku przez odszczepie- nie się cytoplazmy megakariocytów; Š niszczone są w śledzionie; Š nie posiadają jąder komórkowych; Š żyją 8–10 dni; Š rola trombocytów: biorą udział w pro- cesie krzepnięcia krwi i hemostazie. Limfa (chłonka) Jest płynem pozakomórkowym spływającym do naczyń chłonnych, które tworzą układ limfatyczny. Krzepnie jak krew, lecz wolniej ze względu na mniejszą zawartość ciał biał- kowych. W stanach zapalnych jej wytwarza- nie wzrasta. W ciągu doby do krwi odpływa 1–2 l chłonki. Limfa zbudowana jest z: • osocza, które zbliżone jest składem do osocza krwi, lecz bogatsze w tłuszcze (mleczne zabarwienie), powstaje jako przesącz z naczyń włosowatych do prze- strzeni międzykomórkowych; • elementów komórkowych – głównie limfocytów; • rola limfy: pośredniczy w dwustronnej wy- mianie substancji między krwią a innymi tkankami; odgrywa rolę odpornościową. Czy wiesz, że... Jedyne organizmy zbudowane z tkanek to rośliny i zwierzęta. Pozostałe organizmy wielokomórkowe nazywamy plechowcami. Gąbki to jedyne zwierzęta beztkankowe. KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA PODZIAŁ LEUKOCYTÓW GRANULOCYTY cecha neutrofile (granulocyty obojętnochłonne) zawartość w ogólnej liczbie leukocytów charakterystyka 60 kulisty kształt, jądro podzielone na 2–5 segmentów funkcja opuszczają naczynia krwionośne, fagocytują patogeny, ich liczba wzrasta w stanach zapalnych 53 eozynofile (granulo- cyty kwasochłonne) 3 bazofile (granulocyty zasadochłonne) 0,5 jądro podzielone na 2 równe segmenty, poruszają się ruchem pełzakowatym fagocytują obce białka, sterują reakcjami alergicznymi, ich liczba wzrasta przy zakażeniu pasożytami, podczas chorób zakaźnych bakteryjnych i wirusowych charakterystyczne ziarnistości w cytoplazmie wydzielają histaminę i heparynę, uczestniczą w reakcjach alergicznych AGRANULOCYTY cecha zawartość w ogólnej liczbie leukocytów charakterystyka T limfocyty 25–35 B 4–6 monocyty dojrzewają w grasicy, są odpowiedzialne za odporność komórkową dojrzewają w szpiku kostnym i węzłach chłonnych największe komórki krwi; mają zdolność ruchu, mogą wydostawać się poza naczynia krwionośne (przekształcają się w makrofagi pochłaniające wirusy, bakterie, grzyby i martwe komórki); mają zdolność fagocytozy, wytwarzają czynnik hamujący wzrost komórek nowotworowych; wytwarzają interferon, mający działanie przeciwwirusowe, prezentują limfocytom T obce antygeny; żyją 3–5 dni rodzaje limfocyty Th (pomocnicze) pobudzają limfocyty B do produkcji przeciwciał; limfocyty Ts (supresorowe, Treg) hamują odpowiedź immunologiczną; limfocyty Tc (cytotoksyczne) niszczą antygeny na drodze cytotoksyczności komórkowej; limfocyty T pamięci komórki plazmatyczne produkują przeciwciała w odpowiedzi na pojawienie się antygenu; limfocyty B pamięci Histologia – nauka o tkankachWWW.CEL-MATURA.PL 54 Tkanka mięśniowa Charakterystyka • powstaje z mezodermy (mięśnie gładkie gruczołów potowych i mięsień rzęskowy źrenicy pochodzą z ektodermy); • najbardziej pierwotną postacią komórek odpowiadających za ruch są komórki na- błonkowo-mięśniowe parzydełkowców; • u większości bezkręgowców domi- nują mięśnie gładkie – obsługują one narządy wewnętrzne funk- cję ruchową (współtworzą m.in. wory powłokowo-mięśniowe); i pełnią • u stawonogów wszystkie mięśnie zali- czamy do poprzecznie prążkowanych (w tym np. bardzo wydajne mięśnie skrzydłowe owadów oraz mięśnie narzą- dów wewnętrznych); • mięśnie poprzecznie prążkowane u in- nych grup bezkręgowców występują cza- sem w bardzo ruchliwych narządach, np. gardzieli pierścienic lub sercu mięczaków; • komórki mają zdolność aktywnego kur- czenia się, dzięki obecności w cytoplazmie białek kurczliwych tworzących filamenty cienkie zbudowane z aktyny i grube zbu- dowane z miozyny; • włókna mięśniowe są ściśle ułożone; • nie posiada istoty międzykomórkowej; • jest bardzo dobrze unerwiona i ukrwiona; • zawiera dużą liczbę mitochondriów. Sarkomer • podstawowa strukturalna funkcjonalna mięśnia poprzecznie jednostka i prążkowanego; ORGANIZACJA TKANKI MIĘŚNIOWEJ SCHEMAT BUDOWY SARKOMERU filamenty aktynowe i miozynowe miofibryla (włókienka kurczliwe) pęczki miofibryli włókno mięśniowe pęczek włókien mięśniowych mięsień filamenty miozynowe prążek A (anizotropowy) prążek H filamenty aktynowe linia Z prążek I (izotropowy) sarkomer KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA • składa się z naprzemiennie ułożonych (aktynowych) miofilamentów cienkich i grubych (miozynowych); • regularne ułożenie miofilamentów jest przyczyną prążkowania mięśni poprzecz- nie prążkowanych; • ruch miofilamentów grubych i cienkich względem siebie powoduje skurcz lub roz- luźnienie mięśnia; RODZAJE TKANKI MIĘŚNIOWEJ cecha tkanka gładka jednostka strukturalna długość komórek (włókien) kształt komórek (włókien) komórka (miocyt) ok. 15–200 µm wrzecionowate, ułożenie filamentów nieregularne jedno centralne brak liczba jąder położenie jąder poprzeczne prążkowanie liczba mitochondriów unaczynienie szybkość skurczu mała (są zdolne do pozostawania w długotrwałym skurczu) powoli mała słabe 55 • szereg kolejno ułożonych sarkomerów od- dzielonych liniami Z tworzy miofibryle; • równolegle ułożone miofibryle są podsta- wowym składnikiem włókna mięśniowego. tkanka poprzecz- nie prążkowana szkieletowa włókno tkanka poprzecznie prążkowana mięśnia sercowego komórka od kilku mm do ok. 30 cm wydłużone, cylindryczne, ułożone równolegle wiele peryferyjne obecne ok. 200 μm wydłużone, cylindryczne, rozgałęzione, komórki połączone wstawkami jedno lub dwa centralne obecne zróżnicowana duża silne bardzo duża silne pośrednia szybko odporna na zmęczenie szybkość męczenia się unerwienie występowanie w organizmie autonomiczne (niezależne od woli) narządy wewnętrzne (ściany przewodu pokarmowego, naczynia krwionośne, drogi oddechowe poniżej krtani, ściany układu wydalniczego, pęcherzyka żółciowego, narządy płciowe, skóra) motoryczne (zależne od woli) mięśnie szkieletowe, mięśnie mimiczne twarzy, mięsień okrężny ust, mięśnie języka, mięśnie podniebienne gardła i krtani, przepona autonomiczne (niezależne od woli) mięsień sercowy (ściany przedsionków i komór serca) Histologia – nauka o tkankachWWW.CEL-MATURA.PL 56 Tkanka nerwowa Charakterystyka • powstaje z ektodermy; • jej zadaniem jest odbieranie, przetwarza- nie bodźców i przesyłanie ich w postaci impulsów nerwowych do ośrodków ner- wowych i efektorów; • ma bardzo małą zdolność regeneracji; • podstawową czynnościową tkanki nerwowej jest komórka nerwowa (neuron). jednostką Budowa neuronu • ciało komórki nerwowej (perikarion) – w cytoplazmie zawarte są wszystkie organelle komórkowe (szczególnie sil- nie rozbudowany jest system siateczki śródplazmatycznej, aparat Golgiego, liczne mitochondria); • tigroid – ziarnistości zawierające RNA; • neuryt (akson) – długa wypustka przeka- zująca impulsy nerwowe do innych neuro- nów lub efektorów, końcowe części aksonu mogą tworzyć rozgałęzienia zakończone kolbką synaptyczną, pęk aksonów tworzy nerw; długość aksonów u człowieka może osiągać metr; • dendryty – krótkie wypustki nerwowe odbierające i przekazujące bodźce do perikarionu; • osłonka mielinowa (rdzenna) – bogata w substancje białkowe i lipidowe, za- pewnia izolację elektryczną; im większa SCHEMAT BUDOWY NEURONU KLASYFIKACJA NEURONÓW ZE WZGLĘDU NA BUDOWĘ dendryty neuron jednobiegunowy neuron dwubiegunowy jądro neuronu ciało komórki przewężenie Ranviera otoczka mielinowa neuryt (akson) zakończenia aksonu neuron wielobiegunowy neuron rzekomojednobiegunowy KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 57 liczba zwojów osłonki mielinowej, tym większa szybkość przewodzenia; • osłonka komórkowa (lemocyty, dawniej komórki Schwanna) – z cytoplazmą i ją- drem lemocytu; • przewężenia Ranviera – zwiększają tempo przewodzenia impulsów nerwowych. Podział neuronów ze względu na budowę • neuron jednobiegunowy – pozbawiony dendrytów (np. w podwzgórzu); • neuron rzekomojednobiegunowy – akson i dendryt odchodzą od neuronu wspólnym pniem (np. w mózgu i rdzeniu kręgowym); • neuron dwubiegunowy – zaopatrzony w jeden akson i jeden dendryt (np. w siat- kówce oka); BUDOWA SYNAPSY CHEMICZNEJ mitochondria zakończenie neurytu pęcherzyk presynaptyczny pęcherzyk uwalniający neurotransmiter autoreceptor szczelina synaptyczna receptor błony postsynaptycznej dendryt kanał wapniowy receptor zwrotnego wychwytu mediatora • neuron wielobiegunowy – zaopatrzony w jeden akson i wiele dendrytów (np. w OUN). Podział neuronów ze względu na przewodzenie impulsów • neurony czuciowe (sensoryczne) – przewo- dzą impulsy dośrodkowo od receptorów do OUN; • neurony pośredniczące (skojarzeniowe) – występują w OUN, pośredniczą w prze- kazywaniu impulsów między neuronami czuciowymi i ruchowymi (np. w łukach odruchowych); • neurony ruchowe (motoryczne) – przesy- łają impulsy odśrodkowo do efektorów. Podział neuronów ze względu na liczbę osłonek • bezrdzenne Š bezosłonkowe (nagie) – pozbawione osłonek (np. neuron węchowy); Š jednoosłonkowe – pokryte jedną osłonką komórkową (np. włókna poza- zwojowe w układzie autonomicznym); • rdzenne Š jednoosłonkowe – pokryte tylko osłonką mielinową (np. neuron wzrokowy); Š dwuosłonkowe – pokryte dwiema osłonkami: mielinową i komórkową (np. nerwy mózgowe i rdzeniowe). Synapsa Synapsa to złącze, w którym impuls ner- wowy przekazywany jest z jednego neuronu Histologia – nauka o tkankachWWW.CEL-MATURA.PL 58 do innego lub do komórki efektorowej. Następuje tu zmiana sposobu przekazywa- nia informacji z elektrycznej na chemiczną. Gdy impuls nerwowy osiąga błonę presy- naptyczną, do szczeliny synaptycznej otwie- rają się pęcherzyki zawierające mediator (np. acetylocholinę, noradrenalinę). Media- tor dyfunduje przez szczelinę i pobudza białkowe receptory w błonie postsynaptycz- nej, wyzwalając w kolejnej komórce impuls nerwowy. Typy synaps • nerwowo-nerwowa (między zakończeniem aksonu a dendrytem kolejnej komórki nerwowej); • nerwowo-mięśniowa (między zakończe- niem aksonu a włóknem mięśniowym); • nerwowo-gruczołowa (między zakończe- niem aksonu a gruczołem). Podział synaps ze względu na rodzaj oddziaływań • pobudzające – wydzielane neuroprze- kaźniki wywołują w błonie następnej ko- mórki postsynaptyczne potencjały pobu- dzające (EPSP); błona staje się bardziej wrażliwa; właściwości takie wykazuje błona dendrytów i ciała komórki nerwo- wej; umożliwia to sumowanie pobudze- nia; neuroprzekaźniki pobudzające to acetylocholina, adrenalina, noradrenalina, dopamina; • hamujące – mediatory wywołują w bło- nie następnej komórki postsynaptyczne potencjały hamujące (IPSP); błona post- synaptyczna pod wpływem neuroprze- kaźnika ulega hiperpolaryzacji i staje się mniej wrażliwa; powoduje to spadek ak- tywności hamowanej komórki; mediatory hamujące to GABA (kwas aminomasłowy), glicyna. Tkanka glejowa Charakterystyka • powstaje z mezodermy; • jej komórki mają gwiaździsty kształt; • nie przewodzi impulsów nerwowych; • jest odpowiedzialna za odżywianie, rege- nerację i ochronę neuronów; • nowotworami tkanki glejowej są glejaki. Rodzaje tkanki glejowej • glej wielokomórkowy – zbudowany z astro- cytów, czyli dużych komórek gwiaździ- stych, które pełnią funkcje podporowe i pośredniczą w odżywianiu komórek i włókien nerwowych; • glej drobnokomórkowy – jego komórki mają zdolność poruszania się i fagocy- tozy, co pozwala na pełnienie funkcji regeneracyjnej; • glej skąpokomórkowy – pełni rolę od- żywczą w stosunku do komórek nerwo- wych, buduje osłonkę mielinową włókien nerwowych; • glej nabłonkowy – zbudowany z komó- rek wyściełających korę mózgową od wewnątrz. KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 59 Sprawdź się! 1. Na rysunkach przedstawiono trzy rodzaje nabłonków jednowarstwowych występujących w różnych narządach organizmu człowieka. Nazwij poszczególne nabłonki i na przykładzie jednego z nich wykaż związek jego budowy z funkcją pełnioną przez niego w organizmie. A B C 2. Określ, z jakiego rodzaju tkanki mięśniowej zbudowane są następujące narządy: macica, mięsień trójgłowy ramienia, pęcherz moczowy, przepona, serce, żołądek. 3. Podaj trzy funkcje tkanki tłuszczowej. rezerwę substratu energetycznego. Chroni narządy wewnętrzne przed urazami mechanicznymi, magazynuje tłuszcz jako 3. Tkanka tłuszczowa występuje w warstwie podskórnej, tworząc warstwę termoizolacyjną. żołądek – mięsień gładki. prążkowany szkieletowy, serce – mięsień poprzecznie prążkowany mięśnia sercowego, szkieletowy, pęcherz moczowy – mięsień gładki, przepona – mięsień poprzecznie 2. Macica – mięsień gładki, mięsień trójgłowy ramienia – mięsień poprzecznie prążkowany sześcienny, C – nabłonek jednowarstwowy wielorzędowy. komórek, dzięki czemu możliwe są procesy dyfuzji, B – nabłonek jednowarstwowy naczynia włosowate, jest to nabłonek zbudowany z pojedynczej warstwy spłaszczonych 1. A – nabłonek jednowarstwowy płaski – buduje pęcherzyki płucne, torebki ciał nefronu, Histologia – nauka o tkankachWWW.CEL-MATURA.PL 60 Tkanki roślinne U roślin wyróżniamy tkanki jednorodne, których komórki mają wspólne pochodzenie i podobną budowę oraz tkanki niejednorodne, czyli zespoły różnych komórek. Łączność między komórkami roślinnymi odbywa się przez jamki – plazmodesmy – przez które przenikają pasma cytoplazmy. Tkanki twórcze (merystematyczne) Cechy • mają charakter embrionalny; • są żywe; • ich komórki są zdolne do stałych podziałów mitotycznych lub mejotycznych (tkanki archesporialne); • są cienkościenne o pierwotnych ścianach komórkowych; • posiadają duże jądra komórkowe; • mają gęstą cytoplazmę; • są słabo zwakuolizowane; • zawierają proplastydy. Funkcje • odpowiadają za wzrost rośliny, który od- bywa się w ściśle określonych miejscach zwanych strefami merystematycznymi; • dają początek tkankom stałym. PODZIAŁ TKANEK MERYSTEMATYCZNYCH WEDŁUG POCHODZENIA tkanki pierwotne powstają bezpośrednio z tkanki zarodkowej, powodują przyrost na długość (wzrost elongacyjny) • merystem zarodkowy – buduje zarodek • merystem wierzchołkowy (korzenia i pędu) – tworzy stożki wzrostu korzenia (okryty czapeczką) i pędu (okryty liśćmi okrywającymi), powodując ich wydłużanie; jest to wzrost zlokalizowany i nieograniczony; umożliwia także pierwotny przyrost na grubość korzeni i pędów • merystem wstawowy (interkalarny) – umieszczony jest w łodydze u podstawy międzywęźli, powoduje ich wydłużanie; chroniony jest przez pochewki liściowe; występuje np. u skrzypów, traw, turzyc, goździkowych • merystem boczny pierwotny (kambium wiązkowe) – występuje w wiązkach przewodzących roślin dwuliściennych, wraz z kambium międzywiązkowym (wtórnym) odkłada nowe elementy drewna i łyka, powodując przyrost pędu na grubość • merystem archesporialny (niektóre rodzaje) tkanki wtórne tworzą się z żywych komórek stałych o charakterze miękiszowym, które na skutek odróżnicowania wróciły do stanu embrionalnego i uzyskały zdolność do podziałów, powodują przyrost na grubość • kambium międzywiązkowe (merystem boczny wtórny, miazga) – występuje w korzeniu i łodydze roślin posiadających zdolność przyrostu wtórnego na grubość; odkłada się w postaci walca między łykiem i drewnem pierwotnym; w wyniku podziałów komórek miazgi nowe komórki drewna są odkładane do wnętrza, a łyka – na zewnątrz, co powoduje przyrost na grubość • fellogen (miazga korkotwórcza) – powstaje w łodydze z zewnętrznej warstwy kory pierwotnej, w korzeniu z perycyklu; wytwarza na zewnątrz korek, do wnętrza miękisz podkorowy (fellodermę). • kalus (merystem przyranny) – powstaje z odróżnicowanych żywych komórek w miejscu zranienia, powodując stopniowe zarastanie • merystem archesporialny (większość rodzajów) – występuje w zarodniach roślin zarodnikowych i nasiennych (w woreczku pyłkowym i ośrodku zalążka); komórki dzielą się mejotycznie, formując haploidalne zarodniki KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 61 • utworzona jest z jednej warstwy żywych komórek ściśle do siebie przylegających, niezawierających chloroplastów; • dzieli się na epidermę i ryzodermę. Tkanka okrywająca wtórna (korek, fellem) • powstaje na starszych częściach organów roślin w wyniku działalności fellogenu; • zbudowana jest z wielu warstw martwych komórek, nieprzepuszczających wody, po- krytych suberyną; • stanowi izolację termiczną przed mrozem i przegrzaniem; • w niektórych miejscach korka występują przetchlinki umożliwiające wymianę ga- zową i kontakt ze środowiskiem. Tkanka miękiszowa Tkanka miękiszowa wypełnia ciało rośliny. Zbudowana jest z żywych, cienkościen- nych komórek o dużych wakuolach. Mię- dzy komórkami występują przestwory Tkanki stałe Cechy • niezdolne do podziałów; • całkowicie zróżnicowane; • większe od komórek merystematycznych; • zawierają duże wakuole; • posiadają dobrze wykształconą ścianę komórkową; • mają dojrzałe plastydy; • niekiedy w wyniku wytworzenia sil- nie zgrubiałych ścian zanika ich żywa zawartość. Tkanka okrywająca Tkanka okrywająca chroni roślinę przed nie- korzystnym wpływem czynników zewnętrz- nych oraz nadmiernym parowaniem wody, zapewniając równocześnie roślinie kontakt ze środowiskiem zewnętrznym. Tkanka okrywająca pierwotna (skórka) • występuje na młodych organach; PODZIAŁ TKANEK STAŁYCH tkanki stałe pierwotne miękiszowa okrywająca wzmacniająca przewodząca wydzielnicza jednorodne miękisz asymilacyjny miękisz zasadniczy miękisz spichrzowy miękisz powietrzny epiderma (skórka pędu) ryzoderma (skórka korzenia) kolenchyma (zwarcica) sklerenchyma (twardzica) – częściowo niejednorodne łyko pierwotne (floem pierwotny) drewno pierwotne (ksylem pierwotny) powierzchniowa wewnętrzna wtórne felloderma korkowica (peryderma) sklerenchyma (twardzica) – częściowo łyko wtórne (floem wtórny) drewno wtórne (ksylem wtórny) Histologia – nauka o tkankachWWW.CEL-MATURA.PL 62 międzykomórkowe. Dzięki słabemu zróż- nicowaniu komórek miękiszu mogą z nich powstawać merystemy wtórne. Podział tkanek miękiszowych ze względu na strukturę tkanki • miękisz asymilacyjny (chlorenchyma) – za- wiera liczne chloroplasty, przeprowadza fotosyntezę; Š palisadowy – zbudowany jest części liści roślin dwuliściennych i paprotników; Š gąbczasty – zawiera duże przestwory międzykomórkowe, występuje w liściach roślin okrytonasiennych i paprotników; Š wieloramienny – komórki silnie pofał- dowane, występuje w igłach niektórych nagonasiennych; z cylindrycznych komórek, między którymi istnieją małe przestwory międzykomórkowe, występuje w górnej • miękisz powietrzny (aerenchyma) – za- wiera bardzo duże przestwory między- komórkowe, występuje u roślin wodnych SKŁAD PERYDERMY KOREK + FELLOGEN + FELLODERMA = KORKOWICA (PERYDERMA) TKANKI OKRYWAJĄCE U ROŚLIN tkanka charakterystyka • pokrywa nadziemne epiderma organy pędu • składa się z komórek o pogrubionej ścianie zewnętrznej zawierającej kutynę, która tworzy warstwę zwaną kutykulą, czasem dodatkowo pokrytą woskiem ryzoderma • pokrywa korzenie • zbudowana jest z komórek o cienkich ścianach, przez które roślina łatwo pobiera z gleby wodę wraz z solami mineralnymi wytwory • aparaty szparkowe – umożliwiają wymianę gazową i parowanie wody (transpirację), zawierają chloroplasty, zbudowane z komórek szparkowych, które w zależności od turgoru otwierają się bądź zamykają, i komórek przyszparkowych • włoski – jednokomórkowe, wielokomórkowe, żywe lub martwe: czepne (np. u przytuli czepnej i chmielu); wydzielnicze (np. włoski gruczołowe pelargonii, włoski trawienne rosiczki, miodniki w kwiatach); kutnerowe – zmniejszają transpirację i chronią roślinę przed nadmiernym promieniowaniem (np. u dziewanny); parzące (np. u pokrzywy) • kolce – inaczej ciernie liściowe, pełnią funkcje ochronne, nie mają wiązek przewodzących, dają się łatwo oderwać (np. u róży, jeżyny; ciernie np. u tarniny są pochodzenia pędowego) • włośniki – zwiększają powierzchnię chłonięcia wody, są jednokomórkowe, nie występują u roślin wodnych i żyjących w mikoryzie ektotroficznej z grzybami • welamen – martwa warstwa komórek w korzeniach napowietrznych epifitów (np. u niektórych storczyków); służy do pobierania wody z atmosfery i przymocowywania się do nierówności pni KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 63 i bagiennych, umożliwiając im sprawną wentylację i wymianę gazową oraz unosze- nie się ich organów w wodzie (np. hiacynt wodny, grążel żółty, moczarka kanadyj- ska, grzybień biały). Podział tkanek miękiszowych ze względu na pełnione funkcje • miękisz zasadniczy – wypełnia przestrze- nie między innymi tkankami, tworząc np. korę pierwotną; • miękisz spichrzowy – jest bezzieleniowy, gromadzi materiały zapasowe (cukry, białka, tłuszcze), niekiedy wodę (tzw. mię- kisz wodonośny np. u sukulentów); wystę- puje w organach spichrzowych (np. w bul- wie ziemniaka, korzeniu marchwi, liściach kapusty itp.), w mięsistych częściach owo- ców i w nasionach. Tkanka wzmacniająca Tkanka wzmacniająca zbudowana jest ze ściśle przylegających komórek o ścianach komórkowych ze zgrubieniami, co zapew- nia roślinie wytrzymałość i chroni jej organy przed złamaniem lub zgnieceniem. Kolenchyma (zwarcica) • utworzona jest z żywych komórek ściśle przylegających do siebie; • zawiera chloroplasty; • występuje w młodych, rosnących organach (młode części łodyg, ogonki liściowe); • istnieją dwa rodzaje kolenchymy: Š kątowa – zgrubienia w kątach komórek; Š płatowa – zgrubienia celulozowo- -pektynowe występujące wzdłuż ścian komórki. Sklerenchyma (twardzica) • zbudowana jest z martwych komórek o bardzo zgrubiałych i zdrewniałych ścia- nach (inkrustowanych ligniną); • występuje w starszych łodygach i drewnie wtórnym; • sklerenchyma może mieć postać: włókien sklerenchymatycznych (np. len, konopie); komórek kamiennych sklereidów (np. miąższ gruszki, kokosa, pestka śliwki, łupiny orzechów). Tkanka przewodząca Tkanka przewodząca umożliwia transport substancji w roślinie. Jest ona tkanką niejed- norodną. Komórki przewodzące i elementy dodatkowe tworzą wiązki przewodzące, które są silnie, rurkowato wydłużone w kierunku przewodzenia i zaopatrzone w liczne otwory i jamki, dzięki czemu są połączone w funkcjo- nalne ciągi. Woda i sole mineralne przewodzone są od korzenia do liści. Głównym motorem tego transportu jest siła ssąca liści (trans- port bierny). Asymilaty przewodzone są od liści po całej roślinie dzięki aktywnemu transportowi. Drewno (ksylem) • transportuje wodę wraz z solami mine- ralnymi oraz pełni funkcję wzmacniającą i spichrzową; Histologia – nauka o tkankachWWW.CEL-MATURA.PL 64 • jest tkanką martwą; • wyróżnia się drewno pierwotne i drewno wtórne (u roślin z przyrostem wtórnym). Elementy przewodzące drewna: • cewki (tracheidy): Š silnie wydłużone, martwe komórki o wrzecionowatym kształcie; Š ściany zawierają liczne jamki; Š nadają sztywność i wytrzymałość mechaniczną; Š występują u paprotników, nagonasiennych i częściowo u roślin okrytonasiennych; • naczynia (tracheje): Š długie rury utworzone z martwych komórek, w których zanikł protoplast i ściany poprzeczne; Š boczne ściany są silnie zdrewniałe, zawierają różnego kształtu zgrubienia i jamki; Š wyróżniamy: naczynia siatkowate, na- czynia spiralne, naczynia jamkowate, naczynia obrączkowe. Elementy wzmacniające i spichrzowe drewna: • miękisz drzewny – żywe komórki peł- niące funkcję spichrzową i zapewniające PORÓWNANIE TKANEK ROŚLINNYCH rodzaj tkanki miękiszowa zasadnicza asymilacyjna spichrzowa żywa + + + okrywająca wzmacniająca powietrzna skórka korek kolenchyma sklerenchyma przewodząca – drewno naczynia cewki włókna drzewne miękisz drzewny komórki sitowe rurki sitowe włókna łykowe miękisz łykowy przewodząca – łyko wydzielnicza + + + + + + + + martwa funkcje funkcja wypełniająca udział w fotosyntezie gromadzenie materiałów zapasowych wentylacja rośliny, zmniejszenie masy właściwej ochrona mechaniczna, ochrona przed nadmierną transpiracją; udział w wymianie gazowej ochrona i wzmocnienie rośliny przewodzenie wody przewodzenie wody funkcja wzmacniająca funkcja spichrzowa transport asymilatów transport asymilatów funkcja wzmacniająca funkcja spichrzowa wydzielanie określonych substancji + + + + + + KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA 65 Tkanka wydzielnicza Tkankę wydzielniczą tworzą pojedyncze komórki lub struktury wielokomórkowe (twory wydzielnicze), które wydzielają spe- cjalne produkty przemiany materii. Podział tworów wydzielniczych • powierzchniowe – produkują wydzieliny na zewnątrz rośliny: Š włoski gruczołowe – produkują m.in. olejki eteryczne, substancje parzące, enzymy trawienne; Š miodniki – wydzielają nektar (kwiaty roślin okrytonasiennych); Š wypotniki (hydatody) – wydzielają krople wody; Š komórki gruczołowe epidermy – wydzielają substancje zapachowe (olejki eteryczne); • wewnętrzne – odkładają wyprodukowane substancje wewnątrz rośliny: Š rurki mleczne wypełnione są sokiem mlecznym, który może zawierać: cukry, białka, garbniki, alkaloidy, kauczuk (np. mak, drzewo kauczukowe); Š kanały żywiczne zawierają żywicę, chroniącą roślinę przed infekcjami (u drzew iglastych); Š komórki gruczołowe – wydzielają olejki eteryczne do przestrzeni powstałych po rozpadzie komórek wydzielniczych (np. w liściach i owocach cytrusów); Š idioblasty wydzielnicze – produkują i gromadzą wydzielinę. kontakt między naczyniami i innymi tkankami; • włókna drzewne są dodatkowymi elemen- tami wzmacniającymi, stanowią główną masę drewna. Łyko (floem) • transportuje asymilaty; • jest tkanką żywą; • wyróżnia się łyko pierwotne i łyko wtórne; rodzajów • zbudowane z kilku jest komórek: Š komórki sitowe zachodzą na siebie klinowato i kontaktują się przez pola sitowe rozrzucone po całej powierzchni; występują u nagonasiennych i paprotników; Š rurki sitowe zbudowane z żywych komórek o wydłużonym kształcie, ułożonych w pionowe szeregi; pasma cytoplazmy przechodzą z jednej komórki do drugiej przez liczne pory w ich ścianach poprzecznych, tzw. sita; nie posiadają jąder komórkowych, mają obniżony metabolizm i wspomagane są przez komórki przyrurkowe; występują u roślin okrytonasiennych; Š miękisz łykowy – pełni funkcję spich rzową, współdziała w przewodzeniu asymilatów; Š włókna łykowe – zbudowane z mart wych komórek, stanowią element wzmacniający. Histologia – nauka o tkankachWWW.CEL-MATURA.PL 66 Sprawdź się! Dopasuj rodzaje tkanek roślinnych do odpowiednich struktur. 1. skórka okrywająca nadziemne części roślin 2. skórka okrywająca podziemne części roślin 3. korek 4. sklerenchyma 5. floem A. włośniki B. rurki sitowe C. aparaty szparkowe D. przetchlinki E. komórki kamienne notatki: 1C, 2A, 3D, 4E, 5B KOREPETYCJE MATURZYSTYSTARA DOBRA SZKOŁA
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Biologia. Korepetycje maturzysty
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: