Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00455 006741 13595936 na godz. na dobę w sumie
Biological Turn. Idee biologii w humanistyce współczesnej - ebook/pdf
Biological Turn. Idee biologii w humanistyce współczesnej - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 352
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2821-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> popularnonaukowe
Porównaj ceny (książka, ebook (-21%), audiobook).

Książka rejestruje i prezentuje szeroki obraz wpływu aktualnych odkryć i nowych teorii biologicznych (m. in. z obszaru etologii, psychologii ewolucyjnej, neurobiologii, neo-ewolucjonizmu, memetyki) na nauki humanistyczne. Czytelnik znajdzie w niej nie tylko informacje o najnowszych rozstrzygnięciach biologów na temat neuronów lustrzanych, pracy mózgu, altruizmu i moralności zwierząt, pasożytnictwie memów internetowych czy doświadczeniach przeprowadzanych przez twórców bio-artu. Dowie się także, jak nowa humanistyka ( od etyki, socjologii, psychologii, medioznawstwa, antropologii kulturowej po językoznawstwo i literaturoznawstwo) reaguje dzisiaj na wyniki eksperymentów i wiedzę nauk przyrodniczych, zmieniających antropocentryczny obraz świata w duchu posthumanizmu. Lektura konieczna dla zainteresowanych „trzecią kulturą”.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Biological Turn Idee biologii w humanistyce współczesnej Biological Turn Idee biologii w humanistyce współczesnej NR 3546 Biological Turn Idee biologii w humanistyce współczesnej pod redakcją Dobrosławy Wężowicz-Ziółkowskiej, Emilii Wieczorkowskiej Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2016 Redaktor serii: Studia o Kulturze Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska Recenzent Zbigniew Wróblewski Redaktor Aleksandra Gaździcka Projektant okładki Agnieszka Lesz Korektor Jadwiga Gaździcka Projektant układu typograficznego oraz łamanie Paulina Dubiel Copyright © 2016 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-820-0 (wersja drukowana) ISBN 978-83-8012-821-7 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Liczba arkuszy drukarskich: 22,0. Liczba arkuszy wydawniczych: 24,0. Cena 36 zł (+ VAT). Publikację wydrukowano na papierze Alto 80 g / m2, vol. 1.5. Do składu użyto kroju pisma Minion Pro i Heuristica. Druk i oprawę wykonano w drukarni: „TOTEM.COM.PL Sp. z o.o.”, Sp.K. (ul. Jacewska 89, 88-100 Inowrocław). Spis treści Idee biologii w humanistyce Rudymenty mapy wpływów. Wprowadzenie (Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska)  7 Ekohumanizm, biohumanizm, posthumanizm Jacek Lejman  Etyka zróżnicowanych natur a kwestia zwierząt  25 Justyna Tymieniecka-Suchanek Eto / biologia w dyskursie (zoo)semiotycznym  47 Anna Filipowicz Pasożyty, sublokatorzy, sąsiedzi O ludzkim stowarzyszeniu z insektami w poezji Anny Świrszczyńskiej  63 Michał Kasprzak Oksytocyna; człowieczeństwo; humanistyka oksyepistemiczna  82 Anna Kronenberg Nowa humanistyka – „przestrzeń dla buntów i rewolucji”  93 Neoewolucjonizm, postewolucjonizm Kamil M. Kaczmarek Darwinizm jako teoria socjologiczna  119 Tomasz Nowak Czy język mógł powstać samorzutnie? O pewnej koincydencji w ewolucji języka  130 Mateusz Szubert Ból w perspektywie biokulturowej  146 Agnieszka Sternak O związku zaburzeń przetwarzania sensorycznego (SPD) z nieśmiałością Terapia Integracji Sensorycznej jako metoda z pogranicza biologii i nauk humanistycznych  163 Kamila Luft Naśladowanie jako mechanizm sterowany przez czynniki kulturowe i biologiczne  176 Memetyka Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska Jednostki pamięci kulturowej Próba kulturoznawczej redefinicji i interpretacji hipotezy memetycznej  191 Andrzej Stępnik Memetyczny zwrot w badaniach nad kulturą O definicji memu w kontekście roli memetyki jako ogólnej teorii kultury  211 Elżbieta Kwade Memetyka w Niemczech  224 Bio-art i cyber-życie Piotr Zawojski Teoretyczne aspekty współczesnej kultury i sztuki jako zjawisk hybrydycznych  249 Roman Bromboszcz Sztuczne życie jako jedna z kategorii opisujących kulturę współczesną  261 Wojciech Sitek Sztuka mikrobowa pod mecenatem (jednej) kultury Z Zacharym Copferem rozmawia Wojciech Sitek  281 Małgorzata Dancewicz Performans postmedialny a neuronauki  302 Bogusława Bodzioch-Bryła Post-człowiek, czyli „Zjazd Automatów” Od post-ciała do cyborgicznej tożsamości i funkcjonalności; nowomedialne uwarunkowania obrazu człowieka w najnowszej poezji analogowej i cyfrowej  316 Indeks osobowy  341 6 SPIS TREŚCI Idee biologii w humanistyce Rudymenty mapy wpływów Wprowadzenie Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska UnIWERSytEt ŚLąSKI WyDZIAł fILOLOGICZNy …szukając drogi do Indii, nowa biologia trafiła na Amerykę…1 E. Morin Biologia jest nauką o życiu i jego organizacji w czasie i przestrzeni. Tak roz- poznają ją dzisiaj różnorakie leksykony i encyklopedie, a także ona samą sie- bie2. Choć nie idzie w tym miejscu o uszczegółowianie i wyliczanie, warto uzmysłowić sobie obszar, jakim się zajmuje i jaki ogarnia. Zawierają się w niej bowiem zarówno botanika, zoologia, antropologia, czy – uwzględniając inne poziomy – biologia molekularna, biochemia, genetyka molekularna, jak i eto- logia, socjobiologia, ekologia i egzobiologia. Nie sięgając zbyt daleko w prze- szłość tej nauki, pozostającej w związku ze starożytną medycyną i filozofią przyrody, a zatem przynajmniej z okresem wpływów przedsokratejskich filozo- fów greckich (ok. VI / V wiek p.n.e.), przyznać trzeba, iż nieomal od początków swego wyodrębnienia się jako dyscypliny naukowej3, biologia dość wyraźnie 1 E. Morin: Zagubiony paradygmat – natura ludzka. Tłum. R. Zimand. Warszawa 1977, s. 41. 2 http://pl.wikipedia.org/wiki/Biologia 3 Czyli od 1802 roku, kiedy to Jean-Baptiste de Lamarck zaproponował termin „biolo- gia”. „Ainsi toutes ces considérations partagent naturellement la physique terrestre en trois parties essentielles, dont la première doit comprendre la théorie de l’atmosphère, la Météorologie; la seconde, celle de la croûte externe du globe, l’ Hydrogeologie; la troisième enfin, celle des corps vivants, la Biologie”. J.B. Lamarck: Hydrogéologie, ou Recherches sur l’influence qu’ont les eaux sur la surface du globe terrestre; sur les causes de l’existence du bassin des mers, de son déplacement et de son transport successif sur IDEE BIOLOGII W  HUMANISTyCE… 7 zmierzała do precyzyjnego zdefiniowania swego pojęcia podstawowego – βίος, z uwzględnieniem możliwych jego predykcji. Zdaniem Ernsta Mayra, wybit- nego biologa i filozofa nauki, to „uświadomienie sobie wyjątkowości świata ożywionego i jego odróżnienie od systemów nieożywionych doprowadziło do autonomizacji biologii jako gałęzi nauki”4. Odróżnienie to nie tylko przyczyniło się do stałego zgłębiania tajników i mechanizmów życia „materii ożywionej”5, ale miało również wpływ na kształtowanie się wielu innych nauk przyrodni- czych. Z perspektywy badacza idei, zmieniająca się w czasie i wciąż rozwijająca biologia, przejawiając potrzebę pracy na uwspólnionej i coraz precyzyjniejszej definicji swego przedmiotu, w ten sposób dość wyraźne zarysowała również własne ramy paradygmatyczne6. Ma to swoje wielkie zalety. Umożliwia bowiem w miarę szybką rejestrację zmian i odstępstw od tzw. nauki normalnej w uję- ciu Thomasa Khuna7, znamionujących paradygmatyczne zwroty czy rewolucje naukowe. les différens points de la surface du globe; enfin sur les changemens que les corps vivans exercent sur la nature et l’état de cette surface. Paris, chez l’Auteur, Agasse et Maillard, an X (1802), s. 8. 4  E. Mayr: To jest biologia. Nauka o świecie ożywionym. Tłum. J. Szacki. Warszawa 2002, s. 33. 5 Pojecie „materii ożywionej” wprowadził Vladimir I. Vernadski, rosyjski badacz pro- mieniotwórczości, mineralog, współpracownik Marii Curie-Skłodowskiej, który tym samym znacząco zmienił wcześniejsze rozumienie „życia”. Zob. na ten temat: D. Wę- żowicz-Ziółkowska: Moc narrativum. Idee biologii we współczesnym dyskursie humanistycznym. Katowice 2008, s. 180 i n. 6 Dzieje formowania się biologii jako nauki i konstruowania w niej definicji bios nie są, oczywiście, tak nieskomplikowane, jak schematycznie je tu przedstawiono. Za- proponowany skrót w żaden sposób nie rości sobie też pretensji do „uzupełnienia” i „wyjaśnienia” humanistom, czy – zwłaszcza – biologom, czym jest biologia. Jego celem, ograniczonym także dopuszczalnymi rozmiarami Wprowadzenia, jest nato- miast wyeksponowanie paradygmatycznych odrębności istniejących między naukami przyrodniczymi a humanistyczno-społecznymi. W moim przekonaniu, zasadnicza różnica polega właśnie na wyraźnym dążeniu nauk przyrodniczych, w tym biologii, do zawężenia i uściślenia definicji podstawowych, takich jak „życie”, oraz narasta- jącej tendencji humanistyki do maksymalnego poszerzenia analogicznych definicji. Wiedzie to do wstępnego w tym miejscu (być może jednak mylnego) rozpoznania, iż budowaniem (się) paradygmatów naukowych żądzą różne siły i tendencje; w hu- manistyce – totalizująca tendencja horyzontalnego zawłaszczania przestrzeni wiedzy, w naukach przyrodniczych – wertykalne drążenie ku „górze” i ku „dołowi”. Histo- rię i typologie różnych definicji życia przedstawiają m.in.: E. Mayr: To jest biolo- gia…; Najważniejsze teorie biologii. Red. W. Baturo. Warszawa 2011; J.M. Smith, E. Szathmary: Tajemnice przełomów w ewolucji. Od narodzin życia do narodzin mowy ludzkiej. Tłum. M. Madaliński. Warszawa 2000; F. Crick: Istota i pocho- dzenie życia. Tłum. A. Hoffman. Warszawa 1992 i wielu innych. 7 Zob. T. Kuhn: Struktura rewolucji naukowych. Tłum. H. Ostromęcka. Warszawa 2001, s. 53–87. 8 IDEE BIOLOGII W  HUMANISTyCE… Jednym z przykładów takiego zwrotu w biologii jest oczywiście darwinow- ska teoria ewolucji, której wagę trafnie i lakonicznie skwitował genetyk Theo- dosius Dobzhansky, stwierdzając jednoznacznie: „Nic w biologii nie ma sensu, jeśli jest rozpatrywane w oderwaniu od ewolucji”8. Pełniej ujął to François Jacob, wyjaśniając: „W biologii jest wiele uogólnień, ale niewiele ogólnych teorii. Wśród tych ostatnich zdecydowanie najważniejsza jest teoria ewolucji, ponie- waż konsoliduje ona ogrom informacji, które bez niej pozostałyby od siebie oderwane”9. Od chwili swego pojawienia się, teoria darwinowska sprowokowała cały szereg przekształceń koncepcji życia10, co  – w  połączeniu z  syntezą ewo- lucyjną11  – współcześnie zaowocowało między innymi ustaleniami, iż „ży- cie polega na aktywności samotworzących się systemów, sterowanych przez program genetyczny”12. Swoiste uszczegółowienie tej definicji można od- naleźć u  fizyka Lee Smolina, zwracającego uwagę, że „jest to samoorgani- zujący system nierównowagowy, którego procesami rządzi program, prze- chowywany w  postaci symbolicznej (informacja genetyczna), zdolny do reprodukcji, włącznie z tym programem”13. Bez względu jednak na to, czy silniejszy akcent zostaje położony na przechowywany w postaci symbolicz- nej program, czy samoorganizację, współczesna biologia, uznając, iż „wszel- kie życie ewoluuje na drodze zróżnicowanej przeżywalności replikujących się 8 T. Dobzhansky: Nothing in Biology Makes Sense Except in the Light of Evolution. “The American Biology Teacher” 1973, nr 35, s. 125. Dostępne w Internecie: http:// www.2think.org/dobzhansky.shtml [dostęp: 8.04.2015]. 9 D.J. Futuyma: Ewolucja. Przekł. zbiorowy. Warszawa 2008, s. XIV. 10 U J.B. de Lamarcka znajdujemy na przykład taką jego definicję: „Je pense donc que la vie, dans les êtres qui en sont doués, n ’est autre chose que le mouvement qui résulte, dans les parties de ces êtres, de l’exécution des fonctions de leurs organes essentiels, ou que la possibilité de jouir de ce mouvement, lorsqu’il est suspendu (pag. 250, note 1). Ensorte que la cessation complette de tout mouvement organique, ne constitue la mort de l’individu qui l’éprouve, que dans l’instant seulement où cette cessation est accompagnée de la détérioration de quelque fluide nécessaire, ou de quelqu’organe es- sentiel, qui alors a perdu la faculté d’exécuter ses fonctions”. J.B. Lamarck: Mémoires de physique et d’histoire naturelle. Paryż 1797, s. 255. Dostępne w Internecie: http:// www.lamarck.cnrs.fr/ [dostęp: 4.04.2015]. 11 Podstawy teoretyczne syntezy ewolucyjnej zbudował Theodosius Dobzhansky (Gene- tics and the Origin of Species, 1937), a uzupełnili je m.in.: Mayr, Simpson, Huxley. Był to kolejny etap rozwoju biologii, w którym dokonano integracji odkryć i stanowisk przedstawicieli różnych dyscyplin (bio-geografii, makroewolucji, paleontologii, ge- netyki, botaniki, zoologii itd.) z ustaleniami biologii molekularnej, a więc zasadami dziedziczności genetycznej, zmieniającymi definicje życia na takie, jakich przykłady podano wcześniej. Zob. D.J. Futuyma: Ewolucja…, s. 9–11. 12 E. Mayr: To jest biologia…, s. 207. 13 L. Smolin: Życie wszechświata. Tłum. D. Czyżewska. Warszawa 1997, s. 183. IDEE BIOLOGII W  HUMANISTyCE… 9 bytów”14, dysponuje nie tylko (na razie niepodważalną) teorią ogólną, ale także rozstrzygnięciami definicyjnymi, wiążącymi „życie” ze złożonością i samoor- ganizacją, wytyczającymi istotne ścieżki jej badań15. Dla odmiany, humanistyka, pojmowana jako grupa nauk dotyczących czło- wieka, jego wytworów i społeczeństwa ludzkiego (co łatwo przenosi nas w obszar filozofii, nauk o sztuce, filologii, literaturoznawstwa, kulturoznawstwa, archeo- logii, etnologii, socjologii, religioznawstwa itd.), mimo porównywalnie długiej tradycji swego rozwoju, do dziś nie wypracowała takich definicji przedmiotu swoich badań, które choć umownie można by uznać za uwspólnione. W za- sadzie każda ze wskazanych jej dyscyplin pracuje na innej definicji człowieka, kultury, społeczeństwa. Nie mówiąc o jakiejś ogólnej teorii, która uzgadniałaby wielość stanowisk i rozstrzygnięć, czy quasi-zgodzie badaczy co do tego, jak „wygląda” przedmiot, który oddziela ich dociekania od innych przedmiotów, gdzie przebiega granica tego / tych przedmiotów. Chociaż optymistycznie nasta- wiony do antropologii Alan Barnard twierdzi, iż „Antropologia […] dysponuje jedną, obejmującą całość ramą teoretyczną (w tym przypadku rozumienie ro- dzaju ludzkiego)”16, trudno nie mieć wątpliwości, że rama ta jest przynajmniej… dyskusyjna. Na jej dyskusyjność składa się choćby wielość subdefinicji i hu- manistycznych odmian homo (przykładowo – homo religiosus, homo ludens, homo symbolicus, homo faber, homo sacer, homo economicus, homo narrans itd.), kilkaset definicji kultury i może o połowę mniej liczne, ale i tak idące w setki definicje społeczeństwa. Desperacki wszakże skrót, zakładający „kartograficzny” rzut oka na mapę wiedzy humanistycznej z dzisiejszej perspektywy – o jaki chciałabym się jednak pokusić w ramach Wprowadzenia do zbioru prac tak zróżnicowanych jak poniższy, pozwala stwierdzić, że w dziejach humanistyki towarzyszyło jej kilka przynajmniej rozstrzygnięć, które w istocie – czasowo – rozpoznawano jako fundamentalne. Do starożytnych należało m.in. Arysto- 14 Zob. R. Dawkins: The Selfish Gene (1976). Rozwinięcie w Universal Darwinism. W: Evolution from molecules to man. Cambridge 1983. Poparło go w tym wielu innych badaczy, np.: H.C. Plotkin: Darwin Machines and the Nature of Knowledge. New York 1997; L. Smolin: The Life of the Cosmos. Oxford 1997; D.C. Dennett: Darwin’s Dangerous Idea. New York 2005. 15 Co, oczywiście, nie oznacza, że dyskusje o granicach życia, jego postaciach i ewolucji zostały zamknięte. Swój wkład w badania wnosi tu nie tylko biologia, ale również fi- zyka, chemia, mineralogia, czy egzobiologia / kosmologia. Przywołane definicje mają proweniencję cybernetyczną i pozwalają rozszerzyć pojęcie „życie” na byty wirtualne, co okazało się mieć istotne znaczenie dla rozwoju refleksji nad ewolucją cyberkultury. Kwestie te omawiane są w niniejszym tomie w artykułach Romana Bromboszcza i Piotra Zawojskiego. 16 A. Barnard: Antropologia. Zarys teorii i historii. Tłum. S. Szymański. Warszawa 2006, s. 38. 10 IDEE BIOLOGII W  HUMANISTyCE… telesowskie „człowiek jest zwierzęciem politycznym (ζῷον πολιτικόν – zoon politikon)”17. Według Platona, człowiek to doskonała struktura ontyczna, wyposażona w duszę; „dusza władająca ciałem”18, zaś dla Protagorasa czło- wiek był miarą wszechrzeczy (πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος – panton chrematon metron anthropos)19, co oznaczało jednak nie to, że miarę tę do- określono, a jedynie fakt, iż to ludzki punkt widzenia określał miary innych rzeczy. W późnym antyku do fundamentalnych należało natomiast, przyjęte w nauce zachodniej za obowiązujące: „Wielka to rzecz, człowiek, albowiem Bóg uczynił go na swoje podobieństwo, lecz człowiek pozostaje dla siebie tajemnicą”20. To oczywiście św. Augustyn z Hippony (lata 354–430), który najbardziej wnikliwe, dogłębne ustalenia definicyjne zawarł w dziele De Tri- nate, definiując człowieka jako „stworzenie rozumne śmiertelne (łac. animal rationale mortale)”21. Według Boecjusza z kolei (480–524), człowiek to „indy- widualna substancja o naturze rozumnej – (łac. rationalis naturae individua substantia)”22. W średniowieczu św. Tomasz (1225–1274) uzupełnia: „człowiek nie jest samą tylko duszą, lecz czymś złożonym z duszy i ciała”23. Zmiana epok historycznych i tendencji światopoglądowych nieco osłabiła bezpośrednią, Au- gustiańską zależność człowieka (i jego definicji) od Stwórcy, co widać wyraźnie na przykład u Pico della Mirandoli (1463–1494) w stwierdzeniu „człowiek jest kowalem swego losu” (łac. homo fortunae suae ipse faber)24. W kolejnych epokach, nurtach i kierunkach coraz wyraźniej rejestrować można zwracanie się myśli humanistycznej (od Kartezjusza po Leibnitza i Davida Hume’a) ku racjonalizmowi i empiryzmowi, typowemu także dla nauk biologicznych. Tu, poczynając od Thomasa Hobbesa (1588–1679), uznającego, że człowiek to „ro- zumny i najbardziej doskonały twór natury”25, warto wskazać jeszcze koncepcję 17 Arystoteles: Polityka. Tłum. L. Piotrowicz. W: Idem: Dzieła wszystkie. T. 1. Warszawa 2003, s. 5; Arystoteles: Polityka, I, 1.9. Za: H. Markiewicz, A. Ro- manowski: Skrzydlate słowa. Warszawa 1990, s. 27. Przypomnijmy jednak, że za człowieka Arystoteles uważał wyłącznie mężczyznę, politicon zaś odnosiło się do polis, zarządzanej przez aristoi, wobec których pozostali mieszkańcy państwa zajmowali pozycję podrzędną, bez prawa głosu w sprawach zoon. 18 W. Tatarkiewicz: Historia filozofii. T. 1. Warszawa 1978, s. 90. 19 Za: J. Legowicz: Zarys historii filozofii. Elementy doksografii. Warszawa 1976, s. 68. 20 W. Szewczyk: Kim jest człowiek. Zarys antropologii filozoficznej. Tarnów 1998, s. 26. 21 Augustyn: O Trójcy Świętej (De Trinitate; CCL 50 / 50A). Tłum. M. Stokowska. Poznań–Warszawa–Lublin 1963, s. 490. 22 A.M.S. Boethius: Liber de Persona et Duabus Naturis, ch. 3. [Boecjusz: Liber de Persona et Duabus Naturis, ch. 3.2]. 23 W. Tatarkiewicz: Historia filozofii…, T. 1, s. 278. 24 http://pl.wikiquote.org/wiki/Giovanni_Pico_della_Mirandola [dostęp: 10.04.2015]. 25 T.  Hobbes: Lewiatan, s. 1. Dostępne w Internecie: https://filspol.files.wordpress. com/2010/02/hobbes-lewiatan.doc [dostęp: 10.04.2015]. IDEE BIOLOGII W  HUMANISTyCE… 11 sformułowaną przez Blaise’a  Pascala (1623–1662), która łączy przedmiot humanistyki z naturą i – równocześnie – radykalnie go z niej ekstrahuje: „Czło- wiek jest tylko trzciną, najwątlejszą w przyrodzie, ale trzciną myślącą”26. Jeśli dodać do niej, sformułowaną mniej więcej w tym samym czasie, wizję Johna Locke’a (1632–1704), zgodnie z którą rodzimy się jako tabula rasa – czysta tab- lica, na której dopiero świat społeczny „zapisuje” swoje wpływy27, uzyskujemy, w zasadzie, pełny zarys owych fundamentalnych, minionych rozstrzygnięć, do- tyczących zakresu rozumienia rodzaju ludzkiego. Zdają się wytyczać je ustalenia: doskonały, rozumny twór natury / Boga / społeczeństwa. Natomiast ich ramę mo- dalną określa „podziw” i „tajemnica”. Jeśli zatem szukać, choćby tylko w przy- wołanych tu filozoficznych definicjach człowieka, „człowieka” jako przedmiotu badań humanistycznych, bez względu na to, czy ich autorzy stali po stronie idealizmu czy materializmu, czy przejawiali światopogląd bardziej teocentryczny, antropocentryczny, czy policentryczny, ich centralny przedmiot – zoon / anthro- pos / homo wciąż jawił się jako „wielka rzecz”; wyposażony w duszę, ciało i rozum byt, któremu nie sposób przypisać jednej miary, nie wikłając się w inne. Śledząc zmiany i zwroty, trudno przeoczyć, że „podziw” i „tajemnica” jako rama modalna ramy paradygmatycznej gubią swoją epistemologiczną i herme- neutyczną moc za sprawą empiryzmu i racjonalizmu dopiero w XVII stuleciu, aby wytracić siłę oddziaływania w XIX wieku, kiedy do głosu dochodzi filozofia pozytywna, której wzorcem metodologicznym stają się nauki przyrodnicze28 26 B. Pascal: Myśli. Tłum. T. Żeleński (Boy). Warszawa 2000, s. 119. 27 Termin ten znany był już w średniowieczu. Wspominał o nim św. Tomasz z Akwinu, cytując trzecią część traktatu Arystotelesa O Duszy (1 Pars, q. 79, a 2). Użyty zo- stał także przez Dunsa Szkota (ok. 1266–1308), ale Duns Szkot rozumiał pojęcie tabula rasa w bardzo podobny sposób, co Arystoteles. Według Locke’a – któremu mylnie przypisuje się pierwsze użycie tego pojęcia – „tabula rasa” to umysł dziecka nietknięty przez żadne wpływy zewnętrzne. Podczas gdy racjonaliści postulowali istnienie pewnej liczby wrodzonych idei, Locke twierdził, że umysł to coś w rodzaju pustego zbiornika, oświetlonego jedynie przez światło, które wpada z  zewnątrz. Tym samym w znaczący sposób przyczynił się on do rozwoju nauk społecznych, zwłaszcza tego ich nurtu, który przyjmował prostą zależność człowieka od śro- dowiska kulturowego, w jakim przyszło mu się narodzić. To właśnie z ogranicze- niami takich rozstrzygnięć dyskutuje dzisiaj m.in. językoznawstwo, psychologia czy socjobiologia. 28 Oczywiście, nie można zapomnieć o XVIII-wiecznym empiryzmie brytyjskim Davida Hume’a i francuskim Jeana le Rond d’Alemberta, których poglądy wywarły silny wpływ na filozofię pozytywną, a którzy przez niektórych historyków filozofii (np. Władys- ława Tatarkiewicza) są uznawani za prekursorów pozytywizmu. Prezentowany tu szkic, zgodnie z tytułową zapowiedzią, kreśli jedynie rudymenty mapy wpływów, stąd ufam, że jego czytelnicy wybaczą mi cały szereg skrótów i uproszczeń, dalekich od szczegółowości „sztabówek”. Rzecz jasna, choć Nietzsche głosi śmierć Boga, w XIX i kolejnych wiekach nadal rozwijają się nurty filozofii człowieka i filozofii społecznej, 12 IDEE BIOLOGII W  HUMANISTyCE… (August Comte). Ich spotkanie z humanistyką zaowocowało wtedy nie tylko kry- tyką poznania naukowego (w tym i filozofii) w wydaniu Henriego Bergsona, ale również zmianą koncepcji człowieka, do czego szczególnie przyczynił się Karol Darwin i teoria ewolucji, wpisująca człowieka w łańcuch bytów biologicznych i życia jako długotrwałego procesu, rządzącego się własną logiką. Oczywiście, pełnego tajemnic, ale równocześnie wyjaśnialnego na drodze doboru natural- nego – głównego motoru i selekcjonera materii ożywionej. Za sprawą teorii descent (The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex, 1871) państwo, Bóg, społeczeństwo, wciąż stanowiąc ważne deskryptory definicji człowieka, zaczynają ustępować nowemu definiendum – zwierzęciu29. Albowiem zgodnie z całym szeregiem dowodów naukowych, przedłożonych przez Darwina, czło- wiek przynależy do królestwa zwierząt. Jak pisze Francisco J. Ayala: Darwin i inni dziewiętnastowieczni biolodzy znaleźli przekonujące dowody ewo- lucji w badaniach porównawczych żyjących organizmów, w ich rozmieszczeniu geograficznym i skamieniałych szczątkach organizmów wymarłych. Od czasów Darwina wiarygodność tych źródeł stale wzrasta, również same źródła stają się bardziej wydajne, a dyscypliny biologii, które pojawiły się niedawno – genetyka, biochemia, ekologia, etologia, neurobiologia, szczególnie zaś biologia moleku- larna – dostarczyły nowych, potężnych dowodów i szczegółowych potwierdzeń30. Obszar i jakość zmian, jakie nastąpiły w biologii wraz z ogłoszeniem teorii doboru naturalnego i ewolucji pozwala mówić nie tylko o zwrocie paradygma- tycznym w tej dyscyplinie i innych naukach przyrodniczych, ale wręcz o rewolucji zmieniającej dotychczasowy obraz świata. Pod jej wpływy dostały się również nauki humanistyczno-społeczne. Rozważając zatem dzisiaj zwrot biologiczny w ich obrębie, warto pamiętać, że sięga on dość daleko w przeszłość, choć skutki fali uderzeniowej, wywołanej wybuchem teorii descent i origin, z prawdziwą mocą zdają się docierać do nas dopiero teraz. „Teraz” jest, rzecz jasna, względne, co doskonale uwidaczniają zgromadzone tu teksty, odnoszące się tyleż do aktualnie realizowanych eksperymentów bio-artowskich i cyberkultury, czy humanistyki „oksyepistemicznej” i posthumanistyki, co do znacznie starszych rozstrzygnięć o reperkusjach darwinizmu (socjobiologii, etologii, memetyki) dla myśli hu- manistyczno-społecznej. Uważny czytelnik łatwo rozpozna czasowe przedziały nie rezygnujące z ducha i materii, Boga, res cogitans itd., co doskonale obrazują roz- liczne podręczniki, leksykony, encyklopedie i historie filozofii. 29 C. Darwin: The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex, s. 386. Dostępne w Internecie: http://darwin-online.org.uk/ [dostęp: 5.04.2015]. 30 F.J. Ayala: Dar Karola Darwina dla nauki i religii. Tłum. P. Dawidowicz. War- szawa 2009, s. 75. IDEE BIOLOGII W  HUMANISTyCE… 13 wpływów lub wybierze najbardziej dla siebie interesujące. Moim zadaniem jest próba stworzenia „legendy” tej mapy, klucza do jej czytania, stąd najistotniej- szym zadaniem wydaje się wskazanie przynajmniej najwyraźniejszych, umow- nych znaków kartograficznych – tu: koncepcji biologicznych, które zaważyły na mapy tej wykreślanie oraz zarysowanie terytoriów, na których koncepcje te są obecne. Francuski antropolog Edgar Morin, rozważający już w latach 70. XX wieku analogiczny problem wpływu biologii na nauki społeczno-humanistyczne, uznał, iż można go sprowadzić do serii „objawień”, z których najważniejsze to obja- wienie ekologiczne, objawienie etologiczne oraz objawienie biosocjologiczne31. Z każdym z nich (na swój sposób profetycznie) wiąże on pojawienie się nowej świadomości. W przypadku pierwszego, świadomości „Natury jako globalnego organizmu, jakiegoś bytu macierzystego”32, który to byt z racji ustaleń biologów przestaje być „romantyczną aberracją”, ale ujawnia coś bardzo dla nas istotnego, co dopiero zaczynamy odkrywać: „Znaczy to – pisze – że zależność / niezależność człowieka mieści się w dwóch nałożonych na siebie i wzajem uzależnionych pozio- mach: ekosystemu społecznego i ekosystemu przyrodniczego”33. Z drugim łączy odkrycie, „że zachowanie się zwierzęcia jest zarazem organizowane i organizujące. […] Zwierzęta komunikują się, tj. zachowują w sposób, który odbierany jest jako przekaz oraz rozumieją pewne swoiste zachowania jako przekazy”34. Zachowania symboliczne i rytualne zwierząt, poświadczające „istnienie komunikacji na temat komunikacji (metakomunikacji)”35, a zatem istnienie skomplikowanego obszaru semiotycznego, muszą dokonać, w przekonaniu Morina, głębokiej zmiany tyleż ludzkiego pojmowania zwierzęcia, co miejsca gatunku homo sapiens na mapie świata. Objawienie biosocjologiczne ujawnia jego zdaniem kolejną prawdę posa- dami tego świata wstrząsającą. „Ludzkiego porządku społecznego nie można już przeciwstawiać bezładnym zachowaniom zwierząt”36, albowiem społeczeństwo ludzkie jawi się jako odmiana i wynik zdumiewającego rozwoju przyrodzonej socjalności natury; jeśli zaś tak, to socjologia – nauka o ludziach – traci swój zaściankowy charakter i staje się ukoronowaniem socjologii ogólnej, staje się zatem nauką przyrodniczą37. 31 Zob. E. Morin: Zagubiony paradygmat – natura ludzka. Tłum. R. Zimand. War- szawa 1977, s. 44–53. 32 Ibidem, s. 45. 33 Ibidem, s. 46. 34 Ibidem, s. 47. 35 Ibidem, s. 48. 36 Ibidem, s. 51. 37 Ibidem. 14 IDEE BIOLOGII W  HUMANISTyCE… Do przedstawionych rozpoznań Edgara Morina nawiązuje na naszym grun- cie Jacek Lejman w wydanej w 2008 roku książce Ewolucja ludzkiej samowiedzy gatunkowej38. Uzupełnia on presumpcje francuskiego badacza o wiedzę, jaką uzyskała biologia po Morinie, zatem o osiągnięcia i rozpoznania z lat 80. i 90. XX stulecia. W moim przekonaniu, mimo kolejnych dokonań biologii (ekologii, etologii, socjobiologii, genetyki), trafnie wskazywanych przez Lejmana, stara (?) typo- logia Morina nadal zachowuje jednak swoją sprawczość i moc objaśniającą. W istocie to nadal trzy wskazane przez niego objawienia biologii determinują aktualne przeobrażenia zachodzące w naukach humanistyczno-społecznych. Jednak dzisiaj nie prezentują się one w tak „czystej” postaci, jak postrzegał to jeszcze Morin. Koncepcje ekologiczne poczynają się splatać z etologicznymi i socjobiologicznymi, definicje życia z teorią symbiogenezy i samoorganizacji Gai, holistyczne podejście z redukcjonizmem teorii samolubnego genu i memu, a ewolucja replikatorów ze sztucznym życiem, sztuczną inteligencją i epigenezą. Do szczególnie wpływowych należy aktualnie również intensywnie rozwijana neurobiologia, wiążąca się z ważnymi dla humanistyki pytaniami o umysł, świa- domość, jaźń i tożsamość, zatem do wskazanych należałoby z pewnością dodać objawienie neurobiologiczne (czy – neuronaukowe)39. Na horyzoncie pojawia się również, jeszcze słabo rezonujące w humanistyce, choć już czytelne u Rosi Braidotti, objawienie epigenetyczne40, którego podstawy konstruuje brytyjski biolog, Rupert Sheldrake, proponujący hipotezę przyczynowości formatywnej, zgodnie z którą: „Chemiczne i biologiczne formy powtarzają się nie dlatego, że zdeterminowane są przez niezmienne prawa czy wieczne formy, lecz z powodu przyczynowego wpływu podobnych form wcześniejszych”41. Punktując więc główne strefy wpływów / koncepcje biologii minionego półwiecza na przeobrażenia współczesnej humanistyki, należałoby tu wy- mienić: – naukową syntezę ewolucji gatunku ludzkiego (od biogeografii Jareda Diamonda po genetykę populacyjną Luigi Cavalii-Sforzy); 38 Zob. J. Lejman: Ewolucja ludzkiej samowiedzy gatunkowej. Lublin 2008. 39 Jest to także zdanie D. Bachmann-Medick, wyłożone w jej ważnej pracy Cultural Turns, z której nieco à rebours zaczerpnięto także tytuł tego tomu. Zob. D. Bachmann- -Medick: Cultural Turns. Nowe kierunki w naukach o kulturze. Tłum. K.  Krze- mieniowa. Warszawa 2012. 40 W 2003 roku, a więc w chwili zamknięcia zwieńczonego sukcesem Human Genome Project, powstał Human Epigenome Project, koordynujący i wspierający badania w rozwijającej się epigenetyce. Dostępne w Internecie: http://www.ucl.ac.uk/cancer/ medical-genomics/humepiprjct [dostęp: 12.04.2015]. 41 R. Sheldrake: Nowa biologia. Rezonans morficzny i ukryty porządek. Tłum. M. Fi- lipczuk. Warszawa 2013, s. 140. IDEE BIOLOGII W  HUMANISTyCE… 15 Indeks nazwisk Abramović Marina 304, 306–315 Abriszewski Krzysztof 275–279 Adriaans Pieter 216, 222 Agamben Giorgio 18 Aitchison Jean 137, 140, 143 Alers Vivyan 164–165, 173 Alichniewicz Anna 38, 46 Allen John S. 131, 143, 273, 278 Amsterdamski Piotr 18, 20, 195, 210, 216, 222, 284–285, 300–301 Antkowiak Jacek 146, 161 Anzalone Marie E. 166–167, 175 Arluke Arnold 31, 45 Armbruster Karla 102 Arnett Anne B. 165, 175 Arystoteles 11–12, 20, 31, 181 Arzt Volker 143 Assmann Jan 205–208, 210 Atran Scott 18 Attali Jacques 276, 278 Augustyn z Hippony, św. 11, 20 Aunger Robert 18, 20 Ayala Francisco J. 13, 20 Ayers Joe 274, 341 Ayres Jean A. 163–166, 173 Bachmann-Medick Doris 15, 20, 89, 91, 193, 209 Bachofen Johann Jakob 197 Bachtin Michaił 53, 257–258 Bacon Francis 32–33, 44 Bakke Monika 17, 20, 71–72, 74, 77, 80, 90–91, 316, 339 Banasiak Bogdan 263, 279 Barabanow Oleg 51, 60 Baranowska Małgorzata 152, 160 Barański Jarosław 149, 161 Barcz Anna 95, 112 Bard Alexander 264, 278 Bargielska Justyna 326, 329, 339 Barkow Jerome 18 Barnard Alan 10, 20, 199, 209 Baturo Wojciech 8, 21 Baudrillard Jean 318, 339 Bauer Joachim 178–180, 186 Baum Carolyn 168, 174 Beck Benjamin B. 31, 45 Becker Alexander 224, 244 Bednarek Joanna 63, 71, 73–74, 78, 80 Bednarek Stefan 90–91 Beer Stafford 269 Bendelow Gillian A. 149, 160 Benedict Ruth 28–29, 45, 198, 209 Ben-Jacob Eshel 287, 290, 296 Bentham Jeremy 33, 36, 39 IndEKS nAzWISK 341 222 Benthem Johan, van 216, 222 Bergson Henri 13, 44 Bernatowicz Małgorzata 252, 259 Berners-Lee Tim 265 Betley Monika 192, 209 Bhopti Anoo 164, 173 Białkowski Grzegorz 283 Białocerkiewicz Jan 48–49, 60 Bibrowski Mieczysław 28, 45 Bickerton Derek 131–132, 141, 143 Biedrzycki Mariusz 217, 222 Bielicki Tadeusz 87–88, 90–92 Bieszczad Lilianna 312, 315 Birkenbihl Vera F. 243 Birmelin Immanuel 143 Bjarneskans Henrik 215, 218–219, Blackmore Susan 18, 192–193, 195, 207, 209, 218, 220–222, 225, 227, 229, 232, 234, 240, 243, 273 Bloom Paul 131 Boas Franz 198, 200 Bodzioch-Bryła Bogusława 316, 339 Boecjusz, właśc. Anicius Manlius Severinus Boethius 11, 20 Boesch Christophe 85, 92 Bogatyriewa I.I. 48 Bogdan Katarzyna Emilia 111, 114 Bogdanowicz Marta 166, 173 Bogusławski Andrzej 142–143 Borkowski Wojciech 212, 215–216, 220–222 Bortnowska Halina 156, 161 Bougard M.M. 216 Boyd Robert 18 Boyer Christine 266, 269–270, 278 Boyer Pascal 18 Brah Avtar 252, 258 Braidotti Rosi 15, 18, 71, 78, 80, 96 Branicki Wojciech 18, 21 Bratkowski Piotr 318, 339 Breitenstein Rolf 232, 236, 242–243 Bricmont Jean 195, 210, 285, 300 Brillouin Leon 216 Brockman John 18, 20, 201, 210, 282, 284–285, 287, 291, 297, 300–301 Brodie Richard 192–194, 209, 215, 219, 221–222 Brodwin Paul E. 157, 161 Bromboszcz Roman 10, 278 Brown Ted 164, 168, 173–174 Brzeziński Tadeusz 155, 161 Budding Deborah 163, 170, 174 Buell Lawrence 93, 106, 112 Bühler Karl 53 Bunsch Karol 155, 161 Burłak Swietłana 48 Burr Peter 310 Buss David 18, 225 Buszew Stanisław 49, 60 Callister Lynn Clark 147, 160 Calvin William 131, 228 Camilli Gregory 164, 175 Canclini Néstor García 254, 258 Canevacci Massimo 256, 258 Caravaggio Michelangelo Merisi, da 303 209 Carrithers Michael 29, 45 Carson Rachel 104, 112 Carter Mark 163–165, 173–174 Castells Manuel 263, 271, 279 Cavalii-Sforza Luiggi 15, 18, 20, 193, Celiński Piotr 262, 279, 311, 313 Cendrowska Barbara 96, 114 Cermak Sharon A. 166–167, 175 Ceronetti Guido 155, 159–160 Cervero Fernando 150, 152–153, 159–160 342 IndEKS nAzWISK Chałacińska Halina 48, 61 Charkiewicz Aleksandr Aleksandro- vič 216 Chmiel Krystyna 26, 45 Chomsky Noam 131 Chorąży Mieczysław 214, 222 Christiansen Charles 168, 174 Chrobak Marzena 78, 80 Churchland Patricia 18, 82–84, 86, 88, 91–92 Chwin Stefan 156, 160 Clarke Roger 255–256, 258–259 Clinton Bill 269 Collini Stefan 283–284, 300 Comte August 13, 120 Coombes Annie E. 252, 258 Copfer Zachary 281–301 Corbalis Michael 131 Cosmides Leda 18 Coupe Laurence 93, 102, 113–114 Crick Francis 8, 20, 201 Cronin Helen 18 Curie-Skłodowska Maria 8 Curtin Deane 107, 112 Cypriański Piotr 314 Czarnacka Agata 71, 80 Czekanowicz Anna 146, 161 Czerniak Stanisław 122, 129 Czyżewska Danuta 9, 21 Czyżowski Mariusz 328, 339 Ćwikiel Agnieszka 316, 339 D’Alauisio Faith 274, 279 Da Vinci Leonardo 286, 289, 292, 297, 300 Dahlbom Bo 194, 209 Daly Mary 104, 112 Damasio Antonio 16 Darwin Karol 13, 19, 20, 31, 36, 89, 122–127, 129, 177, 183, 186, 192, 197, 230, 289, 292, 297 Davis Ed 18 Davis Erik 192, 209 Dawidek-Gryglicka Małgorzata 332 Dawidowicz Piotr 13, 20 Dawkins Richard 10, 16–17, 20, 124–125, 185–186, 191–197, 204, 206–207, 209–211, 214–215, 218– 222, 228–230, 232, 234–235 Deacon Terrence 131 Deleuze Gilles 18–19, 71 Dennett Daniel C. 10, 18, 20, 193– 194, 209, 225, 228–229, 232 Derrida Jacques 18, 263, 265, 279 Desai Shivani 165, 175 Devlin Keith 216, 222 Diamond Irene 99, 105, 114 Diamond Jared 15, 25, 42, 45 Dickstein Szymon 177, 186 Dijk Jan, van 263, 279 Dikker Suzanne 308, 310–311 Distin Kate 221–222 Dobrogowski Jan 149 Dobzhansky Theodosius 9, 20, 120 Domańska Ewa 16–20, 90, 94–95, 97, 112 Domżał Teofan M. 149, 160 Donald Merlin 131 Dörner Dietrich 225 Dress Andreas 144 Drewnowski Tadeusz 65, 80 Druckrey Tim 240, 243 Drygas Aleksander 155, 161 Duch Włodzisław 302, 306, 313 Dunayer Joan 42, 45 Dunbar Robin 131, 143 Dunn Winnie 168, 173–174 IndEKS nAzWISK 343 Duraj-Nowosielska Izabela 199, Durham William 229 Dyens Olivier 258–259 Dyson Georg B. 18, 192, 209 Dzierzgowska Anna 102, 113 Dzięcioł Katarzyna 131, 143, 273, Eco Umberto 51, 53 Ehrman Bart D. 126, 128 Einstein Albert 220–221, 289, 292, 210 278 297 El Greco, właśc. Dominikos Theoto- kopulos 303 Elger Christian E. 240 Elliot Robert 40, 45–46 Estok Simon 105–106 Evans-Pritchardt Edward 198 Fajfer Zenon 316, 321–324, 327, 329–330, 334–340 Fal Andrzej 158, 161 Falski Maciej 208–209 Faludi Susan 102, 105, 113 Faryno Jerzy 202, 209 Feinstein Amiel 216 Feldman Marcus W. 18, 20, 193, 209 Ferry Luc 33, 35–36, 38, 45 Fiałkowski Konrad 88, 90–92, 131 Fiedorczuk Julia 99, 101, 113 Filiciak Mirosław 252, 259 Filipczuk Magdalena 15, 21 Fischer-Lichte Erika 303–304, 306, 308, 313 Fitch Tecumseh 131 Floreano Dario 268, 279 Floridi Luciano 216, 222 Fogassi Leonardo 178–179, 186 Ford Brian J. 47, 60 344 Foucault Michel 55, 184, 186 Fourie Emily 165, 175 Fouts Roger 31, 45 Fox Cara 168, 170, 172, 174 Franciszek z Asyżu, św. 31 Francuz Piotr 303, 306, 313–314 Frazer James Georg 194, 197 Freud Sigmunt 252 Friederici Angela D. 240 Fromm Erich 156, 161 Fromm Harold 93, 114 Futuyma Douglas J. 9, 19, 21, 125, 128 106, 111–113 Gaard Greta Claire 101, 103–104, Gajewska Agnieszka 63, 80 96, 114 Gallese Vittorio 179, 312 Gandhi Mahatma 35, 43 Gare Arran 40, 45–46 Garrard Greg 94, 99, 102, 106, 113 Geertz Clifford 199, 202, 209 Gillette Craig S. 164, 174 Gleason Jean Berko 139, 143 Gliwicz Joanna 215, 222 Glotfelty Cheryll 93, 114 Goethe Johan Wolfgang 176, 225 Good Byron J. 157, 161 Good Mary Jo 157, 161 Goodall Jane 85–86, 91–92 Goodnight Charles 125 Gould Stephen Jay 123, 125, 128 Gourhan Leroi 28 Grabowski Janusz 123, 128 Grajewski Wincenty 49, 60, 257–258 Grau Oliver 283, 286, 300 Gray John D. 18 Grey Walter 268 Griffin Donald R. 137, 143 Griffin Susan 104–105, 113 IndEKS nAzWISK Gromkowska Agnieszka 317, 326, 339 222 Grǿnnevik Bjarne 215, 218–219, Gryko Czesław 26, 37, 45 Guattari Félix 18 Guczalska Katarzyna 92 Gutman Sharon A. 164–165, 170, Guzowska-Dąbrowska Małgorzata 172, 174 178, 186 Gwóźdź Andrzej 312, 315, 318, 339 Hadi Stephanie 170, 172, 175 Halfacree Gareth 263, 279 Hallayan Hussain 278 Halt Christine 236, 244 Hamilton Cynthii 105 Hamilton William D. 87, 89 Hämmerlein Moritz 236, 242, 244 Hammilton Nial 290, 296 Haraway Donna 18, 63, 71, 73–74, 77, 79–80 Harris Julia 165, 175 Hart Stephen 138, 143 Hartley Ralph 216 Hasson Uri 310, 314 Hauser Marc 131 Hegel Georg Wilhelm Friedrich Heise Ursula K. 93, 106, 112 Heisler Prudence 164–165, 170, 172, Heller Michał 216, 223, 284, 288, 123, 128 174 300 Henke Christoph 238–239, 244 Heraklit z Efezu 196 Herzog Werner 273 Hetmański Marek 216, 222 Heylighen Francis 215, 222 Hilgier Marek 153, 161 Hill Susanna S. 165, 175 Hirose Shiego 274 Ho Emily S. 170, 172, 175 Hobbes Thomas 11, 21 Hoffman Antoni 8, 20 Hofstader Douglas 18 Hohol Mateusz 82–84, 91 Hölderlin Friedrich 330 Holland Kerry 168, 170, 172, 174 Hołówka Jacek 200, 210 Hołówka Teresa 30, 45 Honet Roman 328, 339 Horecka Aleksandra 142, 143 Huggin Graham 94, 113 Hull David 18 Hume David 11–12, 36 Hutchins Michael 31, 45 Huxley Julian 9 Iacoboni Marco 313–314 Ihnatowicz Edward 286 Ingarden Roman 216 Iwanow Wiaczesław Wsiewołodo- wicz 49, 53–54, 60 Izotow Andriej I. 48, 60 Jacob François 9 Jacyno Małgorzata 252, 259 Jadacki Jacek 142–143, 217, 223 Jagodzińska Maria 221–222 Jakobson Roman 53 Jamieson Dale 40, 45 Janiak-Osajca Agnieszka 58, 60 Janowska Katarzyna 156, 160 Jansen Vincent A. 133, 144 Jansen-Campbell Lauri A. 158, 161 Janus Elżbieta 202, 209 Jasińska-Kania Aleksandra 183, 186, 197, 209 IndEKS nAzWISK 345 Kartezjusz, właśc. Descartes René 11, 32–35, 216, 222 Kasprzysiak Stanisław 155, 160 Kempny Marian 252, 259 Kepes György 286 Kerckhove Derrick, de 38, 45, 255, 340 259 Jawłowska Aldona 252, 259 Jenkins Henry 251–252, 259 Jones M. Tim 268, 273–275, 279 Jones Stevens 284 Kac Eduardo 251, 291 Kaczmarek Kamil M. 120, 126, 128 Kaiser Erika M. 164, 174 Kalat James W. 143 Kaleta Tadeusz 47, 60 Kamińska Magdalena 193, 209 Kanajew Iwan 53 Kant Immanuel 33–34, 36 Kapela Jaś, właśc. Kapela Jan 318, Kheel Marti 105 Khun Thomas 8 Kiełczewski Dariusz 102, 113 Kierul Jerzy 192, 209 King Ynestry 105 Kirby Simon 131, 143 Klawiter Andrzej 306, 314 Kleinman Arthur 157, 161 Klisowska Małgorzata 283, 300 Kluckhohn Clyde 199 Kluszczyński Ryszard W. 252, 259, 261, 264–267, 279, 286–288, 300 Kłak Tadeusz 65, 80 Koch Christian 240 Kocur Mirosław 312, 314 Kofler Edward 216 Komarova Natalia L. 144 Komendant Tadeusz 184, 186 Konieczny Jacek 263, 279 Koomar Jane A. 163, 174 Korbel Janusz 101, 113 Kordys Jan 49, 60 Kornatowski Wiktor 33, 44 Koziol Leonard F. 163, 170, 174 Kozłowski Tomasz 181, 186 Kozubski Wojciech 149, 161 Krajewski Władysław 282, 300 Krakauer David C. 144 Krasnych Wiktoria W. 48, 60 Kroeber Alfred Louis 199 Kronenberg Anna 99–101, 103, 113 Kropaczewski Krzysztof 48, 61 Kryczyńska-Pham Anna 205, 208 Krzanowska Halina 125, 128 Krzemieniowa Krystyna 15, 20, 89, 91, 193, 209, Krzemień-Ojak Sław 312, 315 Krzysztofek Kazimierz 317, 340 Krzyżanowski Dominik 158, 161 Kuczkowski Krzysztof 324–325, 340 Kull Kalevi 50–55, 57–59, 61 Kurcz Ida 131, 133, 139, 143 Kurth-Schai Ruthanne 110, 113 Kwade Elżbieta 240, 244 Kwiatek Łukasz 83–84, 91 Lacey Bruce 286 Lachowska Dorota 123, 129 Lakoff George 18 Lamarck de, Jean-Baptiste 7, 9, 21 Lambert Paul 112–113, 123 Laming Anette 28, 45 Lane Shelly J. 166–167, 175 Langton Chris 275 Latour Bruno 18, 71, 73–74, 80, 275, 279 Laurent John 191 Leary Mark R. 157–158, 161 346 IndEKS nAzWISK Lee Whorf Benjamin 30, 45 Legler Gretchen T. 94, 114 Legowicz Jan 11, 21 Leibniz Gottfried Wilhelm 11, 233, Lejman Jacek 15, 21, 25, 30, 37–38, 241 41, 45, 47, 61 Lekszycki Paweł 327 Lenski Gerhard 119, 128 Leong Han Ming 163–165, 173–174 Lessig Lawrence 255 Lévi-Strauss Claude 28, 30, 45, 51, 201–202, 208–209 Lévy-Bruhl Lucien 30 Liberski Paweł P. 149, 161 Lightfoot David 142–143 Linton Ralph 183, 186, 197, 209 Lipa Michał 192, 209 Locke John 12 Loer Joseph R. 109, 114 Lorenz Konrad 16, 38, 45, 90 Love Glen A. 93, 95, 114 Lovelock Gaja James 16 López Francisco 304 Lubański Mieczysław 216, 222–223 Luhmann Christian 240 Lumsden Charles J. 193, 209 Lurquin Paul F. 18, 21 Lynch Aaron 217, 223 Łomnicka Zofia 192, 210 Łotman Jurij 51–59, 61, 202, 206, 209 Łukasik Andrzej 143 MacDonald Geoff 157–158, 161 Madaliński Michał 8, 21 Maeterlinck Maurice 191 Malewska Hanna 156, 161 Malina Frank 286 Malina Roger 286 Malinowski Bronisław 198–199, 209 Malsburg Christoph, von der 240 Malthus Thomas 123 Małecki Wojciech 72, 81 Mandelker Amy 53 Manovich Lev 311, 314 Maple Terry L. 31, 45 Maran Timo 51 Marco Elysa J. 165, 175 Marek Natalia 82, 91 Margulis Lynn 16, 76, 80 Markiewicz Henryk 11 Markiewicz Piotr 303, 305, 314 Marody Mirosława 263, 279 Marsden Paul 18, 192–193, 210 Marzęcki Józef 30, 46 Maslow Abraham H. 177 Matiussi Claudio 268, 279 Matuszewska Katarzyna 135, 143 Mauss Marcel 30, 45 Maxwell James Clerk 286 May-Benson Teresa A. 163, 174 Mayenowa Maria Renata 202, 209 Mayr Ernst 8–9, 21, 120, 125, 128– 129 174 Mayzner-Zawadzka Ewa 149, 160 Mazur Marian 216–217, 223 Mazur Roman 149, 161 McCreedy Paula 164–165, 170, 172, McGrew William C. 85, 92 McLuhan Marshall 38, 45, 262, 279 McQueen Alexander 278 Mead Margaret 200, 210 Meckelburg Ernst 144 Mecner Paweł 133, 144 Mencwel Andrzej 41, 46 Menzel Peter 274, 279 IndEKS nAzWISK 347 Menzel Randolf 240 Merchant Carolyn 102, 104, 114 Mérö László 237–238, 244 Mersch Peter 232, 244 Mestrovic Stjepan 326, 340 Metzger Bruce Manning 126, 128 Michael Nehls 232 Mikos Jarosław 17, 21, 192, 210, 221, 223 174–175 Mill John Stuart 39, 45 Miller Geoffrey 16, 18, 131, 144 Miller Lucy Jane 166, 167, 170, Millikan Ruth Garrett 229–230, 244 Minc Zara 54 Miś Andrzej 33, 45 Miś Hanna 33, 45 Mitchell William J. 264, 266, 269, 61 Morus Tomasz 32 Mozgowoj John 59, 61 Mozgowoj John P. 59 Mucharski Piotr 156, 160 Mukherjee Pratik 165, 175 Naisibitt John 288, 300 Naisibitt Nana 288, 300 Narvesona Jan 40, 45 Nau Heino H. 224, 244 Neumann John, von 88 Newton Izaak 286 279 Mizielińska Joanna 102, 114 Montaigne Michel 32 Monyer Hannah 240 Morgan Lewis Henry 197 Morin Edgar 7, 14–15, 21 Morris Charles 51, 53 Morris David 151, 158–159, 161 Morris Desmond 26, 28, 38, 45, 47, Nietzsche Fryderyk 12, 34 Nijakowski Lech M. 277, 279 Nin Anais 96, 114 Nishida Toshiada 85, 92 Niyogi Partha 144 Norton Bryan 31, 45 Nowak Agnieszka 119, 129 Nowak Andrzej 212, 215, 216, 220–222 Nowak Martin 131, 133, 144 Nowak Tomasz 137, 144 Nowicka Ewa 212, 223 Nusbaum Józef 177, 186 Oberman Lindsay 180, 186 Ochab Martyna 159–160 Olszański Grzegorz 316, 326, 328– Oostrik Matthias 308, 310, 314 Orenstein Gloria Feman 99, 105, 331, 340 114 Ossowska Maria 39, 45 Osten Elizabeth T. 166–167, 175 Ostolski Adam 79–80 Ostromęcka Helena 8, 21 Owen Julia P. 165, 170, 172, 175 Papastergiadis Nikos 251, 259 Parker K. Langloh 112–113 Parsons Talcott 120 Pascal Blaise 12, 21 Pask Gordon 269 Pawlicka Urszula 332 Pawluś Kamila 263, 279 Payne Malcolm 158, 161 Peirce Charles 48, 51, 53 Philips David P. 176 Philips Douglas 288, 300 Piątek Zdzisława 26, 31, 45, 144 Piątkowski Włodzimierz 149, 161 348 IndEKS nAzWISK Picasso Pablo 289–290, 292, 296, Pickering Andrew 269 Pico della Mirandola Giovanni 11, 297, 303 21 Pietraszko Stanisław 90–91 Pinker Steven 18, 119, 129, 131, 144 Piotrowicz Ludwik 11, 20 Piotrowski Robert 192, 209 Plant Judith 105 Platon 11, 32 Plotkin Henry C. 10, 18, 21 Plotkin Joshua B. 133, 144 Plumwood Val 95, 114 Plutarch z Cheronei 31 Podgórni Łukasz 316, 332, 340 Pollick Amy S. 136, 144 Pollock Nancy 166, 175 Porfiriusz 31 Potiguara Eliane 111, 114 Prigogine Illya 58 Prokopiuk Jerzy 29, 45, 198, 209 Protagoras z Abdery 11 Przybysz Piotr 303, 305, 306, 314 Przyrowski Zbigniew 167, 175 Pufendorf Samuel, von 197 Puff Melanie 257, 259 Puppel Stanisław 48, 61 Quételet Lambert 123 Radomski Norbert 192, 209, 218, Radwan Jacek 125, 128 Rakowski Tomasz 148, 161 Ramachandran Vilayanur 16, 180, 222, 228 186, 303, 312, 314 Ratner Nen Bernstein 139, 143 Rattasepp Silver 51 Razak Arisiki 105 IndEKS nAzWISK 161 Rączaszek Joanna 181, 186 Reber A. 50, 61 Regan Tom 40, 45 Reinhard Wolfgang 146, 153–154, Reuter Gerson 224–228, 244 Reynolds Vernon 85, 92 Reznikowa Żanna I. 48, 61 Rich Adrienne 102, 114 Riley Mike 263, 279 Rizzolatti Giacomo 178–179, 186, 305, 312 Rolston Holmes 40, 45 Romanowski Andrzej 11 Romero Diana Villanueva 98, 114 Rond d’Alembert, le Jean 12 Rorty Richard 71, 81 Rosiek Stanisław 146, 161 Rösler Frank 240 Ross Ashby 216 Roth Gerhard 240 Rousseau Jan Jakub 33, 34, 36 Roux Jean-Paul 78, 80 Rowan Andrew 31, 45 Różewicz Tadeusz 64, 66 Rubin Edgar 303 Ruckert Felix 304, 313 Runciman Walter G. 124–126, 129 Rybicki Paweł 34, 46 Ryszkiewicz Marcin 18, 20, 76, 80, 300–301 Saciuk Robert 156, 161 Sacks Oliver 16 Sagan Carl 288, 300 Sakowicz Eugeniusz 29, 46 Salt Henry 39 Sandberg Anders 215, 218–219, 222 Sanderson Stephen 119, 129 Sapir Edward 30, 46 349 Saussure Ferdinand, de 53 Savage-Rumbough Sue 131 Schaefer Carol 111, 114 Schechner Richard 304, 306–307 Scheich Henning 241 Scheler Max 30, 46, 122, 129 Schöffer Nicolas 286 Schopenhauer Artur 34 Schöpf Christine 250, 258–259, 286 Schreder Michel 47 Schreider Jurij 56 Schurz Gerhard 232–235, 244 Schweber Silvan S. 123, 129 Schweitzer Albert 34– 36 Sebeok Thomas A. 48, 50, 51, 54, 59 Semon Richard 191 Sessions Robert Alan 97 Shannon Claude E. 216–218, 223, 268, 269, Shannon Tom 286 Sheldrake Rupert 15, 21 Shilling Chris 149, 161 Shiva Vandany 105, 108 Shugar Grace Wales 144 Shusterman Richard 71, 72, 80 Sikorski Wiktor 38, 45 Sikorzyńska Anna 171, 175 Silbert Lauren J. 309–310, 314 Simpson George Gaylord 9 Singer Peter 18, 38–39, 43, 46 Singer Wolf 224–225, 231–232, 241, Sitek Wojciech 287, 300 Skinner Burrhus Frederic 228 Skolimowski Henryk 37, 100 Skoneczny Marek 17, 20, 185–186, 194, 209, 211, 222, Skowrońska Marta 149, 161 Sławek Tadeusz 146, 152, 161 Sławiński Janusz 263, 279 244 Smith Adam 123 Smith Huston 277, 279 Smith John Maynard 8, 21 Smoczyńska Magdalena 144 Smoleńska Elżbieta 102, 114 Smolin Lee 9, 10, 21 Snow Charles Percy 281–287, 291, 297, 300 Snow Pamela C.168, 170, 172, 174 Sobol Agnieszka 328 Soderqvist Jan 264, 278 Sokal Alan 195, 210, 285, 300 Sokolski Jacek 90, 91 Sokołowska Anna 103, 114 Sokołowska Magdalena 149, 161 Sommer Volker 225, 231, 244 Sorokin Pitirim A. 26, 37 Spencer Herbert 120–121 Spengler Oswald 30, 46 Sperber Dan 18 Spinazzola Joseph 164, 174 Spretnak Charlene 105 Stalmaszczyk Piotr 131, 144 Stankiewicz Sebastian 71, 80 Stanosz Barbara 30, 216, 222 Stańczyk Xawery 318–319, 326–327, 340 Starhawk 99, 101, 103, 105, 111, 114 Stasiak Halina 198, 209 Stawarz Weronika 283, 300 Stegmüller Dagmar 224, 244 Stelarc, właśc. Stelios Arcadiou 255 Stengers Isabella 58 Stephen Matthews 144 Stephens Greg J. 310, 314 Stephenson Jennifer 163–165, 173– 174 Stevens Elizabeth F. 31, 45 Stępnik Andrzej 212–213, 221, 223 Stocker Gerfried 250, 258–259, 286 350 IndEKS nAzWISK Stoinski Tara S. 31, 45 Stokowska Maria 11, 20 Stone Linda 18, 21 Strube Gerhard 225 Suchowierow Anton W. 49 Sugiyama Yukimaru 85, 92 Symon Donald 18 Szacka Barbara 145 Szacki Jerzy 8, 21, 120, 129 Szahaj Andrzej 71, 81 Szaniawski Klemens 217–218, 223 Szarski Henryk 125, 128 Szaruga Leszek 286, 301 Szathmáry Eörs 8, 21 Szawarski Zbigniew 40–41, 46 Szczeklik Andrzej 154, 161 Szczepaniak Mikołaj 263, 279 Szewczyk Władysław 11, 21 Szkot Duns 12 Szubert Mateusz 157, 161 Szwajcer Piotr J. 192, 209, 285, 300 Szymański Sebastian 10, 20, 199, 209, 263, 279 Szymborska Wisława 196 Ślaga Szczepan W. 216, 223 Śliwiński Piotr 320, 340 Świderek Jolanta 31, 46 Świetlicki Marcin 319–321, 328, 340 Świrszczyńska Anna 64–77, 79, 81 Tanalska-Przylęba Anna 29, 45 Taranek Maciej 333, 339, 340 Taranowicz Iwona 158, 161 Tarde Jean-Gabriel 193 Tatarkiewicz Władysław 11–12, 21 Taylor Dorceta E. 110, 114 Taylor Paul W. 26, 46 Tchoń Krzysztof 274, 279 Tembrock Gunter 144 Tempczyk Michał 18, 20, 300, 301 Thomas Eric 160 Thomas Keith 40 Thornbert Karen 93, 106, 112 Thorpe William H. 181, 182 Thorwald Jurgen 155, 161 Tiffin Helen 94, 113 Timoszyk Anna 58, 60 Tomasello Michael 131, 181, 186 Tomasz z Akwinu, św. 11–12 Tooby John 18 Turopolski Witold 18, 20, 300–301 Turowski Aleksiej 51 Turski Piotr 192, 194, 209, 215, 222 Tutin Caroline E. G. 85, 92 Tylor Edward Burnett 197, 210 Tymieniecka-Suchanek Justyna 61 Uexküll Jakob Johann, von 47, 55, Uexküll Thure, von 50, 59, Ulay, właśc. Frank Uwe Laysiepen 57, 59 304, 307 Ulicka Danuta 49, 60 Upton Eben 263, 279 Urbanek Dorota 184, 186 Urbanik Kazimierz 216 Uspieński Boris 202, 206, 209 Vargas Sadako 164–175 Vernadskij Vladimir Ivanovič 8 Vertes Joan 170, 172, 175 Vetulani Jerzy 86–88, 90–92 Waal de Frans 16, 136, 144 Wacewicz Sławomir 131, 144 Walbam Katherine M. 165, 170, 172, 175 Waloszczyk Konrad 36, 39, 46 Walter Chip 141, 144 IndEKS nAzWISK 351 Walter Natasha 102, 114 Ward Medea Peter 16 Warren Karen J. 94, 97, 112, 113 Warren Mary Anne 40, 46 Warwick Kevin 255 Waśko Andrzej 317 Weaver Warren 216–217, 223 Weber Max 122–123, 129 Weil Simone 156, 161 Weiner January 25, 45 Welsch Wolfgang 85, 92 Węgrzecki Adam 122, 129 Wężowicz-Ziółkowska Dobrosława 8, 18, 21, 185, 187, 192, 210, 212, 214–215, 219, 222–223, 285, 301, White Kenneth 93–94, 96, 99, 100, 113, 115 Whiten Andrew 85, 92 Wierciński Hubert 148, 161 Wierzbicka Anna 199, 210 Więckowski Wiesław 18, 21 Wikarjak Jan 32, 33, 44 Wilkins John 229 Wilkoszewska Krystyna 71, 81, 92, 312, 315 Williams George 125, 129, 204 Williams Pharrell 338 Williams Simon J. 149, 160 Wilson Edward Osborne 16, 17, 21, 136, 145, 192–193, 209–210, 221, 223, 273 Władimirowa Elina 48, 59, 61 Wojtyła Konrad 334–335, 340 Wolf Naomi 102 Wolfe Cary 90 Wolny Agnieszka 328 Wordliczek Jerzy 149 Wójta-Kempa Monika 158, 161 Wrangham Richard W. 85, 92 Wright Robert 18, 192, 210 Wunn Ina 127, 129 Wyrwicka Wanda 176–177, 179–181, 187 Yao Steven G. 253, 259 Zaborek Dariusz 75, 81 Zachariasz Andrzej L. 30, 46 Zahavi Amotz 16 Zajączkowski Andrzej 28, 45, 201, Zawojski Piotr 10, 250, 259, 262, 265–268, 279, 282, 286–288, 292, 297–298, 300–301, 312, 315 Ząbek Maciej 148, 161 Zdanowski Henryk 90 Zeki Semir 303, 315 Zimand Roman 7, 14, 21, 30 Zimbardo Philip George 171, 175, 209 273 Zimmerman Michael E. 26, 46 Znaniecki Florian 41, 46 Żeleński (Boy) Tadeusz 12, 21 Żyłko Bogusław 48, 52, 55, 61 Opracowała Małgorzata Kołodziej 352 IndEKS nAzWISK […] dokonująca się radiacja adaptacyjna idei biologicznych dopro- wadziła do wyłonienia się form (humanistyk) przystosowanych do użytkowania różnych siedlisk i zasobów. Być może nawet do wyod- rębnienia się dwóch gatunków humanistyki: ekoposthumanistyki – zaangażowanej, nieantropocentrycznej, relacyjnej, zmierzającej, poniekąd, do Deleuzjańskiego stawania-się-niewykrywalną oraz a-antropocentrycznej, obiektywistycznej, materialistycznej i nie- zaangażowanej humanistyki postewolucyjnej […]. Mimo wpływu tych samych idei, różni je bardzo wiele. Zdecydowanie łączy jednak głębokie zdystansowanie wobec tradycyjnie pojmowanego huma- nizmu z centralną pozycją człowieka jako miary. To niewątpliwie nowa humanistyka po objawieniach (biologicznych). Z Wprowadzenia Więcej o książce CENA 36 ZŁ (+ VAT) ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-821-7
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Biological Turn. Idee biologii w humanistyce współczesnej
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: