Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00377 006357 13601647 na godz. na dobę w sumie
Bruno Kreisky. Polityka zagraniczna i dyplomacja wobec PRL (1959-1983) - ebook/pdf
Bruno Kreisky. Polityka zagraniczna i dyplomacja wobec PRL (1959-1983) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 420
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-078-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biografie
Porównaj ceny (książka, ebook (-21%), audiobook).

Dyplomacja Brunona Kreisky’ego wobec Polski w latach 1959-1983 miała przynosić korzyści obu stronom. Działając zgodnie z przekonaniem wypełniania obowiązku wobec swojego kraju, wzmacniając Wiedeń i przygotowując go do roli międzynarodowego centrum politycznego, wspomagał on zarazem rozwój państw sąsiednich. Zwracał uwagę, że w interesie Wiednia leży, by kierunek zmian na obszarze wschodnim miał charakter wyłącznie ewolucyjny. Dzięki Polsce Kreisky zmieniał swe podejście do innych krajów Europy Środkowej. Choć negatywnie oceniał polskie doświadczenia związane z kształtowaniem demokracji w przeszłości, już podczas pierwszej wizyty w 1960 r. przekonał się, że z Warszawy wychodził silny impuls do pozostałych państw regionu, zachęcający do otwarcia na Zachód. Kreisky przewidywał, że emancypacja społeczeństw za żelazną kurtyną może następować wyłącznie za przyzwoleniem Moskwy. Jakakolwiek ingerencja, zachęta i presja na obywateli państw wschodnich, mobilizująca ich do zrywów rewolucyjnych skazana była, jak sądził, na porażkę. Jednakże zawsze, kiedy do tych zrywów dochodziło - na Węgrzech, w Czechosłowacji czy Polsce - Austria pomagała poszkodowanym. Kanclerz konsekwentnie sprzeciwiał się przy tym sankcjom międzynarodowym wobec władz komunistycznych, gdyż uważał, ze godzą one przede wszystkim w zwykłych obywateli. Polskie władze wykorzystywały to podejście propagandowo.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Agnieszka Kisztelińska-Węgrzyńska – Uniwersytet Łódzki Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Katedra Teorii i Historii Stosunków Międzynarodowych, Instytut Studiów Międzynarodowych 90-131 Łódź, ul. Narutowicza nr 59a RECENZENT Bogdan Koszel REDAKTOR INICJUJĄCY Agnieszka Kałowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat PRZYGOTOWANIE INDEKSU Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: https://commons.wikimedia.org Bruno_Kreisky_in _Gösing/autor: Robert Schediwy © Copyright by Agnieszka Kisztelińska-Węgrzyńska, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08553.18.0.M Ark. wyd. 23,0; ark. druk. 26,25 ISBN 978-83-8142-077-8 e-ISBN 978-83-8142-078-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Rafałowi SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Wstęp I. Stosunkipolsko-austriackiew powojennejrzeczywistości(1945–1958) 1. SytuacjamiędzynarodowaAustrii.Odalianckiejokupacjido statusuneutralności 2. Wznowieniepolsko-austriackichstosunkówdyplomatycznych 5marca1946 r.Ustanowienieprzedstawicielstww Wiedniu i Warszawie  3. CharakterrelacjiWiedniaz komunistycznąPolskądoroku1958 4. Wnioski  II. DyplomacjaBrunoKreisky’ego,ministrasprawzagranicznych Austrii,wobecPRL(1959–1966) 1. KarierapolitycznaBrunoKreisky’ego.Drogadourzęduministra sprawzagranicznychAustrii 2. MiejscePRLw austriackiejkoncepcji„dobregosąsiedztwa” 3. PolitycznyaspektrelacjiWiedeń–Warszawa.Wizyta Kreisky’egowPolscew1960r. 4. Charakterwspółpracygospodarczej 5. Rolakulturywkształtowaniustosunkówdwustronnych 6. Wnioski   III. PolitykakanclerzaBrunoKreisky’egowobecPolskiw okresie „dekadyEdwardaGierka”(1970–1980) 1. Stosunkipolityczne.Czterywizytykanclerzaw Polsce 9 13 31 33 61 77 89 93 95 112 138 157 168 180 185 187 7 Spistreści 2. Umowygospodarczei ichrealizacja 3. Popieraniesprawpolskichnaforummiędzynarodowym 4. Wnioski  IV. OstatnielatakanclerstwaBrunoKreisky’ego.Kryzysw stosunkach austriacko-polskich(1981–1983) 1. Wiedeńwobecpróbyreformpolityczno-społecznych i gospodarczychw Polsce 2. Reakcjanawprowadzeniestanuwojennego13grudnia1981 r. 3. PomochumanitarnaAustrii 4. KanclerzKreiskywobecpolskichzabiegówo normalizację stosunkówdwustronnych 5. Wnioski V. BrunoKreiskyi jegopolitykazagranicznaw polskimdyskursie publicznym 1. Metahistoriai adaptacjaspołecznychnarzędzibadawczych w naukachhumanistycznych 2. Badaniepolitykizagranicznejw dyskursiepublicznym.Polskie wizerunkiBrunoKreisky’ego 3. Wnioski Zakończnie  Zusammenfassung.BrunoKreisky.DiplomatieundAußenpolitik gegenüberderVRPolen(1959–1983) Summary.BrunoKreisky.ForeignpolicyanddiplomacytowardsPoland (1959–1983) Wykazźródełi literatury Indeksosobowy Odredakcji 8 211 231 245 249 251 275 291 299 314 317 319 325 357 363 371 375 377 407 419 WYKAZ SKRÓTÓW AHY AMSZ AdR, BMAA – Archiv der Republik, Bundesministerium für Auswärtige An- – „Austrian History Yearbook” – Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych – Critical Discourse Analysis [Krytyczna Analiza Dyskursu gelegenheiten – KAD] CAD CDU CSU DPs DPWKN ECE EFTA EKD EWG EWWiS FRUS GATT GG IAEA – Christlich Demokratische Union Deutschland [Unia Chrześci- jańsko-Demokratyczna Niemiec] – Christlich-Soziale Union in Bayern [Unia Chrześcijańsko-Spo- łeczna w Bawarii] – Displaced Persons – Departament Prasy, Współpracy Kulturalnej i Naukowej – United Nations Economic Commission for Europe [Europejska Komisja Gospodarcza (EKG), skrót: UNECE lub ECE] – European Free Trade Association [Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu] – Europejska Komisja Doradcza – Europejska Wspólnota Gospodarcza – Europejska Wspólnota Węgla i Stali – Foreign Relations of the United States – General Agreement on Tariffs and Trade – Generalne Gubernatorstwo – International Atomic Energy Agency [Agencja Energii Atomo- wej] INPADOC – International Patent Documentation Center 9 Wykaz skrótów – International Refugee Organisation [Międzynarodowa Organi- zacja do spraw Uchodźców] – Krytyczna Analiza Dyskursu – Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie – Kommunistische Partei Österreichs – kraje socjalistyczne – Ministerstwo Spraw Zagranicznych – North Atlantic Treaty Organization [Organizacja Traktatu Pół- – Niemiecka Republika Demokratyczna [Deutsche Demokratis- nocnoatlantyckiego] che Republik] – Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” – Organization for European Economic Co-operation [Organi- zacja Europejskiej Współpracy Gospodarczej] – Österreichischer Gewerkschaftsbund – Ośrodek Pomocy Repatriantom Polskim – Österreichischer Rundfunk – Towarzystwo Akcyjne dla Handlu Produktami Naftowymi – Österreichisches Staatsarchiv – Österreichische Volkspartei [Austriacka Partia Ludowa] – Polska Agencja Prasowa – Polski Czerwony Krzyż – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego – Polska Misja Polityczna – Polska Misja Repatriacyjna – Polskie Siły Zbrojne – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza – Republika Federalna Niemiec [Bundesrepublik Deutschland] – Rada Sojusznicza – Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej – Die Sturmabteilungen der NSDAP [Oddziały Szturmowe NSDAP] – Sowiecki Bank Wojskowy – Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force [Naczelne Dowództwo Alianckich Sił Ekspedycyjnych] – Sowjetische Mineralölverwaltung IRO KAD KBWE KPÖ KS MSZ NATO NRD NSZZ OEEC ÖGB OPRP ORF OROP ÖStA ÖVP PAP PCK PKWN PMP PMR PSZ PZPR RFN RS RWPG SA SMB SHAEF SMV 10 – Sozialdemokratische Partei Deutschlands [Socjaldemokratycz- Wykaz skrótów na Partia Niemiec] Partia Austrii] – Sozialdemokratische Partei Österreichs [Socjaldemokratyczna – Stowarzyszenie Polskiej Kultury [w Wiedniu] – Sojusznicza Rada Kontroli – Die Schutzstaffel der NSDAP [„oddział ochronny NSDAP”] – Stiftung Bruno Kreisky Archiv – Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej – United Nations High Commissioner for Refugees [Wysoki Ko- misarz Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców] – United Nations Relief and Rehabilitation Administration [Biuro Narodów Zjednoczonych do spraw Niesienia Pomocy i Odbu- dowy Obszarów Zniszczonych] – Administration of Soviet Properties in Austria [sowiecka strefa SPD SPÖ SPK SRK SS StBKA TRJN UNHCR UNRRA USIA VdU WOG WRP ZPA okupacyjna] – Verband der Unabhängigen [Związek Niezależnych] – wielkie organizacje gospodarcze – Wielostronne Rozmowy Przygotowawcze – Związek Polaków w Austrii WSTĘP Austria pod przywództwem konserwatystów prowadziła już od połowy lat pięćdziesiątych XX w. niezależną politykę. Jej głównym architektem i orędow- nikiem był socjalista Bruno Kreisky, sekretarz stanu i współpracownik prezy- denta Theodora Körnera, późniejszy wieloletni minister spraw zagranicznych i kanclerz. Bruno Kreisky to wyjątkowa postać w najnowszej historii Austrii. Współczesne badania dotyczące powojennej dyplomacji II Republiki ciągle od- wołują się do długofalowych dokonań socjalistycznego polityka. Właściwie nie sposób znaleźć pracy odnoszącej się do powojennych losów Austrii, w której nie byłoby nawiązania do działań Kreisky’ego lub polemiki z jego koncepcjami. Warto więc zastanowić się nad tym, jakie znaczenie dla relacji polsko-austria- ckich miała polityka zagraniczna i dyplomacja ministra, a później kanclerza Bruno Kreisky’ego. Pole badawcze skoncentrowałam na działaniach i opiniach związanych z Polską w okresie od roku 1959, kiedy Kreisky został szefem resortu spraw zagranicznych w koalicyjnym rządzie Juliusa Raaba, do czasu ustąpie- nia z urzędu kanclerskiego w roku 1983. W wymienionym okresie ważne było kształtowanie poglądów politycznych, wpływ emigracji i pracy nad Traktatem państwowym z roku 1955, a także stosunek do ZSRR i państw komunistycznych. Wśród kryteriów podmiotowych pola badawczego wymienić należy wa- runki wpływające na politykę zagraniczną i powojenne stosunki dwustronne, czyli akty prawne je regulujące. Kryteria aspektowe zawęziłam do obszaru Pol- ski, w niewielkim stopniu również w kontekście relacji z innymi państwami wschodnimi w dobie kryzysów politycznych 1956, 1968 i 1981 roku. Kryteria przestrzenne dotyczą Europy Środkowej i Wschodniej. Wśród szczegółowych pytań badawczych wymienić można choćby py- tania: Jaki był stosunek Austrii do Polski, Jak sytuacja polityczna w Polsce 13 BrunoKreisky.Politykazagranicznai dyplomacjawobecPRL wpływała na dyplomację Kreisky’ego? Z czego wynikał stosunek Kreisky’ego do związków zawodowych i Kościoła katolickiego w Polsce? Jaką wiedzę na temat austriackiej polityki sąsiedztwa miała Polska? Jak wykorzystywano w naszym kraju politykę Kreisky’ego do własnych celów polityczno-propa- gandowych? Jak Kreisky dzięki Polsce zmieniał swoje podejście do innych krajów Europy Środkowej? Poszukiwanie odpowiedzi na powyższe pytania ma pomóc w pozytywnej weryfikacji następujących hipotez: 1. Przychylne nastawienie Kreisky’ego do Polski wynikało z jego wewnętrznego przekona- nia o potrzebie współpracy ze Wschodem, nie zaś z warunków, jakie stwarza- ła strona polska poszukująca po wojnie współpracy politycznej i handlowej z państwami demokratycznymi. 2. Dyplomacja ministra, a później kancle- rza Kreisky’ego wobec Polski koncentrowała się na budowie niezależności wobec EWG, przekonaniu, że państwa wschodnie sąsiadujące z Austrią, ze swym systemem gospodarczym i politycznym mogły stanowić przeciwwagę rozwoju Europy Zachodniej i alternatywę dla integracji polityczno-ekono- micznej Austrii z Niemcami. 3. Państwa wschodnie, w tym Polska, mogły uczestniczyć w budowie nowej tożsamości austriackiej, poprzez promocję osiągnięć kultury i odnoszenie się do wspólnych wartości środkowoeuro- pejskich. 4. Przychylne nastawienie Kreisky’ego wobec państw komuni- stycznych, w tym Polski, wynikało z poglądów politycznych i doświadczeń emigracyjnych zdobytych w czasie II wojny światowej i prac nad Traktatem państwowym. 5. Na tle pozostałych krajów w regionie Polska oceniana była pozytywnie, postrzegano ją jako lidera i inicjatora przemian politycznych i społecznych. 6. Kanclerz przyjął, że równomierny rozwój wschodnich są- siadów służy rozwojowi Austrii. Dysporporcje pomiędzy demokratycznym Zachodem i komunistycznym Wschodem mogły wpłynąć na Wiedeń nie- korzystnie. Kreisky podkreślał tempo odbudowy naszego kraju po stratach demograficznych i ekonomicznych doznanych w wyniku II wojny światowej. Jako obiecujący postrzegał potencjał polityczny i ambicje polskich przywód- ców, choć realizowane reformy i poszczególne etapy rozwoju gospodarczego często oceniał krytycznie. Badania dotyczące polityki zagranicznej Bruno Kreisky’ego wobec Polski, a nawet szerzej wobec państw komunistycznych, nie zostały dotychczas prze- prowadzone. Historyków austriackich bardziej interesowały wątki polityki bliskowschodniej lub stosunek Austrii do ZSRR. Brak też współcześnie publi- kacji oceniających ogólnie powojenne stosunki polsko-austriackie lub politykę 14 Wstęp sąsiedztwa w szerszym kontekście1. Podobnie jest po stronie polskiej. Polityka zagraniczna Bruno Kreisky’ego nie cieszyła się w naszym kraju zainteresowa- niem, tak jak relacje Wiednia z krajami komunistycznymi po roku 19452. 2 kwietnia 1953 r. kanclerzem Austrii został przedwojenny działacz chadecki Julius Raab, który utworzył rząd z socjalistami. Wśród nich czołowe miejsce zajmował Bruno Kreisky, uczestniczący w pracach na rzecz podpisania Traktatu państwowego i przewidujący potrzebę nawiązania szerszej współpracy z pań- stwami komunistycznymi. W latach 1959–1966 Kreisky, jako minister spraw zagranicznych, rozpoczął serię wizyt w państwach wschodnich, dając impuls do rozwoju stosunków bilateralnych. Koalicja została utrzymana do roku 1970, kiedy Kreisky stanął na czele rządu. Choć do tej chwili kolejnym rządom prze- wodzili konserwatyści: Julius Raab, Alfons Gorbach, Josef Klaus, socjaliści 1 M. Graf, Österreich und die DDR 1949–1990 Politik und Wirtschaft im Schatten der deutschen Teilung, Wien 2016; Österreich im Kalten Krieg. Neue Forschungen im internationalen Kontext, Hg. M. Graf, A. Meisinger, Göttingen 2016; P. Rug- genthaler, The Concept of Neutrality in Stalin’s Foreign Policy, 1945–53, Harvard 2015; P. Ullmann, Eine schwierige Nachbarschaft. Die Geschichte der diploma- tischen Beziehungen zwischen Österreich und der Tschechoslowakei 1945–1968, Wien 2006; D. Schriffl, Tote Grenze oder lebendige Nachbarschaft? Österreichisch- -slowakische Beziehungen 1945–1968, Wien 2012; Prager Frühling. Das interna- tionale Krisenjahr 1968. Beiträge, Hg. S. Karner, Veröffentlichungen des Ludwig Boltzmann-Instituts für Kriegsfolgen-Forschung, Sonderband 9/1, Köln–Wei- mar–Wien 2008; M. David, Österreichisch-tschechoslowakische Beziehungen 1945 bis 1974 unter besonderer Berücksichtigung aktueller Themen, Dissertation, Wien 2002; T. Baranyi, M. Graf, M. Krajczar, I. Lehner, A  Masterpiece of European Détente? Austrian-Hungarian Relations from 1964 until the Peaceful End of the Cold War, „Zeitgeschichte” 2014, t. XLI, Nr. 5, s. 311–338. 2 P. Franaszek, Die Handelsbeziehungen zwischen der Volksrepublik Polen und Öster- reich in der Zeit von 1945–1989, [w:] Zarte Bande: Österreich und die europäischen planwirtschaftlichen Länder. Delicate relationship, Hg. G. Enderle-Burcel, Wien 2006; J. Gajdek, Der mittelbare Nachbar. Österreichvorstellungen in Polen 1970–1995, [w:] Mit anderen Augen gesehen. Internationale Perzeptionen Österreichs 1955–1990 (Österreichische Nationalgeschichte nach 1945), Hg. O. Rathkolb, O. M. Maschke, S. A. Lütgenau, Wien–Köln–Weimar 2002; W. Borodziej, Die Volksrepublik Polen und Österreich 1948–1956, [w:] Der Österreichische Staatsvertrag 1955. Internatio- nal Strategie, rechtliche Relevanz, nationale Identität, Hg. A. Suppan, G. Stourzh, W. Mueller, Wien 2005; E. Bryl-Warewicz, Stosunki polsko-austriackie po II wojnie światowej, [w:] Wiktoria wiedeńska i stosunki polsko-austriackie w latach 1683–1983, red. W. Śladkowski, A. A. Witusik, Lublin  1983. 15 BrunoKreisky.Politykazagranicznai dyplomacjawobecPRL mieli w tym czasie swoich prezydentów i przygotowywali się do przejęcia wła- dzy (Karl Renner, Theodor Körner, Adolf Schärf). W obozie socjalistycznym następowały wówczas zasadnicze zmiany ideologiczne. Przede wszystkim au- striaccy socjaliści w uchwalonym w Wiedniu w roku 1958 tzw. nowym progra- mie akcentowali współpracę z katolikami, umożliwiając tym samym osobom praktykującym włączenie się w nurt życia partyjnego. Polityka ta przyniosła dalekosiężne korzyści. Koniec epoki współpracy dwóch najsilniejszych partii politycznych, których elektorat sięgał 95 wyborców, przypada na schyłek lat sześćdziesiątych. Rząd Klausa prowadził zachowawczą politykę zagraniczną, dawał nadzieję stowarzyszenia Austrii z EWG i poprawy stosunków z Włocha- mi. Poważny wpływ na przemiany polityczne w Austrii wywarły wydarzenia roku 1968. Zapoczątkowały je ruchy młodzieżowe, które wyrażały protest nie tylko przeciwko starym strukturom politycznym w kraju, lecz domagały się wy- jaśnienia afer politycznych i ochrony środowiska naturalnego. Bruno Kreisky, który od roku 1967 przewodniczył austriackim socjalistom, umiejętnie wyko- rzystywał w działalności politycznej różnego rodzaju nadużycia i niezręczności rządu Klausa, a zwłaszcza afery gospodarcze3. „Politykę dobrego sąsiedztwa” formułowano i realizowano na tle skom- plikowanych wewnętrznych i zagranicznych uwarunkowań już u schyłku lat pięćdziesiątych XX w.4 Należało wówczas określić zasady, na jakich państwo austriackie będzie prowadziło stosunki z państwami komunistycznymi, z któ- rymi dodatkowo miało zatargi polityczne sięgające czasów II wojny świato- wej. Najtrudniejsze do poprawy były relacje z Czechosłowacją. Okres okupacji Austrii na dziesięć lat zamroził rozmowy dotyczące choćby kwestii roszczeń, mniejszości narodowych czy spornych terytoriów. Rozstrzygnięcia dotyczące tej problematyki zawierały zapisy Traktatu państwowego z 1955 r. Do roku 1965 większość spornych kwestii została załatwiona w duchu poprawy i dalszego roz- woju stosunków dwustronnych, głównie dzięki serii wizyt roboczych zwiastu- jących m.in. poprawę wymiany handlowej. Ambitne plany Kreisky’ego zaczęły przynosić owoce już na początku lat sie- demdziesiątych. W dobie przygotowań do szczytu KBWE Austria traktowana 3 K. Fiedor, Droga Austriaków do II Republiki, [w:] Polska – Austria. Drogi porozu- mienia, red. K. A. Kuczyński, A. Kozłowski, B. Miązek, Łódź 1999, s. 303. 4 E. Röhrlich, Kreiskys Aussenpolitik. Zwischen österreichischer Identität und inter- nationalen Programm, Zeitgeschichte im Kontext 2, Göttingen 2009. 16 Wstęp była jako lider państw małych i niezaangażowanych, głównie dzięki swej polity- ce aktywnej neutralności. Debaty publiczne koncentrowały się po wojnie wokół tematu kooperacji z pozostałymi państwami europejskimi. Polemika dotycząca kierunku zmian zarówno w polityce zagranicznej, jak i reform wewnątrz kraju przywoływała w Austrii pytania o tożsamość. „Westernizacja”, czyli podążanie w ślady innych państw zachodnich, pozostawała w opozycji do przyjętej po roku 1955 zasady wieczystej neutralności. Zdaniem Kreisky’ego udział w struktu- rach politycznych i ekonomicznych integrującej się Europy był bezkrytycznym przyjmowaniem wzorów narzuconych z zewnątrz, stojącym w sprzeczności z zasadą samostanowienia państwa. W niniejszej pracy wykorzystałam narzędzia badawcze z warsztatu histo- ryka i politologa. Zastosowałam metodę analizy i syntezy. Dodatkowo uzupeł- niłam prowadzone badania o metodę instytucjonalno-prawną (akty prawne dotyczące kompetencji kreowania polityki zagranicznej i traktaty państwowe będące efektem stosunków Kreisky’ego z Warszawą). Wykorzystałam również metodę statystyczną w odniesieniu do problematyki wymiany handlowej Polski z Austrią i krytyczną analizę dyskursu do badania recepcji dyplomacji kanclerza w polskim dyskursie publicznym. W rozdziałach dotyczących lat 1970–1983 posłużyłam się także politologiczną analizą decyzyjną. Podstawą badań, w ramach wyznaczonych pytań badawczych, była krytycz- na analiza materiałów archiwalnych. Sięgam w pracy po dokumenty już opub- likowane po polsku, niemiecku i angielsku, ale w dużym stopniu opieram się na własnej kwerendzie archiwalnej. Najważniejsze wykorzystane źródła zostały wytworzone przez Bruno Kreisky’ego, ministra i kanclerza, a także przez wła- dze partyjne i państwowe PRL. Archiwalia austriackie przybliżające dyplomację Bruno Kreisky’ego pochodzą ze Stiftung Bruno Kreisky Archiv i Österreichi- sches Staatsarchiv, Archiv der Republik, Bundesministerium für Auswärtige Angelegenheiten z Wiednia. Fundacja imienia kanclerza, udostępniająca mate- riały związane z działalnością socjalistycznego polityka, posiada dokumentację całej spuścizny zawodowej Bruno Kreisky’ego. Na potrzeby rozprawy wykorzy- stałam materiały związane z realizowaną wobec Polski polityką zagraniczną, zawarte w Länderboxen Polen5. Jest to w sumie sześć zbiorów z podziałem na 5 Katalog Archiwum Fundacji Bruno Kreisky’ego dostępny jest na http://www.kre- isky.org/ressourcen/bestaende/bestand-bruno-kreisky/aussenpolitik/laenderbo- xen-a-z.html [dostęp: 12.01.2018]. 17 BrunoKreisky.Politykazagranicznai dyplomacjawobecPRL lata (1981–1983, 1985), (1980–1981), (1977–1979), (1974–1977), (1961, 1963, 1965, 1973) i Humanitäre Fälle. Ponadto uwzględniłam również zbiór dotyczący kore- spondencji z Willy Brandtem Prominentkorrespondenz, Willy Brandt I. Drugą grupą materiałów wiedeńskich jest zbiór dostępny w Österreichisches Staatsar- chiv. Wykorzystałam archiwalia dokumentujące problematykę polskiego kry- zysu i relacji austriacko-polskich w latach 1980–1984. Odrębną grupę materiałów źródłowych stanowią teksty autorstwa Bruno Kreisky’ego. Są to zarówno pamiętniki polityka, jak i krótsze teksty publicy- styczne, które przygotowywał w formie komentarzy do wizyt w Polsce. Wśród nich do najważniejszych należą: Chance Mitteleuropa; Die Zeit in der wir leben. Betrachtungen zur internationalen Politik; Im Strom der Politik. Erfahrungen eines Europäers; Österreich und Europa. Wie könen wir am wirtschaftlichen Zusammenschluss der europäischen Lander teilnehmen; Österreich und die ak- tuelle Entwicklung im Donauraum; Politik braucht Visionen, Aufsatze, Reden Und Interviews zu aktuellen weltpolitischen Fragen; Zwischen den Zeiten. Erin- nerungen aus fünf Jahrzehnten6. Wspomnienia te są bardzo ciekawym uzupeł- nieniem źródeł archiwalnych. Kreisky szczegółowo wyjaśnia filozofię swojej polityki, zwłaszcza w kontekście „polityki sąsiedztwa” i relacji z państwami komunistycznymi. Materiały te powstawały w całym okresie jego aktywności politycznej. Pierwsze publikacje, z lat 1963–1968, to wykładnia polityki neutral- ności przygotowana na potrzeby debaty z chadeckim rządem i zarazem próba uzasadnienia konieczności pozostawania poza integrującymi się strukturami wspólnot europejskich. Publikacja Die Zeit in der wir leben. Betrachtungen zur internationalen Politik z roku 1978 stanowi uzupełnienie trzech autobiografii, jakie powstały w latach siedemdziesiątych przy udziale kanclerza. Sprawy pol- skie i relacje z państwami komunistycznymi są wątkiem pobocznym w tej nar- racji. Najważniejsze spośród wspomnień kanclerza powstały po jego odejściu 6 B. Kreisky, Österreich und Europa. Wie könen wir am wirtschaftlichen Zusam- menschluss der europäischen Lander teilnehmen, Wien 1963; idem, Österreich und die aktuelle Entwicklung im Donauraum, [w:] Kreisky Reden I, Wien 1965; idem, Chance Mitteleuropa, Wien 1968; idem, Die Zeit in der wir leben. Betrach- tungen zur internationalen Politik, Wien 1978; idem, Politik braucht Visionen, Aufsatze, Reden Und Interviews zu aktuellen weltpolitischen Fragen. Mit einem Vorwort von Walter Jens, Bonn 1982; idem, Zwischen den Zeiten. Erinnerungen aus fünf Jahrzehnten, Berlin 1986; idem, Im Strom der Politik. Erfahrungen eines Europäers, Wien 1988. 18 Wstęp z urzędu, w latach 1986 i 1988. Polska zajmuje w nich ważne miejsce, a stosunki z Warszawą wielokrotnie przywoływano i opisywano jako partnerskie. Polskie źródła archiwalne wykorzystane w pracy pochodzą z Archiwum Mi- nisterstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie. Są to materiały dostępne w zbio- rze Departament IV – Austria i koncentrują się wokół polsko-austriackich relacji z lat 1945–1985. Materiały te uzupełniłam źródłami drukowanymi ze zbiorów: Polska w dokumentach z archiwów rosyjskich 1949–1953; Polska w stosunkach międzynarodowych 1945–1989. Wybór dokumentów; Polskie dokumenty dyplo- matyczne z lat 1970–1979; Przed i po 13 grudnia. Państwa bloku wschodniego wobec kryzysu w PRL 1980–1982, t. 1 (sierpień 1980 – marzec 1981)7. Baza źró- deł drukowanych do badań nad polityka zagraniczną Polski po 1945 r. skupia się w głównej mierze na materiałach opublikowanych w zbiorach PAN i PISM. Wśród ważniejszych publikacji dokumentujących proces decyzyjny w sferze re- lacji z zagranicą znajdują się: Dokumenty do dziejów PRL. Centrum władzy. Pro- tokoły posiedzeń kierownictwa PZPR. Wybór z lat 1949–19708; Tajne dokumenty Biura Politycznego. PRL – ZSRR, 1956–19709, Dokumenty do dziejów PRL. Pro- tokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PPR 1947–194810, Polska w dokumentach z archiwów rosyjskich 1949–195311 i Zbiór Dokumentów pod redakcją Juliana Makowskiego. Na potrzeby tej publikacji wykorzystałam także amerykańskie dokumenty seryjne Foreign Relations of the United States za lata 1946–1955. Odrębna grupa materiałów źródłowych to prasa i periodyki wydawane w la- tach 1945–1990. Odnoszą się one zarówno do oceny polityki zagranicznej Au- strii, jak i samego Bruno Kreisky’ego. Starałam się dotrzeć do jak nawiększej 7 Polska w  stosunkach międzynarodowych 1945–1989. Wybór dokumentów, red. J. Zając, Warszawa 2005; Polskie dokumenty dyplomatyczne z 1973 roku, red. P. Ma- jewski, Warszawa 2006; Przed i po 13 grudnia. Państwa bloku wschodniego wobec kryzysu w PRL 1980–1982, t. I, (sierpień 1980 – marzec 1981), red. Ł. Kamiński, Warszawa 2006. 8 Dokumenty do dziejów PRL, Zeszyt 13, Centrum władzy. Protokoły posiedzeń kie- rownictwa PZPR. Wybór z lat 1949–1970, oprac. A. Dudek, A. Kochański, K. Per- sak, Warszawa 2000. 9 Tajne dokumenty Biura Politycznego. PRL – ZSRR, 1956–1970, red. A. Paczkowski, Londyn 1998. 10 Dokumenty do dziejów PRL. Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PPR 1947–1948, red. A. Kochański, Warszawa 2002. 11 Polska w dokumentach z archiwów rosyjskich 1949–1953, red. A. Noskowa, A. Ko- chański, A. Paczkowski, A. Muraszko, Warszawa 2000. 19 BrunoKreisky.Politykazagranicznai dyplomacjawobecPRL liczby publikacji prasowych charakteryzujących choćby wybrane wątki dyplo- macji kanclerza. Materiałów tych powstało najwięcej w latach 1977–1981. Pol- ska Agencja Prasowa chętniej niż poprzednio publikowała wówczas przedruki prasy zachodniej dotyczące spraw austriackich i relacji Wiednia z państwami komunistycznymi12. Wstępną kwerendę prasową na temat postaci austriackiego polityka przygotował i opublikował Dariusz Lechański, uzupełniono ją o dodat- kowe wzmianki pochodzące z okresu po roku 199713. Bruno Kreisky był jedną z najważniejszych postaci w życiu politycznym dwudziestowiecznej Austrii. Nic więc dziwnego, że liczba prac chrakteryzują- cych jego działalność jest imponująca i rośnie z każdym rokiem. Pierwsze bio- grafie ukazały się wraz z początkiem sprawowania przez Kreisky’ego urzędu kanclerskiego. Publikacje te powstawały przy udziale samego kanclerza. W roku 1972 Victor Reimann, dziennikarz tabloidu „Kronen Zeitung”, wydał pierwszą przekrojową biografię: Bruno Kreisky: Das Porträt eines Statsmannes14. Dwa lata później Paul Lendvai i Karl Heinz Ritschel opublikowali książkę o tym sa- mym tytule. Autorzy ocenili jako dyskusyjny wpływ kanclerza i jego asystentki Marietty Toberg na powstawanie tej biografii. Do lat dziewięćdziesiątych poja- wiło się wiele prac napisanych przez bliskich współpracowników Kreisky’ego, 12 B. Kreisky, Dwudziestolecie Traktatu państwowego, „Austria – Polska. Czaso- pismo Gospodarczo-Kulturalne” 1975, nr 94, s. 15; idem, Przemówienie [pod- czas spotkania w pałacu Rady Ministrów 25 VI 1973 roku], „Trybuna Ludu” 1973, nr 176, s. 4; idem, Przemówienie, 30 IX 1974, „Trybuna Ludu” 1974, nr 274, s. 2; idem, Wywiad dla telewizji izraelskiej emitowany w XI 1975 r., „Zeszyty Doku- mentacyjne. Seria Biograficzna” [PAP, Warszawa] 1976, nr 2 (35) s. 24–26; idem, Z Polską wiązałem zbyt duże nadzieje, „Prawo i Życie” 1991, nr 32, s. 13. 13 D. Lechański, Bruno Kreisky w prasie polskiej, „Zbliżenia Polska – Niemcy” 1997, nr 3, s. 50–54. 14 V. Reimann, Bruno Kreisky: Das Porträt eines Staatsmannes, Wien 1972; P. Lendvai, H. Ritschel, Kreisky: Porträt eines Staatsmanns, Berlin 1974; H. Fis- cher, Die Kreisky-Jahre, 1967–1983, Wien 1999; E. Bielka, P. Jankowitsch, H. Thal- berg, Die Äre Kreisky: Scherpunkte der österreichischen Aussenpolitik, Wien 1983; S. Klein-Löw, Bruno Kreisky. Ein Porträt in Worten, Wien 1983; H. P. Secher, Bru- no Kreisky: Chancellor of Austria. A Political Biography, Pittsburg 1993; P. Ma- lina, „Imagination Is More Than Knowledge”. Bruno Kreisky’s Life as Biography, [w:] The Kreisky Era in Austria. Contemporary Austrian Studies, eds. G. Bischof, F. Plasser, O. Rathkolb, New Brunswick, 1994, s. 205–221; J. Vansant, Challenging Austria’s Victim Status: National Socialism and Austrian Personal Narratives, „The German Quarterly” 1994, t. LXVII, No 1, s. 38–57. 20 Wstęp dziennikarzy, rzadziej historyków (byli to Erich Bielka, Peter Jankowitsch, Hans Thalberg, Wolfgang Petrisch, Herbert Pierre Secher, Hanz Fischer). Nowe spojrzenia na dyplomację kanclerza pojawiły się po jego śmierci, już w latach dziewięćdziesiątych. Peter Malina zwracał uwagę na wątek imigrancki kariery polityka, natomiast językoznawca Jacqueline Vansant komentowała wpływ na- zizmu na filozofię polityki przyszłego kanclerza. Najnowsze badania dotyczące Bruno Kreisky’ego koncentrują się głównie wokół jego dokonań w sferze spraw międzynarodowych. Jak słusznie zauważył jeden z izraelskich badaczy, w większości publikacji dotyczących spraw mię- dzynarodowych i powojennej Austrii Kreisky jest przedstawiany jako osoba najbardziej wpływowa15. Jedną z podstawowych prac, jaka powstała po zakoń- czeniu kariery politycznej kanclerza, jest trzytomowa autobiografia, skomaso- wana w tomie angielskojęzycznym do jednego woluminu. Stanowi ona punkt odniesienia dla osób zajmujących się współczesną polityką zagraniczną Au- strii. Najważniejsze w tej pracy jest przybliżenie tego, w jakich warunkach i pod wpływem jakich osób kształtowały się poglądy polityczne i filozofia polityki przyszłego męża stanu16. Przedmowę do części angielskojęzycznej przygoto- wał wybitny austriacki historyk zajmujący się dziejami najnowszymi – Oli- vier Rathkolb17. Kolejną współczesną biografią jest praca Wolfganga Petrischa: Bruno Kreisky: Die Biografie18. Petrisch był wieloletnim asystentem kanclerza i dzięki wspomnianej książce dowiadujemy się wiele o detalach związanych z podejmowaniem przezeń decyzji politycznych. Najważniejszym współczes- nym wydawnictwem ujmującym całokształt polityki zagranicznej Kreisky’ego jest jednak praca Elisabeth Röhrlich, Kreiskys Aussenpolitik. Zwischen österrei- chischer Identität und internationalen Programm, wydana w Getyndze w roku 15 D. Aschheim, Bruno Kreisky and the Paradoxes of Jewishness, Socialism and the Middle East Conflict, Jerusalem 2015. 16 Bruno Kreisky. Seine Zeit und mehr. Era and Aftermath, Wissenschaftliche Be- gleitpublikation zur 240. Sonderausstellung des Historichen Museums der Stadt Wien 18. September bis 15. November 1998, Wien 1998; Auf dem Weg zur Sta- atspartei. Zur Geschichte und Politik der SPÖ seit 1945, Hg. P. Pelinka, G. Ste- ger, Wien 1988. 17 J. Lewis, O. Rathkolb, The Struggle for Democratic Austria: Bruno Kreisky on Peace and Social Justice, New York 2000; Der Junge Kreisky. Schriften, Reden, Dokumente 1931–1945, Hg. O. Rathkolb, I. Etzersdorfer, Wien 1986, s. 136–147. 18 W. Petritsch, Bruno Kreisky: Die Biografie, Wien 2011. 21 BrunoKreisky.Politykazagranicznai dyplomacjawobecPRL 200919. Jest to praca najszerzej ujmująca całokształt polityki zagranicznej pro- wadzonej przez kanclerza. Niestety wątek relacji z państwami wschodnimi, w tym z Polską, stanowi w niej tylko margines poszukiwań badawczych. Książ- ka pokazuje jednak ogrom starań podejmowanych przez kanclerza i motywacje, jakie nim kierowały na przestrzeni kilkunastu lat sprawowania urzędu. Wiele materiałów ukazało się w Austrii w setną rocznicę urodzin kanclerza, w roku 2011. Cykl wystaw, seminariów i publikacji przybliżał sylwetkę polityka. Głów- ne zasługi miało w tych działaniach wiedeńskie Archiwum Bruno Kreisky’ego. Poza udostępnianiem materiałów dotyczących dyplomacji kanclerza, pracow- nicy archiwum realizowali szereg projektów badawczych. Obecnie największy z nich koncentruje się wokół polityki Kreisky’ego wobec Tyrolu Południowego. Wśród prac austriackich ujmujących ogół stosunków austriackich z pań- stwami sąsiadującymi wymienić należy badania Oliviera Rathkolba, Güntera Bischofa, Arnolda Suppana, Petera Ruggenthalera, Stefana Kranera i Alexandra Burki. Są to najnowsze badania ukazujące rozwój Europy Środkowej z perspek- tywy Wiednia, choć nie brakuje też w ostatnich latach prac relacjonujących powojenną historię Austrii z perspektywy Budapesztu, Pragi czy Sofii20. W ob- chodzeniu się ze środkowoeuropejskimi krajami satelickimi ZSRR Austria trzymała się zasadniczo jednej reguły – chodziło o to, by odbudować poprawne 19 E. Röhrlich, Kreiskys Aussenpolitik. Zwischen österreichischer Identität und in- ternationalen Programm, Zeitgeschichte im Kontext 2, Göttingen 2009; eadem, A Century in a Lifetime: Biographical Approches to Bruno Kreisky (1911–1990), [w:] Austrian Lives, eds. G. Bischof, F. Plasser, E. Maltschnig, Innsbruck 2012, s. 10–21. 20 Austria’s International Position After the End of the Cold War. Contemporary Au- strian Studies, vol. 22, eds. G. Bischof, F. Karlhofer, New Orleans 2013; P. Bach- maier, Austrian-Bulgarian Cultural relations, [w:] Peaceful Coexistence or Iron Curtain? Austria, Neutrality and Eastern Europe in the Cold War and Détente, 1955–1989, eds. A. Suppan, W. Mueller, Wien 2009, s. 487–508; Der Österreichis- che Staatsvertrag 1955…; B. Bailer, Wiederstand, Opfermythos und die Folgen für die Überlebenden, [w:] Die Moskauer Deklaration 1943. Österreich wieder her- stellen, Hg. S. Karner, A. O. Tschubarjan, Wien–Köln–Weimar 2015, s. 162–177; A. Burka, Was blieb vom Fenster in den Westen? Zur Auslandskulturpolitik Öster- reichs in Ostmitteleuropa seit 1945 am Beispiel Polens und der Tschechoslowakei/ Tschechiens, Frankfurt am Main 2012; A. Gémes, Austrian-Hungarian relations, 1945–1989, [w:] Peaceful Coexistence or Iron Curtain?..., s. 310–335; E. Schmidl, J. Sheehan, What Does it Mean To Be Neutral? Postwar Austria from a Compara- tive Perspective, [w:] Austria’s International Position… 22 Wstęp z nimi relacje21. Początki „polityki sąsiedztwa” Nachbarschaftspolitik opierały się na współpracy z Jugosławią, Polską i Czechosłowacją, a w dalszej kolejności z po- zostałymi sąsiadami o komunistycznych reżimach. Polska, poza aktywnością po- lityczną i ambicjami współpracy z państwami zachodnimi, była postrzegana jako państwo, które pomimo dotkliwych strat poniesionych w wyniku II wojny świa- towej, potrafiło odbudować swą gospodarkę na tyle, aby rozwijać się w ramach gospodarki centralnie planowanej na równi z sąsiadami. Podkreślano również bo- gactwo jej surowców i tradycje wymiany handlowej z okresu międzywojennego. Polskie materiały źródłowe to przede wszystkim dokumenty archiwalne po- chodzące z Ministerstwa Spraw Zagranicznych wraz z placówkami zagranicz- nymi działającymi w Austrii, zawierające obszerne oceny dyplomacji kanclerza. Fragmenty zwracające uwagę na zagadnienia niewygodne w kontekście dalszego propagowania, komentarze odautorskie najwyższych urzędników państwowych czy dyrektorów IV Departamentu, prośby o przesłanie treści do wiadomości większej grupie osób lub interwencje z powodu negatywnych dla Polski reakcji stanowią największą grupę materiałów22. W rozpatrywanym aspekcie notat- ki prasowe, materiały Polskiej Agencji Prasowej, felietony, korespondencje czy wywiady, dawały pewien margines swobody w uzupełnianiu wiedzy na temat Kreisky’ego i przekazywaniu jej bądź utrwalaniu w świadomości społecznej, pod warunkiem, że pochodziły od autorów przebywających w charakterze stałych korespondentów w Austrii, a nie stanowiły jedynie powielenia informacji z War- szawy. Ich liczba i jakość wiązały się z decyzją oddelegowania do Wiednia stałych korespondentów prasowych, co nastąpiło po intensyfikacji stosunków dyploma- tycznych w drugiej połowie lat siedemdziesiątych. Sam fakt przyjęcia przez kie- rownictwo ZSRR priorytetów w poszukiwaniu nowych dróg współpracy z Za- chodem i postrzeganiu państw neutralnych, jako tych, z którymi można i należy nawiązać szerszą współpracę, nie pozostawał przy tym bez znaczenia23. 21 O. Rathkolb, „Europa mit der Seele suchen”. Bruno Kreiskys andere Europa-Visio- nen, [w:] Bruno Kreisky. Seine Zeit und mehr…, s. 87–105. 22 M. Mazur, Propagandowy obraz świata. Polityczne kampanie prasowe w  PRL w  latach 1956–1980. Model analityczno-koncepcyjny, Warszawa 2003, s.  57; A. Pawlicki, Kompletna szarość. Cenzura w latach 1965–1972. Instytucja i ludzie, Warszawa 2001. 23 J. Tebinka, Uzależnienie czy suwerenność? Odwilż październikowa w dyplomacji Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej 1956–1961, Warszawa 2010, s. 158–160. 23 BrunoKreisky.Politykazagranicznai dyplomacjawobecPRL Dodatkowym zbiorem polskich przekazów relacjonujących działania Bru- no Kreisky’ego są materiały pamiętnikarskie, publikacje prasowe i publicy- styka. Dyplomacja kanclerza została w ostatnich latach częściowo opraco- wana w publikacjach naukowych i popularnonaukowych24. Wzięto również po uwagę dotychczasowe badania historycznych dziejów powojennej Austrii. Wielokrotnie pojawiała się tam w kontekście problematyki neutralności i rozwoju II Republiki postać Kreisky’ego, chociażby w postaci krótkich jego ocen25. Polskie źródła pamiętnikarskie w ograniczonym stopniu ukazują mechani- zmy decyzyjne wśród najwyższych urzędników państwowych, częściej roszady kadrowe, oceny kryzysów politycznych i osobisty udział decydentów w spra- wach polityki zagranicznej. Wśród istotnych publikacji źródłowych tego rodza- ju wymienić należy choćby: P. Jaroszewicza, Przerywam milczenie 1939–1989; J. Stempowskiego, Dziennik podróży do Austrii i Niemiec; M. Rakowskiego, Dzienniki polityczne; J. Winiewicza, Co pamiętam z długiej drogi życia; M. Na- szkowskiego, Pamiętniki czasu wojny; L. Krzemień, Czas wojny; F. Mantla, Wa- chlarz wspomnień; E. Noworyty, Polityka i dyplomacja – wspomnienia ambasa- dora; A. Rapackiego, Przemówienia, artykuły, wywiady26. 24 Dotychczasowe badania archiwalne dotyczące polskich ocen działalności Bruno Kreisky’ego znajdują się w: A. Kisztelińska-Węgrzyńska, Stosunki austriacko- -polskie 1945–1989. Wybór dokumentów, „Niemcy – Austria – Szwajcaria. Rocz- nik Katedry Badań Niemcoznawczych UŁ” [Łódź] 2012, t. V, s. 237–248 i eadem, Z historii stosunków polsko-austriackich w latach 70. XX w. Wizyty kanclerza Bruno Kreisky’ego w Polsce, „Przegląd Zachodni” 2015, nr 1. 25 Wśród polskich prac mówiących o powojennej Austrii i częściowo odnoszących się do działalności politycznej Bruno Kreisky’ego wymienić należy: J. Kozeński, Austria 1918–1968: dzieje społeczne i polityczne, Warszawa 1970; H. Wereszycki, Historia Austrii, Wrocław 1986; K. Fiedor, Austria. Od gospodarki żarowej do Unii Europejskiej, Łódź 2000; G. Miśkiewicz, Bruno Kreisky w polskich, niemie- ckich i  austriackich encyklopediach i  leksykonach, „Niemcoznawstwo” 2009, nr 17, s. 303–310. 26 P. Jaroszewicz, B. Roliński, Przerywam milczenie… 1939–1989, Warszawa 1991; J. Stempowski, Dziennik podróży do Austrii i Niemiec, Rzym 1946; M. Rakow- ski, Dzienniki polityczne 1981–1983, t. VIII, Warszawa 2004; A. Rapacki, Przemó- wienia, artykuły, wywiady 1957–1968, Warszawa 1982; L. Krzemień, Czas wojny, Warszawa 1980; F. Mantel, Wachlarz wspomnień, Paryż 1980; E. Noworyta, Poli- tyka i dyplomacja – wspomnienia ambasadora, Łódź 2008. 24 Wstęp Wśród najważniejszych publikacji odnoszących się do polskiej powojen- nej dyplomacji wymienić należy pracę zbiorową Historia dyplomacji polskiej 1944/1945–1989, tom szósty, pod redakcją Waldemara Michowicza i Wojcie- cha Materskiego, a także prace Wandy Jarząbek, Andrzeja Skrzypka i Andrzeja Paczkowskiego27. Ponadto wykorzystałam badania Andrzeja Pilcha i Stanisława Władysława Kucharskiego. Choć są to prace dotyczące jedynie wybranych wy- cinków w relacjach dwustronnych, to nie można ich pominąć analizując cało- kształt stosunków Wiednia i Warszawy28. Prac zbiorowych ujmujących ogół powojennych relacji polsko-austriackich powstało w Polsce wiele. Stanowią one głównie pokłosie konferencji odnoszących się do wątków ze wspólnej historii. Do najważniejszych należą: Wiktoria wiedeńska i stosunki polsko-austriackie w latach 1683–1983; Polska – Austria. Drogi porozumienia; Z dziejów Austrii i stosunków polsko-austriackich; Polscy dyplomaci w Wiedniu 1515–2015. Polni- sche Diplomaten in Wien; Austria w polskim dyskursie publicznym po 1945 roku. Österreich nach 1945 im polnischen öffentlichen Diskurs29. 27 Historia dyplomacji polskiej, 1944/1945–1989, t. VI, red. W. Materski, W. Michowicz, Warszawa 2010; W. Jarząbek, Polska wobec Konferencji Bezpieczeństwa i Współ- pracy w  Europie. Plany i  rzeczywistość 1964–1975, Warszawa 2008; eadem, PRL w politycznych strukturach Układu Warszawskiego w latach 1955–1980, Warszawa 2008; eadem, Polska Rzeczpospolita Ludowa wobec polityki wschodniej Republiki Federalnej Niemiec w latach 1966–1976. Wymiar dwustronny i międzynarodowy, Warszawa 2011; A. Skrzypek, Dyplomatyczne dzieje PRL w latach 1956–1989, War- szawa 2010; idem, Mechanizmy klientelizmu. Stosunki polsko-radzieckie 1965–1989, Pułtusk–Warszawa 2008; A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski, Warszawa 1995. 28 A. Pilch, Losy Polaków w Austrii po II wojnie światowej 1945–1955, Wrocław 1994; idem, Studia młodzieży polskiej w Austrii 1919–1980, Kraków 2008; idem, Rola 2 Korpusu Polskich Sił Zbrojnych w Austrii po II wojnie światowej, [w:] Polska – Austria. Drogi porozumienia…, s. 274–284; S. W. Kucharski, Fundacja Dom Polski w Wiedniu, [w:] Austria i relacje polsko-austriackie w XX/XXI wieku, red. A. Kisztelińska-Węgrzyńska, K. A. Kuczyński, Łódź 2014; S. W. Kucharski, Sto- warzyszenia polskie w  Wiedniu po II wojnie światowej, [w:] Polska – Austria. Drogi porozumienia…, s. 122–127; S. W. Kucharski, Polacy i Polonia w rdzennej Austrii w XIX i XX wieku, Lublin 1994. 29 Wiktoria wiedeńska i stosunki polsko-austriackie…; Polska – Austria. Drogi poro- zumienia…; Z dziejów Austrii i stosunków polsko-austriackich, red. Z. Tomkowski, Łowicz 2000; Austria i relacje polsko-austriackie…; Polscy dyplomaci w Wiedniu 1515–2015. Polnische Diplomaten in Wien, red. B. Dybaś, Wiedeń 2015; Austria w polskim dyskursie publicznym po 1945 roku. Österreich nach 1945 im polnischen öffentlichen Diskurs, red. A. Kisztelińska-Węgrzyńska, Kraków 2016. 25 BrunoKreisky.Politykazagranicznai dyplomacjawobecPRL W pracy wykorzystałam również fragmenty publikacji omawiających bada- nia archiwalne przeprowadzone przeze mnie w latach 2008–2016: Działalność dyplomacji amerykańskiej na rzecz podpisania Traktatu z Austrią z maja 1955 roku; Pierwsza wizyta Bruno Kreisky’ego w Polsce z 1–3 III 1960 roku w świet- le dokumentów Ministerstwa Spraw Zagranicznych; Wizyty kanclerza Bruno Kreisky’ego w Polsce; Bruno Kreisky w polskim dyskursie publicznym w latach 1956–1983; Partner na trudny czas. Obraz Austrii z perspektywy materiałów Ministerstwa Spraw Zagranicznych Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej w latach 1980–198330. Przyjęty w rozprawie układ rozdziałów wynika ze specyfiki prezentowane- go tematu i chronologii. Tytuł pracy wskazuje, że jej przedmiotem będą lata 1959–1983. Zasadnicza jej część dotyczy właśnie tego okresu. Ze względu na konieczność wprowadzenia do tematu relacji dwustronnych omówiłam także lata 1945–1958, kiedy doszło do ustanowienia placówek dyplomatycznych. Po- dobnie uczniłam w przypadku rozwoju kariery politycznej Bruno Kreisky’ego, zasięg chronologiczny wydarzeń opisanych w rozdziale drugim sięga czasów młodości i emigracji późniejszego kanclerza (lat 1911–1958). Aktywność poli- tyczna Bruno Kreisky’ego została przedstawiona na tle rozwoju polsko-austria- ckich stosunków dwustronnych w latach 1945–1983. W rozdziale pierwszym Stosunki polsko-austriackie w powojennej rzeczywi- stości (1945–1958) przybliżono sytuację międzynarodową, w jakiej znajdowa- 30 A. Kisztelińska-Węgrzyńska, Działalność dyplomacji amerykańskiej na rzecz podpisania Traktatu z Austrią z maja 1955 roku, „Niemcy – Austria – Szwaj- caria. Rocznik Katedry Badań Niemcoznawczych UŁ” 2008, t. III, s. 337–367; eadem, Pierwsza wizyta Bruno Kreisky’ego w Polsce z 1–3 III 1960 roku w świetle dokumentów Ministerstwa Spraw Zagranicznych, „Rocznik Polsko-Niemiecki” [PISM] 2009, t. XVII, s. 29–54; eadem, Bruno Kreisky w polskim dyskursie pub- licznym w latach 1956–1983, [w:] Austria w polskim dyskursie publicznym po 1945 roku…, s. 173–229; Österreich in der polnischen Diplomatie in den Jahren 1965– 1968 aus der Perspektive des Aussenministeriums der VR Polen, „International Studies. Interdisciplinary Political and Cultural Journal, Österreich in der ge- genwärtigen polnischen Forschung” [red. A. Kisztelińska-Węgrzyńska, V. Fran- kowska, Łódź] 2016, vol. 18, Nr. 1, s. 33–52; A. Kisztelińska-Wegrzyńska, Wizyty kanclerza Bruno Kreisky’ego w Polsce, „Przegląd Zachodni” 2015, nr 1, s. 139–157; eadem, Partner na trudny czas. Obraz Austrii z perspektywy materiałów Mini- sterstwa Spraw Zagranicznych Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej w latach 1980– 1983, „Rocznik Polsko-Niemiecki” 2016, vol. 55, s. 144–169. 26 Wstęp ła się Austria po zakończeniu II wojny światowej, prace na rzecz uchwalenia Traktatu państwowego i kwestię zakończenia okupacji. W rozdziale tym ujęto okoliczności wznowienia polsko-austriackich stosunków dyplomatycznych w dniu 5 marca 1946 r. i ustanowienia przedstawicielstw w Wiedniu i Warsza- wie. W zakończeniu rozdziału oceniono charakter relacji Wiednia z komuni- styczną Polską do roku 1958. W tym czasie powołano placówki dyplomatyczne w randze ambasad. W rozdziale drugim Dyplomacja Bruno Kreisky’ego, ministra spraw zagra- nicznych Austrii, wobec PRL (1959–1966) przedstawiono karierę polityczną Bruno Kreisky’ego, jego drogę do urzędu ministra spraw zagranicznych Austrii i początki kształtowania poglądów politycznych. Kolejny podrozdział poświę- cono miejscu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej w austriackiej koncepcji „do- brego sąsiedztwa”. Scharakteryzowano tę politykę na tle podobnych działań podejmowanych na przestrzeni XIX i XX w. wobec obszaru Europy Środkowej i osobistego udziału ministra Kreisky’ego w przygotowaniu koncepcji współ- pracy z komunistycznymi państwami na Wschodzie. Ponadto w rozdziale tym omówiono szczegóły relacji Wiedeń–Warszawa w przededniu pierwszej wizy- ty ministra Kreisky’ego w Polsce w 1960 r. Dodatkowo przybliżono charakter współpracy gospodarczej do roku 1970 i rolę kultury w kształtowaniu stosun- ków dwustronnych . Rozdział trzeci koncentruje się na najlepszym okresie stosunków dwu- stronnych i jest związany z polityką kanclerza Bruno Kreisky’ego wobec Polski w okresie „dekady Edwarda Gierka” (1970–1980). W rozdziale tym omówiono stosunki polityczne, a na ich tle cztery wizyty kanclerza w Polsce, umowy go- spodarcze, jakie wówczas realizowano, a także wątki popierania spraw polskich na forum międzynarodowym. W tym czasie podpisano dwadzieścia traktatów dwustronnych i znacznie rozszerzono wymianę handlową. Za rządów gabinetu Kreisky’ego wzmocniono też pozycję Wiednia jako miejsca spotkań czołowych przywódców i organizacji światowych. W latach 1970–1971 prowadzono tam rozmowy delegacji sowieckiej z amerykańską w sprawie ograniczenia zbrojeń strategicznych SALT. W czerwcu 1979 r. prezydent Jimmy Carter i sowiecki przywódca Leonid Breżniew podpisali umowę określaną jako SALT II. Rozdział czwarty zatytułowany Ostatnie lata kanclerstwa Bruno Kreisky’ego. Kryzys w stosunkach austriacko-polskich (1981–1983) ujmuje stosunek Wiednia do próby reform polityczno-społecznych i gospodarczych w Polsce. Austria była przez kilka dekad przystankiem dla wielu młodych zagranicznych uciekinierów 27 BrunoKreisky.Politykazagranicznai dyplomacjawobecPRL z Europy Środkowej i Wschodniej. Potężna fala uchodźców politycznych jaka napłynęła z Polski w latach 1980–1981 stanowiła poważny problem polityczny i społeczny. Choć część tej grupy w krótkim czasie zasymilowała się z rodzimą ludnością austriacką, utrzymanie tak licznie przybywających z Polski osób było wielkim wyzwaniem dla socjalistycznego rządu. Kolejne podrozdziały relacjo- nują reakcję kanclerza na wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. i pomoc humanitarną udzieloną Polsce przez Austrię. W podsumowaniu tego rozdziału omówiono stosunek kanclerza wobec polskich zabiegów o norma- lizację stosunków dwustronnych. Polskie władze do marca 1983 r. zabiegały o przygotowanie kolejnej wizyty Bruno Kreisky’ego i nie traciły zapału w dzia- łaniach na rzecz przełamania izolacji politycznej. W podsumowaniu zwrócono uwagę na okoliczności ustąpienia rządu socjalistów w roku 1983 i zmiany w po- lityce zagranicznej Austrii względem Polski w roku 1983. Znacznym obciąże- niem była tu niewydolność polskiego systemu gospodarczego, brak możliwości spłaty kredytów zaciągniętych w latach siedemdziesiątych, a także ograniczenie dostaw surowców, zagwarantowanych w umowach z lat 1979–1980. Dla rządu Bruno Kreisky’ego niewłaściwa ocena polskich możliwości ekonomicznych za- kończyła się niepowodzeniem politycznym, a przekonanie, że ZSRR weźmie na siebie współodpowiedzialność za rozstrzygnięcie tej sytuacji było całkowicie bezpodstawne31. Ostatni, piąty rozdział przygotowano wykorzystując metodę krytycznej analizy dyskursu po to, by uwypuklić powstające po wojnie i rozwijane przez polskie media różnorodne wizerunki dotyczące kanclerza i dyplomacji austria- ckiej realizowanej wobec Polski. W pierwszym podrozdziale przedstawiono te- mat adaptacji społecznych narzędzi badawczych w naukach humanistycznych. W drugim zaprezentowano różnorodne polskie wizerunki Bruno Kreisky’ego i ich ewolucję wraz z upływem lat. Pierwsze komentarze polityczne odnoszące się do polityki zagranicznej Austrii przedstawiane przez Kreisky’ego, ówczes- nego doradcę prezydenta Theodora Körnera, już w roku 1951. Natomiast koniec kariery kanclerza i związane z tym podsumowania jego politycznej działalno- ści przypadają na połowę lat osiemdziesiątych XX w. Kariera, o której mowa, rozwijała się w czasie, kiedy Polska była całkowicie zależna od ZSRR. Cieka- we było zatem, jak w polskim dyskursie publicznym przedstawiano polityka 31 M. Graf, P. Ruggenthaler, Polnisch-österreichische Beziehungen im Kalten Krieg, [w:] Austria w polskim dyskursie publicznym po 1945 roku…, s. 60–66. 28 Wstęp świata zachodniego, który w sposób widoczny sprzyjał państwom wschodnim. Pochodzenie, sylwetka polityczna, poglądy, efekty prac dyplomatycznych pre- zentowano w Warszawie na przestrzeni kilkudziesięciu lat, głównie z potrzeby eksponowania własnych dokonań politycznych. Pytania badawcze koncentro- wały się wokół sposobu prezentowania treści dotyczących zmian wizerunku zarówno w oficjalnych dokumentach dyplomatycznych, korespondencji, pro- tokołach rozmów, pamiętnikach, jak i w prasie. Dodatkowym zadaniem kore- spondującym z kwestią kontroli procedur dyskursu była próba odpowiedzi na pytanie o historyczne uwarunkowania kształtujące polską dyskusję dotyczącą Austrii. Badania nad materiałem źródłowym i literaturą przedmiotu zakończyłam latem 2017 roku. Składam tu podziękowanie profesor Wandzie Jarząbek, kie- rownikowi Zakładu Analiz Studiów Wschodnich w Instytucie Studiów Poli- tycznych Polskiej Akademii Nauk za inspirację, dzięki której zajęłam się dyplo- macją austriacką. Profesorowi Rafałowi Stobieckiemu, kierownikowi Katedry Historiografii i Nauk Pomocniczych Historii w Instytutcie Historii Uniwersy- tetu Łódzkiego, dziękuję zwłaszcza za rady i zachętę do badań nad krytyczną analizą dyskursu. Podobna wdzięczność należy się profesorowi Peterowi Rug- genthalerowi z Ludwig Boltzmann-Institut für Kriegsfolgen-Forschung w Gra- zu i doktorowi Maximilianowi Grafowi z European University Institute (EUI) we Florencji za pomoc w pozyskiwaniu dokumentów austriackich i wskazówki dotyczące badań powojennej historii Austrii. Wyrazy szczególnej wdzięczno- ści składam na ręce profesora Andrzeja Macieja Brzezińskiego, kierownika Katedry Historii Powszechnej Najnowszej w Instytucie Historii Uniwersytetu Łódzkiego, za poparcie dla koncepcji rozprawy, rady udzielane w toku jej po- wstawania i cierpliwość.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Bruno Kreisky. Polityka zagraniczna i dyplomacja wobec PRL (1959-1983)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: