Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00316 007394 11258731 na godz. na dobę w sumie
Biologiczne produkty lecznicze. Aspekty prawne - ebook/pdf
Biologiczne produkty lecznicze. Aspekty prawne - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8107-131-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> medyczne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Publikacja w sposób kompleksowy prezentuje kluczowe problemy prawne z obszaru leków biologicznych stanowiących jedną z najważniejszych innowacji w dziedzinie medycyny. Zawiera analizę aktualnych przepisów prawa dotyczących tych leków w zakresie:
ochrony patentowej,
zasad dystrybucji,
zasad refundacji.
Szczególną uwagę zwrócono na międzynarodowe aspekty obrotu lekami biologicznymi, ochronę nazw tych leków, a także, mając na uwadze wysokie koszty ich wytwarzania, na potrzebę lepszego wykorzystania bądź wprowadzenia nowych instrumentów prawnych z zakresu ubezpieczeń. Przedstawiono również postulaty zmian legislacyjnych.
Książka przeznaczona jest dla adwokatów, radców prawnych i rzeczników patentowych. Ponadto będzie przydatna pracownikom m.in. Ministerstwa Zdrowia, Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, Głównego Inspektoratu Farmaceutycznego, Narodowego Funduszu Zdrowia.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

redakcja naukowa Marek Świerczyński Dariusz Fuchs, Paweł Lenarczyk Natalia Łojko, Marek Świerczyński Zbigniew Więckowski, Łukasz Żarnowiec Biologiczne produkty lecznicze Aspekty prawne Warszawa 2016 Stan prawny na 1 września 2016 r. Recenzent Prof. UO Dariusz Szostek Wydawca Izabella Małecka Redaktor prowadzący Joanna Maź Opracowanie redakcyjne i łamanie JustLuk Poszczególne rozdziały napisali: Wstęp – M. Świerczyński Rozdział 1 – M. Świerczyński Rozdział 2 – N. Łojko Rozdział 3 – N. Łojko (pkt 2.4. – M. Świerczyński) Rozdział 4 – Z. Więckowski Rozdział 5 – Ł. Żarnowiec, M. Świerczyński Rozdział 6 – P. Lenarczyk Rozdział 7 – D. Fuchs © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN: 978-83-8092-755-1 Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści 5 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów ............................................................................................................. 9 Wstęp .............................................................................................................................. 15 Rozdział I. Definicja leków biologicznych oraz kluczowe problemy prawne ..... 21 1. Wprowadzenie ....................................................................................................... 21 2. Pojęcie leków biologicznych w kontekście biotechnologii .............................. 22 3. Historia leków biologicznych .............................................................................. 25 4. Leki biologiczne w Polsce .................................................................................... 26 5. Rodzaje leków biologicznych i konsekwencje ich rozróżnienia ..................... 28 6. Leki biopodobne ................................................................................................... 30 7. Leki biologiczne w systemie patentowym .......................................................... 32 8. Wyłączność danych i wyłączność rynkowa a leki biologiczne ........................ 41 9. Odrębności rejestracyjne leków biologicznych ................................................. 45 10. Monitorowanie bezpieczeństwa leków biologicznych ..................................... 47 11. Refundacja leków biologicznych ......................................................................... 48 12. Dystrybucja ............................................................................................................ 52 13. Problem zamiennictwa leków biologicznych .................................................... 53 14. Rozwój telemedycyny oraz systemu e-zdrowia ................................................. 56 15. Podsumowanie ...................................................................................................... 58 Rozdział II. Rejestracja leków biologicznych i monitorowanie bezpieczeństwa terapii biologicznych ...................................................................... 60 1. Wprowadzenie ....................................................................................................... 60 2. Geneza regulacji dotyczących rejestracji produktów biologicznych .............. 60 3. Rejestracja biologicznych produktów leczniczych ........................................... 61 3.1. Uwagi ogólne ................................................................................................. 61 3.2. Rejestracja leków biologicznych oryginalnych ......................................... 62 3.3. Rejestracja leków biopodobnych ................................................................ 63 3.4. Leki biopodobne a leki generyczne ............................................................ 64 6 Spis treści 4. Monitorowanie bezpieczeństwa i skuteczności terapii produktami leczniczymi biologicznymi .................................................................................. 67 Rozdział III. Refundacja leków biologicznych ...................................................... 72 1. Wprowadzenie ....................................................................................................... 72 2. System refundacyjny w Polsce ............................................................................. 72 2.1. Zasada pozytywnego koszyka świadczeń gwarantowanych ................... 72 2.2. Refundacja leków .......................................................................................... 75 2.3. Specyfika leków biologicznych w refundacji ............................................. 80 2.4. Znaczenie instrumentów dzielenia ryzyka dla leków biologicznych ..... 84 3. Refundacja a zamiennictwo leków biologicznych ............................................ 91 3.1. Uwagi ogólne ................................................................................................. 91 3.2. Zamiennictwo apteczne ............................................................................... 91 3.3. Zamiennictwo terapii szpitalnych .............................................................. 93 4. Konieczne zmiany w systemie refundacyjnym uwzględniające szczególny charakter leków biologicznych ............................................................................ 98 Rozdział IV. Dystrybucja krajowa leków biologicznych ...................................... 100 1. Wprowadzenie ....................................................................................................... 100 2. Dystrybucja – ujęcie ogólne ................................................................................ 101 2.1. Problemy definicyjne ................................................................................... 101 2.2. Obrót a dystrybucja ...................................................................................... 103 3. Obrót detaliczny .................................................................................................... 104 3.1. Uwagi ogólne ................................................................................................. 104 3.2. Apteka ............................................................................................................ 105 3.2.1. Wprowadzenie ................................................................................... 105 3.2.2. Kierownik apteki ............................................................................... 107 3.2.3. Wymogi lokalowe ............................................................................. 108 3.2.4. Dostępność produktów leczniczych w aptece ............................... 108 4. Obrót hurtowy ....................................................................................................... 109 4.1. Uwagi ogólne ................................................................................................. 109 4.2. Hurtownia farmaceutyczna ......................................................................... 109 4.3. Dobra Praktyka Dystrybucyjna .................................................................. 110 4.3.1. Wprowadzenie ................................................................................... 110 4.3.2. Leki biologiczne – szczególne wymogi dystrybucji ..................... 113 4.4. WHO – Dobra Praktyka Dystrybucyjna ................................................... 114 4.5. Dobra Praktyka Wytwarzania ..................................................................... 115 5. Podsumowanie części ogólnej ............................................................................. 115 6. Dystrybucja szpitalna leków biologicznych ...................................................... 116 6.1. Uwagi wprowadzające .................................................................................. 116 6.2. Kategorie dostępności refundacyjnej leków biologicznych .................... 117 6.3. System zamówień publicznych a ustawa refundacyjna ........................... 120 6.3.1. Uwagi ogólne ..................................................................................... 120 Spis treści 7 6.3.2. Ceny maksymalne ............................................................................. 120 6.3.3. Zamiennictwo (substytucja) ............................................................ 122 6.4. Zamówienia publiczne – analiza pod kątem specyfiki leków biologicznych ................................................................................................ 124 6.4.1. Dozwolony zakres określania przedmiotu zamówienia .............. 124 6.4.2. Kryteria wyboru oferty w postępowaniach przetargowych na leki biologiczne ............................................................................ 130 6.5. Wytyczne organów administracji publicznej w przedmiocie zamiennictwa (substytucji) leków biologicznych ..................................... 134 7. Studium prawnoporównawcze zjawiska zamiennictwa leków biologicznych ........................................................................................................ 139 7.1. Uwagi ogólne ................................................................................................. 139 7.2. Wielka Brytania ............................................................................................ 139 7.3. Francja ............................................................................................................ 142 7.4. Niemcy ........................................................................................................... 144 7.5. Dyrektywa wykonawcza Komisji 2012/52/UE ......................................... 145 8. Podsumowanie końcowe ...................................................................................... 146 8.1. Uwagi ogólne ................................................................................................. 146 8.2. Specyfika leków biologicznych – istota ...................................................... 148 8.3. Specyfika leków biologicznych – odrębność ............................................. 150 8.4. Raport regulacyjny – postulat branżowy ................................................... 151 8.5. Postulaty de lege ferenda .............................................................................. 154 Rozdział V. Dystrybucja międzynarodowa leków biologicznych ...................... 157 1. Wprowadzenie ....................................................................................................... 157 2. Ustalanie prawa właściwego ................................................................................ 159 3. Prawo właściwe dla zobowiązań z umów obejmujących obrót lekami biologicznymi – uwagi wprowadzające .............................................................. 164 4. Konwencja wiedeńska o międzynarodowej sprzedaży towarów a leki biologiczne ................................................................................................... 166 5. Poszukiwanie prawa właściwego dla umowy sprzedaży za pośrednictwem norm kolizyjnych zawartych w rozporządzeniu Rzym I ................................. 178 6. Ceny i marże sztywne według polskiej regulacji refundacyjnej oraz jej zakres przestrzenny ................................................................................. 190 7. Sztywne ceny i marże w kontekście wywozu leków ......................................... 193 8. Eksterytorializm polskiej ustawy refundacyjnej ............................................... 196 9. Przepisy o cenach i marżach sztywnych jako przepisy wymuszające swoje zastosowanie ............................................................................................... 203 10. Zagadnienia jurysdykcyjne .................................................................................. 212 11. Postulaty de lege ferenda ....................................................................................... 216 8 Spis treści Rozdział VI. System nazewniczy biologicznych produktów leczniczych ......... 218 1. Wprowadzenie ....................................................................................................... 218 2. System nazewniczy produktów leczniczych ...................................................... 220 3. Nazwa produktu leczniczego ............................................................................... 222 4. Nazwa produktu leczniczego w systemie Braille’a ............................................ 223 5. Nazwa biologicznych i biopodobnych produktów leczniczych a bezpieczeństwo pacjentów ................................................................................ 224 6. Nazwa biologicznego i biopodobnego produktu leczniczego przepisywanego na receptę .................................................................................. 226 7. Nazwa własna ........................................................................................................ 228 8. Nazwa naukowa (chemiczna) .............................................................................. 233 9. Kody klasyfikacji ATC i DDD substancji chemicznych ................................... 233 10. Nazwa powszechnie stosowana (INN) ............................................................... 236 11. Znak towarowy biologicznego produktu leczniczego ...................................... 238 12. Nazwa produktu leczniczego w działaniach marketingowych i reklamowych ....................................................................................................... 245 13. Podsumowanie ...................................................................................................... 246 Rozdział VII. Ubezpieczenia gospodarcze w obrocie lekami biologicznymi .. 248 1. Wprowadzenie ....................................................................................................... 248 2. Umowa ubezpieczenia, koasekuracji oraz reasekuracji w obrocie lekami biologicznymi ........................................................................................................ 251 2.1. Cechy umowy ubezpieczenia ...................................................................... 251 2.2. Umowa koasekuracji .................................................................................... 253 2.3. Reasekuracja .................................................................................................. 254 3. Terminologia ubezpieczeniowa w kontekście leków biologicznych .............. 256 4. Krąg podmiotów stosunku ubezpieczenia obrotu lekami biologicznymi ..... 258 4.1. Uwagi ogólne ................................................................................................. 258 4.2. Szczególny przypadek poszkodowanego ................................................... 259 5. Znaczenie i zakres prewencji ubezpieczeniowej w obrocie lekami ................ 260 6. Problematyka podwójnego i wielokrotnego ubezpieczenia w obrocie lekami biologicznymi ........................................................................................... 261 7. Jednolite prawo europejskie ................................................................................ 266 7.1. Transgraniczność materialnoprawna ......................................................... 266 7.2. Reguły jurysdykcyjne w europejskim prawie ubezpieczeniowym ......... 272 8. Podsumowanie ...................................................................................................... 274 Bibliografia .................................................................................................................... 275 Wykaz skrótów 9 WYKAZ SKRÓTÓW Akty prawne ABGB BGB dyrektywa 89/105 dyrektywa 2005/68 dyrektywa 2010/84 dyrektywa o lekach przeznaczonych dla ludzi dyrektywa o przejrzystości cen leków – austriacki kodeks cywilny – niemiecki kodeks cywilny – dyrektywa Rady 89/105/EWG z dnia 21 grudnia 1988 r. dotycząca przejrzystości środków regulujących ustalanie cen na produkty leczni- cze przeznaczone do użytku przez człowieka oraz włączenia ich w za- kres krajowego systemu ubezpieczeń zdrowotnych (Dz. Urz. WE L 40 z 11.02.1989, s. 8; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 5, t. 1, s. 345) – dyrektywa 2005/68/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 listopada 2005 r. w sprawie reasekuracji oraz zmieniająca dyrek- tywy Rady 73/239/EWG, 92/49/EWG, a także dyrektywy 98/78/WE i 2002/83/WE (Dz. Urz. UE L 323 z 9.12.2005, s. 1, z późn. zm.) – dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/84/UE z dnia 15 grudnia 2010 r. zmieniająca – w zakresie nadzoru nad bezpieczeń- stwem farmakoterapii – dyrektywę 2001/83/WE w sprawie wspólno- towego kodeksu odnoszącego się do produktów leczniczych stosowa- nych u ludzi (Dz. Urz. UE L 384 z 31.12.2010, s. 74, z późn. zm.) – dyrektywa 2001/83/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 6 li- stopada 2001 r. w sprawie wspólnotowego kodeksu odnoszącego się do produktów leczniczych stosowanych u ludzi (Dz. Urz. UE L 311 z 28.11.2001, s. 67, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie spe- cjalne, rozdz. 13, t. 27, s. 69) – dyrektywa Rady 89/105/EWG z dnia 21 grudnia 1988 r. dotycząca przejrzystości środków regulujących ustalanie cen na produkty leczni- cze przeznaczone do użytku przez człowieka oraz włączenia ich w za- kres krajowego systemu ubezpieczeń zdrowotnych (Dz. Urz. WE L 40 z 11.02.1989, s. 8; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 5, t. 1, s. 345) 10 dyrektywa o wynalazkach biotechnologicznych EGBGB k.c. Wykaz skrótów – dyrektywa 98/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 6 lipca 1998 r. w sprawie ochrony prawnej wynalazków biotechnologicznych (Dz. Urz. UE L 213 z 30.07.1998, s. 13; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 13, t. 20, s. 395) – przepisy wprowadzające kodeks cywilny niemiecki – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 380 z późn. zm.) Konstytucja RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. konwencja Lugano II (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) – Konwencja z dnia 30 października 2007 r. o jurysdykcji i uznawaniu oraz wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i hand- lowych (Dz. Urz. UE L 147 z 10.06.2009, s. 5) konwencja monachijska – Konwencja o udzielaniu patentów europejskich (Konwencja o paten- cie europejskim), sporządzona w Monachium dnia 5 października 1973 r., zmieniona aktem zmieniającym artykuł 63 Konwencji z dnia 17 grudnia 1991 r. oraz decyzjami Rady Administracyjnej Europej- skiej Organizacji Patentowej z dnia 21 grudnia 1978 r., 13 grudnia 1994 r., 20 października 1995 r., 5 grudnia 1996 r. oraz 10 grudnia 1998 r., wraz z Protokołami stanowiącymi jej integralną część (Dz. U. z 2004 r. Nr 79, poz. 737 z późn. zm.) konwencja paryska konwencja rzymska konwencja wiedeńska k.p.a. k.p.c. OR PEICL p.p.m. – Konwencja z dnia 20 marca 1883 r. o ochronie własności przemysło- wej (konwencja paryska) (Dz. U. z 1922 r. Nr 8, poz. 58 z późn. zm.) – Konwencja o przystąpieniu Republiki Czeskiej, Republiki Estońskiej, Republiki Cypryjskiej, Republiki Łotewskiej, Republiki Litewskiej, Republiki Węgierskiej, Republiki Malty, Rzeczypospolitej Polskiej, Republiki Słowenii i Republiki Słowackiej do Konwencji o prawie właściwym dla zobowiązań umownych, otwartej do podpisu w Rzy- mie w dniu 19 czerwca 1980 r. (Dz. U. z 2008 r. Nr 10, poz. 57) – Konwencja Narodów Zjednoczonych z dnia 11 kwietnia 1980 r. o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów (Dz. U. z 1997 r. Nr 45, poz. 286 z późn. zm.) (ang. Convention for the International Sales of Goods, CISG) – ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administra- cyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 23 z późn. zm.) – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) – Obligationenrecht (szwajcarski kodeks zobowiązań) – Zasady Europejskiego Kontraktowego Prawa Ubezpieczeniowego (Principles of European Insurance Contract Law) – ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1792) p.p.m. z 1965 r. – ustawa z dnia 12 listopada 1965 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz. U. Nr 46, poz. 290 z późn. zm.) Wykaz skrótów 11 pr. farm. – ustawa z dnia 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne (tekst jedn.: p.w.p. p.z.p. rozporządzenie apteczne rozporządzenie Bruksela I rozporządzenie Bruksela I bis rozporządzenie DPD rozporządzenie nr 1235/2010 rozporządzenie nr 1257/2012 rozporządzenie o lekach przeznaczonych dla ludzi Dz. U. z 2008 r. Nr 45, poz. 271 z późn. zm.) – ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1410 z późn. zm.) – ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 2164 z późn. zm.) – rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 października 2002 r. w sprawie podstawowych warunków prowadzenia apteki (Dz. U. Nr 187, poz. 1565) – rozporządzenie Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wy- konywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz. Urz. WE L 12 z 16.01.2001, s. 1, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 19, t. 4, s. 42) – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz. Urz. UE L 351 z 20.12.2012, s. 1, z późn. zm.) – rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 13 marca 2015 r. w spra- wie wymagań Dobrej Praktyki Dystrybucyjnej (Dz. U. poz. 381 z późn. zm.) – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1235/2010 z dnia 15 grudnia 2010 r. zmieniające – w zakresie nadzoru nad bez- pieczeństwem farmakoterapii w odniesieniu do produktów leczni- czych stosowanych u ludzi – rozporządzenie (WE) nr 726/2004 usta- nawiające wspólnotowe procedury wydawania pozwoleń dla pro- duktów leczniczych stosowanych u ludzi i do celów weterynaryjnych i nadzoru nad nimi oraz ustanawiające Europejską Agencję Leków i rozporządzenie (WE) nr 1394/2007 w sprawie produktów leczni- czych terapii zaawansowanej (Dz. Urz. UE L 348 z 31.12.2010, s. 1, z późn. zm.) – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1257/2012 z dnia 17 grudnia 2012 r. wprowadzające wzmocnioną współpracę w dziedzinie tworzenia jednolitego systemu ochrony patentowej (Dz. Urz. UE L 361 z 31.12.2012, s. 1) – rozporządzenie (WE) nr 726/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. ustanawiające wspólnotowe procedury wy- dawania pozwoleń dla produktów leczniczych stosowanych u ludzi i do celów weterynaryjnych i nadzoru nad nimi oraz ustanawiające Europejską Agencję Leków (Dz. Urz. UE L 136 z 30.04.2004, s. 1, z późn. zm.; Dz. Urz. Polskie wydanie specjalne, rozdz. 13, t. 34, s. 229) 12 Wykaz skrótów rozporządzenie Rzym I – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz. Urz. UE L 177 z 4.07.2008, s. 6, z późn. zm.) rozporządzenie Rzym II – rozporządzenie (WE) nr 864/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczące prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych (Rzym II) (Dz. Urz. UE L 199 z 31.07.2007, s. 40) rozporządzenie SPC TFUE TRIPS TWE u.d.l. ustawa o URPL ustawa refundacyjna u.ś.o.z. u.u.o. wytyczne KE – rozporządzenie Rady (EWG) nr 1769/92 z dnia 18 czerwca 1992 r. dotyczące stworzenia dodatkowego świadectwa ochronnego dla pro- duktów leczniczych (Dz. Urz. UE L 182 z 2.07.1992, s. 1, z późn. zm.; Dz. Urz. Polskie wydanie specjalne, rozdz. 13, t. 11, s. 200) – Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012, s. 47) – załącznik 1C do Porozumienia w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej do Porozumienia ustanawiającego Świa- tową Organizację Handlu (WTO) sporządzonego w Marakeszu dnia 15 kwietnia 1994 r. (Dz. U. z 1996 r. Nr 32, poz. 143, załącznik) – Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 321E z 29.12.2006, s. 37) – ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 618 z późn. zm.) – ustawa z dnia 18 marca 2011 r. o Urzędzie Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (Dz. U. Nr 82, poz. 451 z późn. zm.) – ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o refundacji leków, środków spożyw- czych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów me- dycznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 345 z późn. zm.) – ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 581 z późn. zm.) – ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubez- pieczycieli Komunikacyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 392 z późn. zm.) – wytyczne Komisji Europejskiej z dnia 5 listopada 2013 r. w sprawie dobrej praktyki dystrybucyjnej dotyczącej produktów leczniczych do stosowania u ludzi (Dz. Urz. UE C 343 z 23.11.2013, s. 1) Czasopisma i zbiory orzecznictwa EIPR EPS IHR – European Intellectual Property Review – Europejski Przegląd Sądowy – Internationales Handelsrecht Wykaz skrótów 13 IME – Interdiszciplináris Magyar Egészségügy (Journal of Hungarian Inter- JZ KPP M. Praw. Nat. Biotechnol. NP OSNC OSP PiM PiP PiZS PNUŚ PPE PPHZ PPPM PSM PS PUG PZP RIW RPEiS YPIL ZEuP ZfRV disciplinary Medicine) – JuristenZeitung – Kwartalnik Prawa Prywatnego – Monitor Prawniczy – Nature Biotechnology – Nowe Prawo – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Orzecznictwo Sądów Polskich – Prawo i Medycyna – Państwo i Prawo – Praca i Zabezpieczenie Społeczne – Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego – Przegląd Prawa Europejskiego – Problemy Prawne Handlu Zagranicznego – Problemy Prawa Prywatnego Międzynarodowego – Przegląd Stosunków Międzynarodowych – Przegląd Sądowy – Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego – Prawo Zamówień Publicznych – Recht der Internationalen Wirtschaft – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny – Yearbook of Private International Law – Zeitschrift für Europäisches Privatrecht – Zeitschrift für Europarecht, internationals Privatrecht und Rechtsver- gleichung, wcześniej: Zeitschrift für Rechtsvergleichung ZNUJ PWiOWI – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace z Wynalazczo- ści i Ochrony Własności Intelektualnej Instytucje i organy orzekające ANSM AOTM CBER CHMP EMA EUIPO – Narodowa Agencja Bezpieczeństwa Leków i Produktów Medycznych (L’Agence nationale de sécurité du médicament et des produits de santé) – Agencja Oceny Technologii Medycznych (obecnie Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji, AOTMiT) – Centrum dla Oceny i Badań Biologicznych (Center for Biologics Eva- luation and Research) – Komitet ds. Produktów Leczniczych Przeznaczonych dla Ludzi (Com- mittee for Medicinal Products for Human Use) – Europejska Agencja Leków (European Medicines Agency) – Urząd Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (European Union Intellectual Property Office) 14 Wykaz skrótów EuropaBio – Europejskie Stowarzyszenie Przemysłu Biotechnologicznego (The Euro- FDA KIO NFZ NHS NSA SA SN TK TSUE URPL WHA WHO WSA Inne ATC BAN DDD DNL DPD DPW GVP HTA INN OTC OWU PPM SIWZ SPC TSH USAN pean Association for Bioindustries) – Agencja Żywności i Leków USA (U.S. Food and Drug Administration) – Krajowa Izba Odwoławcza – Narodowy Fundusz Zdrowia – Krajowy System Ochrony Zdrowia (National Health System) – Naczelny Sąd Administracyjny – sąd apelacyjny – Sąd Najwyższy – Trybunał Konstytucyjny – Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Europejski Trybunał Sprawiedliwości) – Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych – Światowe Zgromadzenie Zdrowia WHO (World Health Assembly) – Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organization) – wojewódzki sąd administracyjny – klasyfikacja anatomiczno-terapeutyczno-chemiczna (Anatomical The- rapeutic Chemical) – brytyjskie zatwierdzone nazwy (British Approved Name) – definiowana dawka dzienna (Defined Daily Dose) – działania niepożądane leku – Dobra Praktyka Dystrybucyjna – Dobra Praktyka Wytwarzania – Dobre Praktyki Systemu Nadzoru nad Bezpieczeństwem Farmakote- rapii EMA (Good Pharmacovigilance Practice) – analizy farmakoekonomiczne – nazwa powszechnie stosowana (International Nonproprietary Names) – leki dostępne bez recepty lekarskiej (over-the-counter drugs) – ogólne warunki ubezpieczenia – prawo prywatne międzynarodowe – specyfikacja istotnych warunków zamówienia – dodatkowe świadectwo ochronne – tyreotropina, hormon tyreotropowy (thyroid-stimulating hormone) – nazwa przyjęta w Stanach Zjednoczonych Ameryki (United States Ad- opted Name) Wstęp Marek Świerczyński 15 WSTĘP Leki biologiczne stanowią jedną z najważniejszych innowacji w dziedzinie medycyny1. Są stosowane w leczeniu ciężkich chorób, takich jak choroby nowotworowe, zawał, udary, cukrzyca czy choroby z autoagresji (autoimmunologiczne), jak toczeń układowy, układowe zapalenie naczyń, reumatoidalne zapalenie stawów, łuszczycowe zapalenie stawów, choroba Hashimoto, łuszczyca, sarkoidoza bądź stwardnienie rozsiane. Rynek leków biologicznych, będący istotnym czynnikiem nowoczesnego standardu ochrony zdrowia, rośnie szybciej niż pozostałe segmenty rynku farmaceutycznego2. Sprawdzają się prognozy o biotechnologicznej rewolucji w medycynie zapoczątkowa- nej przez farmaceutycznych pionierów tych nowych koncepcji3. W ciągu ostatnich lat stosunkowo wąska specjalistyczna dziedzina zmieniła się w olbrzymią branżę bio- technologiczną4. Perspektywy dalszego rozwoju ilustruje następująca statystyka: leki biologiczne mają obecnie 7,5 udziału w rynku farmaceutycznym, przy czym sta- nowią ponad 20 leków zarejestrowanych w ostatnich latach. Przeznacza się na nie 20 całkowitych wydatków na leki, a liczba ta wciąż wzrasta. Są przedmiotem 32 wszystkich programów rozwojowo-badawczych5. Oznacza to, że prawo musi nadążać za zwiększającym się znaczeniem rynku leków biologicznych. 1 Zob. Raport demosEUROPA – Centrum Strategii Europejskiej, Leki biologiczne w polskim systemie ochrony zdrowia, Warszawa 2015, s. 7. Raport stanowi odzwierciedlenie dyskusji z seminarium „Leki biolo- giczne w Polsce i w Europie – obecne i przyszłe wyzwania”, które odbyło się w Przedstawicielstwie Komisji Europejskiej w Warszawie w dniu 13 listopada 2014 r. (dalej: Raport demosEUROPA 2015). Na ten temat także K. Jakubiak, Lekarze potrzebują więcej informacji o lekach biologicznych, Puls Medycyny, 3 czerwca 2015, nr 10 (303), s. 16. Por. także relacja z seminarium na stronie Przedstawicielstwa Komisji Europejskiej w Polsce pod adresem http://ec.europa.eu/polska/news/141119_leki_pl.htm (dostęp 1.06.2016 r.). 2 H.H. Shih, P. Miller, D.C. Harnish, An Overview of Discovery and Development Process For Biologics (w:) Biological Drug Products: Development and Strategies, red. W. Wang, M. Singh, Wiley 2013, s. 24; A. Ostrowska- -Tomańska, Patentowanie wynalazków biotechnologicznych – problemy i kontrowersje (w:) Dynamika kultury a (r)ewolucja własności intelektualnej, t. 1, red. M. Burnecka, R. Próchniak, Wrocław 2007, s. 64. 3 J. Rifkin, The Biotech Century, New York 1998, s. 15; o nowej generacji biotechnologii pisze H. Yamane, Interpreting TRIPS. Globalisation of Intellectual Property Rights and Access to Medicines, Oxford 2011, s. 60–62. 4 E. Gold, B. Knoppers, Biotechnology IP Ethics, red. E. Gold, B. Knoppers, Ontario 2009, s. 1. 5 Dane zostały podane w skróconej formie na podstawie różnych źródeł. Zob. w szczególności IMS In- stitute report, Delivering on the Potential of Biosimilar Medicines: The Role of Functioning Competitive Mar- kets, 28 marca 2016, http://www.imshealth.com/en/thought-leadership/ims-institute (dostęp 1.06.2016 r.); T. Cook, Pharmaceuticals, Biotechnology and the Law, London 2016, s. 3–4, 7 i podawane przez autora Marek Świerczyński 16 Wstęp Dynamiczny rozwój rynku leków biologicznych w ostatnich latach jest związany z wy- gasaniem praw wyłącznych (patenty oraz inne sposoby ochrony wyłączności) na leki biologiczne referencyjne6, co skutkuje wprowadzeniem na rynek ich odpowiedników, czyli leków biopodobnych. Na proces ten wpływa również znacząca presja płatników publicznych na obniżanie kosztów (refundacji) terapii, m.in. przez zapewnienie szer- szego dostępu do leków biopodobnych7. Leki te są dostępne na rynku unijnym. Pierw- szy z nich został zarejestrowany i dopuszczony do obrotu w 2006 r.8, a w chwili oddania niniejszej publikacji do druku zarejestrowanych centralnie w UE zostało ponad 14 leków biopodobnych. Rynek ten jest na tyle atrakcyjny, że również polski przemysł farmaceu- tyczny9, a także światowe korporacje farmaceutyczne (tzw. Big Pharma) wprowadzają do obrotu własne leki biopodobne10. Duży rozgłos zyskała pierwsza w Europie rejestracja przeciwzakrzepowego leku biopodobnego przez polską spółkę Sciencepharma11. Rys. 1. Udział leków biologicznych w rynku farmaceutycznym źródła. Por. European Generic Medicines Association. Vision 2015, The EGA’s thoughts on how to improve the legal and regulatory framework for generic and biosimilar medicines, 2010; S. Simoens, Biosimilar Medi- cines and cost-effectivenes, Clinicoecon Outcomes Res 2011, nr 3, s. 29–36. Z polskiej perspektywy zob. ra- port z 2013 r. Sektor Farmaceutyczny i Biotechnologiczny w Polsce, Polska Agencja Informacji i Inwestycji Zagranicznych S.A., www.paiz.gov.pl/files/?id_plik=19607 (dostęp 1.06.2016 r.). 6 Lekami biologicznymi, które utraciły bądź w najbliższym czasie utracą wyłączność, są m.in.: rekombi- nowana insulina, interferony beta, przeciwciała monoklonalne: trastuzumab, rituximab, infiximab, etenercept. 7 H.G. Eichler, H. Hurts, K. Broich, G. Rasi, Drug Regulation and Pricing – Can Regulators Influence Affordability?, The New England Journal of Medicine 374, 12 maja 2016, nr 19, s. 1807–1809. 8 I. Ahmed, B. Kaspar, U. Sharma, Biosimilars: impact of biologic product life cycle and European experience on the regulatory trajectory in the United States, Clinical Therapeutics, February 2012, vol. 34, issue 2, s. 400–419. 9 K. Urbański, Polska farmacja idzie po miliardy, Forbes, 28 kwietnia 2016, s. 26. Autor zauważa m.in., że „w najbliższych latach ochronę patentową straci kilka leków, na których globalne koncerny zarobiły dziesiątki miliardów dolarów. To ogromna szansa dla polskich firm, by w ich miejsce wprowadzić własne specyfiki”. Autor zauważa ponadto, że „wyzwaniem są rosnące koszty tworzenia nowych specyfików”. 10 B. Calo -Fernández, J. Martínez -Hurtado, Biosimilars: Company Strategies to Capture Value from the Biologics Market, Pharmaceuticals (Basel), grudzień 2012, nr 5 (12), s. 1393–1408; H.H. Shih, P. Miller, D.C. Harnish, An Overview…, s. 24. Por. opracowanie Komisji Europejskiej pt. Co musisz wiedzieć o biopo- dobnych produktach leczniczych. Proces zwiększania odpowiedzialności sektora farmaceutycznego. Dostęp do leków w Europie, Ref. Ares (2014) 4263293, 18 grudnia 2014. 11 Clexane jest jednym z najbardziej dochodowych leków w branży farmaceutycznej – tylko w Polsce rocz- na sprzedaż wynosiła ok. 320 mln zł (publiczny płatnik wydaje 260 mln zł), w skali UE jest to ponad 6 mld zł. Marek Świerczyński Wstęp 17 Objaśnienie wykresu: Udział leków biologicznych w rynku unijnym jest znaczny i wzrasta. Wciąż dotyczy w istotnym stopniu leków objętych ochroną patentową. Stanowią one produkty o największej rentowności (best-selling medicines). Źródło: na podstawie danych IMS, EuropaBio. Guide on Biosimilars in Europe. When Science Meets Policy, wrzesień 2014 r. Rys. 2. Wzrastające znaczenie leków biopodobnych Objaśnienie wykresu: Wykres ilustruje zmiany zachodzące na rynku unijnym12. Udział leków biopodobnych stopniowo się zwiększa wraz z procesem wygasania patentów na pierwsze ge- neracje leków biologicznych referencyjnych. W skali globalnej przełom zapoczątkowało ot- warcie rynku amerykańskiego dla leków biopodobnych. Prognoza globalnego rynku leków biopodobnych jest szacowana na 55 mld dol. do 2020 r. zgodnie z raportem GBI Research. Źródło: na podstawie danych IMS, EuropaBio. Guide on Biosimilars in Europe. When Science Meets Policy, wrzesień 2014 r. Rozciągnięty w czasie proces wygasania pierwszych patentów (tzw. patent cliff13) na leki biologiczne oryginalne (innowacyjne, referencyjne) umożliwia wprowadzanie, rejestrację, sprzedaż i obejmowanie refundacją leków biopodobnych. Co więcej, wy- gasanie patentów dotyczy leków biologicznych generujących bardzo wysokie zyski (blockbuster drugs)14. Przewiduje się, że dynamiczny wzrost znaczenia leków biopo- dobnych będzie trwać co najmniej do 2020 r. 12 S.K. Niazi, Biosimilars and Interchangeable Biologics. Strategic Elements, Boca Raton 2016, s. 1 i n. W odniesieniu do rynku amerykańskiego zob. H.H. Shih, P. Miller, D.C. Harnish, An Overview…, s. 5. 13 T. Cook, Pharmaceuticals…, 2016, s. 28. 14 W  artykule A. Ward, England backs biosimilar challenger to Merck blockbuster, Financial Times, 26 stycznia 2016, wskazano, że dwa leki biopodobne, odpowiedniki leku Remicade, wytwarzanego przez Merck do leczenia reumatoidalnego zapalenia stawów, zostały zatwierdzone przez angielski Narodowy In- Marek Świerczyński 18 Wstęp W związku z tym pojawia się pytanie, jakie znaczenie ma prawo patentowe dla dal- szego rozwoju rynku leków biologicznych. Prawo patentowe ma przecież duży wpływ na promowanie innowacji w dziedzinie biotechnologii, a jego znaczenie praktyczne jest doniosłe, czego dowodzą olbrzymie nakłady finansowe ponoszone przez globalne korporacje farmaceutyczne na utrzymanie i ochronę patentów15. Wskazuje się, że wy- sokie koszty rozwoju oraz regulacyjne, związane z ryzykiem kopiowania produktów biotechnologicznych, wymagają skutecznej ochrony praw własności intelektualnej16. Z drugiej strony stwierdzono, że rewolucja biotechnologiczna może stanowić nieko- rzystne obciążenie dla systemu patentowego i podważać jego zdolności dostosowaw- cze. Zwrócono uwagę na interes publiczny, wskazując, że biotechnologia ma ścisłe po- wiązania ze sferą publiczną. Przynosi korzyści dla zdrowia publicznego, a jej rozwój jest wspierany ze środków publicznych. Społeczeństwo jest zatem zainteresowane na- tychmiastowym dostępem do innowacji biotechnologicznych. Z tego względu prawo własności intelektualnej nie może być traktowane jako „tarcza trzymająca społeczeń- stwo na dystans od dostępu do nowych technologii”17. W skali globalnej dyskusja na temat zakresu ochrony patentowej leków biologicznych odżyła w związku z trwają- cymi negocjacjami nad projektem Transatlantyckiego Porozumienia w dziedzinie Handlu i Inwestycji (TTIP), które ma zostać zawarte między Unią Europejską a Sta- nami Zjednoczonymi w celu stworzenia transatlantyckiej strefy wolnego handlu18. Pojawia się pytanie, jakie są konsekwencje rewolucji biotechnologicznej w dziedzinie leków dla polskiego przemysłu farmaceutycznego. W raporcie Perspektywy i kierunki rozwoju biotechnologii w Polsce do 2013 r.19 wskazano, że skuteczne badania aplika- cyjne nad technologiami leków nowoczesnej biotechnologii są możliwe dla polskiego sektora badawczo-rozwojowego i mogą doprowadzić do znacznego postępu w me- dycynie i ochronie zdrowia. Zaznaczono jednak, że konieczne są zmiany w ocenie stytut Zdrowia i Opieki, wraz z rekomendacją, aby przy rozpoczynaniu terapii u nowych pacjentów sto- sowany był najtańszy lek. Decyzja ta podkreśla wzrost znaczenia leków biopodobnych jako ważnej nowej kategorii leków, które pozwalają systemom opieki zdrowotnej na całym świecie obniżyć koszty stosowania leków. Leki biopodobne odgrywają taką samą rolę jak leki generyczne dla rozwoju konkurencji na ryn- ku leków po ustaniu ochrony patentowej. Co ważne, leki biopodobne będą dostarczane w uzgodnionej z publicznym płatnikiem poufnej cenie. Doszło więc do zawarcia porozumienia z zakresu dzielenia ryzyka (uzgodnienie cenowe). Znaczenie tego rodzaju porozumień jest szczególnie istotne dla refundacji leków biologicznych (zob. szerzej rozdział III). 15 A. Stack, International Patent Law. Cooperation, Harmonization and an Institutional Analysis of WIPO and the WTO, Cheltenham 2011, s. 165. 16 P. Ducor, Patenting the Recombinant Products of Biotechnology and Other Molecules, London 1998, s. 1. 17 K. Durell, IAM Stakeholders Rights: Can We Tame the „Wild West”? (w:) Biotechnology IP Ethics, red. E. Gold, B. Knoppers, Ontario 2009, s. 98. 18 Celem zawarcia TTIP jest zniesienie barier handlowych i inwestycyjnych oraz znaczące obniżenie kosztów administracyjnych i proceduralnych we wspólnym obrocie towarami, w tym lekami biologicznymi. 19 Perspektywy i kierunki rozwoju biotechnologii w Polsce do 2013 r., red. S. Bielecki, MNiSW 2005; http://www.biw.kuleuven.be/aee/clo/euwab_files/Bielecki2005.pdf (dostęp 1.06.2016 r.); por. raport firmy doradczej McKinsey, Polska 2025 – Nowy motor wzrostu w Europie, według którego Polska może stać się europejskim, a potencjalnie nawet globalnym centrum przemysłu farmaceutycznego. Zob. K. Urbański, Polska farmacja idzie…, s. 26. Marek Świerczyński Wstęp 19 osiągnięć badawczych opartych na istotnych wdrożeniach w zakresie badań aplika- cyjnych, opracowaniu technologii i uruchamianiu produkcji nowoczesnych leków biotechnologicznych. Stwierdzono również, że trendy światowe wskazują biotechno- logię jako podstawę przemysłu w przyszłości, a Polska nie może sobie pozwolić na zaniechanie próby odnalezienia swojego miejsca w tak istotnej dziedzinie. Powstaje zatem pytanie, dlaczego w chwili oddania niniejszej książki do druku przełom jesz- cze nie nastąpił. Czy barierą dla rozwoju rynku leków biologicznych są obowiązujące regulacje prawne? Pytanie to jest o tyle dziś istotne, że wsparciu dla krajowego rynku leków biopodobnych poświęcono uwagę także w „Planie na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju” Ministerstwa Rozwoju (tzw. plan Morawieckiego). Z badania Deloitte opublikowanego na początku 2016 r.20 wynika, że główną barierą dla rozwoju biotechnologii w Polsce są utrudnienia w pozyskiwaniu kapitału. Najbar- dziej popularnym i realistycznym sposobem na komercjalizację technologii opraco- wanych przez krajowych przedsiębiorców biotechnologicznych jest zawarcie umowy licencyjnej ze światową korporacją. Około 60 polskich przedsiębiorców biorących udział w badaniu za największy czynnik ryzyka dla działalności sektora uważa do- stęp do finansowania, w tym do funduszy publicznych i unijnych. Jednakże według 40 biorących udział w badaniu przedsiębiorców w najbliższym czasie warunki do prowadzenia działalności w tym segmencie rynku się poprawią. Większość bada- nych liczy na zmianę sytuacji w najbliższej przyszłości. Z punku widzenia tematu niniejszej monografii przedsiębiorcy z sektora biotechnologicznego stosunkowo po- zytywnie ocenili obecnie obowiązujące regulacje prawne. Według 76 z nich są one przyjazne lub umiarkowanie przyjazne. Czy takie postrzeganie przepisów jest obiek- tywne i zgodne z prawdą? Niniejsze opracowanie zawiera analizę obowiązujących przepisów prawa, które do- tyczą: 1) leków biologicznych, ze szczególnym uwzględnieniem ochrony patentowej; 2) zasad dystrybucji tych leków; 3) zasad refundacji przez płatnika publicznego. Szczególną uwagę zwrócono na międzynarodowe aspekty obrotu lekami biologicz- nymi, ochronę nazw leków biologicznych, a także, mając na uwadze wysokie koszty wytwarzania leków biologicznych, na potrzebę lepszego wykorzystania bądź wpro- wadzenia nowych instrumentów prawnych z zakresu ubezpieczeń. Podsumowanie każdego rozdziału zawiera, o ile jest to możliwe i zasadne, postulaty zmian legisla- cyjnych. Celem niniejszej publikacji jest rozpoczęcie pogłębionej dyskusji o kluczo- 20 Raport Deloitte, Biotechnologia w  Polsce. Branżowy punkt widzenia, 1 lutego 2016, http://www2. deloitte.com/pl/pl/pages/press-releases/articles/raport-biotech-2016.html (dostęp 1.06.2016 r.). Raport przedstawia wyniki ankiety przeprowadzonej przez Deloitte w sierpniu i październiku 2015 r. wśród spó- łek biotechnologicznych. Do wzięcia udziału w badaniu zostało zaproszonych 86 podmiotów działających w tym sektorze. Marek Świerczyński 20 Wstęp wych barierach prawnych dla rozwoju rynku leków biologicznych zmierzającej do stworzenia optymalnego modelu prawnego. Podjęcie tej tematyki uzasadniają także najnowsze wyzwania, w tym propozycja ujednolicenia cen leków w Unii Europejskiej oraz opuszczenia Unii Europejskiej przez Wielką Brytanię (m.in. w kontekście per- spektyw patentu jednolitego oraz faktu, że Europejska Agencja Leków rejestrująca większość leków biologicznych ma siedzibę w Londynie). W rozdziale I przedstawiono definicję leków biologicznych oraz wskazano na klu- czowe problemy prawne z naciskiem na dziedzinę prawa patentowego (M. Świer- czyński). W rozdziale II przedstawiono zagadnienia rejestracji i monitorowania bezpieczeństwa terapii biologicznych (N. Łojko), a w rozdziale III omówiono proble- matykę refundacyjną (N. Łojko oraz M. Świerczyński w odniesieniu do instrumen- tów dzielenia ryzyka). Rozdział IV poświęcono dystrybucji krajowej leków biologicz- nych (Z. Więckowski), a rozdział V – dystrybucji międzynarodowej (Ł. Żarnowiec i M. Świerczyński). Rozdział VI poświęcony jest systemowi nazewniczemu leków biologicznych oraz związanym z tym problemom prawnym (P. Lenarczyk). Ostatni, VII rozdział dotyczy ubezpieczeń gospodarczych w obrocie lekami biologicznymi (D. Fuchs). Autorzy dziękują Pani Profesor Jadwidze Pazdan za aktywne wsparcie inicjatywy podjęcia dyskusji naukowej nad uregulowaniem sytuacji prawnej leków biologicz- nych w Polsce, a także Panu Trevorowi Cookowi, twórcy kompleksowego opracowa- nia Pharmaceuticals, Biotechnology and the Law (trzecie wydanie z 2016 r.), za cenne wskazówki merytoryczne. Marek Świerczyński 1. Wprowadzenie Marek Świerczyński 21 Rozdział I DEFINICJA LEKÓW BIOLOGICZNYCH ORAZ KLUCZOWE PROBLEMY PRAWNE 1. Wprowadzenie Leki biologiczne są lekami wytwarzanymi z wykorzystaniem substancji pochodzą- cych z materiału biologicznego1. Leki te zapoczątkowały rewolucję w wielu dziedzinach medycyny. Stosowane są w cho- robach reumatoidalnych, przewodu pokarmowego, nowotworowych2, dermatologicz- nych3, neurologicznych, układu oddechowego oraz zaburzeniach metabolicznych4. Wprowadzenie leku biologicznego do terapii może skutkować przełomem w leczeniu, w szczególności w przypadku nowotworów oraz chorób układu odpornościowego5. Leki biologiczne mają bardziej złożoną strukturę aniżeli dominujące w terapii leki chemiczne. Skutkuje to istotnymi odmiennościami w procesie ich wytwarzania, do- puszczania do obrotu, monitorowania bezpieczeństwa6 oraz dopuszczalności substy- 1 H.H. Shih, P. Miller, D.C. Harnish, An Overview of Discovery and Development Process For Biologics (w:) Biological Drug Products: Development and Strategies, red. W. Wang, M. Singh, Wiley 2013, s. 3 i n. 2 M. Nowicki, J. Zimmer -Nowicka, Biofarmaceutyki oryginalne i leki biopodobne – co należy o nich wie- dzieć, aby zapewnić bezpieczeństwo leczenia?, Onkologia w Praktyce Klinicznej 2007, t. 3, nr 3, s. 120–127. 3 M. Woźniak -Wakuluk, R. Nowicki, Nowe możliwości lecznicze w dermatologii, Forum Medycyny Ro- dzinnej 2008, t. 2, nr 2, s. 139–143. 4 W.-H. Boehncke, H.H. Radeke, Introduction: Definition and Classification of Biologics (w:) Biologics in General Medicine, red. W.-H. Boehncke, H.H. Radeke, Berlin 2007, s. 1; K. Kaliński, Leki biologiczne i biopodobne, Gazeta Farmaceutyczna 2014, nr 9, s. 36. 5 S.K. Niazi, Biosimilars and Interchangeable Biologics. Strategic Elements, Boca Raton 2016, s. 1 i n.; K. Jakubiak, Lekarze potrzebują więcej informacji o lekach biologicznych, Puls Medycyny, 3 czerwca 2015, nr 10 (303), s. 16. 6 Por. najnowsze wytyczne UE w tym zakresie, które zaczęły obowiązywać 16 sierpnia 2016 r. – EMA, Guideline on good pharmacovigilance practices (GVP) Product- or Population -Specific Considerations II: Biological medicinal products, 4 August 2016, EMA/168402/2014, http://www.ema.europa.eu/docs/ en_GB/document_library/Scientific_guideline/2016/08/WC500211728.pdf (dostęp: 12.09.2016), więcej w rozdziale II niniejszej monografii. Marek Świerczyński 22 Rozdział I. Definicja leków biologicznych oraz kluczowe problemy prawne tucji (zamiennictwa)7. Jak wynika z analizy przeprowadzonej w niniejszej monografii, odrębności te mogą wymagać osobnego unormowania prawnego. Celem niniejszego rozdziału jest zasygnalizowanie kluczowych problemów praw- nych wynikających z braku istnienia regulacji prawnej dedykowanej dla leków bio- logicznych. Poszczególne kwestie zostaną szerzej omówione w kolejnych rozdziałach monografii. Zamiarem autora niniejszego rozdziału jest w szczególności zwrócenie uwagi na współzależność między systemem patentowym a systemem refundacyjnym. 2. Pojęcie leków biologicznych w kontekście biotechnologii W dziedzinie ochrony zdrowia wzrasta znaczenie biotechnologii oraz inżynierii ge- netycznej8. W świetle prawa własności przemysłowej leki biologiczne należy wiązać z innowacjami (wynalazkami) w dziedzinie biotechnologii, która wykorzystuje ge- netyczne właściwości organizmów do tworzenia leków i terapii lekowych9. Przemysł biotechnologiczny jest bardziej złożony i obejmuje wiele różnych dziedzin, nie tylko medycznych10. Wynalazki biotechnologiczne przybierają różne postaci11, a samo poję- cie biotechnologii obejmuje liczne technologie, z których tzw. czerwone dotyczą bio- farmaceutyków (czerwona biotechnologia)12. To ten fragment biotechnologii znajduje zastosowanie do ochrony zdrowia ludzkiego. Wynalazki biotechnologiczne znajdują szerokie zastosowanie w medycynie (np. uży- cie wybranych szczepów bakteryjnych wytwarzających substancje stosowane w le- czeniu wielu chorób, np. insulinę, hormon wzrostu, szczepionkę przeciw zapaleniu wątroby typu B, zastępczą krew i tkanki skórne)13. Wysokie koszty badań oraz za- interesowanie terapiami biologicznymi od początku zmuszały przemysł biotechno- 7 Zagadnienie zamiennictwa leków biologicznych jest przedmiotem licznych wypowiedzi w literatu- rze. Por. J.-L. Prugnaud, Substitution and Interchangeability (w:) Biosimilars: A New Generation of Biologics, red. J.-L. Prugnaud, J.-H. Trouvin, Paris 2012, s. 46–52. W niniejszej monografii, ze względu na jego zna- czenie, przedstawiamy to zagadnienie z różnych perspektyw, w szczególności: prawa patentowego (niniej- szy rozdział I), rejestracji (rozdział II), refundacji (rozdział III), dystrybucji (rozdział IV). 8 A. Ostrowska -Tomańska, Patentowanie wynalazków biotechnologicznych – problemy i kontrowersje (w:) Dynamika kultury a (r)ewolucja własności intelektualnej, t. 1, red. M. Burnecka, R. Próchniak, Wroc- ław 2007, s. 63. 9 Y. Li, International and Comparative Intellectual Property. Law, Policy and Practice, London 2009, s. 5. 10 Y. Chee, General principles of Intellectual Property Right (w:) Biomedical Science. Law Practice. From R D to Market, red. Z. Hamzah, Singapore 2007, s. 76. 11 A. Ramachadran, Protecting Biotechnology Inventions (w:) Biomedical Science. Law Practice. From R D to Market, red. Z. Hamzah, Singapore 2007, s. 80. 12 T. Cook, Pharmaceuticals, Biotechnology and the Law, London 2009, s. 6–7. Zielona biotechnologia dotyczy rolnictwa, głównie genetycznej modyfikacji roślin, biała biotechnologia odnosi się do wykorzysta- nia systemów biologicznych w przemyśle i ochronie środowiska, niebieska biotechnologia jest związana z rzekami, morzami i oceanami, natomiast fioletowa wiąże się z zagadnieniami społecznymi, np. ochroną własności intelektualnej, i etycznymi biotechnologii. 13 M. Smycz, Komentarz do ustawy – Prawo własności przemysłowej, LEX/el. 2002, kom. do zmiany art. 931 wprowadzonej przez Dz. U. z 2002 r. Nr 108, poz. 945. Marek Świerczyński 2. Pojęcie leków biologicznych w kontekście biotechnologii 23 logiczny do poszukiwania ochrony patentowej dla swoich wynalazków14. Zwrócono równocześnie uwagę, że stopień zapewnienia dostępu pacjentów do biofarmaceuty- ków jest zbyt niski15. Leki biologiczne (biologicals) definiuje się jako leki, których substancje czynne są wy- twarzane przez żywe organizmy przy wykorzystaniu metod biotechnologicznych i in- żynierii genetycznej16. Terapia, w której stosuje się leki biologiczne, nazywana jest te- rapią biologiczną. Leczenie biologiczne stanowi jedną z najnowocześniejszych metod farmakoterapii i przynosi oraz może przynieść w przyszłości pozytywne rezultaty. Dotyczy to w szczególności pacjentów, w przypadku których tradycyjne leczenie nie odniosło skutku lub powoduje poważne działania niepożądane albo jest niemożliwe do zastosowania17. Leki biologiczne działają w obrębie układu immunologicznego organizmu, sterując wytwarzanymi białkami, aktywując bądź osłabiając ich reakcję biologiczną. Efekt kliniczny leków biologicznych wynika z ich wybiórczego działa- nia na poziomie komórkowym18. W literaturze wskazuje się na następujące atrybuty leków biologicznych: 1) substancją czynną są duże cząsteczki polimerów biologicznych; 2) są to substancje wytwarzane przez żywe komórki; 3) są stosowane u pacjentów parenteralnie (iniekcyjnie); 4) działają na organizm człowieka za pośrednictwem procesów rozpoznawania mo- lekularnego19. Lekom biologicznym poświęcono w przepisach unijnych niewiele miejsca. W załącz- niku nr 1 do dyrektywy o lekach przeznaczonych dla ludzi wskazano, że „biologiczny produkt leczniczy to produkt, którego substancją czynną jest substancja biologiczna”. Substancją biologiczną jest zaś „substancja produkowana lub ekstrahowana ze źródła biologicznego, która wymaga dla swojego scharakteryzowania i oznaczenia jakości połączenia badań fizyko-chemiczno-biologicznych, wraz z procesem produkcyjnym i kontrolą”. W polskim pr. farm. nie występuje pełnowartościowa definicja legalna leku biologicznego, co skutkuje wątpliwościami interpretacyjnymi20. Wynikające z tego problemy, np. w dziedzinie refundacji, mają negatywny wpływ na autonomię lekarza oraz bezpieczeństwo pacjentów. W celu określenia zakresu pojęcia leku bio- logicznego art. 36b pr. farm. odwołuje się do sformułowania przyjętego w załączniku nr 1 do dyrektywy o lekach przeznaczonych dla ludzi. 14 Tamże. 15 J. Senker, Scientific Progress and Social Progress (w:) The Economic and Social Dynamics of Biotechno- logy, red. J. de la Mothe, London 2000, s. 58–60. 16 Raport demosEUROPA 2015, s. 7. 17 M. Nowicki, J. Zimmer -Nowicka, Biofarmaceutyki…, s. 120; M. Pełka, G. Broniarczyk -Dyła, Zasto- sowanie leków biologicznych w dermatologii, Postępy Dermatologii i Alergologii 2007, t. 25, s. 40. 18 Raport demosEUROPA 2015, s. 7; K. Jakubiak, Lekarze potrzebują…, s. 16. 19 Zob. szerzej M. Jakóbisiak, W. Lasek, T. Stokłosa, Immunologia, Warszawa 2009; Z. Herman, W. Kostow- ski, Farmakologia – podstawy farmakoterapii, Warszawa 2004; M. Kowalski, Immunologia kliniczna, Łódź 2000. 20 Raport demosEUROPA 2015, s. 11–12. Marek Świerczyński 24 Rozdział I. Definicja leków biologicznych oraz kluczowe problemy prawne Wyróżniane jest także pojęcie leku biopodobnego jako odmiany leku biologicznego21, o czym będzie jeszcze mowa. Według unijnych wytycznych dotyczących biopodob- nych produktów medycznych przygotowanych przez EMA w 2014 r. lek biopodobny jest to „biologiczny produkt medyczny, który zawiera wersję aktywnej substancji ory- ginalnego biologicznego produktu medycznego (referencyjne produkty medyczne), zatwierdzonego już w Europejskim Obszarze Gospodarczym”22. Lek biopodobny jest zatem odnoszony do referencyjnego (oryginalnego) leku biologicznego na podobień- stwo tradycyjnego rozróżnienia tzw. leków generycznych i innowacyjnych. Leków biologicznych nie należy mylić z lekami stosowanymi w medycynie naturalnej, choć mogłaby to sugerować ich nazwa. Leki biologiczne obejmują wiele substancji czyn- nych, od mniej złożonych, takich jak hormon wzrostu bądź insulina, poprzez bardziej złożone, takie jak przeciwciała, aż do bardzo złożonych wektorów genowych oraz wi- rusów23. Do leków biologicznych zalicza się również komórki podawane w celach lecz- niczych24. Ze względu na szeroki zakres potencjalnych potrzeb klinicznych oczekuje się, że ważny przełom w skutecznym leczenia wielu chorób będą stanowić terapie genowe25. Rys. 3. Różnice w budowie prostych leków chemicznych oraz złożonych leków bio- logicznych Objaśnienie rysunku: W odróżnieniu od tradycyjnych (chemicznych) leków, najczęściej opar- tych na małych cząsteczkach zawierających proste składniki czynne, leki biologiczne są znacz- nie bardziej złożone26. Skutkuje to trudnościami w ich wytwarzaniu, ponieważ nie jest łatwo 21 K. Ho, J.-H. Trouvin, Biologicals’s Characteristics (w:) Biosimilars: A New Generation of Biologics, red. J.-L. Prugnaud, J.-H. Trouvin, Paris 2012, s. 2. 22 CHMP/437/04 Rev 1. 23 M. Nowicki, J. Zimmer -Nowicka, Biofarmaceutyki…, s. 121. 24 W.-H. Boehncke, H.H. Radeke, Introduction: Definition…, s. 1. 25 M. Cohen, Patenting gene therapy (w:) Biomedical Science. Law Practice. From R D to Market, red. Z. Hamzah, Singapore 2007, s. 91. 26 S.K. Niazi, Biosimilars…, s. 18–19. Marek Świerczyński 3. Historia leków biologicznych 25 zachować jednolitość procesu wytwórczego27. Wytwarzanie jest złożoną procedurą i opiera się w znacznym stopniu na inżynierii genetycznej, co skutkuje wysokimi kosztami gotowego leku. Problemy te dotyczą zarówno biologicznych leków referencyjnych (oryginalnych), jak i leków biopodobnych28. Źródło: A. Fox, What are biologics and biosimilars? Why they are different?, prezentacja z warsztatu „Biological Medicines”, Bruksela, 7 marca 2012. 3. Historia leków biologicznych Leki biologiczne znane są już od początków XX w.29 Za narodziny terapii biologicznej uznaje się zastosowanie przez Besta i Bantinga w 1921 r. w leczeniu cukrzycy biał- kowego hormonu insuliny. W swojej nowoczesnej postaci biotechnologia jest jednak dziedziną młodą, opartą na odkryciu w 1953 r. (Watson i Crick) struktury podwójnej helisy DNA przechowującej informację genetyczną30. Odkrycia naukowe doprowa- dziły do komercjalizacji wynalazków biotechnologicznych. Choć biotechnologia jest oparta na naukach biologicznych, to jednak funkcjonuje głównie na skrzyżowaniu biologii i chemii (biochemia)31. Przełomowe znaczenie miały lata 80. XX w., gdy zo- stał wprowadzony pierwszy rekombinowany hormon wzrostu, doszło do pierwszej rejestracji rekombinowanej ludzkiej insuliny, a następnie erytropoetyny, czynników wzrostu dla granulocytów i płytek krwi oraz aktywatorów plazminogenu. Wynika to z wprowadzenia do przemysłu farmaceutycznego metod inżynierii genetycznej oraz szerszego wykorzystania biotechnologii32. Zaznacza się, że badania technolo- giczne zajmują wiele lat pracy i doświadczeń, a na ich rzeczywiste efekty trzeba cze- kać bardzo długo33. Leczenie biologiczne stosuje się często w chorobach, które mają podłoże immuno- logiczne. Do tych chorób zalicza się łuszczycę34, reumatoidalne zapalenie stawów, 27 A. Al -Sabbagh, E. Olech, J. McClellan, C. Kirchhoff, Development of biosimilars, Seminars in Arthritis and Rheumatism 2016, vol. 45 (Suppl. 5), s. S11–S18. 28 Tamże, s. 3. 29 E. Synowiec z demosEUROPA – Centrum Strategii Europejskiej na seminarium „Leki biologiczne w Polsce i w Europie – obecne i przyszłe wyzwania” zorganizowanym 13 listopada 2014 r. wskazała, że choć „historia leków biologicznych rozpoczęła się ponad 100 lat temu i udowodniły one swoje przełomo- we znaczenie w leczeniu wielu poważnych schorzeń, to pierwszy lek biopodobny został dopuszczony do obrotu w Europie dopiero w 2006 roku” (relacja sporządzona przez Przedstawicielstwo Komisji Europej- skiej w Polsce, http://ec.europa.eu/polska/news/141119_leki_pl.htm, dostęp 4.06.2016 r.). 30 J.D. Watson, F.H.C. Crick, A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid, Nature 1953, nr 171, s. 737–738. 31 G. Eliasson, The Industrial Potential of Biotechnology (w:) The Economic and Social Dynamics of Bio- technology, red. J. de la Mothe, London 2000, s. 37. 32 A. Ostrowska -Tomańska, Patentowanie wynalazków…, s. 64. 33 E. Waszkowska, Szanse wynalazków biotechnologicznych w  Polsce – wybrane aspekty, Warsza- wa 2015, z. 79, s. 4. 34 Leki biologiczne stają się ratunkiem dla pacjentów z ciężkimi postaciami łuszczycy, u których za- wiodły inne metody terapii – zob. K. Romańska -Gocka, Farmakoterapia łuszczycy, Terapia i Leki 2009, t. 65, nr 9, s. 653. Marek Świerczyński 26 Rozdział I. Definicja leków biologicznych oraz kluczowe problemy prawne młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów o przebiegu agresywnym oraz agresywną postać zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa. Leki biologiczne mają zasto- sowanie również w leczeniu nieswoistych zapaleń jelit. Współcześnie do podstawo- wych leków biologicznych zalicza się m.in.: insulinę (leczenie cukrzycy), erytropoe- tynę (anemia), hormon wzrostu (niskorosłość) oraz heparynę (zawały, zakrzepica)35. Przykładami leków biologicznych dotychczas dostępnych w UE są: Alefacept (Ami- vive, Biogen), Efalizumab (Raptiva, Serono), Etanercept (Enbrel, Wyeth), Infliksymab (Remicade, Centocor), Adalimumab (Humira, Abbot)36. Przyrostki nazw substancji czynnych zawartych w tych lekach mają istotne znaczenie informacyjne. Przyrostek „-cept” oznacza białko fuzyjne, „-zumab” – przeciwciało humanizowane, „-ksymab” – przeciwciało chimeryczne, „-umab” – przeciwciało ludzkie. Do kluczowych w terapii leków biologicznych zalicza się: 1) Infliximab – chimeryczne przeciwciało klasy IgG1 anty TNF-alfa, stosowane w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów, choroby Leśniows
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Biologiczne produkty lecznicze. Aspekty prawne
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: