Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00299 005142 14683077 na godz. na dobę w sumie
Brak świadomości albo swobody przy sporządzaniu testamentu - ebook/pdf
Brak świadomości albo swobody przy sporządzaniu testamentu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 290
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7806-958-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).
Brak świadomości albo swobody przy sporządzaniu testamentu stanowi pierwsze w polskiej literaturze całościowe i pogłębione opracowanie problematyki niesprawności umysłowej człowieka i jej wpływu na sporządzenie testamentu.
Zarzut, że spadkodawca sporządził testament w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli, należy do najczęściej podnoszonych w sporach o spadek. Autor wskazuje, że o braku świadomości można mówić wtedy, gdy spadkodawca nie był w stanie zrozumieć natury tej czynności, objąć pamięcią i rozumieniem tego, czym rozporządza, kto należy do jego żyjących potomków i innych osób bliskich, albo cierpi na urojenia lub omamy mające wpływ na jego rozrządzenia testamentowe. Z kolei brak swobody jest skutkiem zewnętrznego wpływu, który tak osłabił wolę spadkodawcy, że została ona zastąpiona cudzą wolą. Może mieć to miejsce wtedy, gdy testator był podatny na cudzy wpływ i istniała sposobność doprowadzenia go do rozrządzenia, które przynosi nieuzasadnioną korzyść beneficjentowi, a powoduje pokrzywdzenie jego naturalnych spadkobierców. Wymienione elementy są w książce przedmiotem szczegółowych rozważań.

Książka jest przeznaczona dla wszystkich osób zajmujących się prawem spadkowym w teorii i w praktyce, w tym dla sporządzających testamenty notariuszy i rozstrzygających spory o spadek sędziów oraz adwokatów i radców prawnych, którzy w nich uczestniczą. Będzie również przydatna dla biegłych sądowych opiniujących stan testatora w chwili sporządzania testamentu.
Dr hab. Jacek Wierciński jest adiunktem w Katedrze Prawa Cywilnego Uniwersytetu Warszawskiego, radcą prawnym, członkiem zespołów problemowych do spraw prawa spadkowego i prawa rodzinnego Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego powołanych do opracowania przepisów nowego Kodeksu cywilnego, autorem wielu publikacji naukowych. Specjalizuje się w prawie spadkowym, zagadnieniach ochrony dóbr osobistych i międzynarodowym prawie rodzinnym.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Brak świadomości albo swobody przy sporządzaniu testamentu Jacek Wierciński Wydanie 2 Warszawa 2013 Redaktor prowadzący: Grażyna Polkowska-Nowak Redakcja techniczna: Krzysztof Koziarek Projekt okładki i stron tytułowych: Michał Piotrowski © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2013 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autora i wydawcy. ISBN 978-83-7806-958-4 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.lexisnexis.pl, e-mail: biuro@lexisnexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.lexisnexis.pl Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 ROZDZIAŁ I. Sporządzenie testamentu w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli na tle innych wad oświadczenia woli w innych systemach prawnych . . . . . . . . . . . . 21 1. Prawo niemieckie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 21 1.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Brak zdolności do testowania z powodu niewydolności umysłowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 1.3. Błąd i groźba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 2. Prawo francuskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 2.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 2.2. Umysłowa zdolność rozrządzenia przez testament . . . . . . . . . 27 2.3. Wady oświadczenia woli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 2.3.1. Podstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 2.3.2. Przemoc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 2.3.3. Błąd 2.4. Względna niezdolność do otrzymania nieodpłatnego przysporzenia 3. Prawo angielskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 3.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 3.2. Zdolność do sporządzenia testamentu . . . . . . . . . . . . . . . . 35 3.3. Niedozwolone oddziaływanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 3.4. Oszustwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 3.5. Nieznajomość treści i brak akceptacji treści testamentu . . . . . . 41 4. Prawo amerykańskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 4.1. Rozwiązania modelowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 4.2. Zdolność do sporządzenia testamentu . . . . . . . . . . . . . . . . 46 4.3. Inne przyczyny nieważności testamentu . . . . . . . . . . . . . . . 51 5 5. Prawo Luizjany . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 4.3.1. Niedozwolone oddziaływanie 4.3.2. Przymus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 4.3.3. Błąd 4.3.4. Oszustwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 5.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 5.2. Rozwój prawa Luizjany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 60 5.3. Okoliczności wpływające na ważność testamentu . . . . . . . . . . 5.3.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 5.3.2. Okres do reformy 1991 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 65 5.3.3. Okres po reformie 1991 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 6.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 6.2. Projekt grupy Fryderyka Zolla . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 6. Modelowe europejskie prawo spadkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ II. Stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 1. Stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli . . . . 75 1.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 1.2. Brak świadomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 1.2.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 1.2.2. Ratio legis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 1.3. Stopień świadomości wystarczający do sporządzenia 1.4. Miernik stanu świadomości testamentu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 1.4.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 1.4.2. Założenia ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 1.4.3. Funkcjonalny miernik stanu świadomości przy sporządzaniu testamentu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 2. Wiedza na temat dokonywanej czynności i jej skutków . . . . . . . . . 102 3. Wiedza na temat majątku (przedmiotu świadczenia) . . . . . . . . . . 102 4. Wiedza na temat osób bliskich a wpływ treści testamentu na umysłową zdolność testowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 4.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 . . . . . . . . . . . . . . 118 4.2. Naturalność rozrządzeń testamentowych 126 4.3. Wiedza na temat osób bliskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 4.3.2. Wiedza o osobach bliskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 4.3.3. Krąg osób bliskich spadkodawcy . . . . . . . . . . . . . . . . 127 5. Urojenia i omamy wpływające na sporządzenie testamentu . . . . . . 134 134 138 5.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2. Urojenia lub omamy wynikające z zaburzeń psychicznych . . . . . 6 Spis treściwww.lexisnexis.pl 138 5.2.1. Definicja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.2. Urojenia i omamy dotyczące testamentu . . . . . . . . . . . 140 5.2.3. Urojenia i omamy dotyczące majątku, którego dotyczy rozrządzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 5.2.4. Urojenia i omamy dotyczące stosunku spadkodawcy do swoich krewnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 5.2.5. Istnienie podstawy urojenia jako okoliczność wyłączająca możliwość ustalenia niepoczytalności . . . . . . . . . . . . . 5.2.6. Istnienie podstawy urojenia jako okoliczność wyłączająca możliwość ustalenia niepoczytalności – wyjątki . . . . . . . 5.2.7. Urojenia i omamy dotyczące stosunku spadkodawcy 148 149 5.3. Testament jako wynik urojeń lub omamów do osób trzecich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 . . . . . . . . . . . . . 152 ROZDZIAŁ III. Przyczyny stanu braku świadomości potrzebnej do sporządzenia testamentu . . . . . . . . . . . . . . . . 154 1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 2. Organiczne zaburzenia psychiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 2.1. Niedorozwój umysłowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 2.2. Upośledzenia fizyczne i umysłowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 2.2.1. Agonia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 2.2.2. Choroby związane z wiekiem. Choroba Alzheimera. Demencja starcza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 2.2.2.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 2.2.2.2. Medyczne aspekty chorób związanych z wiekiem . 170 2.2.2.3. Typy spadkodawców cierpiących na choroby związane z wiekiem . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 2.2.3. Padaczka (rzeczywisty atak epileptyczny) . . . . . . . . . . 177 2.2.4. Niemożność mówienia lub pisania (stan wyłączający wyrażenie woli) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 2.3. Stan po użyciu środków powodujących zakłócenia psychiczne . . 180 . . . . . . 188 188 3. Funkcjonalne zaburzenia psychiczne (choroby psychiczne) 3.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Schizofrenia, paranoja, mania i depresja – zagadnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 medyczne 3.2.1. Schizofrenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 3.2.2. Paranoja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 3.2.3. Mania i depresja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 3.3. Wpływ choroby psychicznej na rozrządzenia testamentowe – odesłanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 4. Symptomy wskazujące na możliwość istnienia zaburzenia psychicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 7 Spis treści 4.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 4.2. Model oceny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 4.3. Chwila decydująca o ocenie stanu świadomości . . . . . . . . . . 198 200 4.4. Lucidum intervallum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 4.5. Symptomy zaburzeń psychicznych. Przykłady . . . . . . . . . . . . 203 4.5.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.5.2. Zmiana obyczajów spadkodawcy . . . . . . . . . . . . . . . . 204 4.5.3. Ocena spadkodawcy przez osoby bliskie . . . . . . . . . . . 204 204 4.5.4. Ekscentryczne zachowania spadkodawcy . . . . . . . . . . . 4.5.5. Samobójstwo spadkodawcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 207 4.5.6. Treść poprzednich testamentów spadkodawcy . . . . . . . . ROZDZIAŁ IV. Stan wyłączający swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Koncepcja Biruty Lewaszkiewicz-Petrykowskiej i jej ogólna analiza . . 2. Ochrona swobody testowania spadkodawcy w ujęciu historycznym 209 209 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 i porównawczym 2.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 2.2. Ujęcie historyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 225 2.2.1. Prawo rzymskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.2. Glosatorzy, komentatorzy i ich następcy . . . . . . . . . . . 227 2.3. Ujęcie współczesne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229 2.3.1. Ujęcie francuskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229 2.3.2. Ujęcie niemieckie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 2.3.3. Od niedozwolonego nacisku do oceny swobody powzięcia decyzji i wyrażenia woli – ewolucja w systemie common law . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 2.4. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 3. Brak swobody a koncepcje pokrewne – brak świadomości, 242 błąd i groźba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 3.2. Brak swobody a brak świadomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 3.3. Brak swobody a błąd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 248 3.4. Brak swobody a groźba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 3.5. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 4. Okoliczności wskazujące na stan wyłączający swobodę testowania . . 252 4.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 4.2. Podatność spadkodawcy na wpływ zewnętrzny . . . . . . . . . . . 258 4.3. Możliwość wywarcia wpływu na spadkodawcę . . . . . . . . . . . 262 4.3.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 4.3.2. Relacja zaufania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 4.3.3. Okoliczności wzbudzające podejrzenia . . . . . . . . . . . . 266 8 Spis treściwww.lexisnexis.pl 4.4. Rola beneficjenta przy sporządzeniu testamentu . . . . . . . . . . 267 271 4.5. Nienaturalność rozrządzenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.5.1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271 4.5.2. Naturalność rozrządzenia a reguły wzajemności . . . . . . 273 4.5.3. Pokrzywdzenie naturalnych spadkobierców . . . . . . . . . 275 4.6. Czas decydujący o stanie braku swobody . . . . . . . . . . . . . . . 277 4.7. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280 5. Podsumowanie Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 285 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis treści Wykaz skrótów k.c. k.c.f. k.c.hol. k.c.L. k.c.n. k.c.sz. k.k.f. k.p.c. k.r.o. Lex Polonica OSN OSNC OSP OSPiKA Rest.Wdt SN UPC – ustawa z  23  kwiet nia 1964  r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr  16, poz. 93 ze zm.) – kodeks cywilny francuski – kodeks cywilny holenderski – kodeks cywilny Luizjany – kodeks cywilny niemiecki – kodeks cywilny szwajcarski – kodeks karny francuski – ustawa z  17  lis topada 1964  r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) – ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) – System Informacji Prawnej LexisNexis Polska Sp. z o.o. – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych – Restatement (Third) of Property: Wills Other Donative Transfers – Sąd Najwyższy – Uniform Probate Code 11 „[…] ludzie zapominają szybciej o śmierci ojca niż o stracie dziedzictwa” Niccolo Machiavelli, Il Principe (1515), rozdział XVII Wstęp 1. Problematyka niewydolności umysłowej człowieka i  jej wpływu na zdolność do czynności prawnych, skuteczność składanych oświadczeń woli oraz możność ponoszenia odpowiedzialności za swoje zachowanie znajduje się w kręgu zainteresowań różnych gałęzi prawa. Ma ona istotne znaczenie zarówno w prawie karnym, jak i cywilnym1. Można ją analizować w różny sposób. Jedną z metod badawczych jest ana- liza przekrojowa obejmująca jedną lub kilka gałęzi prawa. W  przypadku ograniczenia się tylko do prawa cywilnego nadal byłaby to analiza bardzo szeroka i  wielowątkowa. Polegałaby na badaniu kwestii zdolności psy- chicznych jednostki w  wielu powiązanych płaszczyznach, w  tym w  kon- tekście zdolności do czynności prawnych, wad oświadczenia woli, bezpod- stawnego wzbogacenia, prawa umów, odpowiedzialności deliktowej, prawa rodzinnego i spadkowego etc. Taka metoda mogłaby prowadzić do całościowego opracowania tej problematyki na gruncie prawa cywilnego, sformułowania wnios ków ogólnych, wspólnych wszystkim badanym płaszczyznom, oraz do ustalenia i omówienia różnic, jakie mogą występo- wać w poszczególnych fragmentach tak zakreś lonej całości. Ogólną podstawę do przekrojowych rozważań związanych z  tym zagad- nieniem stanowiłby w prawie cywilnym art. 82 k.c. Zgodnie z tym przepi- sem nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakich- kolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych. 1 Na ten temat w prawie pracy zob. J. Chaciński, Brak świadomości albo swobody oraz pozorność w stosunkach pracy, „Przegląd Sądowy” 2010, nr 6, s. 78 i n. 13 Wstęp Regulacja szczególna w  stosunku do tego przepisu została przewidziana dla sporządzenia testamentu2, co prima facie sygnalizuje możliwość istnie- nia tu pewnych odrębności. Zgodnie z art. 945 § 1 pkt 1 k.c. testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony w  stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Możliwość powołania się na brak świadomości lub swobody została ograniczona terminem. Na nieważność testamentu z powyższej przyczyny nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowie- działa się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dzie- sięciu od otwarcia spadku (art. 945 § 2 k.c.). Pojęcie „stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli” występuje również w art. 425 k.c. W tym przepisie unor- mowano nieodpowiedzialność sprawcy szkody, jeżeli w  chwili jej wyrzą- dzenia znajdował się on w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Ten stan okreś la się powszechnie nie- poczytalnością3. Ta problematyka będzie się pojawiać, choć w różnym na- sileniu, m.in. w związku z ubezwłasnowolnieniem (art. 13 i 16 k.c.), wyzys- kiem (art. 388 k.c.), zawarciem i unieważnieniem małżeństwa (art. 12 i 151 k.r.o.). Już pobieżne spojrzenie na ten zakres materiału normatywnego uzmysła- wia skalę problematyki i narzuca wstępną metodologię pracy, która musia- łaby umożliwić zamknięcie rozważań w jednym, choćby obszernym opra- cowaniu. Wiele zagadnień szczegółowych musiałoby zostać pominiętych. Inną metodą badawczą jest analiza jednego wycinka wybranej problema- tyki. Pozwala ona przede wszystkim na bardziej pogłębione badanie. Taka 2 Regulacja szczególna została również przewidziana dla zawarcia małżeństwa. Zgod- nie z art. 151 § 1 pkt 1 k.r.o. małżeństwo może być unieważnione, jeżeli oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński lub oświadczenie przewidziane w art. 1 § 2 k.r.o. zostało złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli. Omawianie tej konstrukcji leży poza grani- cami moich rozważań. Szerzej: K. Pietrzykowski, Wpływ wad oświadczenia woli nuptu- rientów na ważność małżeństwa, „Studia Prawnicze” 1980, nr 3, s. 65. 3 Zob. np. G.  Bieniek, w:  Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga III. Zobowiązania, t.  1, Warszawa 2006, s.  368; Z.  Banaszczyk, w:  Kodeks cywilny. Komentarz, t.  I, red. K. Pietrzykowski, Warszawa 2002, art. 425, s. 951, Nb. 1. Szerzej: A. Śmieja, Ogra- niczona odpowiedzialność deliktowa sprawcy w wieku starczym, Acta Universitatis Wra- tislaviensis, Prawo CXXXV, Wrocław 1980; B.  Lewaszkiewicz-Petrykowska, Poczytal- ność jako przesłanka winy. Z zagadnień prawa cywilnego, Białystok 1991, s. 102 i n. 14 www.lexisnexis.pl Wstęp metoda została przyjęta na potrzeby tej pracy. I z tego powodu temat pracy został ograniczony do kwestii sporządzenia testamentu w stanie wyłącza- jącym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Pra- ca, co do zasady, nie dotyczy innych wad oświadczenia woli. Szersze ujęcie tematu przekreś liłoby zamiar szczegółowej, dokładnej i precyzyjnej anali- zy przedstawionych zagadnień. Bliższe omówienie sporządzenia testa- mentu pod wpływem błędu i groźby wymagałoby odrębnych, obszernych opracowań. Choć ta praca jest poświęcona jedynie problematyce niewydolności umysło- wej człowieka i jego wpływu na sporządzenie testamentu, to jednak wszel- kich odniesień do innych wad oświadczenia woli opisanych w art. 945 § 1 k.c. nie można w niej uniknąć. Ogólne rozważania dotyczące groźby i błędu znajdą się w tej części książki, w której będę analizował treść i zakres poję- cia stanu swobody przy sporządzaniu testamentu. Ta sama przyczyna powo- duje, że w części prawnoporównawczej znajdzie się opis stanu wyłączające- go świadome albo swobodne powzięcie decyzji i  wyrażenie woli na tle innych wad woli w omawianych systemach prawnych. 2. W polskiej literaturze prawniczej nie było do tej pory monograficznego opracowania problematyki sporządzenia testamentu w  stanie wyłączają- cym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli. Jedyną, opublikowaną 40 lat temu, pracą na temat wad oświadczeń woli pozostaje fundamentalne dzieło Biruty Lewaszkiewicz-Petrykowskiej pt. Wady oświadczenia woli w polskim prawie cywilnym4. Jest to opracowa- nie o charakterze ogólnym – dotyczy wszystkich wad oświadczenia woli. Autorka omawia rozwiązania regulowane w części ogólnej Kodeksu cywil- nego oraz regulacje stanowiące odstępstwa od koncepcji podstawowych, unormowane w innych przepisach, z tym że problematyka braku świado- mości albo swobody przy testowaniu nie jest tam w  zasadzie omawiana. Autorka podjęła ten temat w odrębnym artykule. Nie był on jednak obszer- ny5. To skłania do podjęcia próby analizy w  perspektywie okreś lonej tematem tej pracy. 4 B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wady oświadczenia woli w polskim prawie cywilnym, Warszawa 1973. 5 B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wady oświadczenia woli przy testamencie, w:  Prace z  prawa cywilnego. Wydane dla uczczenia pracy naukowej Profesora Józefa Stanisława Piątowskiego, Ossolineum 1985. 15 Wstęp 3. Prawdopodobnie żadna z części prawa rzymskiego nie była tak dogłęb- nie opracowana jak problematyka dziedziczenia6. Testament pojawił się zaskakująco wcześnie, wraz z różnorodnością jego dopuszczalnych form. Liczne nowe instytucje, jak fideikomis, substytucja, hereditas iacens, do- wodzą wagi prawa spadkowego i genialności prawników, którzy potrafili dostosować je do złożonych i zmieniających się potrzeb społecznych. Nie zaskakuje zatem, że twórcy kontynentalnych systemów prawnych uzna- wali wzorzec prawa rzymskiego za adekwatny do ich potrzeb. Prawo an- gielskie, nie bacząc na dorobek prawa rzymskiego, wypracowało swoje własne koncepcje, które doprowadziły do rezultatów wyglądających na inne niż te, które są znane we współczesnym prawie kontynentalnym. Jak to jednak często bywa, różnice są bardziej pozorne niż rzeczywiste7. W szczególności widać istotne podobieństwo rozwiązań we współczesnym prawie kontynentalnym i  common law w  zakresie jednego z  najbardziej praktycznych problemów dziedziczenia testamentowego, w  istocie jego rdzenia, tj.  kwestii umysłowej zdolności do sporządzenia testamentu i  swobody testowania8. Uzasadnia to korzystanie przy dokonywaniu wy- kładni art. 945 § 1 pkt 1 k.c. z materiałów porównawczych9, w szczególno- ści z  niezwyk le bogatego w  tym zakresie orzecznictwa pochodzącego z  krajów systemu common law10, które w  braku orzecznictwa polskiego pozwala na identyfikację i ilustrację omawianych problemów. Materiał prawnoporównawczy jest prezentowany dwutorowo. W rozdziale I zostały przedstawione w zarysie regulacje dotyczące wad oświadczenia woli przy sporządzaniu testamentu w  wybranych prawodawstwach współcze- snych. Główny nacisk został położony na stan wyłączający świadome albo 6 Zob. F. Longchamps de Bérier, w: W. Dejczak, T. Giaro, F. Longchamps de Bérier, Pra- wo rzymskie. U podstaw prawa prywatnego, Warszawa 2009, s. 241. 7 L.N. Brown, Winding Up Decedents’ Estates in French and English Law, „Tulane Law Review” 1958–1959, nr  33, s.  631; R.  Zimmermann, The Present State of European Private Law, „American Journal of Comparative Law” 2009, nr 57, s. 509. 8 Zob. R. Scalise, Undue Influence and The Law of Wills: A Comparative Analysis, „Duke Journal of Comparative and International Law” 2008, nr 19, s. 102 i 105. 9 Zob. też Z.  Radwański, Uwagi do sprawozdania z  dyskusji przeprowadzonej w  Izbie Cywilnej Sądu Najwyższego nad „Projektem Kodeksu cywilnego. Księga pierwsza”, „Prze- gląd Sądowy” 2010, nr 5, s. 7. 10 Zob. też wyrok SN z 21 wrześ nia 2006 r., I CSK 118/2006, OSNC 2007, nr 5, poz. 77, w którym słusznie uznano za dopuszczalne i uzasadnione odwoływanie się przy wy- kładni polskich przepisów do motywów rozstrzyg nięcia sądu angielskiego, o ile są one aktualne na tle stanu prawnego obowiązującego w Polsce. 16 www.lexisnexis.pl Wstęp swobodne podjęcie decyzji lub wyrażenie woli. Pozostałe wady, jako że nie są tematem książki, zostały omówione mniej dokładnie. Istnienie odrębne- go rozdziału pozwala w znacznym stopniu uniknąć stałego powracania do kwestii ogólnych przy rozważaniu zagadnień szczegółowych. W zasadniczej części pracy odwołuję się do orzecznictwa i doktryny obcej, w szczególności tam, gdzie brak jest stosownych przykładów pozwalających na właś ciwą ilu- strację i rozważenie omawianego zagadnienia w orzecznictwie polskim lub gdy stanowisko to wywołuje wątpliwości. Prezentacja rozwiązań prawo- dawstw obcych daje możliwość ukazania omawianej problematyki z  szer- szej perspektywy, a  jednocześ nie przyczynia się do lepszego zrozumienia podstawowych pojęć i konstrukcji prawnych. Jeśli chodzi o dobór materiału porównawczego, to bliższego wyjaś nienia wymaga jedynie prezentacja systemu prawnego Luizjany. Ten wybór szczegółowo uzasadnię przy okazji prezentowania tego sytemu. W  tym miejscu wystarczy powiedzieć, że jest to system należący do rodziny tzw. mieszanych systemów prawnych, które łączą w  sobie element civil law i common law11. Prawo cywilne Luizjany w dużym stopniu zostało, podob- nie jak prawo polskie, oparte na prawie francuskim. Zawiera w sobie rów- nież elementy prawa hiszpańskiego. W dzisiejszych czasach ponadnarodo- wego przenikania się idei, gdy tendencje europeizacji prawa dotykają również prawa spadkowego, oparcie się na wnios kach wynikających z do- świadczeń mieszanych systemów prawnych jest jak najbardziej uzasadnio- ne12. Rozwijające się zaś zjawisko europeizacji prawa spadkowego nakazu- je uwzględnienie w książce także i tej problematyki. Rozdział II poświęcono omówieniu pojęcia stanu wyłączającego świadome podjęcie decyzji i wyrażenie woli. W tym miejscu zostanie przedstawione ratio legis omawianej normy, którego odtworzenie ma znaczenie dla wy- kładni wielu kwestii szczegółowych. Zasadniczym elementem tej części pracy jest przedstawienie nowej, jak się wydaje, koncepcji oceny stanu świadomości przy sporządzaniu testamentu. Jest ona oparta na kryte- rium funkcjonalnym, tj.  spostrzeżeniu, że różne typy czynności i  różne typy decyzji wiążą się z różnymi skutkami prawnymi. Jeśli norma prawna wymaga od podmiotu prawa stanu świadomości pozwalającego na zrozu- 11 J. Zekoll, Louisiana Private-Law System. The Best of Both Worlds (1995), „Tulane Eu- ropean Civil Law Forum” 1995, nr 10, s. 1–3. 12 R. Zimmermann, The Present State of European Private Law, „American Journal of Comparative Law” 2009, nr 57, s. 509. 17 Wstęp mienie i przewidywanie skutków swoich zachowań, to właściwy standard oceny powinien odnosić się do tych skutków. W  takim ujęciu testament będzie sporządzony w  stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji i  wyrażenie woli, gdy w  chwili jego sporzą- dzenia spadkodawca nie był w stanie zrozumieć natury tej czynności, ob- jąć pamięcią i rozumieniem tego, czym rozporządza, nie potrafił zapamię- tać i  zrozumieć, kto należy do jego żyjących potomków i  innych osób bliskich, na których interesy ma wpływ jego testament, lub cierpi na uroje- nia i omamy mające wpływ na jego rozrządzenia testamentowe. Wymie- nione tu elementy będą w  tej części pracy przedmiotem szczegółowych rozważań. W rozdziale III zawarto obszerne omówienie przyczyn stanu braku świa- domości. Przyczyny mogące wywołać stan wyłączający świadome testo- wanie zostały podzielone na dwie podstawowe grupy. Są to zaburzenia organiczne lub funkcjonalne. Ten podział jest przeprowadzany na podsta- wie kryterium istnienia lub nieistnienia rozpoznawalnej fizycznej przyczy- ny jego pojawienia się. W zależności od rodzaju zaburzeń psychicznych należy stosować inną me- todę oceny, czy istnienie zakłócenia umysłowego powoduje wyłączenie możliwości sporządzenia testamentu. Ten praktyczny walor proponowane- go ujęcia stanowi uzasadnienie dla odejścia od podziału, którym posługuje się Kodeks cywilny. Zaburzenia organiczne należy oceniać przy użyciu kry- teriów funkcjonalnych, natomiast zaburzenia psychiczne funkcjonalne – przez pryzmat koncepcji urojeń i omamów mających wpływ na sporządze- nie testamentu. Przyczyną pojawienia się wewnętrznego, umysłowego stanu braku świa- domości spadkodawcy potrzebnej do podjęcia decyzji i  wyrażenia woli o sporządzeniu testamentu jest istnienie zaburzenia psychicznego. Z kolei o zaburzeniach psychicznych można wnios kować tylko na podstawie pew- nych symptomów, tj.  zewnętrznych przejawów istnienia wewnętrznych zakłóceń – poddających się obserwacji i ocenie zachowań lub właściwości fizycznych testatora (postępowania, sposobu wyrażania się, gestów, nasta- wienia do osób i zjawisk etc.). Ostatnia część rozdziału III została poświę- cona właśnie omówieniu tych symptomów. W rozdziale IV omówiono pojęcie stanu wyłączającego swobodne podjęcie decyzji i  wyrażenie woli. W  tej części pracy została zawarta krytyka 18 www.lexisnexis.pl
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Brak świadomości albo swobody przy sporządzaniu testamentu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: