Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
01242 012440 17894242 na godz. na dobę w sumie
Biskup Józef Gawlina jako opiekun Polaków na emigracji - ebook/pdf
Biskup Józef Gawlina jako opiekun Polaków na emigracji - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 568
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-226-3657-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> religioznawstwo i teologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-93%), audiobook).

W prezentowanej monografii autor postawił sobie zadanie ukazania roli bp. Józefa Gawliny, duchowego przywódcy Polaków na emigracji po drugiej wojnie światowej. Duchowny, wywodzący się z diecezji katowickiej, przedwojenny biskup polowy Wojska Polskiego, który podczas II wojny światowej towarzyszył polskim żołnierzom poza Polską, po 1945 roku pozostał na emigracji i mieszkając w Rzymie koordynował życie polskich katolików, którzy z różnych względów znaleźli się poza Ojczyzną. Zgodnie z papieską nominacją przez piętnaście lat (1949–1964) pełnił urząd Protektora Polskiej Emigracji. Opierając się na źródłach już publikowanych oraz innych dotychczas jeszcze nieznanych, odkrytych w archiwach krajowych oraz zagranicznych, autor wyjaśnia i precyzuje zasięg jurysdykcji kościelnej hierarchy w kolejnych latach jego posługi oraz prezentuje jego wkład w duszpasterstwo emigracyjne, akcentując nadanie mu specyficznego rysu. Wielką zasługą bp. Gawliny było rozwinięcie struktur polskiego duszpasterstwa emigracyjnego po II wojnie światowej. Stąd znaczący fragment monografii został poświęcony temu odcinkowi jego działalności: tworzeniu placówek Polskich Misji Katolickich, ustanawianiu ich rektorów i koordynacji ich pracy. Przedstawiona pozycja jest pierwszą próbą całościowego ujęcia roli bp. Józefa Gawliny w porządkowaniu struktur organizacyjnych duszpasterstwa Polaków zagranicą oraz kształtowaniu modelu pracy polskiego duchowieństwa wśród emigrantów po drugiej wojnie światowej. Atutem monografii jest zaprezentowanie po raz pierwszy wyjątkowo cennych materiałów źródłowych: Dzienników bp. Gawlina oraz dokumentów z archiwum Centralnego Ośrodka Emigracyjnego w Rzymie.

Książka jest adresowana do historyków, zajmujących się dziejami Polski i Polaków okresu II wojny światowej i czasów powojennych. Zainteresuje zwłaszcza badaczy polskiego środowiska emigracyjnego. To cenna pozycja dla wzbogacenia wiedzy na temat dziejów Kościoła katolickiego w Polsce.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

BISKUP JÓZEF GAWLINA JAKO OPIEKUN POLAKÓW NA EMIGRACJI Ks. Damian Bednarski BISKUP JÓZEF GAWLINA JAKO OPIEKUN POLAKÓW NA EMIGRACJI Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ■ Katowice 2019 Recenzent ks. Józef Szymański SPIS TREŚCI SŁOWO KSIĘDZA ARCYBISKUPA WIKTORA SKWORCA WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP Rozdział I DUSZPASTERSTWO PRZEDWOJENNE, EMIGRACJA I OPIEKA NAD CYWILAMI OD 1939 ROKU 1. Praca w diecezji katowickiej 2. Biskup polowy Wojska Polskiego 3. Poszerzona jurysdykcja biskupa polowego 4. Jurysdykcja w Wielkiej Brytanii po 1945 roku 5. Ordynariusz Polaków w Niemczech i Austrii 6. Biskup Gawlina w Rzymie 7. Kwestia powrotu bp. Gawliny do Polski po II wojnie światowej Rozdział II INSTYTUCJA PROTEKTORA POLSKIEGO WYCHODŹSTWA 1. Emigracja i protektorat od XIX wieku 2. Pełniący obowiązki protektora (od 1945 roku) i protektor (od 1949 roku) 3. Papież i kuria rzymska a duszpasterstwo emigracyjne 4. Kontakty z hierarchią zagraniczną 5. Relacje z kard. Stefanem Wyszyńskim Rozdział III STRUKTURY DUSZPASTERSTWA EMIGRACYJNEGO I POLSKIE MISJE KATOLICKIE 1.  Rektorzy PMK – bezpośredni współpracownicy bp. Józefa Gawliny w terenie 21 25 29 45 45 50 53 61 70 80 98 109 109 118 135 145 157 169 169 6 Spis treści 2. Polskie Misje Katolickie przejęte po prymasie Auguście Hlondzie 3.  Polskie Misje Katolickie utworzone przez bp. Józefa Gawlinę i wybrane 2.1. Francja 2.2. Belgia 2.3. Holandia 2.4. Wielka Brytania misje sąsiednie 3.1. Szwajcaria 3.2. Skandynawia 3.3. Półwysep Iberyjski 3.4. Ameryka Łacińska 3.5. Kraje Ameryki Łacińskiej bez struktur PMK 3.6. Ameryka Północna 3.7. Australia i Nowa Zelandia 3.8. Afryka 3.9. Azja Rozdział IV AKTYWNOŚĆ DUSZPASTERSKA 1. Klerycy i księża 2. Organizacje katolickie i pokrewne 3. Wizytacje i akcje duszpasterskie 4. Wystąpienia publiczne 5. Wydawnictwa Rozdział V GŁÓWNE ZAŁOŻENIA PROGRAMU DUSZPASTERSKIEGO BISKUPA POLONIJNEGO 1. Rodzina i pokrewne 2. Sprawy narodowe i patriotyczne 3. Inne zagadnienia ZAKOŃCZENIE ANEKS FOTOGRAFIE DOKUMENTY ŹRÓDŁOWE BIBLIOGRAFIA 176 176 186 192 197 208 208 213 226 231 244 248 254 263 267 275 275 291 301 313 320 325 325 333 344 347 351 373 385 515 Spis treści INDEKS OSOBOWY INDEKS NAZW GEOGRAFICZNYCH Summary Sommario Zusammenfassung 7 539 551 561 563 565 CONTENTS FOREWORD BY ARCHBISHOP WIKTOR SKWORC LIST OF ABBREVIATIONS INTRODUCTION Chapter I PRE-WAR PASTORAL SUPPORT, EMIGRATION AND CARE FOR CIVIL- IANS FROM 1939 1. Work in the Diocese of Katowice 2. Field Bishop of the Polish Army 3. Extended Jurisdiction of the Field Bishop 4. Jurisdiction in Great Britain after 1945 5. Ordinary of Poles in Germany and Austria 6. Bishop Gawlina in Rome 7. The Question of Gawlina’s Return to Poland after the Second World War Chapter II THE INSTITUTION OF A PROTECTOR OF POLISH EMIGRANTS 1. Emigration and Protectorate from 19th Century 2. Acting Protector (from 1945) and Protector (from 1949) 3. The Pope and the Roman Curia, and Pastoral Care for Emigrants 4. Contacts with Hierarchy in Other Countries 5. Relations with Cardinal Stefan Wyszyński Chapter III THE STRUCTURES OF THE PASTORAL CARE FOR EMIGRANTS AND THE POLISH CATHOLIC MISSIONS 1.  The Rectors of the Polish Catholic Missions – Immediate Collaborators with Gawlina on the Ground 21 25 29 45 45 50 53 61 70 80 98 109 109 118 135 145 157 169 169 10 Contents 2. The Polish Catholic Missions Assumed from Primate August Hlond 2.1. France 2.2. Belgium 2.3. Netherlands 2.4. Great Britain 3.  The Polish Catholic Missions Established by Bishop Józef Gawlina and Some Neighbouring Missions 3.1. Switzerland 3.2. Scandinavia 3.3. Iberian Peninsula 3.4. South and Latin America 3.5.  The Latin American Countries without Structures of the Polish Catholic Mission 3.6. North America 3.7. Australia and New Zealand 3.8. Africa 3.9. Asia Chapter IV PASTORAL ACTIVITY 1. Seminarians and Priests 2. Catholic Organizations and Related Ones 3. Visitations and Pastoral Activities 4. Public Speeches 5. Publications Chapter V THE MAIN ASSUMPTIONS OF THE PASTORAL PROGRAMME OF BISHOP OF POLISH EMIGRANTS 1. Family and Related Topics 2. National Issues and Related Ones 3. Other Issues CONCLUSION APPENDIX PHOTOGRAPHS REFERENCE DOCUMENTS BIBLIOGRAPHY 176 176 186 192 197 208 208 213 226 231 244 248 254 263 267 275 275 291 301 313 320 325 325 333 344 347 351 373 385 515 Contents INDEX OF NAMES INDEX OF GEOGRAPHICAL NAMES Summary Sommario Zusammenfassung 11 539 551 561 563 565 INDICE LA PAROLA DELL’ ARCIVESCOVO MONS. WIKTOR SKWORC ELENCO DELLE ABBREVIAZIONI INTRODUZIONE Capitolo I LA PASTORALE PRIMA DELLA GUERRA, L’EMIGRAZIONE E LA CURA DEI CIVILI DAL 1939 1. Il lavoro nella diocesi di Katowice 2. Il Vescovo Castrense dell’Esercito Polacco 3. L’estensione della giurisdizione del Vescovo Castrense 4. La giurisdizione in Gran Bretagna dopo il 1945 5. L’Ordinario dei polacchi in Germania e in Austria 6. Il Vescovo mons. Gawlina a Roma 7.  La questione del ritorno di mons. Gawlina in Polonia dopo la seconda guerra mondiale Capitolo II L’ISTITUZIONE DEL PROTETTORE DELL’EMIGRAZIONE POLACCA 1. L’emigrazione e il protettorato dal XIX0 secolo 2. Il facente funzioni di protettore (dal 1945) e il protettore (dal 1949) 3. Il Papa e la Curia Romana nei confronti della pastorale degli emigranti 4. I contatti con la gerarchia all’estero 5. Le relazioni con il cardinale Stefan Wyszyński Capitolo III LE STRUTTURE DELLA PASTORALE DEGLI EMIGRANTI E LE MISSIO- NI CATTOLICHE POLACCHE 1.  I rettori delle Missioni Cattoliche Polacche – i collaboratori diretti di mons. Gawlina sul territorio 21 25 29 45 45 50 53 61 70 80 98 109 109 118 135 145 157 169 169 14 Indice 2. Le Missioni Cattoliche Polacche dopo la morte del primate August Hlond 2.1. Francia 2.2. Belgio 2.3. Olanda 2.4. Gran Bretagna 3.  Le Missioni Cattoliche Polacche create da mons. Józef Gawlina e alcune missioni vicine 3.1. Svizzera 3.2. Scandinavia 3.3. Penisola Iberica 3.4. America Latina 3.5.  I Paesi dell’America Latina senza le strutture della Missione Catto- lica Polacca 3.6. America del Nord 3.7. Australia e Nuova Zelanda 3.8. Africa 3.9. Asia Capitolo IV L’ATTIVITÀ PASTORALE 1. I chierici e i preti 2. Le organizzazioni cattoliche e correlate 3. Le visite e le azioni pastorali 4. I discorsi pubblici 5. Le editorie Capitolo V GLI OBIETTIVI PRINCIPALI DEL PROGRAMMA PASTORALE DEL VESCOVO DEI POLACCHI EMIGRATI 1. La famiglia e le tematiche correlate 2. Le questioni nazionali e le tematiche correlate 3. Le altre questioni CONCLUSIONE APPENDICE FOTOGRAFIE DOCUMENTI DI FONTE BIBLIOGRAFIA 176 176 186 192 197 208 208 213 226 231 244 248 254 263 267 275 275 291 301 313 320 325 325 333 344 347 351 373 385 515 Indice INDICE DELLE PERSONE INDICE DEI NOMI GEOGRAFICI Summary Sommario Zusammenfassung 15 539 551 561 563 565 INHALTSVERZEICHNIS VORWORT VON ERZBISCHOF WIKTOR SKWORC ABKÜRZUNGSVERZEICHNIS EINLEITUNG Kapitel I SEELSORGE IN DER VORKRIEGSZEIT, EMIGRATION UND BETREUNG DER ZIVILBEVÖLKERUNG AB 1939 1. Arbeit in der Diözese Kattowitz 2. Militärbischof der Polnischen Armee 3. Ausweitung der Jurisdiktion des Militärbischofs 4. Jurisdiktion in Großbritannien nach 1945 5. Ordinarius der Polen in Deutschland und Österreich 6. Bischof Gawlina in Rom 7.  Die Frage der Rückkehr Gawlinas nach Polen nach dem Zweiten Welt- krieg Kapitel II AMT DES PROTEKTORS DES POLNISCHEN EXILS 1. Emigration und Protektorat ab dem 19. Jahrhundert 2. Der amtierende Protektor (ab 1945) und der Protektor (ab 1949) 3. Papst und Römische Kurie gegenüber der Emigrantenseelsorge 4. Kontakte mit der Hierarchie im Ausland 5. Beziehungen mit Kardinal Stefan Wyszyński Kapitel III STRUKTUREN DER EMIGRANTENSEELSORGE UND POLNISCHE KA- THOLISCHE MISSIONEN 1.  Rektoren der Polnischen Katholischen Missionen – direkte Mitarbeiter Gawlinas 21 25 29 45 45 50 53 61 70 80 98 109 109 118 135 145 157 169 169 18 Inhaltsverzeichnis 2.  Die vom Primas August Hlond übernommenen Polnischen Katholischen Missionen 2.1. Frankreich 2.2. Belgien 2.3. Niederlande 2.4. Großbritannien 3.  Die vom Bischof Josef Gawlina gegründeten Polnischen Katholischen Missionen und manche Nachbarmissionen 3.1. Schweiz 3.2. Skandinavien 3.3. Iberische Halbinsel 3.4. Lateinamerika 3.5.  Länder Lateinamerikas ohne Strukturen der Polnischen Katho- lischen Mission 3.6. Nordamerika 3.7. Australien und Neuseeland 3.8. Afrika 3.9. Asien Kapitel IV SEELSORGLICHE TÄTIGKEIT DES PROTEKTORS DER POLNISCHEN EMIGRATION 1. Alumnen und Priester 2. Katholische und verwandte Organisationen 3. Seelsorgliche Initiativen und Visitationen 4. Öffentliche Reden 5. Veröffentlichungen Kapitel V HAUPTGRUNDSÄTZE DES SEELSORGLICHEN PROGRAMMS DES BISCHOFS DER POLNISCHEN EMIGRATION 1. Familie und verwandte Themen 2. Nationale und verwandte Angelegenheiten 3. Sonstiges SCHLUSSWORT ANHANG FOTOS QUELLENDOKUMENTE BIBLIOGRAPHIE 176 176 186 192 197 208 208 213 226 231 244 248 254 263 267 275 275 291 301 313 320 325 325 333 344 347 351 373 385 515 Inhaltsverzeichnis PERSONENREGISTER VERZEICHNIS DER GEOGRAPHISCHEN NAMEN Summary Sommario Zusammenfassung 19 539 551 561 563 565 Diecezja katowicka, która na mapie administracyjnej Kościoła pojawiła się niespełna sto lat temu, może już poszczycić się wie- loma wybitnymi postaciami. Duchowni wywodzący się z tej zie- mi dali się poznać jako wierni słudzy Kościoła, pasterze oddani powierzonym im wspólnotom, wyróżniający się naukowcy oraz aktywni duszpasterze. Z Górnego Śląska wywodzili się między in- nymi: pierwszy biskup katowicki, a potem prymas, kard. August Hlond, gorliwy pasterz organizujący duszpasterstwo na Opol- szczyźnie i w archidiecezji wrocławskiej, orędownik pojednania polsko-niemieckiego kard. Bolesław Kominek oraz biskupi zaan- gażowani w budowanie struktur Kościoła katolickiego na ziemiach przyznanych po II wojnie światowej Polsce (bp Wilhelm Pluta, abp Jerzy Stroba, bp Ignacy Jeż). Z rzeszy teologów, duchownych diecezjalnych i zakonnych, którzy wyrośli w śląskich parafiach, wspomnijmy jednego – kard. Stanisława Nagiego, sercanina, zwią- zanego z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim. Patrząc na doko- nania duszpasterzy zaangażowanych w codzienne życie parafii diecezji katowickiej, można by wymienić wiele nazwisk i imion kapłanów, którzy w trakcie swej gorliwej posługi budowali przez dziesiątki lat świątynie z kamienia i cegły, jak i Kościół żywy, du- chowy, którego widomym znakiem są wspólnoty parafialne. Nie sposób w tym miejscu nie przywołać osoby ks. Franciszka Blach- nickiego, założyciela Ruchu Światło-Życie, wspólnoty dzieci i mło- dzieży oraz rodzin, której zaangażowanie w budowanie Kościoła żywego jest nie do przecenienia. Diecezja katowicka chlubi się tak- że i ze czcią wspomina liczne grono duchownych, którzy w sposób heroiczny i bezkompromisowy zachowali godność kapłańską w ze- tknięciu z nazizmem i komunizmem. Do chwały ołtarzy zostali już wyniesieni ks. Emil Szramek i ks. Józef Czempiel, a w Rzymie toczy się proces kanonizacyjny kolejnego kapłana męczennika – Jana Machy. Kościół górnośląski z dumą patrzy w przeszłość i z nadzieją kroczy ku przyszłości. Duchownym wywodzącym się z lokalnego Kościoła, który dał się poznać znacznie szerzej, był abp Józef Gawlina. Ten syn zie- mi raciborskiej, pochodzący z niewielkiego Strzybnika, urodzony w 1892 roku, uformowany do kapłaństwa we wrocławskim semi- narium, jako kleryk wcielony do armii pruskiej, znalazł się na Bli- skim Wschodzie, gdzie doświadczył niewoli. Po powrocie na Śląsk dokończył studia teologiczne i w 1921 roku otrzymał święcenia ka- płańskie. Był to czas trudny dla mieszkańców Górnego Śląska, któ- rzy zdobywali swą wolność w kolejnych powstaniach. Nieugiętość Ślązaków w dążeniu do Macierzy, mocna wiara i przywiązanie do Kościoła oraz duchowieństwa, które w dużej mierze wspomagało odrodzenie narodowe i powstańców, doprowadziły do włączenia części tego terytorium do Polski. Wkrótce potem uregulowana zosta- ła kwestia kościelnych struktur administracyjnych na tym skrawku ziem wracających do polskiej Ojczyzny. Najpierw Stolica Apostol- ska utworzyła Delegaturę Apostolską Górnego Śląska (21 paździer- nika 1921 roku), przekształconą w Administrację Apostolską Śląska Polskiego (7 listopada 1922 roku), i wreszcie na mocy bulli papie- skiej Vixdum Poloniae unitas z 28 października 1925 roku powstała diecezja katowicka (zwana początkowo także śląską). W opisanych wyżej okolicznościach kształtowało się kapłań- stwo ks. Józefa Gawliny, który po krótkim okresie posługi w Dę- bieńsku zdobywał doświadczenie duszpasterskie u boku zasłu- żonego prałata ks. Jana Kapicy w Tychach. Dostrzeżony przez Augusta Hlonda, nowo mianowanego administratora polskiej części Górnego Śląska, już w 1924 roku stał się jednym z jego naj- bliższych współpracowników. Otrzymał między innymi zadanie zorganizowania Ligi Katolickiej, został redaktorem tygodnika ka- tolickiego „Gość Niedzielny”, przygotowywał III Zjazd Katolicki w 1924 roku i diecezjalną pielgrzymkę do Rzymu w Roku Świę- tym 1925. Gdy August Hlond w czerwcu 1926 roku opuścił die- cezję katowicką, aby z woli papieża – jako arcybiskup poznański i gnieźnieński – zostać prymasem Polski, na jego wniosek Kon- ferencja Episkopatu Polski zleciła ks. Gawlinie utworzenie Ka- tolickiej Agencji Prasowej. Po powrocie z Warszawy do diecezji najpierw wspomagał w pracy drugiego biskupa katowickiego Ar- kadiusza Lisieckiego, a w 1931 roku został proboszczem ważnej i terytorialnie rozległej parafii św. Barbary w Królewskiej Hucie (dziś Chorzów). Wiele satysfakcji i radości dawała mu praca dusz- pasterska w tej robotniczej parafii, której poświęcał wszystkie siły. Już po dwóch latach, w 1933 roku, został mianowany przez papie- ża Piusa XI biskupem polowym Wojska Polskiego. Tym nowym zadaniom, tak jak każdym, które podejmował w swym kapłańskim życiu, oddał się bez reszty. Gdy jesienią 1939 roku Niemcy i Zwią- zek Radziecki napadły na Polskę, a spora liczba polskich żołnierzy znalazła się poza granicami Ojczyzny, bp Gawlina pospieszył za nimi. Z biegiem czasu stawał się pasterzem dla coraz liczniejszej społeczności Polaków pozostających poza granicami kraju. Prezentowana książka poświęcona została właśnie temu ważnemu odcinkowi życia bp. Józefa Gawliny, kiedy z bisku- pa polowego stał się Protektorem Polskiej Emigracji. To istotne przypomnienie zasług śląskiego duchownego, który był postacią rozpoznawalną od Watykanu po najdalsze skrawki ziemi, gdzie docierał do skupisk polonijnych. Biskup Herbert Bednorz, który był wikariuszem proboszcza Gawliny w Królewskiej Hucie, w wygłoszonej w Rzymie po śmierci „biskupa od emigrantów” mowie pogrzebowej w kilku zdaniach w sposób mistrzowski określił jego osobowość. Mówił tak: „Arcy- biskup miał dwa ideały życiowe: Kościół i Ojczyznę. Stały się one myślami przewodnimi i kierowniczymi w całości Jego poczynań. Wszystkie inne sprawy, które nie mieściły się w ramach Kościoła i Ojczyzny, Arcybiskup Gawlina z żelazną konsekwencją oddalał i odsuwał od siebie. Za wszelką cenę chciał bowiem pozostać wier- nym Kościołowi i Ojczyźnie, dla których to wartości żył, pracował i cierpiał. Kościół i Ojczyzna! Zanim jeszcze Sobór Watykański II wysunął zagadnienie Kościoła, będącego głównym tematem dla swoich rozważań i uchwał, Ksiądz Arcybiskup Gawlina uczynił Kościół głównym tematem swojego życia i swojej działalności”. Biskup Józef Gawlina, pozostając w Rzymie, o Kościele i Oj- czyźnie pamiętał w głoszonym z mocą słowie Bożym, w pełnych ekspresji listach pasterskich, w podejmowanych działaniach dusz- pasterskich. Polska, ale i diecezja katowicka stawały mu się jeszcze bliższe, gdy komuniści z konsekwencją zabraniali mu choćby od- wiedzin w kraju rodzinnym. Wtedy coraz bardziej dla bp. Gawliny Ojczyzną stawał się Kościół, a Polska była wszędzie tam, gdzie spotykał rodaków. Właśnie dla upamiętnienia 70. rocznicy ustanowienia bp. Jó- zefa Gawliny Protektorem Polskiej Emigracji (dekret otrzymał 28 stycznia 1949 roku) ukazuje się monografia poświęcona jego osobie i niezwykle owocnej posłudze na rzecz Polonii, która po dzień dzisiejszy może inspirować kolejne pokolenia duszpasterzy w Ojczyźnie i poza jej granicami. † Wiktor Skworc ARCYBISKUP METROPOLITA KATOWICKI Katowice, 28 stycznia 2019 roku WYKAZ SKRÓTÓW AAKat   – Archiwum Archidiecezjalne w Katowicach AAS     – „Acta Apostolicae Sedis” AAW    – Archiwum Archidiecezji Warszawskiej ABMK   – „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” abp      – arcybiskup AIPN BU –  Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej (Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów IPN) AJG      – Archiwum Józefa Gawliny AKHSS   – Archiwum Kościoła i Hospicjum Świętego Stanisława AP       – Akta Personalne b.p.      – bez paginacji bp       – biskup br.       – brat b.r.w.     – brak roku wydania CM      – Congregatio Missionis (łac. misjonarze, lazaryści) CODE    – Centralny Ośrodek Duszpasterstwa Emigracyjnego Conc.     – Concilio (łac. sobór) CR       – Congregatio a Resurrectione Domini Nostri Jesu Christi (łac. Zgromadzenie Zmartwychwstania Pana Naszego Jezusa Chrystusa, zmartwychwstańcy) CSC       –  Congregatio a Sancta Cruce (łac. Zgromadzenie Świętego Krzyża) CSsR     –  Congregatio Sanctissimi Redemptoris (łac. Zgromadzenie Naj- świętszego Odkupiciela, redemptoryści) CT      – „Collectanea Theologica” cyt.      – cytuję dok.     – dokument DPZ      – „Duszpasterz Polski Zagranicą” dr        – doktor ds.       – do spraw 26 Wykaz skrótów EK           – Encyklopedia Katolicka im.           – imienia IPMS        – Instytut Polski i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego IRO         –  International Refugee Organization (ang. Międzynarodowa Organizacja Uchodźców) j.            – język J.E., J.Eks.    – Jego Ekscelencja (biskup) J.Em.        – Jego Eminencja (kardynał) k.           – karta kan.         – kanon KAP         – Katolicka Agencja Prasowa kard.        – kardynał KGA        – Kancelaria Generała Andersa kol.         – kolumna KOW        – Katolicki Ośrodek Wydawniczy K.S.M.       – Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży K.S.M.P.      – Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej ks.          – ksiądz KUL        – Katolicki Uniwersytet Lubelski L.dz.        – liczba dziennika łac.          – łaciński m.in.        – między innymi MIC         –  Congregatio Clericorum Regularium Marianorum sub titu- lo Immaculatae Conceptionis Beatissimae Virginis Mariae (łac. Zgromadzenie Księży Marianów pod wezwaniem Nie- pokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny) Most Rev.    – Most Reverend (ang. wielce czcigodny) mps         – maszynopis Msgr., Mons. – Monsignor (wł. prałat, biskup) MSZ        – Ministerstwo Spraw Zagranicznych NCWC      –  National Catholic Welfare Conference (ang. Narodowa Ka- tolicka Konferencja Dobrobytu) NMP        – Najświętsza Maria Panna NKWD      –  Narodnyj Komissariat Wnutriennich Dieł (ros. Ludowy Ko- misariat Spraw Wewnętrznych) nr           – numer NSPJ        – Najświętsze Serce Pana Jezusa o.           – ojciec OCD        –  Ordo Fratrum Discalceatorum Beatae Mariae Virginis de Monte Carmelo (łac. Zakon Braci Bosych Najświętszej Ma- ryi Panny z Góry Karmel, karmelici bosi) Wykaz skrótów 27 OFM           –  Ordo Fratrum Minorum (łac. Zakon Braci Mniejszych, franciszkanie) OFMCap        –  Ordo Fratrum Minorum Capuccinorum (łac. Zakon Braci Mniejszych Kapucynów, kapucyni) OFMConv       –  Ordo Fratrum Minorum Conventualium (łac. Zakon Braci Mniejszych Konwentualnych, franciszkanie konwentualni) ok.             – około OMI            –  Congregatio Missionariorum Oblatorum Beatae Mariae Virginis Immaculatae (łac. Zgromadzenie Oblatów Mi- sjonarzy Maryi Niepokalanej, oblaci) oo.               – ojcowie OP            –  Ordo Praedicatorum (łac. Zakon Kaznodziejski, predy- kanci, dominikanie) oprac.          – opracował OPraem         –  Ordo Praemonstratensis (łac. Zakon Premonstratensów, norbertanie) nedyktyni) OSB            –  Ordo Sancti Benedicti (łac. Zakon Św. Benedykta, be- OSFS           –  Institutum Oblatorum Sancti Francisci Salesii (łac. In- stytut Oblatów św. Franciszka Salezego) p.              – pan, pani PCK            – Polski Czerwony Krzyż PISE            –  Pontificium Institutum Studiorum Ecclesiasticorum (łac. Papieski Instytut Studiów Kościelnych) P.K.S.U.         – Polskie Katolickie Stowarzyszenie Uniwersyteckie PMK            – Polska Misja Katolicka p.o.            – pełniący obowiązki pol.            – polski por.            – porównaj poz.            – pozycja PP                 – Papa Pontifex (łac. papież) prał.            – prałat PRL            – Polska Rzeczpospolita Ludowa prof.            – profesor PSZ            – Polskie Siły Zbrojne pw.            – pod wezwaniem r.                   – rok red.            – redakcja Rev.            –  Reverend (ang. czcigodny) lub Reverendissimo (wł. naj- przewielebniejszy) RFN            – Republika Federalna Niemiec RP            – Rzeczpospolita Polska 28 Wykaz skrótów RPA            – Republika Południowej Afryki rps             – rękopis S.              – Sacra, Sancta (łac. święta) s.               – strona S. Cong. Concist. –  Sacra Congregatio Concistorialis (łac. Święta Kongrega- cja Konsytorialna) SA                  –  Societas Apostolatus Catholici (łac. Stowarzyszenie Apostolstwa Katolickiego, pallotyni) SB              – Służba Bezpieczeństwa SCJ             –  Congregatio Sacerdotum a Sacro Corde Jesu (łac. Zgroma- dzenie Księży Najświętszego Serca Jezusowego, sercanie) SDB           –  Salesiani di Don Bosco, Societas Sancti Francisci Salesii (łac. Towarzystwo Świętego Salezego, salezjanie) SJ             – Societas Jesu (łac. Towarzystwo Jezusowe, jezuici) SPol            – „Studia Polonijne” SPP              – Sekretariat Prymasa Polski SSHT           – „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” SVD            –  Societas Verbi Divini (łac. Zgromadzenie Słowa Bożego, werbiści) sygn.          – sygnatura śl.              – śląski śp.              – świętej pamięci św.              – święty/święci t.               – tom/tomy TChr          –  Towarzystwo Chrystusowe dla Polonii Zagranicznej tj.               – to jest tzw.             – tak zwany USA            –  United States of America (ang. Stany Zjednoczone (chrystusowcy) Ameryki) WRS            – War Relief Services (ang. Wojenna Służba Pomocy) WD              – „Wiadomości Diecezjalne” (Katowice) wik. gen.        – wikariusz generalny WP                  – Wojsko Polskie wyd.          – wydawnictwo X.              – ksiądz XX.             – księża z.                   – zeszyt ZHP                 – Związek Harcerstwa Polskiego ZHPpgK        –  Związek Harcerstwa Polskiego działający poza granica- mi Kraju zob.            – zobacz ZSRR           – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich WSTĘP Słowo Polonia tłumaczone wprost z języka łacińskiego oznacza Polskę, ale przyjęło się powszechnie używać go na określenie ogółu Polaków i osób polskiego pochodzenia zamieszkałych poza granicami Polski, okazujących (niezależnie od posiadanego obywatelstwa) poczucie przynależności do pol- skiej wspólnoty narodowej, językowej lub kulturowej1. Ukształtowanie się Polonii związane było z masowymi ruchami emigracyjnymi podejmowany- mi w różnych okresach dziejów tego państwa, mającymi podłoże polityczne, gospodarcze, ekonomiczne i kulturowe oraz będącymi konsekwencją zmian granic państwowych i deportacji ludności polskiej (zwłaszcza po powsta- niach narodowych oraz podczas II wojny światowej)2. Z kolei pojęcie emigracja (łac. emigrare – wywędrować) oznacza opuszcze- nie własnego miejsca urodzenia i zamieszkania, społeczeństwa, terytorium i państwa. Słowo to jest również używane na określenie ogółu wychodźców zamieszkujących w danym kraju i dlatego bywa używane zamiennie z poję- ciem wychodźstwa. Wyszczególnia się specyficzne formy emigracji i stąd – zależnie od przyczyn – wyróżniamy emigrację: polityczną, religijną, zarob- kową i personalno-kulturową. Mówi się też o emigracji sezonowej, czasowej i stałej, ochotniczej i przymusowej, spontanicznej, zorganizowanej i kontro- lowanej, jak również kontynentalnej i zamorskiej3. Emigracja z terenów Polski rozpoczęła się na szeroką skalę w XIX stu- leciu. Przed 1914 rokiem wyjechało około 10 milionów ludzi (z tego około 3,6 miliona bezpowrotnie); w okresie międzywojennym – ponad 2 miliony. Po wybuchu II wojny światowej Polskę opuściło, głównie pod przymusem, 1 Por. E. Gigilewicz, Polonia, w: EK, t. 15, Lublin 2011, kol. 1135. 2 Rozumieniu słowa Polonia poświęcony jest artykuł Mariana Marka Drozdowskiego pt. Ewolucja słowa Polonia w XIX i XX wieku, w: Problemy dziejów Polonii, red. M.M. Droz- dowski, Warszawa 1979, s. 5–18. 3 Por. P. Taras, Emigracja, w: EK, t. 4, Lublin 1995, kol. 942. 30 Wstęp ponad 5 milionów osób4. Wiele z nich wróciło po 1945 roku do swoich do- mów, ale setki tysięcy pozostały poza granicami kraju. Od samego początku emigrantom z ziem polskich towarzyszyli duszpasterze. Podążali oni wszę- dzie tam, gdzie znalazły się większe skupiska rodaków. Nie inaczej było po II wojnie światowej, gdy spora grupa kapłanów katolickich zdecydowała się pozostać na emigracji. Jednym z nich był bp Józef Gawlina, przedwojenny biskup polowy Wojska Polskiego. Splot wydarzeń doprowadził do tego, że stał się on niekwestionowanym przywódcą duchowym katolików polskiego pochodzenia pozostałych na emigracji. W 2004 roku z inicjatywy abp. Szczepana Wesołego zostały opublikowa- ne Wspomnienia abp. Józefa Gawliny. Przygotowaniem do druku tego nie- zwykle ciekawego materiału zajął się ks. prof. Jerzy Myszor z Uniwersytetu Śląskiego. Ówczesny delegat episkopatu Polski do spraw duszpasterstwa emigracji polskiej napisał we wstępie do publikowanych materiałów, że „na- leżałoby uzupełnić te wspomnienia jego [Józefa Gawliny] działalnością już po wojnie jako opiekuna emigracji polskiej”5. Podjęcie się tego zadania wy- dawało się więc czymś naturalnym, biorąc pod uwagę koleje losu bp. Gawli- ny i wyjątkowy charakter pełnionej przez niego misji. Zdarzały się już liczne próby, w tym wiele udanych, opisu sytuacji polskich obywateli, którzy zna- leźli się poza granicami kraju, zwłaszcza w konsekwencji wybuchu II wojny światowej i decyzji o pozostaniu na emigracji po 1945 roku, wypływającej z niezgody na zaistniałą w ojczyźnie sytuację polityczną (temu zagadnieniu poświęcona została obszerna literatura, zarówno emigracyjna, jak i krajowa, historyczna, filologiczna, socjologiczna, ekonomiczna). Prezentowana tu roz- prawa ma ukazać rolę duchowego przywódcy Polaków na emigracji. Autor niniejszej publikacji postawił sobie za cel opracowanie kwestii jurysdykcji, w którą wyposażony był bp Gawlina w odniesieniu do powierzonych jego pieczy rodaków oraz sposobów i metod jej realizowania. Na podstawie do- stępnych źródeł podjął próbę udokumentowania jego wkładu w duszpa- sterstwo emigracyjne, akcentując nadanie mu specyficznego rysu. Zasługą bp. Gawliny było rozwinięcie struktur polskiego duszpasterstwa emigracyj- nego po II wojnie światowej, dlatego znaczący fragment monografii został poświęcony temu odcinkowi jego działalności. Zasadniczym motywem powstania niniejszej rozprawy jest brak cało- ściowego opracowania zagadnienia. Owszem, nazwisko Gawliny znalazło się w wielu słownikach biograficznych6, a także powstało wiele pozycji mu 4 Por. A. Walaszek, Polska diaspora, w: Polska diaspora, red. A. Walaszek, Kraków 2001, 5 S. Wesoły, Wstęp, w: J. Gawlina, Wspomnienia, opracował i przypisami opatrzył s. 9. J. Myszor, Katowice 2004, s. 11. 6 M.in. P. Badura, Gawlina Józef Feliks, w: Słownik polskich teologów katolickich 1918– 1981, t. 5, red. L. Grzebień, Warszawa 1983, s. 429–432; P. Taras, Gawlina Józef Feliks, Wstęp 31 poświęconych, które skupiają się jednak na przedstawieniu innych wątków jego biografii. Zarys przedwojennej działalności bp. Gawliny jako biskupa polowego odnaleźć możemy w biografiach ogólnych. Krótko po śmierci biskupa jego aktywność przedwojenną opracował ks. Józef Bańka7. Istnie- ją również teksty dotyczące jego dokonań w ramach tworzenia Katolickiej Agencji Prasowej8. W większym stopniu przebadana została jego działalność jako biskupa polowego Wojska Polskiego w trakcie wojny. Jacek Borkowicz skrzętnie przebadał i opisał jego aktywność duszpasterską i charytatywną9. Mniejszy ciężar gatunkowy mają pozycje, których autorami są Kazimierz Biegun i Piotr Majka, gdyż opierają się one głównie na materiałach już pu- blikowanych i zawierają więcej informacji ogólnych10. Paradoksalnie, nie pi- sząc wprost o działalności Gawliny, ukazał jego rolę w strukturach wojen- nego duszpasterstwa Zbigniew Werra w monografii Działalność duszpasterska w 2. Korpusie Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie gen. Władysława Andersa 1941–194711. Problematyce jurysdykcji bp. Gawliny podczas wojny oraz jego relacjom z władzami RP na uchodźstwie poświęcony został artykuł Roberta Zaparta12. Niezwykle ciekawej misji Gawliny w Związku Sowieckim, który w czerw- cu i lipcu 1942 roku wizytował tamtejsze polskie duszpasterstwo wojskowe, poświęcono już kilka opracowań, a informacje szczegółowe o jej przebiegu pochodzą ze wspomnień samego Gawliny oraz kapelanów wojskowych. W ostatnich latach tym tematem zajmuje się prof. Jerzy Myszor z Katowic, który w 2013 roku opublikował pozycję Biskup Józef Gawlina w Związku So- wieckim, zawierającą wiele dokumentów źródłowych ukazujących aktyw- w: EK, t. 5, Lublin 1989, kol. 897–896; J. Pater, Gawlina Józef Feliks, w: Słownik biograficzny katolickiego duchowieństwa śląskiego XIX i XX wieku, red. J. Pater, Katowice 1996, s. 111–112; Słownik biograficzny duchowieństwa (archi)diecezji katowickiej 1922–2008, red. nauk. J. My- szor, współpraca D. Bednarski i in., Katowice 2009, s. 94–95.  7 J. Bańka, Arcybiskup Józef Gawlina, Katowice 1992.  8 J.M. Wiśniewska, Ks. Józef Gawlina organizatorem Katolickiej Agencji Prasowej, „Rocz- niki Teologiczne” 62,4 (2015), s. 141–178; M. Szczepaniak, Katolicka Agencja Prasowa – utworzenie i działalność pod kierunkiem księdza Józefa Gawliny, „Polonia Sacra” 19,3 (2015), s. 177–198.  9 J. Borkowicz, Duszpasterska i charytatywna działalność biskupa polowego Wojska Pol- skiego Józefa Gawliny w latach 1939–1945, SSHT 1,19/20 (1986/1987), s. 212–228; 2,21 (1988), s. 191–213. 10 K. Biegun, Arcypasterz Polski Wygnańczej Biskup Polowy WP ks. Józef Feliks Gawlina, Warszawa 1993; P. Majka, Generał Józef Gawlina. Biskup Polowy, Warszawa 2017. 11 Z. Werra, Działalność duszpasterska w 2. Korpusie Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie gen. Władysława Andersa 1941–1947, Warszawa 2009. 12 R. Zapart, Status prawny Biskupa Polowego Wojska Polskiego Józefa Gawliny i jego relacje z władzami RP na Uchodźstwie, w: W kręgu badań nad Polonią i duszpasterstwem polonijnym. Istota i metodologia, red. S. Zych, B. Walicki, Lublin–Sokołów Małopolski 2015, s. 419–435. 32 Wstęp ność biskupa13. Wcześniej pisali na ten temat świadkowie wydarzeń, mię- dzy innymi ks. Marcin Chrostowski14, ks. Włodzimierz Cieński15 i ks. Kamil Kantak16. Z kolei Zbigniew S. Siemaszko opracował problem działalności religijnej wśród Polaków w ZSRR (1941–1943)17, której bp Gawlina przyglą- dał się podczas wizytacji w 1942 roku, a prof. Wiesław J. Wysocki zajął się duszpasterstwem wojskowym Armii Polskiej w ZSRR i w I Armii Wojska Polskiego18. Ciekawy materiał pozostawił sam biskup polowy, który opub- likował swoje wrażenia po wizytacji w Związku Sowieckim19. Zostały one zresztą włączone do Wspomnień20. W 2014 roku Polska Misja Katolicka w Anglii i Walii oraz Instytut Polski Akcji Katolickiej upamiętniły 50. rocznicę śmierci bp. Józefa Gawliny specjal- nym sympozjum oraz wystawą, podczas której po raz pierwszy zaprezento- wano wiele interesujących fotografii. Staraniem rektora PMK w Anglii i przy wsparciu Fundacji im. Mateusza B. Grabowskiego wygłoszone podczas kon- ferencji referaty ukazały się drukiem21. Z kolei w listopadzie 2014 roku na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach została zorganizowana debata historyczna, której 13 Biskup Józef Gawlina w Związku Sowieckim, edycja dokumentów i wprowadzenie J. Myszor, Warszawa 2013. 14 M. Chrostowski, Ks. biskup Gawlina wśród Wojska Polskiego w Rosji. Notatki z podró- ży, w: Ks. Biskup J. Gawlina wśród Wojska Polskiego w Rosji, nakł. Collegium Marianum, Brighton [1970], s. 5–16. 15 W. Cieński, Z dziejów polskiego duszpasterstwa wojskowego (Wspomnienia z lat 1941– 1945 od Związku Radzieckiego do Wielkiej Brytanii), cz. 4, Arcybiskup Józef Gawlina w Związku Radzieckim, DPZ 37,1 (1986), s. 117–133. 16 K. Kantak, L’Aumônerie Militaire Polonaise en U.R.S.S (1941–1942), w: Sacrum Po- loniae Millenium. Rozprawy – szkice – materiały historyczne, t. 8–9, Rzym 1962, s. 325–446. 17 Z.S. Siemaszko, Sprawy religijne wśród Polaków w Sowietach (1939–1942), DPZ 39,1 (1988), s. 97–121; tenże, Generał Anders w latach 1892–1942, Londyn–Warszawa 2012, s. 455–468. 18 W.J. Wysocki, Duszpasterstwo wojskowe w Armii Polskiej w ZSRR i w I Armii Wojska Polskiego, w: Historia duszpasterstwa wojskowego na ziemiach polskich, red. J. Ziółek i in., Lublin 2004, s. 571–592. 19 J. Gawlina, Organizacja duszpasterstwa wojskowego i cywilnego w Rosji, w: Z. Kotkow- ski, J.F. Gawlina, Biskup polowy ks. Józef Gawlina, Bagdad–Londyn 1964, s. 11–20; tenże, Moja wizytacja Polaków w Rosji, w: Ks. Biskup J. Gawlina wśród Wojska Polskiego…, s. 3–5; tenże, Z teki sowieckiej Biskupa Polowego, Jerozolima–Bagdad–Kair–Teheran 1943. 20 Zob. tenże, Wspomnienia…, s. 232–267. 21 A. Suchcitz, Źródła do biografii w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie, w: Arcybiskup Józef Gawlina. Biskup Polowy Wojska Polskiego, red. A. Siomkajło, Londyn 2015; s. 15–32; J. Kowalska, Ordynariat Biskupa Polowego Wojska Polskiego w Archi- wum Polskiej Misji Katolickiej w Anglii i Walii, w: tamże, s. 33–42; J. Myszor, Duszpasterz żołnierzy i wygnańców w Związku Sowieckim, w: tamże, s. 43–62; Sz. Wesoły, Gorliwość dusz- pasterska. Wspomnienie, w: tamże, s. 63–86. Wstęp 33 uczestnicy zwrócili uwagę na nieznane dotąd fakty z życia Gawliny. Owo- cem tej konferencji była książka z artykułami między innymi prof. Jerzego Myszora, ks. Stefana Wylężka, dr. Andrzeja Suchcitza, prof. Wiesława J. Wy- sockiego, dr. hab. Adama Dziuroka i dr. Jacka Żurka22. W zbiorze znalazło się wiele niepublikowanych wcześniej materiałów źródłowych. Ksiądz Józef Bakalarz TChr opracował co prawda działalność emigracyj- ną Gawliny, ale dokonał tego w sposób hasłowy23. Z kolei na KUL-u powsta- ła na podstawie pisma „Duszpasterz Polski Zagranicą” dysertacja poświęco- na aktywności duszpastersko-emigracyjnej Gawliny24. Wywodzący się z Górnego Śląska Józef Gawlina od pierwszych lat po święceniach kapłańskich należał do bliskich współpracowników Augusta Hlonda, któremu powierzono budowę struktur diecezji katowickiej. Hlond, dostrzegając uzdolnienia organizatorskie Gawliny, zaprosił go do ścisłej współpracy. Opublikowana korespondencja między hierarchami pomaga zrozumieć motywy, które skłoniły prymasa Polski do wskazania bp. Gawli- ny jako swego zastępcy w sprawach duszpasterstwa Polaków pozostających po 1945 roku poza granicami kraju25. Zapewne głos prymasa Hlonda miał istotne znaczenie, gdy wezwa- no Gawlinę do Warszawy, by tworzył zręby Katolickiej Agencji Prasowej. Po mianowaniu go w 1933 roku biskupem polowym Wojska Polskiego Gaw- lina przez sześć lat uczestniczył w wielu ważnych wydarzeniach patrio- tycznych i narodowych. Ściśle, choć posiadając autonomię, współpracował z władzami Rzeczypospolitej i wraz z rządem we wrześniu 1939 roku udał się na emigrację. Trudno pisać, że „opuścił” kraj, gdyż obserwując kolejne 25 lat jego życia, można odnieść wrażenie, że nigdy nie zostawił Polski, bo nieustannie żył sprawami ojczyzny. Polska, do której najpierw z powodu wojny, a potem z woli komunistycznej władzy nie mógł do końca życia 22 S. Wylężek, Kuria biskupa polowego w Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Anglii i Walii, w: Nieznane karty z życia biskupa Józefa Gawliny w świetle dokumentów, red. nauk. J. Myszor przy współudziale D. Bednarskiego, Katowice 2015, s. 13–15; A. Suchcitz, Ar- chiwalia do biografii arcybiskupa Józefa Gawliny w Instytucie Polskim i Muzeum im. Gen. Si- korskiego w Londynie, w: tamże, s. 17–36; W.J. Wysocki, Przyczynek do informacji o źródłach dotyczących abp. Gen. Józefa Feliksa Gawliny, w: tamże, s. 33–36; J. Myszor, Józef Gawlina – biskup (ad personam) polskich żołnierzy, wygnańców i emigrantów (1942–1964), w: tamże, s. 47–94; A. Dziurok, Arcybiskup Józef Gawlina w świetle akt aparatu bezpieczeństwa PRL – re- konesans archiwalny, w: tamże, s. 95–110; J. Żurek, Wyszyński a Gawlina w aktach wywiadu – doniesienie, w: tamże, s. 111–130. 23 J. Bakalarz, Arcybiskup Józef Gawlina jako duchowy opiekun Polonii, SPol 5 (1982), s. 103–125. 24 M. Zygadło, Działalność duszpastersko-emigracyjna arcybiskupa J. Gawliny w świetle „Duszpasterza Polskiego Zagranicą”, Lublin 1982 [mps]. 25 Korespondencja Augusta Hlonda i Józefa Gawliny w latach 1924–1948, wyd. i oprac. J. Myszor i J. Konieczny, Katowice 2003. 34 Wstęp powrócić, pozostała w jego sercu. W czasie II wojny światowej był jej rzecz- nikiem wobec Stolicy Apostolskiej, potem organizował duszpasterstwo woj- skowe na Zachodzie przy Polskich Siłach Zbrojnych, a także jako jedyny bi- skup katolicki został wpuszczony do Związku Sowieckiego, by zwizytować polską armię. W końcu wraz z armią gen. Andersa przeszedł szlak bojowy. Na dłuższy czas zatrzymał się w Londynie, jako bliski współpracownik pol- skiego rządu na uchodźstwie, a od 1946 roku zamieszkał na stałe w Rzymie. Wyznaczenie ram czasowych niniejszej pracy narzucają decyzje papie- skie i kościelne dekrety, które kilkakrotnie poszerzały i precyzowały zakres misji bp. Gawliny. Wyjeżdżał on z Polski we wrześniu 1939 roku z jurysdyk- cją biskupa polowego Wojska Polskiego. Jeszcze jesienią tego samego roku dzięki Piusowi XII jego władza została poszerzona i odtąd obejmowała nie tylko żołnierzy polskich (i ich rodziny) będących w kraju, ale również tych, którzy znaleźli się poza jego granicami. Jurysdykcja ta została uzupełnio- na 3 października 1942 roku, gdy mianowano go ordynariuszem katolików polskich opuszczających Rosję. W lutym 1945 roku w zastępstwie interno- wanego prymasa Hlonda powierzono mu opiekę nad wszystkimi emigran- tami i wygnańcami polskimi poza krajem. Z kolei w czerwcu 1945 roku ustanowiono go ordynariuszem Polaków w Niemczech i Austrii. W końcu, trzy miesiące po śmierci prymasa Hlonda, w styczniu 1949 roku, mając na uwadze sytuację polityczną w Polsce, Pius XII mianował go Protektorem Wychodźstwa Polskiego. Zadania te, zlecone wcześniej prymasowi Polski, Gawlina z wielkim oddaniem pełnił do ostatnich chwil życia. Zdaniem autora tytuł „opiekun Polaków na emigracji” w sposób najbar- dziej trafny określa misję wyznaczoną bp. Gawlinie. Łacińskie słowo protec- tor tłumaczone jest jako „ten, kto osłania, obrońca, opiekun”26. Zostało ono użyte w dekrecie ustanawiającym najpierw Hlonda, a następnie Gawlinę odpowiedzialnymi za polską emigrację. Do tego tytułu wielokrotnie na- wiązywał w różnych dokumentach i wypowiedziach sam biskup. Pius XII w 25. rocznicę sakry Gawliny napisał: „My zaś mianowaliśmy cię w r. 1949 Opiekunem Emigracji Polskiej”, a prymas kard. Stefan Wyszyński w tekście opublikowanym po śmierci Gawliny stwierdził, że „obarczony po wojnie obowiązkami Opiekuna Duchowego Emigracji Polskiej, czuwał nad nią jak nad źrenicą oka swego”. Nie wydaje się, by konieczne było zawężanie tego tytułu do zwrotu „opiekun duchowy”, ponieważ dogłębna analiza dokonań Gawliny oraz odbiór, z jakim się spotykała jego misja, wyraźnie wskazują, że choć był on w pierwszym rzędzie przyjmowany jako biskup, pasterz Ko- ścioła, to w wielu momentach stawał się przywódcą i protektorem w sensie bardziej ogólnym. 26 A. Jougan, Słownik kościelny łacińsko-polski, Poznań–Warszawa–Lublin 19583, s. 552. Wstęp 35 Osiągnięcie zarysowanych w projekcie pracy celów wymagało przebada- nia wielu materiałów. Trzon pracy osadzony został na dostępnych źródłach. Niebagatelną ich część stanowią Dzienniki bp. Gawliny. Zachowało się kilka- naście zeszytów zapisków. Najbardziej interesujące z punktu widzenia bada- cza okupacyjnych starań Gawliny, zmierzających do roztoczenia opieki nad Polakami poza granicami kraju, a także powojennego duszpasterstwa emi- gracyjnego są Dzienniki powstałe w latach 1939–1964. Podczas ich lektury au- tor zdawał sobie sprawę z subiektywnego spojrzenia na rzeczywistość piszą- cego wspomnienia. Zawierają one jednak informacje, których próżno szukać w innych źródłach. Ich niepodważalna wartość polega na tym, że większość stronic Dzienników była zapełniana na bieżąco. Dzienniki z lat okupacyjnych są przygotowywane do druku przez ks. prof. Myszora i niebawem ujrzą światło dzienne. Z kolei o działalności biskupa emigracyjnego po 1945 roku informują nas Dzienniki 17, 18 i 19 (taką numerację przyjęto w Archiwum Archidiecezjalnym w Katowicach, gdzie przechowywany jest obszerny zbiór spuścizny po bp. Józefie Gawlinie). Autor przeanalizował przede wszystkim te Dzienniki (zapiski z lat 1947–1964), gdyż w 2004 roku zostały opublikowa- ne Wspomnienia Gawliny, w zasadzie oparte na wcześniejszych notatkach27. W 2017 roku ks. Michał Kłakus wydał korespondencję bp. Gawliny z ks. Kazimierzem Kwaśnym, rektorem PMK w Paryżu28. Placówka ta była jedną z prężniej działających na polu pracy duszpasterskiej wśród Polonii. Stąd częste kontakty biskupa z jej rektorem, a w listach mnóstwo faktów dotyczących nie tylko PMK we Francji. Zaznaczyć należy, że w Paryżu czę- sto odbywały się spotkania Gawliny z rektorami PMK krajów europejskich. Cennym przewodnikiem po archiwaliach związanych z aktywnością Koś- cioła katolickiego na wychodźstwie i duszpasterstwem polonijnym stał się przygotowany przez prof. Jana Żaryna Raport o stanie badań nad dziejami Kościo- ła rzymskokatolickiego na wychodźstwie w latach 1945–1966 (1989)29. Podobnego rekonesansu po zasobach Archiwum Akt Nowych (zwłaszcza archiwaliach związanych z Urzędem do spraw Wyznań) dokonał ks. dr hab. Dominik Za- miatała CMF30. 27 J. Gawlina, Wspomnienia… Kończą się na początku maja 1947 r. 28 Duszpasterstwo polskie we Francji w świetle korespondencji arcybiskupa Józefa Gawli- ny i księdza Kazimierza Kwaśnego w latach 1949–1963, edycja dokumentów, wstęp i oprac. M. Kłakus, Katowice–Trans en Provence 2017. 29 J. Żaryn, Raport o stanie badań nad dziejami Kościoła rzymskokatolickiego na wychodź- stwie w latach 1945–1966 (1989), w: Polska emigracja polityczna 1939–1990. Stan badań, red. S. Łukasiewicz, Warszawa 2016, s. 472–528. 30 D. Zamiatała, Duszpasterstwo polonijne w latach 1945–1989 w dokumentach Urzędu do Spraw Wyznań – rekonesans po zasobie archiwalnym Archiwum Akt Nowych w Warszawie, w: W kręgu badań nad Polonią i duszpasterstwem polonijnym. Istota i metodologia, red. S. Zych i B. Walicki, Lublin–Sokołów Małopolski 2015, s. 145–163. 36 Wstęp Autor dotarł do następujących placówek archiwalnych i przebadał ich zasoby pod kątem interesujących go zagadnień: Archiwum Centralnego Ośrodka Duszpasterstwa Emigracyjnego w Rzymie, Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych w Rzymie, Archiwum PMK w Anglii i Walii, Archi- wum Instytutu i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego w Londynie, Archiwum Archidiecezjalnego w Katowicach, Archiwum Archidiecezji Warszawskiej w Warszawie, Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, Archiwum In- stytutu Pamięci Narodowej w Warszawie, Archiwum Polskiej Misji Katolic- kiej we Francji. Dotarł także do źródeł dotyczących kontaktów bp. Gawliny z poszczególnymi PMK: Archiwum Franciszkanów w Katowicach-Panewni- kach, Archiwum Prowincji oo. Bernardynów w Krakowie, Archiwum Pol- skiej Misji Katolickiej w Melbourne. Szczególnie cenne dokumenty obrazujące aktywność Józefa Gawliny zachowały się w Rzymie, gdzie znajdowała się siedziba opiekuna Polonii. Kilka lat temu abp Szczepan Wesoły umożliwił autorowi skorzystanie z ar- chiwum Centralnego Ośrodka Duszpasterstwa Emigracyjnego, które mie- ści się przy kościele św. Stanisława w Rzymie31. Część zbiorów, zgodnie z informacją abp. Wesołego, została po śmierci Gawliny przewieziona do Poznania przez jego sekretarza ks. Walerego Przekopa32. Na zbiory te skła- da się przede wszystkim obfita korespondencja opiekuna emigracji z kurią rzymską, biskupami poszczególnych diecezji, w których posługiwali polscy duszpasterze, księżmi oraz instytucjami i osobami świeckimi zaangażowa- nymi w życie emigracyjne. W ostatnich latach dokonano inwentaryzacji i digitalizacji wybranych archiwaliów. Projekt był współfinansowany przez Fundację Królowej Jadwigi, działającą przy Uniwersytecie Papieskim Jana Pawła II w Krakowie, i Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Dzięki uprzejmości odpowiedzialnych za projekt pracowników Wydziału Historii i Dziedzictwa Kulturowego UPJPII, zwłaszcza dr. Józefa Skrabskiego, moż- liwe było nadanie poszczególnym dokumentom sygnatur zgodnych z przy- jętymi podczas inwentaryzacji. 31 Prof. Jan Żaryn jeszcze przed udostępnieniem zbiorów był słusznie przekonany o ich ogromnej wartości. Przygotowując raport o polskich archiwaliach dotyczących ak- tywności Kościoła na emigracji, stwierdził: „Co może zawierać ta część rzymskiej kolekcji? Zaraz po wojnie abp Gawlina zaczął jeździć po całym świecie, do polskich ośrodków duszpasterskich, by spotykać się z wiernymi. Otrzymywał zatem olbrzymią koresponden- cję, która do 1964 r. odnosiła się faktycznie do wszystkich kwestii dotyczących wychodź- stwa, od duszpasterskich, przez bytowe, po personalne. Zapewne w rzymskim archiwum znajdują się zatem raporty i korespondencja z kapłanami rozsianymi po całym świecie, a także korespondencja abp. Gawliny z kolejnymi prymasami Polski oraz przedstawiciela- mi polskich władz na uchodźstwie”. Zob. J. Żaryn, Raport o stanie badań…, s. 495. 32 Zbiory prywatne, List abp. Szczepana Wesołego do autora z 28 stycznia 2011 r. Wstęp 37 W Papieskim Instytucie Studiów Kościelnych w Rzymie autor odna- lazł korespondencję ambasadora Kazimierza Papéego, materiały dotyczące pracy Centralnego Komitetu Obchodu Tysiąclecia Chrztu Polski oraz inne rozproszone materiały odnoszące się do bp. Gawliny. Wśród nich należy wyróżnić Dziennik biskupa z czasu wizytacji w Związku Sowieckim33. Wiele cennych wskazówek otrzymał autor od kierującego placówką o. Hieronima Fokcińskiego SJ. Część materiałów dotyczących aktywności biskupa polowego podczas II wojny światowej, w tym kwestia jego jurysdykcji nad osobami cywilnymi, stosunek do niego rządu polskiego na uchodźstwie oraz jego praca powo- jenna na rzecz polskiej emigracji, pochodzi z zasobów Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego w Londynie oraz Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Anglii i Walii. Kwerenda, ze względu na duże rozproszenie materiałów związanych z badanym zagadnieniem, była nie- zwykle żmudna, ale owocna. Zaznaczyć należy, że Archiwum PMK w Anglii i Walii jest jeszcze w znacznej mierze nieopracowane. To dla badacza trud- ność, ale i szansa na odnalezienie wciąż nieznanych dokumentów. Autor wy- raża wdzięczność rektorowi PMK w Anglii, ks. Stefanowi Wylężkowi, oraz dyrekcji Instytutu Polskiego i Muzeum im. Gen. Sikorskiego w Londynie za umożliwienie skorzystania z obu archiwów. Nieocenioną pomocą w poszu- kiwaniach w obu tych placówkach służyła autorowi p. Jadwiga Kowalska. Ponadto przebadano wiele dokumentów przechowywanych w Archi- wum Archidiecezjalnym w Katowicach (Akta Personalne bp. Józefa Gaw- liny, Spuścizna ks. Józefa Bańki i Spuścizna abp. Szczepana Wesołego). Z kolei ukazaniu relacji Wyszyński – Gawlina posłużyły dokumenty z Ar- chiwum Archidiecezji Warszawskiej (zespół Sekretariat Prymasa Polski) oraz Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie. W Katowicach autor mógł za- wsze liczyć na pomoc pracowników Archiwum Archidiecezjalnego (pani dyrektor dr hab. Haliny Dudały oraz jej współpracowników), a w Warsza- wie dotarcie do źródeł znajdujących się w Sekretariacie Prymasa Wyszyń- skiego ułatwił dr hab. Paweł Skibiński. Wiele tekstów na temat aktywności duszpasterskiej bp. Gawliny znalaz- ło swe odzwierciedlenie w prasie polonijnej. Biskup osobiście dbał o to, by w kronice zamieszczanej w piśmie „Duszpasterz Polski Zagranicą” pojawia- ły się relacje ze wszystkich ważnych wydarzeń. Również inne pisma po- wiązane z poszczególnymi PMK informowały o działalności Gawliny (mię- dzy innymi „Gazeta Niedzielna”, „Bóg i Ojczyzna”, „Tygodnik Katolicki”, „Orzeł Biały”, „Sodalis”, „Wiadomości. Biuletyn Polskiej Misji Katolickiej w Anglii i Walii”). 33 Papieski Instytut Studiów Kościelnych [dalej: PISE], sygn. A.12.1, Dziennik bp. J. Gawliny. 38 Wstęp W opracowaniu materiału autor posłużył się metodą analityczno-synte- tyczną. Na układ rozprawy w dużej mierze wpłynęła dostępność materia- łów. Praca została podzielona na pięć rozdziałów w układzie problemowym. Autor uznał za stosowne rozpocząć monografię od skrótowego przypo- mnienia postaci bp. Gawliny. Zaraz po tym omówił kwestię przedwojennej pracy biskupa jako ordynariusza polowego oraz okoliczności, w których przyszło mu w czasie II wojny światowej przyjmować na swe barki odpo- wiedzialność za duszpasterstwo coraz szerszych kręgów polskich obywateli, którzy byli zmuszeni opuścić ojczyznę. Wyjaśnione zostały również uwarun- kowania mające wpływ na pozostanie Gawliny na obczyźnie po 1945 roku. W rozdziale drugim autor przybliżył kwestie związane z instytucją Protektora Polskiej Emigracji i wyartykułował przyczyny ustanowienia bp. Gawliny, w miejsce prymasa, opiekunem Polaków na emigracji. Decyzje papieskie, wpierw z lutego 1945 roku, a następnie z 28 stycznia 1949 roku, miały fundamentalne znaczenie dla misji wykonywanej przez hierarchę. Zwrócono uwagę na jego współpracę z kurią rzymską, hierarchami lokal- nych Kościołów oraz skomplikowane relacje z prymasem Polski kard. Ste- fanem Wyszyńskim. Prawidłowe funkcjonowanie duszpasterstwa emigrantów domagało się stworzenia struktur i wyznaczenia osób odpowiedzialnych za całokształt pracy na danym terenie. Biskup Gawlina jasno zdawał sobie z tego sprawę i priorytetowo traktował nawiązanie kontaktu z rektorami już istniejących PMK oraz zbudowanie od podstaw nowych struktur w krajach, gdzie było to potrzebne i możliwe. W kolejnych częściach opracowania autor ukazał sytuację w poszczególnych państwach, w których działały PMK: najpierw te istniejące już przed 1949 rokiem, a następnie te budowane od podstaw. Punkt wyjściowy dla każdego kraju stanowi prezentacja pochodzenia pol- skiej emigracji, istniejącego duszpasterstwa oraz duchownych tam zaanga- żowanych. Zasadniczą zaś częścią jest ukazanie roli bp. Gawliny w rozwija- niu bądź tworzeniu i prawidłowym funkcjonowaniu poszczególnych PMK. Zaakcentowane zostały indywidualne i charakterystyczne dla danej misji sposoby działania oraz problemy i wyzwania, z jakimi przyszło się zmie- rzyć rektorom ściśle współpracującym z protektorem. Biskup Gawlina spra- wował opiekę duszpasterską również nad Polakami w krajach, w których nie powstały PMK, dlatego naszkicowano też sytuację duszpasterstwa emi- gracyjnego w tych państwach i możliwości oddziaływania na nie biskupa polskich emigrantów. W rozdziale czwartym omówione zostały formy aktywności bp. Gaw- liny. Osobne paragrafy poświęcono jego współpracy z duchowieństwem zaangażowanym w pracę wśród Polaków na obczyźnie, oddziaływaniu na organizacje polonijne oraz istotnej roli wizytacji duszpasterskich. Podkreślo- no także znaczenie wystąpień publicznych hierarchy. Wstęp 39 W ostatniej części monografii autor zwraca uwagę na najważniejsze punkty programu duszpasterskiego biskupa polonijnego, pochodzące z jego wystąpień publicznych, listów pasterskich, odezw, apeli i głoszonych przy różnych okazjach homilii i konferencji. Uzupełnieniem treści rozprawy i potwierdzeniem wielkiej aktywności bp. Gawliny są tabele zawierające wykaz wizytowanych krajów, PMK wraz z rektorami, hierarchów, z którymi się spotykał w ramach wypełniania swej misji, oraz publikowanych wystąpień. Dołączono także kilkadziesiąt doku- mentów źródłowych, pochodzących z różnych archiwów i obrazujących działalność biskupa polskiej emigracji. Szczególne podziękowania za mobilizację do opracowania monografii autor pragnie złożyć abp. Szczepanowi Wesołemu. Niniejsza pozycja jest dedykowana temu zmarłemu w sierpniu 2018 roku hierarsze. Autor wyraża również podziękowania wszystkim, którzy ułatwiali mu docieranie do ma- teriałów związanych z bp. Gawliną. Za cenne krytyczne uwagi dziękuje ks. prof. Jerzemu Myszorowi, dr. Jackowi Żurkowi oraz ks. dr. hab. Józefowi Szymańskiemu, który podjął się recenzji wydawniczej. INDEKS OSOBOWY* Adamski Stanisław bp 49, 100, 102, 105–106, 179, 198, 308, 338–339, 347, 367, 513 Agagianian Grégoire Pierre XV (François) kard. 365 Alter Karl Joseph abp 151, 357 Anders Władysław gen. 31–32, 34, 61– 62, 83–84, 86, 89, 92, 110, 123, 201, 218, 234, 247, 255, 263, 268, 282, 294, 318, 380, 428, 509 Andersen 452 Andreotti Giulio 512 Antczak Ed. 457 Antczak M. 457 Antoniutti Ildebrando abp 149, 151, 356 Apcar John Baptist bp 156 Aragone Juan Francisco abp 245 Arciszewski Franciszek CM 255, 259, 280, 485 Arciszewski Tomasz 428 Atkielski Roman Richard bp 253 Baeten Jozef Willem Maria bp 361 Baggi Sebastiano kard. 148, 154, 237, Bajcer Franciszek ks. 175–176, 266, 287, 362–363 353 Bakanowski Władysław CR 178 Bakose Athanase Jean Daniel abp 165, 365 Baliński-Jundziłł Jan 95–97 Banasińska Kira 270 Banaszak Antoni ks. 90, 170, 277–278, 288, 475–477 Baraniak Antoni abp 41, 132, 158, 273, 323, 375, 399, 478, 511–512 Barasiński 457 Barros Câmara Jaime de kard. 150, 152, 154, 238–239, 356, 362 Bartel Józef SVD 247 Bates zob. Biadaszkiewicz Edward (Bates) CR Baudoux Maurice abp 357 Bayar Celâl 269 Bayer Bolesław CM 238, 459 Bayerlein-Mariański Józef SVD 231 Bea Augustin kard. 144 Beaupin Eugène 452 Beaussart Roger-Henri-Marie abp 360, 452, 483 Bednarski Feliks OP 86, 90 Bednorz Herbert bp 23, 41, 102, 106, 390, 504, 512–513 Belleau Henri bp 155 Bełch Stanisław ks. 91, 94, 208, 300, 321–322 Bendisz Johana 455 Benedykt XV papież 140, 143 Beovich Matthew abp 359 Berutti Cristoforo M. OP 144 Bernacki Zbigniew ks. 95, 185 Bernard św. 317 Bernardini Filippo abp 149, 209–210, 212, 361, 441 * W zestawieniu nie uwzględniono abp. Józefa Gawliny. 540 Indeks osobowy Bertoli Paolo kard. 149, 361 Bertram Adolf kard. 46, 115 Biadaszkiewicz Edward CR 480 Bieda Ignacy SJ 276 Bieniek Juliusz bp 102, 105–106, 504 Bińkowski Bronisław ks. 430 Bober-Bobrowski Kazimierz ks. 270 Bobola Andrzej św. 81 Bobrowski Franciszek SAC 215, 218 Bocheński Adam 211 Bocheński Innocenty Maria OP 170, 172, 174–176, 209–213, 300, 327, 353, 443–444, 461, 474 Bogdan Franciszek SAC 90 Boland Thomas Aloysius abp 358 Bombas Ludwik ks. 163, 167, 170–172, 175–176, 203–208, 353, 389, 460–462, 466, 474–476, 480–481 Bona Stanislaus Vincent bp 251, 253, 357 Borecky Isidor bp 151, 253, 356 Borgia ks. 54 Borowicz Antoni ks. 287 Borucki prof. 94 Borzęcka Celina bł. 93 Bourne Francis kard. 198–199 Bór-Komorowski Tadeusz gen. 428, 512 Bracci Francesco kard. 143–144 Brandys Jan ks. 60, 75 Brems Josef Ludwig OPraem 222 Broel-Plater Leon ks. 91, 172, 174–176, 195–196, 261–263, 285, 289, 328, 353, 417–418 Bronarski Alfons 211 Bronny Ludwik CM 176, 240–241, 288, 353, 455 Bross Stanisław ks. 158–159, 478–479 Brzezina Karol OMI 191 Brzozowski Władysław ks. 237 Buchberger Michael bp 361 Bucholtz OSPE 261 Bučys Petras Pranciskus bp 364 Buczko Iwan bp 78, 143 Bujaczek ks. 287 Burczyk Herman SDB 218 Bürger Feliks SDB 246 Burian Bolesław ks. 300 Burke Joseph Aloysius bp 358 Burzak Piotr SDB 247, 307, 446, 449, 451 Burzio Giuseppe abp 248 Buys Leonard CSsR 220 Byliński Stanisław ks. 444, 448 Bzdyl Piotr marysta 146–147 Caggiano Antonio kard. 151–152, 233, 356, 361, 450 Camagni Ernesto bp 54 Camargo Barros José de bp 239 Caminhi Pero Vaz de 459 Campbell Donald Alphonsus abp 204, Carboni Romolo abp 147–150, 154, 258, 206 263, 359, 363 Carli Luigi Maria abp 511–512 Carroll Francis Patrick abp 253, 357, Cashman David John bp 360 Castillo Hernández Lucas Guillermo abp 359, 363 153, 362 Cedzich Franciszek SVD 246 Cegielska 456 Cegiełka Franciszek SAC 172, 180–181, 388, 411–412 Chappoulie Henri-Alexandre bp 452 Chaptal Emmanuel bp 179 Charrière François bp 209, 444 Chiappero Pier Giorgio bp 156, 365 Chiarlo Carlo kard. 78, 149–150, 239, 356 Chmielewski Czesław ks. 163, 167, 171– 173, 176, 215–218, 312, 327, 353, 389, 416, 457–458, 474–475, 510 Chojnacki Stefan MIC 445, 447 Chopin Fryderyk 176 Choromański Zygmunt bp 162, 323, 375 Churchill Winston 200 Chwaliszewski Marcin ks. 113 Chylaszek Franciszek CM 238 Cichoń Marian SCJ 211 Cichos Teodor SDB 199 Cicognani Amleto Giovanni kard. 143, 149, 154, 252, 358, 363 Cieński Włodzimierz ks. 32, 60, 75, 96, 136, 139, 170, 287, 289, 300, 322, 480–481 Ciepły Józef OMI 483 Clarizio Emanuele ks. 98 Indeks osobowy 541 Claudel Paul 452 Cobben Willem Petrus Barthol
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Biskup Józef Gawlina jako opiekun Polaków na emigracji
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: