Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00138 005913 13103516 na godz. na dobę w sumie
Boskie, ludzkie. Cztery studia o poetyckim doświadczaniu Boga - ebook/pdf
Boskie, ludzkie. Cztery studia o poetyckim doświadczaniu Boga - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 152
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3226-3110-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość >> ii wojna światowa
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Boskie, ludzie. Cztery studia o poetyckim doświadczaniu Boga to książka, w której zostały przedstawione odmienne sposoby wyrażania indywidualnego stanowiska wobec „metafizyczności” w liryce okresu międzywojennego i pierwszych lat II wojny światowej. Oznaczają one – jak wyjaśniał Józef Czechowicz – „splot zarówno myśli, jak dyspozycyj i akompaniamentu uczuciowego, leżący u podstaw światopoglądu artysty”. W prezentowanych szkicach ów światopogląd nie odwołuje się jednak tylko do prawowiernej religijności, ale przede wszystkim bierze pod uwagę „metafizyczny system interpretacji świata”. Przeważa więc doświadczenie poszukiwania Absolutu oraz tego, co w ziemskiej sferze – naznaczonej oraz sprofanowanej wojną, cierpieniem, samotnością, chorobą i śmiercią – transcendentne i sakralne.

Szkice, zbierające uwagi o doznawaniu „metafizyczności” wyrażonej w liryce Jerzego Lieberta, Władysława Sebyły, Tadeusza Różewicza oraz Wilhelma Szewczyka przynoszą obraz nieustannego zderzania się boskiego i ludzkiego. Pokazują indywidualny wymiar przeżywania prawd objawionych doprowadzających – jednych do wyznania wiary i chrześcijańskiego Boga; drugich do jedynie przekonania o istnieniu Absolutu, którego obecność przeszkadza w codziennej egzystencji; innych do duchowego zwątpienia w „pustym kościele”, kolejnych do jeszcze głębszego doświadczania cierpienia egzystencji.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

K a t a r z y n a N i e s p o r e k Boskie, ludzkie Cztery studia o poetyckim doświadczaniu Boga K a t a r z y n a N i e s p o r e k B o s k i e , l u d z k i e . C z t e r y s t u d i a o p o e t y c k i m d o ś w i a d c z a n i u B o g a KATOWICE 2017 Cztery studia […] ukazują światoodczucia wyra- ziście odmienne, naznaczone autorską sygnaturą mocnych osobowości poetyckich, ale zarazem w dający do myślenia sposób korespondujące ze sobą nie tylko z oczywistych względów histo- ryczno-literackich […]. Katarzynę Niesporek ciekawi „metafizyczna inklinacja” poetyckiej wyobraźni i powiązane z nią „doświadczenie metafizyczne”, którego przestrzenią – i narzę- dziem – jest wiersz. We wziętych na warsztat utworach Lieberta, Sebyły, Różewicza i Szew- czyka inklinacja ta nie jest pozbawiona rysu religijnego, ale stanowi też wyczucie tajemnicy istnienia – tajemnicy jego trwania, jego źródeł i ujść, jego rękojmi. W tym wyczuciu tajemnicy ma swoje źródło intuicja takiej transcendencji, która wyobraźnię – i ożywianą przez nią myśl – kieruje w stronę absolutu jawiącego się jako sacrum. Autorkę interesują też poetyckie spo- soby wyrażania „indywidualnego stanowiska” wobec tych zagadnień i jakości (oraz – po części – także doświadczeń), które sytuują się na styku tego, co „ludzkie”, naznaczone cierpieniem, do- tknięte przez ciemność, wychylone ku śmierci, i tego, co „boskie” – uobecniające się w doświad- czeniu sacrum, w intuicji transcendencji, w spot- kaniu z tajemnicą. Z recenzji wydawniczej prof. zw. dr. hab. Pawła Próchniaka Katarzyna Niesporek jest doktorantką w Zakładzie Literatury Współ- czesnej Instytutu Nauk o Literaturze Polskiej im. Ireneusza Opackiego Uniwersytetu Ślą- skiego. W kręgu jej zainteresowań badawczych znajduje się krajowa i emigracyjna poezja polska drugiej połowy XX wieku, literatura na Górnym Śląsku oraz twórczość najnowsza. Artykuły naukowe i recenzje ogłaszała w tomach zbioro- wych i czasopismach. Autorka monografii „Ja” Świetlickiego (2014), Eda. Szkice o wyobraźni i poezji (2015) oraz współredaktorka tomów zbioro- wych Literatura popularna (T. 2, 2014) i Światy poetyckie Wilhelma Szewczyka (2016). Boskie, ludzkie Cztery studia o poetyckim doświadczaniu Boga Mojej Babci Teresie Katarzyna Niesporek Boskie, ludzkie Cztery studia o poetyckim doświadczaniu Boga Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2017 Redaktor serii: Historia Literatury Polskiej Marek Piechota Recenzent Paweł Próchniak Spis treści Od autorki 9 Towarzysze modlitwy Wiersze anielskie Jerzego Lieberta 19 W cieniu lęku Bóg w poezji Władysława Sebyły 55 Pusty kościół Religijne juwenilia Tadeusza Różewicza 77 Pasje strasburskie O cyklu lirycznym Wilhelma Szewczyka 97 Nota bibliograficzna 135 Bibliografia 137 Indeks osobowy 141 Summary 145 Резюме 147 O, wiem, poznałem Samotność moją I twoje moce, Czuję twój oddech W południa ciepłe I ciemne noce Z gotyckich sklepień Spoglądasz ku mnie Skrzydlaty, drwiący – O, nieodstępny Cieniu złowieszczy, Ze mnie rosnący. J. Liebert: Próby Od autorki Jest-i-nie-jest? Jest „nieskończony”, czy też ma swoje „granice” – jak słyszymy w znanej kolędzie Franciszka Karpińskiego? Ab- solut niepojęty i ukryty w swej istocie przysparza nam – podmio- tom poznającym – wiele kłopotu. Immanuel Kant przekonywał: […] idee duszy, świata oraz Boga, jako instancji gwarantują- cej ich spójność, stanowią idee regulatywne czystego rozumu, a więc jednostka nie może myśleć o sobie samej, czyli uprawiać refleksji, zarazem się do nich nie odnosząc1 Ważne staje się zdefiniowanie relacji, jakie łączą istotę ludzką z Bogiem. Określenie albo zadeklarowanie ich braku to zadanie angażujące nie tylko filozofów/teologów, lecz każdego – również poetę. Zanim opowie się on po którejś ze stron i rozstrzygnie, z czym się identyfikuje, pyta, rozważa, poszukuje, wątpi. Pragnie się dowiedzieć, czym Bóg jest albo nie jest, poznać niepojęte, odsłonić ukryte, wreszcie połączyć boskie z ludzkim. Karol Tarnowski w eseju o źródłach niepoznawalności Boga napisał: […] coś wiemy zarówno o Bogu, jak i o tym, że jest niepo- znawalny – czy to nie paradoks? […] Możemy, co prawda nie bez racji, powiedzieć: Bóg (a także w pewnej mierze jego niepoznawalność) należy do faktów kulturowych, wiemy więc przynajmniej, że istnieje taki przedmiot „intencjonalny”, takie p o j ę c i e jak Bóg. Rzecz w tym jednak, że my nie pytamy 1 A. bieLik-robson: Cz y duchowość ponowoczesna jest możliwa? W: Z per- spektywy końca wieku. Studia o literaturze i jej kontekstach Red J. AbrAmowskA, A. brodzkA. Poznań 1997, s. 35. 10 Od autorki o „Boga”, tylko o Boga. I na to pytanie trzeba odpowiedzieć odważnie: […] nie wiemy o Bogu n i c z e g o. Skąd więc nasz niepokój i nasze pytanie o niepoznawalnego Boga? Najpierw stąd, że niektórych z nas „dotyka”, „uderza”, „porusza” skrytość jako tajemnica2 Pojęcia i zjawiska wykraczające poza umysł, do końca niewy- jaśnione i niedopowiedziane, niepokoją człowieka i doskwierają jednostce nastawionej na doznawanie i poznawanie rzeczywisto- ści w jej pełnym świetle. Nieprzejrzystość świata i niezrozumiałe prawo natury (poruszające prawdy o życiu i śmierci) sprawiają, że w pole zainteresowań człowieka wchodzą kwestie metafizyczne. Nasuwają się wówczas pytania ontologiczne o „bycie-w-świecie” Absolutu i człowieka, ich wzajemne obcowanie; o „więcej” niż to, co można ogarnąć wyobraźnią czy myślą – o pełnię i głębię3 Méta staje się więc tym, co pragnie się sprecyzować: niewyrażal- nym, które próbuje się wyrazić. I tu z pomocą przychodzi poe zja. Opisuje ona, jak przenikliwie dostrzegł Józef Czechowicz, właściwie jedną tylko rzecz w najrozmaitszych modyfikacjach, […] nastawienie człowieka do zagadnień metafizycznych. Nie- jednokrotnie to źródło sztuki bywa nieuświadomione samemu twórcy, niejednokrotnie znów jaskrawa i bolesna świadomość niszczy jego środki artystyczne, niejednokrotnie bywa i tak, że poeta przywalony ogromem własnego stosunku do tych spraw milknie […]. Istotą poezji, jej treścią zasadniczą są tedy „metafizyczności”4 2 k. tArnowski: Źródła niepoznawalności Boga. „Znak” 1996, nr 491, s. 43. 3 Zob. ibidem, s. 46. 4 J. CzeChowiCz: Treść i forma w poez ji W: idem: Wyobraźnia stwarzająca. Szkice literackie. Wstęp, wybór i opracowanie T. KłaK. Lublin 1972, s. 28. Pytanie o istnienie poezji niemetafizycznej stawia Edyta Sołtys-Lewandowska, rozważając duchowość, religijność, metafizyczność w epoce nowoczesnej i ponowoczesnej. Zob. E. SołTyS-LEwandowSKa: O „ocalającej nieporządek rze- cz y” polskiej poez ji metafiz ycznej i religijnej drugiej połowy XX i XXI wieku. Kraków 2015. Od autorki 11 To one („metafizyczności”) wypełniają w rozmaitych kon- figuracjach wyobraźnię poetycką i osobiste zmagania ludzkiej istoty z „innym”. Ich rozważanie i przepracowanie pozwala roz- poznać właściwe miejsce człowieka w rzeczywistości, zrozumieć cel jego istnienia, nadać sens jego bytowi. W mojej książce zostały pokazane cztery sposoby wyrażania indywidualnego stanowiska wobec „metafizyczności” w liryce okresu międzywojennego i pierwszych lat II wojny światowej. Są one odmienne. Oznaczają – jak by powiedział autor Ballady z tamtej strony – „splot zarówno myśli, jak dyspozycyj i akom- paniamentu uczuciowego, leżący u podstaw światopoglądu artysty”5. Rekonstruując światopoglądy poetów, zauważyłam, że odwołują się oni nie tylko do prawowiernej religijności, lecz przede wszystkim biorą pod uwagę „metafizyczny system in- terpretacji świata”. W osobistych poszukiwaniach doświadczają Absolutu oraz tego, co w ziemskiej sferze – naznaczonej i spro- fanowanej wojną, cierpieniem, samotnością, chorobą i śmiercią – transcendentne i sakralne. W takiej rzeczywistości częściej spotykamy się z podmiotem homo metaphysicus aniżeli z podmio- tem homo religiosus6 Homo religiosusa reprezentuje Jerzy Liebert – poeta, które- go fenomen doświadczeń religijnych i zmagań z samym sobą został już wielokrotnie omówiony i ujęty w monografiach oraz obszernych artykułach7. Jego życiorys, jak zauważyła Anna M. Szczepan-Wojnarska, 5 J. CzeChowiCz: Treść i forma w poez ji…, s. 28. 6 O odróżnieniu poezji religijnej od poezji metafizycznej zob. E. SołTyS- -LewAndowskA: Poez ja religijna a metafiz yczna W: eAdem: O „ocalającej nieporzą- dek rzecz y”…, s. 19–27. 7 Zob. z. LiChniAk: Poeta konsekwencji. Warszawa 1952; A.m. szCzepAn- -woJnArskA: „…Z ogniem będziesz się żenił”. Doświadczenie transcendencji w ż yciu i twórczości Jerzego Lieberta. Kraków 2003; s. misinieC: Jerz y Liebert. Kraków 2016, oraz inne obszerne szkice opublikowane w książkach: P. nowaczyńSKi: Studia z literatury XX wieku. Lublin 2004; M. całbEcKi: „Czarna kropla nieskoń- czoności”. Fenomen lęku w poez ji Jerzego Lieberta, Władysława Sebyły i Aleksandra Rymkiewicza. Wrocław–Warszawa–Kraków 2008. 12 Od autorki choć zamykający się w tak krótkim czasie, mógłby stanowić kanwę przejmującego psychologicznego dramatu. Obfitował bowiem w sytuacje trudnych wyborów, w sytuacje graniczne w Jaspersowskim rozumieniu. Ślady wewnętrznych zmagań twórcy odnaleźć można w jego poezji. Te poszukiwania są uprawomocnione tym bardziej, że Liebert dążył do osiągnięcia integralności życia i słowa w sposób świadomy, by nie powie- dzieć – programowy, czego wyrazem są nie tylko wiersze, ale również listy i wypowiedzi krytyczne8 Autorowi Guseł w duchowej walce towarzyszą istoty ze sfery sacrum. Ich działanie zostało ukazane przede wszystkim w Anie- le żalu i Aniele pokoju, dwóch utworach stawianych w jednym szeregu z takimi wierszami, jak Próby, Kuszenie, Jeździec, Boża noc Są one poświęcone „wewnętrznym przeżyciom człowieka, któ- ry wszedł na drogę oczyszczenia w swej wędrówce do Boga”9 Posłańcy z nieba pełnią tu funkcje pośredników, przewodni- ków, nauczycieli. Ich obecność stanowi poświadczenie istnienia Absolutu, a ponadto wprowadza podmiot w stan ekstatycznego uniesienia. Szkic omawiający anielskie wiersze Jerzego Lieberta, zwracający uwagę na obecność niebiańskiej istoty już w mło- dzieńczych utworach autora Kołysanki jodłowej, stanowi niejako rozszerzenie pomieszczonych w książkach Anny M. Szczepan- -Wojnarskiej i Piotra Nowaczyńskiego rozważań o aniołach. Ten ostatni przedstawił odmienny, mniej rozpowszechniony w kulturze, wizerunek tajemniczej istoty ze sfery sacrum, obalając tym samym dotychczasowe interpretacje utworu Boża noc i od- ważnie proponując swoją. Przekonująco dowodził: Jeśli rozstaniemy się z wizją anioła wyłącznie miękkiego, stró- ża małych dzieci, to nietrudno będzie także powiązać z nim określenie „rozdawco plag”. To anioł bowiem jako wysłannik Jahwe zabija w Egipcie wszystko, co pierworodne (Wj 12,23), on 8 A.m. szCzepAn: Anioły i demony w poez ji Jerzego Lieberta W: Księga o anio- łach Red h. oLesChko. Kraków 2002, s. 637. ku…, s. 163. 9 P. nowaczyńSKi: Ciemny anioł Lieberta W: idem: Studia z literatury XX wie- Od autorki 13 też uśmierca wojowników i książąt w obozie króla asyryjskiego (2 Kr 32,21) czy wreszcie karze śmiercią Izraelitów za grzech Dawida (2 Sm 24,15–17; 1 Kr 21,14–20). W sposób jednak najbardziej oczywisty występuje w roli „rozdawcy plag” w Apo- kalipsie św. Jana (Ap 8–9,15–16). To tu spotykamy się z wizją siedmiu aniołów, którzy w czasach ostatecznych spuszczają na ludzkość ogień i grad, zarazę i szarańczę, ciemności i trzęsienie ziemi. Oni to trzymają siedem czasz, z których wylewają na ziemię plagi gniewu Bożego, i siedem trąb, którymi wywołują kataklizmy […]. Ten karzący „rozdawca plag” jest jednak także „szafarzem cnót”. I nie ma w tym żadnego paradoksu. Czyż aniołowie nie są także swoistymi opiekunami życia duchowego człowie- ka? Tymi, którzy mają oświecać ludzkie sumienie i pomagać w procesie moralnego doskonalenia się, czyli dopracowywania się właśnie cnót?10 Druga część książki prezentuje omówienie antynomicznych wizerunków Absolutu wyłaniających się z pełnej zwątpienia i lęku twórczości Władysława Sebyły – Boga obecnego i nie- obecnego, mocnego i słabego, świętego i ludzkiego. Autora Pieśni szczurołapa łączy z Jerzym Liebertem nie tylko to samo pokolenie, czas debiutu, skamandryckich fascynacji i buntów, lecz także wspólna geografia narodzin (przypomnijmy: pierwszy urodził się w 1902 roku w Kłobucku, drugi – dwa lata później, w niedalekiej Częstochowie). Podmiot autora Nokturnów to już jednak zdecydowanie homo metaphysicus, którego droga prowa- dzi od nadziei do zwątpienia, nienegującego jednak istnienia i obecności Boga. Jak napisał Jan Piotrowiak, autor monografii o wyobraźni poetyckiej Władysława Sebyły: Słowna więź z Innym wyłania się bez zwątpienia z poczucia osamotnienia, będącego wynikiem oddalenia i dystansu ko- munikacyjnego między uczestnikami modlitewnego spotkania. Przestrzeń tego spotkania jest jednak tak rozległa i pojemna, by zawrzeć w niej wszelkie akty, doświadczenia i zachowania 10 Ibidem, s. 157–159. 14 Od autorki człowieka, nawet te, które bardzo odstają od rytualnych trybów i technik. […] Wszystko […], w czym człowiek w tej liryce utrwalony uczestniczy, odbywa się – by tak rzec – in articulo Dei. Jednocześnie trudno byłoby przypisać tej propozycji poe- tyckiej jakiekolwiek znamiona liryki konfesyjnej, motywowanej dogmatycznie czy instytucjonalnie11 Kontynuacją rozważań o liryce międzywojennej jest szkic omawiający juwenilia Tadeusza Różewicza. Początki jego poezji mają tło religijne. Poeta wydrukował w latach 1938–1939 siedem wierszy w czasopiśmie Sodalicji Mariańskiej „Pod Znakiem Maryi”. Wyznał po latach, że u źródeł jego doświadczenia poetyckiego legło doznanie metafizyczne. Wraz z lirykami reli- gijnymi napisał kilka wierszy innych, w tym erotycznych. W ni- niejszej pracy zostały poddane refleksji owe literackie początki autora Niepokoju. Wiadomo, że jego stosunek do religii uległ ochłodzeniu w czasie wojny, choć poeta wielokrotnie później nawiązywał do kwestii metafizycznych. Zagadnienie, które zostało tu opisane, ma niedużą literaturę przedmiotu. W swo- ich krytycznych tekstach podejmowali je Tadeusz Kłak12 oraz Wojciech Kruszewski13. Ostatnio o liryce sodalisa przypomniał również – w kontekście śmierci poety – Przemysław Dakowicz: Pisarską biografię Różewicza otwierają młodzieńcze wiersze religijne publikowane w miesięczniku Związku Sodalicji Mariań- skich Uczniów Szkół Średnich w Polsce „Pod Znakiem Maryi”, zamyka ją zaś prośba o chrześcijański pochówek, stwierdzenie przynależności do Kościoła katolickiego oraz ekumeniczne wezwanie do zgody między „rozdzielonymi wyznaniami” i do przezwyciężania różnic dzielących „kultury i narody”. Między 11 J. piotrowiAk: „Ciemny nurt mego ż ycia”. O wyobraźni poetyckiej Władysława 12 Zob. T. KłaK: Liryka sodalisa. O juweniliach poetyckich Tadeusza Różewicza Sebyły. Katowice 2008, s. 126. W: idem: Spojrzenia. Katowice 1999. 13 Zob. w. kruszewski: Kuglarz świętości. Sacrum w polu doświadczenia po- kolenia W: idem: Deus desideratus. Sacrum w poetyckim dziele Tadeusza Różewicza Lublin 2005. Od autorki 15 tymi biegunami rozciąga się wielowątkowa twórczość poetycka, prozatorska i dramaturgiczna Różewicza, który przez wiele lat przedstawiany był przez badaczy literatury jako apostata, ateista lub – w najlepszym wypadku – agnostyk14. Książkę zamyka próba interpretacji cyklu lirycznego Pasje strasburskie śląskiego twórcy Wilhelma Szewczyka. Cykl jest złożony z dziesięciu utworów, z których tylko siedem poeta oficjalnie ogłosił w tomie Posągi z 1945 roku. Pozostałe trzy sonety zostały odtworzone z autografu przez Mariana Kisiela i opublikowane na łamach „Śląska” w 85. rocznicę urodzin auto- ra Poematu górniczego. Później badacz, przyglądając się zagadnieniu metafizyczności w całej twórczości Szewczyka, podsumował: Metafizyka poezji autora Posągów jest ziemska, nie transcenden- tna z wyjątkiem chyba kilku wierszy wojennych: folkloryzującej Pastorałki maluczkich […], estetyzujących Pasji strasburskich […], pa- triotycznej Modlitwy […]. W trwale skowanej przez eschatologię ziemskości można wszelako odnaleźć sacrum. Objawia się ono w pamięci (Ze szkicownika górskiego […]), intymnym geście (Cz y kochałem […]; W muszli […]), we wspólnocie ludzkiej (Z W.H. Audena […]). Sacrum zawsze jest intymne, nie daje się łatwo przełożyć na literaturę […], dlatego w metafizycznych wierszach Szewczyka jawnej teofanii nie ma. Ale nie ma również profanum, to bowiem, co ziemskie, jest – z definicji – jedyną rzeczywistoś- cią człowieka. Ziemską metafizykę można postrzegać animali- stycznie (jak w wielkiej urody Robaku […]), karnawałowo (jak w wierszach Toast […]; Chyba nie głód […]; Nieustraszona rozmowa z samym sobą […]) bądź też intelektualnie (jak w konfesyjnym liryku Co jest najgorsze […]); każdorazowo jednak – z pozycji „stania między przepaściami”, z perspektywy życia skazanego na nieuchronny koniec15. 14 P. Dakowicz: Słowo wstępne. W: iDem: Poeta (bez)religijny. O twórczości Tadeusza Różewicza. Łódź 2015, s. 13. Ruiny istnienia. Szkice o poetach mniej obecnych. Katowice 2013, s. 109. 15 m. kisiel: Międz y przepaściami. O poez ji Wilhelma Szewcz yka. W: iDem: 16 Od autorki Studia, zbierające uwagi o doznawaniu „metafizyczności” wyrażonej w wybranej liryce dwudziestolecia międzywojennego i pierwszych lat II wojny światowej, przynoszą obraz nieustan- nego zderzania się boskiego i ludzkiego. Pokazują indywidualny wymiar przeżywania prawd objawionych prowadzących do wy- znania wiary w chrześcijańskiego Boga (Liebert), do przekonania o istnieniu Absolutu, którego obecność przeszkadza w codzien- nej egzystencji (Sebyła), do duchowego zwątpienia w „pustym kościele” (Różewicz), do jeszcze głębszego doświadczania cier- pienia egzystencji (Szewczyk). Cztery światopoglądy poetyckie, w których niezmienne dy- lematy człowieka mierzą się z niezmiennym dylematem twórcy: „Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, i Bogiem było Słowo. […] Wszystko przez Nie się stało, a bez Niego nic się nie stało, co się stało” (J 1,1–3)16 16 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie jęz yków oryginalnych Opracował zespół biblistów polskich z inicjatywy benedyktynów tynieckich. Poznań 2000. Tu i dalej, cytując Pismo Święte…, odwołuję się do tego wydania i stosuję powszechnie przyjęty system skrótów. Indeks osobowy A Agnieszka (właśc. Bronisława Wajn- gold) 26, 35, 42, 46, 47, 48 Abraham, patriarcha hebrajski 111 Abramowska Janina 9, 137 Augustyn, św. (właśc. Aurelius Au- gustinus) 47 A.W. zob. Agnieszka B Bachelard Gaston 40, 137 Bernard z Clairvaux, św. (właśc. Bernard de Fontaine) 35, 109 Bibrowski Mieczysław 67 Bielik-Robson Agata 9, 137 Błoński Jan 40, 137 Bonawentura, św. (właśc. Giovanni Fidanza) 109 Brodzka Alina 9, 137 C Cabaj Romuald 77 Całbecki Marcin 11, 19, 137 Chrystus zob. Jezus Chrystus Chudak Henryk 40, 137 Cioran Emil 73, 137 Czechowicz Józef 10, 11, 137 D Dakowicz Przemysław 14, 15, 137 Dawid, król Izraela 13 Dionizy Areopagita, św. 26, 27, 137 Dłuski Stanisław 63 Drewnowski Tadeusz 78 Dzierska Maria 27, 137 E Eliasz, prorok 29 F Frankiewicz Stefan 20, 21, 22, 25, 28, 38, 39, 42, 43, 137 Frye Northrop 70 G Gościniak Katarzyna 73, 137 Grzegorz I Wielki, papież 109 Grzegorz XI (właśc. Pierre Roger de Beaufort), papież 109 H Heli, arcykapłan i sędzia 111 Henoch, postać biblijna 38 Heska-Kwaśniewicz Krystyna 97, 102, 125, 126, 137 Horacy (właśc. Quintus Horatius Flaccus) 25 I Innocenty III (właśc. Lotario de’ Conti di Segni), papież 109 Isakiewicz Lech 56, 67, 137 Izajasz, prorok 32 142 Indeks osobowy J Jakub, patriarcha biblijny 23, 107 Jakub z Todi (właśc. Iacopo de’Be­ nedetti) 109 Jan od Krzyża (właśc. Juan de Yepes y Alvarez), św. 38, 140 Jan XXII (właśc. Jacques Duèse), papież 109 Jan, św. (Jan Ewangelista) 13, 23, 33, 42, 103, 108, 111, 120, 121, 132 Jastrzębski Zdzisław 78 Jeremiasz, prorok 29, 115 Jezus Chrystus 37, 38, 40, 45, 80, 83, 85, 88, 89, 90, 93, 98, 99, 102, 104, 105, 106, 107, 108, 109, 111, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 125, 126, 127, 128, 130, 131, 132, 133 Joel, prorok 32 Józef z Nazaretu, św. 91, 92, 93 Judasz Iskariota, apostoł 115 K Kajfasz Józef, arcykapłan 107 Kant Immanuel 9 Karpiński Franciszek 9 Karpowicz Tytus 77 Kiejza Andrzej 29, 137 Kijonka Tadeusz 131, 139 Kisiel Joanna 56, 60, 61, 64, 72, 135, 137 Kisiel Marian 15, 97, 98, 101, 102, 131, 133, 135, 137, 139 Kłak Tadeusz 10, 14, 66, 77, 78, 81, 83, 85, 87, 89, 90, 93, 94, 137, 138 Kochanowski Jan 49 Kopaliński Władysław (właśc. Wła­ dysław Jan Stefczyk, wcześniej Jan Sterling) 114, 138 Krakowiak Czesław 80, 138 Kruszewski Wojciech 14, 77, 78, 83, 84, 90, 93, 94, 138 Künstler­Langner Danuta 26, 33, 138 Kwiatkowski Jerzy 85, 138 L Lech Jerzy zob. Liebert Jerzy Leeuw Gerardus van der 103, 138 Leszczyńska Maria 46 Lichniak Zygmunt 11, 138 Liebert Jerzy 7, 9, 11, 12, 13, 16, 19–51, 135, 137, 138, 139 Ligęza Wojciech 55, 138 Lijka Kazimierz 109, 138 Lipski Jan Józef 56, 67, 138 Longosz Stanisław 23, 38, 138 Lubosz Bolesław 99, 100, 101, 138 Ł Łukasz św. (Łukasz Ewangelista) 121 M Maciejewska Irena 56, 59, 138, 139 Makowiecki Andrzej Zdzisław 58, 70, 138, 139 124 Maria Magdalena, św. 109, 121, 123, Maria, żona Kleofasa 108, 109, 121 Matka Boża zob. Maryja Maryja, Maria z Nazaretu 14, 19, 26, 29, 34, 40, 77, 78, 79, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 89, 91, 92, 93, 108, 109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 121, 122, 123, 125, 126, 127, 131, 132, 137, 139 Michałowska Teresa 113, 138 Misiniec Stefan 11, 20, 25, 34, 139 Mojżesz, prorok 111 N Nagrabiecki Jan 77 Nastulanka Krystyna 77 Nowaczyński Piotr 11, 12, 20, 25, 27, 31, 33, 35, 49, 51, 139 Nyczek Tadeusz 59, 64, 139 O Oleschko Herbert 12, 23, 137, 138, 139 Ostromęcki Bogdan 99 P Pagaczewski Stanisław 77 Paweł, św. (Paweł z Tarsu, Paweł Apostoł, Szaul ha-Tarsi) 37, 123 Piechota Marek 131, 139 Pikor Wojciech 30, 139 Piotrowiak Jan 13, 14, 56, 57, 59, 60, 73, 139 Platon 43 Plutarch z Cheronei 38 Podraza-Kwiatkowska Maria 85, 138 Pokrasenowa Maria 56, 138 Prokopiuk Jerzy 103, 138 Pseudo-Dionizy Areopagita, św. zob. Dionizy Areopagita, św. R Ratajaczak Robert 100, 140 Rolland Romain 50 Różewicz Janusz 77 Różewicz Tadeusz 14, 15, 16, 77– 94, 135, 137, 138, 139 Rymkiewicz Aleksander 11, 19, 137 Rzepka Wojciech Ryszard 113, 139 139 138 Steinberg Katarzyna 19 Stolarczyk Jan 78, 140 Szczepan Anna Maria – zob. Szcze- pan-Wojnarska Anna Maria Szczepan-Wojnarska Anna Maria 11, 12, 19, 43, 44, 45, 46, 51, 139 Szewczyk Grażyna Barbara 97, 99, Szewczyk Wilhelm 15, 16, 97–133, 135, 137, 138, 139, 140 Szier-Kramarek Barbara 34, 139 Szymański Wiesław Paweł 65, 139 Indeks osobowy 143 S Samuel, prorok 111 Sebyła Wladysław 11, 12, 14, 16, 19, 55–73, 135, 137, 138, 139 Sierny Tadeusz 131, 139 Skrendo Andrzej 94, 139 Skwarczyńska Stefania 30, 139 Sołtys-Lewandowska Edyta 10, 11, T Tarnowski Karol 9, 10, 140 Tatarkiewicz Anna 40, 137 Tomasz z Akwinu, św. 19 Trznadel Jacek 56, 138 W Winkowski Józef, ks. 77 Wiśniewska Ewa 44 Witkojc Mina 100, 101, 102, 139 Wydra Wiesław 113, 139 Katarzyna Niesporek Divine, human Four studies of the poetic experience of God S u m m a r y Divine, human. Four studies of the poetic experience of God is a book presenting different ways of expression of an individual’s stance on “metaphysicality” in the lyric poetry of the interwar period and the first years of World War II. They mean, as Józef Czechowicz put it, “a confluence of thoughts and pre- dispositions accompanied by emotions underlying an artist’s world view”. In the presented studies, this world view does not refer only to orthodox reli- giousness but first of all, it considers the “metaphysical system of the world’s interpretation”. Hence, the dominant experience is the quest for the Absolute and for what is transcendental and sacred of this world, which is marked and desecrated by war, anguish, solitude, disease and death. The opening study concerns Jerzy Liebert’s poetry. The author’s com- panions in his spiritual struggle are beings from the sphere of sacrum. Their doings are described especially in the two poems: Anioł Żalu and Anioł Pokoju, which are compared to the poems: Próby, Kuszenie, Jeździec and Boża noc de- voted to the “internal experiences of man who took the road of atonement in his journey towards God”. The heavenly messengers perform a function of intermediaries, guides and teachers. Their presence proves the existence of the Absolute and puts the lyrical subject in a state of ecstatic rapture. The study of Jerzy Liebert’s angelic poems, pointing to the presence of the ce- lestial being in the juvenile poems of the author of Kołysanka jodłowa, further develops, so to speak, the deliberations on angels in his poetry found in Maria Szczepan-Wojnarska’s and Piotr Nowaczyński’s books. Part two discusses the autonomous images of the Absolute, emerging from Władysław Sebyła’s work permeated with despair and fear, of God present and absent, powerful and weak, holy and human. What the author of Pieśń szczurołapa has in common with Jerzy Liebert is not only the same generation, time of debut, Skamander fascinations and rebellions, but also the region they come from (let us remind that the first was born in Kłobuck in 1902 and the latter in nearby Częstochowa two years later). However, the subject of the author of Nokturny is definitely a homo metaphysicus whose 146 Summary road leads from hope to despair, yet, he does not deny the existence and pre sence of God. A continuation of deliberations on the lyric poetry of the interwar period is the study of Tadeusz Różewicz’s juvenilia. His early poems have a reli- gious background. Between 1938 and 1939, the poet published seven poems in the Sodality of Our Ladys’s magazine “Pod Znakiem Maryi”. Years later, he confessed that his poetic experience had originated from a metaphysical experience. Alongside religious lyrics he wrote a few other poems, including erotic ones. The article reflects on these literary beginnings of the later author of Niepokój. As is known, his religious orientation was weakened during the war, although later the poet oftentimes alluded to metaphysical questions. There is little literature on the subject, whereas it seems to be significant for the understanding of Tadeusz Różewicz’s literary development. The book closes with an attempt at an interpretation of the series of lyric poems Pasje strasburskie by a Silesian author Wilhelm Szewczyk. Only seven out of ten poems were officially published in the volume Posągi from 1945. The other three sonnets have been transcribed from an autograph and published by Marian Kisiel in “Śląsk” on the occasion of the 85th birthday of the author of Poemat górnicz y This collection of studies on the experience of “metaphysicality” in selected lyric poems from the interwar period and the first years of World War II reveals an image of the incessantly clashing divine and the human. The studies demonstrate an individual dimension of experiencing the revealed truths, which led some to the profession of faith and others to spiritual de- spair in an “empty church”, and still others to a more profound experience of existential anguish. Kатажина НеспорекБожественное, человеческое Четыре эссе о поэтическом ощущении Бога Р е з ю м е Божественное, человеческое. Четыре эссе о поэтическом ощущении Бога – это книга, в которой представлены разные способы выражения индивиду- альной точки зрения по отношению к „метафизичности” в лирике межвоенного периода и первых лет Второй мировой войны. Они обо- значают – как объяснял Юзеф Чехович – „лежащее в основе мировоз- зрения художника переплетение мыслей, предписаний и чувственного аккомпанемента”. В представленных текстах это мировоззрение не со- относится однако только с ортодоксальной религиозностью, но пре- жде всего учитывает „метафизическую систему интерпретации мира”. Таким образом, преобладает опыт поиска Абсолюта, а также того, что в земной сфере – отмеченной и надруганной войной, страданием, оди- ночеством, болезнью и смертью – трансцедентное и священное. Книгу открывает зарисовка о поэзии Ежи Либерта, которому в ду- ховной борьбе сопутствуют создания из сферы сакрального. Их дей- ствия показаны главным образом в двух произведениях: Ангел Печали и Ангел Мира. Они ставятся в одном ряду с такими стихотворения- ми как Испытания, Искушение, Всадник, Божья ночь, посвященными „вну- тренним переживаниям человека, который вступил на путь очищения в своем стремлении к Богу”. Небесные посланники выполняют здесь функцию посредников, проводников, учителей. Их присутствие сви- детельствует о существовании Абсолюта, вводит субъект в состояние экстатического упоения. Текст, рассматриващий ангельские стихотво- рения Ежи Либерта и обращающий внимание на появление небесно- го создания уже в юношеских произведениях автора Пихтовой колыбель- ной, в определенной степени развивает рассуждения об ангелах в его поэзии, которые представлены в книгах Марии Щепан-Войнарской и Петра Новачинского. Вторая часть исследования включает анализ антиномных образов Абсолюта, которые вырисовываются из полного сомнений и боязней творчества Владислава Себылы, – Бога присутствующего и отсутствую- 148 Резюме щего, сильного и слабого, святого и человеческого. Автора Песней крысо- лова с Ежи Либертом объединяет не только то же самое поколение, вре- мя дебюта, скамандритских увлечений и бунтов, но также общий реги- он происхождения (напомним: первый родился в 1902 году в Клобуцке, второй – два года спустя в близлежащей Ченстохове). Субъект авто- ра Ноктюрнов однако уже решительно homo metaphysicus. Его дорога ве- дет от надежды к сомнению, не отрицающего тем не менее существо- вания и присутствия Бога. Продолжением размышлений о межвоенной лирике является текст, в котором рассматриваются ранние работы Тадеуша Ружевича. Истоки его поэзии имеют также религиозный фон. Поэт опубликовал в 1938– 1939 гг. семь стихов в журнале марианской конгрегации „Под знаком Марии”. Спустя годы он признался, что началом его поэтического опыта стало метафизическое ощущение. Наряду с религиозной лири- кой он написал несколько других стихотворений, в том числе эротиче- ских. В статье исследуются эти литературные опыты будущего автора Беспокойства. Известно, что его отношение к религии ослабло во время войны, хотя позднее поэт многократно обращался к метафизическим проблемам. Вопрос, который описывается здесь, до сих пор широко не исследовался, а – как нам кажется – он является весьма существенным для понимания творческого пути Тадеуша Ружевича. Книга завершается попыткой интерпретировать лирический цикл Страсбурские страсти силезского поэта Вильгельма Шевчика. Этот цикл включает десять произведений, из которых только семь поэт офи- циально опубликовал в томе Статуи, вышедшем в свет в 1945 году. Остальные три сонета воспроизведены из рукописи и опубликованы Марианом Киселем на страницах журнала „Шлёнск” в 85-ю годовщи- ну рождения автора Шахтерской поэмы. Исследования, в которых собраны замечания об ощущении „мета- физичности”, выраженной в избранной лирике межвоенного двадца- тилетия и первых лет Второй мировой войны, выявляют образ безу- станного столкновения божественного и человеческого. Показывают индивидуальное измерение переживания явленной истины. Одних это приводит к вере и христианскому Богу; других – только к убежде- нию в существование Абсолюта, присутствие которого мешает в по- вседневной жизни; некоторых – к духовному сомнению в „пустом ко- стеле” либо к еще более глубокому испытанию боли существования. Redaktor    Małgorzata Pogłódek Grafika na okładce i stronach działowych    Wojciech Łuka Przygotowanie okładki do druku – na podstawie pomysłu Sebastiana  Niesporka – oraz projekt stron działowych    Magdalena Starzyk Zdjęcie Autorki na okładce    Natalia Cieślik Korektor    Katarzyna Kocur Łamanie    Edward Wilk Copyright © 2017 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-226-3109-6 (wersja drukowana) ISBN 978-83-226-3110-2 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 9,5. Ark. wyd. 7,0. Papier Alto 100 g, 1.5 vol.   Cena 20 zł (+ VAT) Druk i oprawa: „TOTEM.COM.PL Sp. z o.o.” Sp. K. ul. Jacewska 89, 88-100 Inowrocław K a t a r z y n a N i e s p o r e k Boskie, ludzkie Cztery studia o poetyckim doświadczaniu Boga K a t a r z y n a N i e s p o r e k B o s k i e , l u d z k i e . C z t e r y s t u d i a o p o e t y c k i m d o ś w i a d c z a n i u B o g a KATOWICE 2017 Cztery studia […] ukazują światoodczucia wyra- ziście odmienne, naznaczone autorską sygnaturą mocnych osobowości poetyckich, ale zarazem w dający do myślenia sposób korespondujące ze sobą nie tylko z oczywistych względów histo- ryczno-literackich […]. Katarzynę Niesporek ciekawi „metafizyczna inklinacja” poetyckiej wyobraźni i powiązane z nią „doświadczenie metafizyczne”, którego przestrzenią – i narzę- dziem – jest wiersz. We wziętych na warsztat utworach Lieberta, Sebyły, Różewicza i Szew- czyka inklinacja ta nie jest pozbawiona rysu religijnego, ale stanowi też wyczucie tajemnicy istnienia – tajemnicy jego trwania, jego źródeł i ujść, jego rękojmi. W tym wyczuciu tajemnicy ma swoje źródło intuicja takiej transcendencji, która wyobraźnię – i ożywianą przez nią myśl – kieruje w stronę absolutu jawiącego się jako sacrum. Autorkę interesują też poetyckie spo- soby wyrażania „indywidualnego stanowiska” wobec tych zagadnień i jakości (oraz – po części – także doświadczeń), które sytuują się na styku tego, co „ludzkie”, naznaczone cierpieniem, do- tknięte przez ciemność, wychylone ku śmierci, i tego, co „boskie” – uobecniające się w doświad- czeniu sacrum, w intuicji transcendencji, w spot- kaniu z tajemnicą. Z recenzji wydawniczej prof. zw. dr. hab. Pawła Próchniaka Katarzyna Niesporek jest doktorantką w Zakładzie Literatury Współ- czesnej Instytutu Nauk o Literaturze Polskiej im. Ireneusza Opackiego Uniwersytetu Ślą- skiego. W kręgu jej zainteresowań badawczych znajduje się krajowa i emigracyjna poezja polska drugiej połowy XX wieku, literatura na Górnym Śląsku oraz twórczość najnowsza. Artykuły naukowe i recenzje ogłaszała w tomach zbioro- wych i czasopismach. Autorka monografii „Ja” Świetlickiego (2014), Eda. Szkice o wyobraźni i poezji (2015) oraz współredaktorka tomów zbioro- wych Literatura popularna (T. 2, 2014) i Światy poetyckie Wilhelma Szewczyka (2016).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Boskie, ludzkie. Cztery studia o poetyckim doświadczaniu Boga
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: