Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00282 005910 13250577 na godz. na dobę w sumie
Brytowie - ebook/pdf
Brytowie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2152-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja jest przekrojowym spojrzeniem na dzieje Brytów. Na podstawie analizy źródeł pisanych i materialnych autor systematyzuje wiedzę o przeszłości Brytanii w okresie przedrzymskim, rzymskim i w wiekach średnich. Podejmuje liczne wątki istotne dla badaczy antyku i średniowiecza, od organizacji społecznej, poprzez literaturę, historiografię, język, aż po religię i kształtowanie się struktur kościelnych.

Chociaż jest to publikacja – w pełnym znaczeniu tego słowa – naukowa, dostarcza też wielu informacji interesujących dla niespecjalistów. Przewija się przez nią galeria wyjątkowych postaci, poczynając od Karakatusa, walczącego z rzymską okupacją Brytanii i haniebnie zdradzonego, poprzez tajemniczego Gildasa zwanego historykiem Brytów, a kończąc na ostatnim walijskim poecie dworskim Dafyddzie ap Gwilymie, który wzdychał do „dziewczyny […] o licu białym jak delikatny śnieg na skraju pola”.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Christopher A. Snyder BRYTOWIE Brytowie2 8/28/15 9:21 AM Page 1 C h r i s t o p h e r A . S n y d e r r B R Y T O W I E BIBLIOTEKAHUMANISTY Christopher A. Snyder, badacz wczesnego średniowiecza, zwłaszcza epoki arturiańskiej, profesor historii europejskiej na Missisipi State University. Autor publikacji: The Age of Tyrrants. Britain and the Britons A.D. 400–600 (1998), The World of King Arthur (2000), The Making of Middle-earth: A New Look Inside the World of J.R.R. Tolkien (2013). • Kto słyszał o królu Arturze i rycerzach Okrągłego Stołu? Wszyscy! A o królu Karakatusie? Z tym już gorzej… A prze- cież historia Brytów pełna jest postaci równie fascynu - jących jak Artur. Książ ka Christophera Snydera pomaga zrozumieć, dlaczego to właśnie mit arturiański zyskał mię dzynarodową popularność. Nie to jednak stanowi jej największą zaletę. • Jest to publikacja – w pełnym znaczeniu tego słowa – nau - kowa. Na podstawie analizy źródeł pisanych i material- nych autor systematyzuje wiedzę o przeszłości Brytanii. Podejmuje liczne wątki istotne dla badaczy antyku i śred- niowiecza, od organizacji spo łecznej, poprzez literaturę, historiografię, język, aż po religię i kształtowanie się struk- tur kościelnych. • Książka dostarcza też wielu informacji interesujących dla nie specjalistów. Przewija się przez nią galeria wyjątko wych postaci, poczynając od Karakatusa, walczącego z rzym- ską okupacją Bry tanii i haniebnie zdradzonego, poprzez tajemniczego Gildasa zwanego historykiem Brytów, a koń - cząc na ostatnim walijskim poecie dworskim Dafyddzie ap Gwilymie, który wzdychał do „dziewczyny […] o licu białym jak delikatny śnieg na skraju pola”. • Kim są Brytowie? Takie pytanie pada na początku i cho- ciaż odpowiedź nie jest oczywista, Snyder przybliża nas do roz wiązania tej zagadki, z jednej strony dzięki rzetel- nej analizie źródeł, z drugiej zaś – dzięki nakreśleniu pa - noramy życia ludów Brytanii w okresie przedrzymskim, rzymskim i w wiekach średnich. r www.wuw.pl/ksiegarnia BIBLIOTEKAHUMANISTY ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1-3_Brytowie 8/28/15 12:03 PM Page 1 BRYTOWIE ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1-3_Brytowie 8/28/15 12:03 PM Page 2 BIBLIOTEKAHUMANISTY w serii: Peter Burke Kultura ludowa we wczesnonowo˝ytnej Europie Stanley G. Payne Pierwsza hiszpaƒska demokracja. Druga Republika (1931–1936) Geoffrey Koziol B∏aganie o przebaczenie i ∏ask´. Porzàdek rytualny i polityczny wczesnoÊredniowiecznej Francji Jonathan I. Israel ˚ydzi europejscy w dobie merkantylizmu (1550–1750) Gerd Althoff Ottonowie. W∏adza królewska bez paƒstwa Stevan K. Pavlowitch Historia Ba∏kanów (1804–1945) Dusˇan Trˇesˇtík Powstanie Wielkich Moraw. Morawianie, Czesi i Europa Ârodkowa w latach 791–871 Dáibhí Ó Cróinín Irlandia Êredniowieczna (400–1200) Mario Liverani Nie tylko Biblia. Historia staro˝ytnego Izraela Philippe Buc Pu∏apki rytua∏u. Mi´dzy wczesnoÊredniowiecznymi tekstami a teorià nauk spo∏ecznych Peter Burke Fabrykacja Ludwika XIV Jaros∏aw Czubaty Ksi´stwo Warszawskie (1807–1815) Kenneth Pennington W∏adca i prawo (1200–1600). SuwerennoÊç monarchy a prawa poddanych w zachodnioeuropejskiej tradycji prawnej Christian Westerhoff Praca przymusowa w czasie I wojny Êwiatowej ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1-3_Brytowie 8/28/15 12:03 PM Page 3 Christopher A. Snyder BRYTOWIE przekład Katarzyna Bażyńska-Chojnacka Piotr Chojnacki Warszawa 2015 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Dane oryginału: Christopher A. Snyder, The Britons © 2003 by Christopher A. Snyder First published 2003 by Blackwell Publishing Ltd 350 Main Street, Malden, MA 02148, USA 9600 Garsington Road, Oxford OX4 2DQ, UK 550 Swanston Street, Carlton South, Melbourne, Victoria 3053, Australia Kurfürstendamm 57, 10707 Berlin, Germany The right of Christopher A. Snyder to be identified as Author of this Work has been asserted in accordance with the UK Copyright, Designs and Patents Act 1988. Wszystkie prawa zastrzeżone. Autoryzowane tłumaczenie wydania w języku angielskim opublikowanego przez Blackwell Publishing Limited. Odpowiedzialność za dokładność tłumaczenia spoczywa wyłącznie na Wydaw- nictwach Uniwersytetu Warszawskiego i John Wiley Sons Limited nie ponoszą żadnej odpowiedzialności z tego tytułu. Żadna część tej książki nie może być kopiowana w żaden sposób bez pisemnej zgody właściciela oryginalnych praw autorskich, John Wiley Sons Limited. Recenzenci Aleksander Bursche Władysław Duczko Stanisław Rosik Przemysław Wiszewski Konsultacja naukowa Bożena Józefów-Czerwińska Redaktor prowadzący Beata Jankowiak-Konik Redakcja Beata Jankowiak-Konik Korekta Marta Nazarczuk-Błońska Opracowanie indeksu i bibliografii Urszula Gogol Projekt okładki i stron tytułowych Anna Gogolewska Ilustracja na okładce Pomnik królowej Boudyki na nabrzeżu Tamizy w Londynie, iStock/ © Tony Baggett Skład i łamanie Barbara Obrębska ISBN 978-83-235-2144-0 ISBN 978-83-235-2152-5 (PDF) © Copyright for the Polish edition by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2015 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego PL 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Mojemu królowi tę pracę poświęcam ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 7 Spis treści Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Kim są Brytowie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brytowie i wielka debata celtycka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Historiografia i metodologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 13 17 Część I Rzymianie i Brytowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 1. Czasy przedrzymskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najwcześniejsi Brytowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hallstatt i La Tène . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Belgowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oppida i protourbanizm w Brytanii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cezar i Brytowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Plemiona brytyjskie i wyniesienie Katuwellaunów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Okres rzymski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podbój Klaudiusza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brytońscy królowie klientalni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Karatakus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boudyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ekspansja militarna i romanizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Organizacja Brytów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rolnictwo i osadnictwo wiejskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Język w rzymskiej Brytanii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Religia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Późnorzymska Brytania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wydarzenia wojskowe i polityczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miasta duże i małe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grody na wzgórzach i rdzenne możnowładztwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grody i foederati . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piktowie i Szkoci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 23 25 28 29 31 35 41 42 46 48 50 55 58 60 61 62 65 65 74 76 78 79 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Spis treści Brytowie za granicą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brytońscy tyrani . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Część II Epoka brytońska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Brytowie i Sasi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Źródła i świadectwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kronika historyczna? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nowy model dla Adventus Saxonum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Historyczna debata o Arturze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miasta i grodziska na wzgórzach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Królowie i tyrani . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 83 85 87 88 90 97 106 107 111 2. Kościół brytoński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 Początki chrześcijaństwa w Brytanii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kościół późnorzymski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pelagiusz i pelagianizm w Brytanii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Patryk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gildas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monastycyzm i penitencjały . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Epoka świętych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Postscriptum: Synod w Whitby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 118 125 128 133 137 140 145 Część III Podzielony lud . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 1. Bretania i Galicia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 Galicia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Armoryki do Bretanii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Riotamus i Sydoniusz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kościół bretoński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bretończycy i Frankowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bretania i imperium Karolingów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Redon i administracja lokalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Książęca Bretania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 155 159 161 162 163 164 166 2. Kornwalia i południowy zachód . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 Południowy zachód . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kornowiowie i Dumnoni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tintagel i dumnońska władza królewska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Athelstan i ekspansja Sasów zachodnich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kornwalijscy święci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 170 173 178 180 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści 9 3. Walia i wyspa Man . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 Narracja historyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Królowie walijscy i ich królestwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kartularze z Llandaff i przetrwanie rzymskich tradycji w południowej Walii . . . . . Grody na wzgórzach i handel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Irlandczycy w Walii i na wyspie Man . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kościół walijski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 193 201 201 204 205 4. Północni Brytowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 Paryzjowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brygantowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Carvetii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brytowie za Wałem: Nowantowie, Selgowie, Damnonowie i Wotadynowie . . . . . . . Pozostałości po Brytach wzdłuż Wału Hadriana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Elmet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Deira i Bernicia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rheged . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gododdin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strathclyde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Heroiczne społeczeństwo” Północy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 209 213 215 216 218 219 222 224 228 231 Część IV Podbój, przetrwanie i odrodzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 1. Normanowie i Brytowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 Bretończycy a podbój normański . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pograniczni lordowie i pierwsze powstania walijskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Godfryd z Monmouth . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Artur i Plantageneci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gerald z Walii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Walijski nacjonalizm i dwóch Llywelynów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Edward I i Walijczycy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Owain Glyn Dŵr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 239 244 246 248 251 253 255 2. Język i literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 Rozwój języków brytońskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brytońscy pisarze łacińscy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bard we wczesnym średniowieczu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cynfeirdd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Wielkie proroctwo Brytanii” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Triady walijskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 265 265 267 271 272 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Spis treści Mabinogi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bretońskie Lais . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Walijskie kroniki i historie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ostatni królewscy bardowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dafydd ap Gwilym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 276 277 279 280 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 Utrata suwerenności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starożytne odrodzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nacjonalizm, separatyzm i autonomia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brytowie w perspektywie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 286 290 292 Chronologia wydarzeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Przez wzgląd na satysfakcję, a tym samym na radość – nie zaś na politykę imperialną – w głębi ducha wciąż jesteśmy „brytoń- scy”. To właśnie nasz język jest ojczyzną, do której nieustannie wracamy w niezbadanym pragnieniu. J.R.R. Tolkien, English and Welsh Być może niektórzy czytelnicy tej książki znają inną pracę o  podobnym tytule, napisaną w 1992 roku przez historyk z Yale, Lindę Colley. Ta dobrze przyjęta praca z  zakresu historii kultury odkrywa, w  jaki sposób angielscy, irlandzcy, walijscy i  szkoccy obywatele Zjednoczonego Królestwa zaczęli akceptować wspólną nazwę – Brytyjczyków – w odpowiedzi na wojny toczone za granicą oraz możliwości ekonomiczne, jakie przyniósł XVIII wiek. W tam- tym czasie przyjęto już i w nauce, i w polityce, że niegdyś istniał starożytny lud zwany Brytami, który zamieszkiwał całą wyspę Brytanię. Oficjalne przyję- cie terminów Brytowie i Brytyjczycy przez Akt Unii z 1707 roku z pewnością zwiększyło zainteresowanie starożytnymi Brytami, ale również doprowadziło do powstania wielu osobliwych mitów na ich temat (w tym do powiązania dru- idów ze Stonehenge) i  przysłoniło prawdziwą rolę, jaką ich średniowieczni potomkowie odegrali w Bretanii, Kornwalii, Walii i Brytanii północnej. Niniejsza książka po części stanowi próbę przypomnienia czytelnikowi dziedzictwa średniowiecznych Brytów. Jednak w tym celu musimy zbadać sta- rożytne korzenie Brytów i  podać w  wątpliwość osiemnastowieczne hipotezy na temat zjednoczonego, powszechnego i  dokładnie zdefiniowanego brytoń- skiego ludu. Innymi słowy, podczas gdy Colley pracowała nad skonstruowa- niem brytońskiej tożsamości, my musimy zacząć od jej dekonstrukcji. Czyniąc to, nie dokonuję żadnego odkrycia, gdyż przez ostatnie dwadzieścia lat narastał wśród uczonych sceptycyzm nie tylko wobec mitów, które wiązano z Brytami (szczególnie tego o królu Arturze), ale również wobec przekonania, że staro- żytni Brytowie stanowili część większego „celtyckiego” świata. W tym samym czasie pojawiło się ogromne powszechne zainteresowanie historią i legendami Brytów. Odpowiedzieć na nie powinni uczeni i pedagodzy, ale tak się nie stało. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Wstęp Jestem wdzięczny wydawcom serii Blackwell’s Peoples of Europe, że popro- sili mnie o  napisanie tej książki, która wypełnia lukę między entuzjastami a  sceptykami. Komentarze wydawców oraz innych osób na temat potrzeby prezentowania badań nad Brytami, nie tylko w ramach tej serii, ale w ogóle, były dla mnie dużym wsparciem. Dziękuję Tessie Harvey za poparcie dla pro- jektu, a przede wszystkim Barry’emu Cunliffe’owi za ciepło i wspaniałomyśl- ność. Wymienione poniżej osoby czytały różne fragmenty książki i wyraziły swoje krytyczne opinie: Richard Abels, James Campbell, Craig Cessford, Rees Davies, Deanna Forsman, Martin Grimmer, Bruce O’Brien i Michelle Ziegler. Chciałbym wyrazić wdzięczność Gail Flatness i pracownikom działu wymian międzybibliotecznych Reinsch Library za pomoc w  dostępie do materiałów. Wyrazy miłości należą się Renée i Carys za ich cierpliwość wobec mnie podczas pisania. Pewien uczestnik ostatniej konferencji etnograficznej na temat wczesnośre- dniowiecznej Brytanii na wpół żartobliwie zauważył: „Górale bywają bardziej uparci [w kwestii tożsamości etnicznej] niż mieszkańcy miast”. Chociaż nie miał na myśli mnie, tak się składa, że pochodzę z walijskiej osady położonej w stanie Wirginia Zachodnia (nazywanym Mountain State), w którym żadne miasto nie liczy więcej niż 100 tysięcy mieszkańców i  którego motto brzmi Montani semper liberi (Górale zawsze wolni). Postaram się jednak nie być zbyt upartym na następnych stronach w dochodzeniu prawdy o etnicznej tożsamo- ści wczesnych Brytów. Christopher A. Snyder Marymount University ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Kim są Brytowie? Kim są Brytowie? W filmie Monty Python i  Święty Graal król Artur, grany przez Grahama Chapmana, w rozmowie z wieśniaczką nazywa siebie „królem Brytów”. Nie- wzruszona poddana odpowiada: „Królem kogo? Kim są Brytowie?”. Kiedy Artur informuje ją, że w istocie ona sama jest Brytką, że „my wszyscy jesteśmy Brytami”, w  założeniu widzowie – a  szczególnie współcześni Brytyjczycy – mają wybuchnąć śmiechem z powodu tego etnicznego nieporozumienia. Scena jest zabawna, ale stanowi również wyraźne przypomnienie, jak bardzo złożony jest temat etnicznej tożsamości w średniowieczu. Nie chodzi o to, że nie znamy słowa Brytowie. Termin nie jest tak niejasny, jak na przykład określenie Piktowie, wymagające natychmiastowego wytłuma- czenia. Wręcz przeciwnie, od tak dawna przywykliśmy do określeń „Brytowie” i „Brytyjczycy”, że automatycznie akceptujemy ich zasadność i zakładamy, że nasi słuchacze wiedzą, co mamy na myśli. Jednak te słowa w różnych formach oznaczały zupełnie inne rzeczy w różnych epokach. Współczesne użycie tych terminów (po 1707 roku) w odniesieniu do obywateli Zjednoczonego Królestwa jest wypaczonym odbiciem znaczenia starożytnego i  średniowiecznego. Na współczesnych badaczy wczesnych Brytów ma z kolei wpływ obecne polityczne użycie tego terminu, a czasem również w ogóle motywy polityczne. Nawet jeśli uda nam się wyrwać spod tych wpływów, to raczej będziemy, z powodu ograni- czonego materiału źródłowego, zdezorientowani jak wieśniaczka, a nie pewni siebie jak Artur. Brytowie i wielka debata celtycka Mam wielką nadzieję, że możemy opanować to zamieszanie i uzgodnić sen- sowną definicję Brytów do celów naukowych i edukacyjnych. Zanim jednak do tego przystąpimy, należy poczynić pewne uwagi. Oto one, ujęte w formie pytań: – Czy ówcześni ludzie uważali siebie za Brytów? – Czy byli jednolitą grupą charakteryzującą się jedną, dającą się zidentyfi- kować kulturą? – Czym różnili się od sąsiadów? Ostatnia kwestia będzie roztrząsana przez całą tę książkę, ale żeby w ogóle zacząć omawianie tematu, najpierw należy rozważyć dwie pierwsze. Wydaje mi ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Kim są Brytowie? się, że powyższe zagadnienia wiążą się z toczącą się obecnie debatą o tożsamo- ści celtyckiej. Chociaż już wcześniej istnieli sceptycy, tacy jak Tolkien (Tolkien 1963), ta debata zyskała określony kształt w ostatnich dwudziestu latach i sta- nowi wyraźną odpowiedź specjalistów na rosnącą popularność kwestii artu- riańskich i celtyckich. Ogólnie rzecz biorąc ludzie, ku ubolewaniu krytyków, kupują książki, które utrwalają stare romantyczne mity o Celtach, a nastawieni na zysk autorzy i wydawcy pozwalają, by mity te kształtowały aktualne zapa- trywania rasowe i polityczne, nieprawdziwe i potencjalnie niebezpieczne. Nie chciałbym opowiadać tutaj szczegółowo o debacie celtyckiej, tym bar- dziej wobec pojawiających się sygnałów, że świat nauki jest nią coraz bardziej znudzony (Pittock 1999)1, ale książka o Brytach musi określić, skąd pochodzą te ataki i jaki wpływ, o ile w ogóle, będą one miały na sposób postrzegania ludów celtyckich w przyszłości. Sporne kwestie podnoszą w większości archeo- lodzy zajmujący się epoką żelaza w  Europie. Obecnie podają oni w  wątpli- wość związki kultur halsztackiej i  lateńskiej z  ludami mówiącymi językiem celtyckim (Merriman 1987; J.D. Hill 1993; idem 1996; Graves-Brown, Jones, Gamble 1996; Collis 1996; idem 1997) oraz to, czy charakterystyczny konty- nentalny termin Keltoi (czy też Celtae) powinien być używany w odniesieniu do mieszkańców Brytanii i Irlandii epoki żelaza (James, Rigby 1997; James 1999). Greccy i rzymscy pisarze – zdaniem tych badaczy – używają terminu niekon- sekwentnie, a  słowo „Celt” nigdy przed XVII wiekiem nie określało nikogo pochodzącego z Wysp Brytyjskich. Niektórzy archeolodzy i historycy sztuki specjalizujący się w epoce żelaza odpowiedzieli na te uwagi (Megaw i Megaw 1996; idem 1998; Cunliffe 1997), ale większość uczonych przerzuciła się na „politycznie poprawny” sceptycyzm w kwestiach celtyckich. Mediewiści nie dołączyli do nich tak szybko. Podczas gdy niektórzy atakowali pogląd o jednolitym Kościele celtyckim2, większość nadal używała słowa „Celtowie”, opisując – i  wrzucając do jednego worka – ludy i kultury średniowiecznej Irlandii, Szkocji, Walii oraz Brytanii. Krainy te często nazywa się łącznie średniowiecznymi „celtyckimi peryferiami”. Ci mediewiści i archeolodzy, którzy są krytyczni wobec celtyckiej etykietki, wykorzystują do poparcia swego sceptycyzmu najnowsze badania antropolo- giczne. Opierają się przede wszystkim na pracy Malcolma Chapmana (Chap- man 1992), którego krytycyzm wobec „mitu celtyckiego” jest słabo znany poza tym kręgiem specjalistów. Chapman i jego zwolennicy (Sims-Williams 1986; James 1999; Brown 1996) prześledzili genezę celtyckiej tożsamości do początku XVIII wieku, kiedy to pierwsi filolodzy, jak na przykład Edward Lhuyd, zapo- 1 Zob. jednak godny pochwały Celticity Project http://www.aber.ac.uk/awcwww/s/p5_car- tref.html. [Projekt obecnie jest zakończony – przyp. red.] 2 Zob. dyskusja na temat Kościołów celtyckich w rozdziale Kościół brytoński. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Kim są Brytowie? 15 życzyli klasyczny termin Celtae do opisania grupy językowej, która obejmowała starożytny gaelicki i bretoński, podobnie jak goidelski i brytoński z tej samej epoki. Znaczące jest to, podkreślają badacze, że teoria Lhuyda o  związkach między językami celtyckimi została opublikowana w 1707 roku, w tym samym roku, w  którym oficjalnie wprowadzono słowo „Brytyjczyk” jako wspólne określenie ludów angielskich i „celtyckich”. Kluczowe dla krytycznej analizy antropologicznej Celtów są grecko-rzym- ska koncepcja barbarzyńskich „Innych” i przestarzałe teorie rasowe, którymi przesiąknięte są popularne studia na temat Celtów – jedne i  drugie przed- kładają jednorodność ponad zróżnicowanie. Kiedy greccy i rzymscy autorzy używali określeń takich jak Celtowie czy Brytowie, ignorowali plemienną czy lokalną różnorodność, aby ukazać czytelnikom kontrast między egzotycznymi/ niecywilizowanymi barbarzyńcami a dobrze znanymi/cywilizowanymi ludami śródziemnomorskimi. Ten rodzaj stereotypu utrwalili współcześni imperiali- ści, znajduje on też odzwierciedlenie w dziewiętnastowiecznej teorii rasowej. Ponieważ jednak antropologia przestała wierzyć w teorię rasową oraz w jed- nolite i niezmienne „kultury” (które w zasadzie definiowały archeologię epoki żelaza), istnienie taki bytów jak Celtowie jest już nie do obronienia. W tych prowokacyjnych krytykach jest wiele rzeczy rozsądnych. Dlaczego jednak za cel obrano Celtów? Czyż nie ma „mieszanych narodów”, takich jak Rzymianie, Niemcy, Anglicy, Francuzi, nie wspominając o Rosjanach i Amery- kanach, równie podatnych na podobną krytykę? Każdy z tych ludów od dawna charakteryzuje różnorodność językowa, kulturowa i rasowa w obrębie większej grupy. Jeśli potraktujemy dosłownie aktualną antropologiczną teorię tożsamo- ści etnicznej, czyż możemy dokonać jakiegokolwiek uogólnienia? Skoro każda tożsamość jest zdeterminowana lokalnie lub nawet indywidualnie, czy można pisać o jakiejkolwiek historii grupowej? Aby to zrobić, aby tworzyć historie ludów czy przednowożytnych „naro- dów”, wielu historyków i archeologów ucieka się do teorii „etnogenezy”. Krótko mówiąc, jest to przekonanie, że we wczesnych społeczeństwach bardzo nie- liczne elity (polityczne, wojskowe lub intelektualne) mogły narzucić etniczną tożsamość większej grupie. Wracając do naszej analogii z  Monty Pythona, Artur i jego rycerze mogą narzucić swoją etniczną etykietkę „Brytów” popula- cji wiejskiej, która wcześniej identyfikowała się tylko w kategoriach rodziny lub społeczności. Tym sposobem indywidualna lub lokalna historia może zostać przekształcona w historię etniczną czy narodową jedynie wolą przedstawicieli elit, takich jak królowie i kronikarze. Przez około dwadzieścia lat teoria etnogenezy skutecznie pomagała nam zrozumieć proces tworzenia się ludów germańskich, jednak zaczyna być kry- tykowana przez mediewistów. W  każdym razie nie sprawdza się ona równie ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Kim są Brytowie? dobrze przy wyjaśnianiu etnicznego pochodzenia Brytów, gdyż, w przeciwień- stwie do ludów w rodzaju Gotów czy Anglosasów, Rzymianie zakłócili proces tworzenia tożsamości Brytów w  epoce żelaza, wprowadzając (bądź narzuca- jąc) inne tożsamości: rzymską (romanizacja kultury), civis (obywatelstwa poli- tycznego) i wreszcie (w przypadku niektórych) chrześcijańską. Następnie, po wycofaniu się około 410 roku rzymskiego aparatu politycznego i wojskowego, Brytowie zostali raz jeszcze zmuszeni do ponownego określenia swej tożsamo- ści, tym razem w obliczu germańskich najeźdźców/osadników. Część Brytów uległa „germanizacji” (z wyboru lub konieczności) i wtopiła się w rodzące się państwo angielskie; inni oparli się temu – zbrojnie oraz wykorzystując uprze- dzenia – i przywiązali do nowej brytońskiej tożsamości złożonej z elementów pochodzących z epoki żelaza, rzymskich i chrześcijańskich. Nie pretenduję do miana dobrze zorientowanego ani w  klasycznej etno- grafii, ani we współczesnej antropologii kulturowej. Jednak wydaje mi się rozsądne, żeby każdy historyk, który próbuje omawiać jakikolwiek przednowo- żytny lud, podczas rozważania zagadnienia tożsamości etnicznej stale pamiętał o trzech kwestiach: – Czy wiemy, jak ten lud sam siebie nazywał? – Jakimi terminami określali go piśmienni sąsiedzi? – Jakich terminów na jego określenie używają współcześni uczeni (histo- rycy, archeolodzy, językoznawcy)? Jeśli odpowiedź na pierwsze pytanie jest prosta, jednoznaczna i spójna przez całe dzieje tego ludu, możemy w tym miejscu po prostu zakończyć dyskusję. Oczywiście w przypadku większości przednowożytnych ludów tak nie jest (zob. tabela 1). Na pierwsze pytanie uzyskamy raczej kilka równie uzasadnionych odpowiedzi dla każdej grupy; np. ludy te mogły się określać na kilka różnych sposobów: poprzez przynależność do rodziny, do rozbudowanego rodu (plemie- nia), do lokalnej społeczności, poprzez miasto, państwo albo poprzez religię czy kulturę o szerszym niż lokalny zasięgu. I na odwrót, na drugie pytanie może paść prostsza odpowiedź, gdyż pisane świadectwa pokazują, że sąsiednie ludy często szufladkują, upraszczając lub pomijając regionalne odmiany i różnice. Współcześni uczeni często są oskarżani o to samo – o nadmierne uprasz- czanie złożonych kwestii tożsamości i pomijanie kulturowego zróżnicowania wewnątrz większej grupy. Archeolodzy są winni tego grzechu tak samo jak historycy, chociaż ci pierwsi mogą używać raczej etykietek wywodzących się z kultury materialnej niż ze źródeł pisanych (np. „ludność kultury pucharów dzwonowatych” zamiast Brytowie). Jednak takie generalizacje i  stereotypy, dopóki pozostają oparte na dobrym materiale lub źródłach pisanych, są abso- lutnie niezbędne, jeśli mamy wyjść z naukową dyskusją poza poziom mikrohi- storii i biografii. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Kim są Brytowie? 17 Tabela 1. Terminy używane na określenie niektórych ludów przednowożytnych Jak sami się nazywali? Icenowie, Dumnonowie itd. Tożsamość rodowa/plemienna Bakchiadzi, Lacedemończycy Juliusze, Pompejusze itp. Wulfingowie; Angel, Seaxan, Fryzowie itp. Tożsamość według nazwy państwa-miasta Britanni/ Brittones, Brythoniaid, Cymry Ateńczycy, Spartanie itd. Hellenowie Jak nazywali ich sąsiedzi? Britanni (sąsiedzi rzymscy); Wealh (sąsiedzi germańscy) Graeci (sąsiedzi rzymscy) Brytowie Grecy Jak nazywają ich współcześni uczeni? Rzymianie Romoi (sąsiedzi greccy); Walchen (sąsiedzi germańscy) itp. Rzymianie Anglii, Saxones itd. (sąsiedzi rzymscy) Anglosasi, Anglowie Polibiusz zauważył, że po tym, jak Aleksander podbił imperium perskie, a Rzym pokonał Kartaginę, historia przestała być lokalna. Podobnie jak inne ludy epoki żelaza w  Europie i  Azji, plemiona brytońskie boleśnie się o  tym przekonały w  zetknięciu z  ekspansjonistyczną potęgą Rzymu. Niezdolność Brytów do stworzenia jednej struktury politycznej i wojskowej stała się przy- czyną słabości oporu wobec podbojów Cezara i Klaudiusza (a w pewnych przy- padkach – przyczyną pogodzenia się z nimi). Stanąwszy dużo później w obliczu drugiego zewnętrznego zagrożenia – buntowniczych germańskich najemników i ich ziomków znad Morza Północnego – wielu Brytów postanowiło trwać przy jednej tożsamości religijnej i  kulturowej, przysięgając opierać się temu, co postrzegali jako zagrożenie dla politycznej suwerenności wyspy. I podczas gdy niektórzy na nizinach ponieśli klęskę lub się poddali, ci w północnej Brytanii, Walii, Kornwalii oraz Bretanii walczyli o utrzymanie niezależnej tożsamości etnicznej, którą najwyraźniej można dostrzec w ich języku, poezji i historii. Historiografia i metodologia Niniejsza książka jest próbą opowiedzenia dziejów tych Brytów i zbadania ich kultury na podstawie szczątkowych źródeł pisanych oraz materialnych. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Kim są Brytowie? Nie była to kultura ani monolityczna, ani statyczna, w każdym razie nie bar- dziej niż kultura Celtów, Rzymian czy Anglów. Ale okaże się, że te zamieszku- jące rozproszone obszary ludy miały ze sobą wiele wspólnego, nie tylko wizję dawnej jedności i nieustanną nadzieję na przyszłe wyzwolenie. Zebranie tych członków średniowiecznych „peryferiów celtyckich” w  jednym studium to nowatorski pomysł, który zapewne spotka się z krytyką. Na swoje usprawie- dliwienie mam jedynie to, że tą ścieżką prowadziły mnie głosy samych Brytów – Patryka i Gildasa, poetów, buntownika Glyn Dŵra oraz innych nie tak sław- nych postaci, które znamy jedynie z kamiennych nagrobków – i że szedłem śla- dem wędrownych świętych mnichów, ponieważ przemierzali oni rozproszone ziemie Brytów ze stosunkową łatwością, pokazując nam więzy krewniacze i kulturową ciągłość. Chociaż nie istniała istotna nieantykwaryczna tradycja pisania prac histo- rycznych o  starożytnych i  średniowiecznych Brytach, w  istocie współczesna nauka poświęciła wiele uwagi rozmaitym okresom i kwestiom, jakie obejmuje ta książka. Brytania w późnej epoce przedrzymskiej ma wielu znawców wśród europejskich badaczy epoki żelaza. Na tym polu dominują, rzecz jasna, arche- olodzy, chociaż ostatnio numizmatycy poważnie przyczynili się do poznania monet celtyckich z  okresu między najazdami Cezara i  Klaudiusza. Arche- olodzy poświęcają też więcej uwagi osadnictwu wiejskiemu podczas rzym- skiej okupacji Brytanii, a niedawne studia nad cmentarzyskami położonymi wewnątrz osad i poza ich obrębem dostarczyły więcej informacji o brytońskich praktykach pogrzebowych. Późnorzymska Brytania przyczyniła się do powsta- nia niemal odrębnego przemysłu wydawniczego, z masą książek omawiających schyłek władzy rzymskiej i nadejście Anglosasów (chociaż kwestie brytońskie nie zyskały wielkiej popularności poza publikacjami „arturiańskimi”). W ostatnich dwudziestu latach pojawiło się kilkanaście ważnych prac o  wczesnośredniowiecznej Walii oraz kilka o  początkach Bretanii, ale śre- dniowieczna Kornwalia i  należąca do Brytów północna Brytania pozostały obszarami niemal nietkniętymi przez historyków. Na wszystkich tych obsza- rach prowadzono ważne wykopaliska, skupiając się głównie na grodziskach na wzgórzach i innych osadach obronnych oraz kilku głównych miejscach kultu. Badania zarówno ceramiki, jak i inskrypcji znalezionych na tych stanowiskach potwierdzają handel z basenem Morza Śródziemnego i rozległe kontakty mię- dzy Brytami a Galią we wczesnym średniowieczu. Wiedza o ziemiach brytońskich w epoce wikingów (około 800–1100) nie jest imponująca. Mimo to przeprowadzono ważne badania nad przypisywanymi temu okresowi statutami walijskimi i  bretońskimi. Nieco zainteresowania wzbudził udział Bretończyków w  normańskim podboju Anglii oraz kampa- nie walijskie, zarówno królów normańskich, jak i Plantagenetów. Szczególnie ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Kim są Brytowie? 19 istotne dla naszego studium są liczne eseje, które pojawiły się ostatnio, a doty- czą postaw Anglików i Francuzów wobec ich walijskich i bretońskich sąsiadów w XII i XIII wieku. Poza tym są buntownicy – szczególnie Owain Glyn Dŵr, któremu w ciągu ostatnich pięciu lat poświęcono dwie poważne prace. Ale to postacie literackie i mity Brytów, a nie ich historia, częściej przycią- gały uwagę publiczności. Stonehenge i druidzi, celtycki poganizm, Artur i Mer- lin... Takie tematy inspirowały dzieła sztuki, popularne opowieści i  uczone analizy krytyczne. Dla historyka fascynującym aspektem tego zjawiska jest, że podejmowane tematy mają korzenie w historii, a postacie w rodzaju Artura czy Merlina mogły nawet być prawdziwymi osobami, które przybrały kształty mityczne i literackie. Średniowieczni Brytowie wykorzystywali mity arturiań- skie do celów politycznych; czy w związku z decentralizacją władzy, jaka ma miejsce w Wielkiej Brytanii, mogłyby one znów powrócić? Każdy, kto zna symbolikę czerwonego smoka na fladze walijskiej, wie, że w pewnym sensie te mity nigdy nie odeszły. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Część I . Rzymianie i Brytowie ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Czasy przedrzymskie Kolejnym Brytem, który został zawłaszczony – niektórzy powiedzieliby, że sprzeniewierzony – do celów politycznych, jest Boudyka. Starożytna kró- lowa, nazywana też przez swoich wiktoriańskich wielbicieli Boadyceą, ema- nuje potęgą i godnością z wysokości swojego, stojącego nad Tamizą, rydwanu z brązu. W XIX i na początku XX wieku była ona bardziej symbolem Imperium Brytyjskiego niż rzymskiego. Obecnie dla wielu miłośników Celtów Boudyka jest symbolem kobiecej siły oraz ludzi uciśnionych przez imperia. To prawdo- podobnie najsławniejsza starożytna Brytka – z pewnością jedna z nielicznych, którą znamy z imienia – a źródła pisane dają nam pewne pojęcie o jej wyglądzie fizycznym i wybuchowej naturze. Jakie siły i procesy epoki żelaza ukształto- wały charakter, pozycję oraz światopogląd tej kobiety? Czy źródła historyczne i archeologiczne odpowiedzą na to pytanie i zarysują nam szerszy obraz brytoń- skiego społeczeństwa z okresu przed dominacją Rzymu? Późny przedrzymski okres epoki żelaza to pierwszy okres, kiedy pojawia się znacząca liczba i rozmaitość źródeł dotyczących Brytów. W przypadku wszyst- kich wcześniejszych epok – kamienia, brązu i  żelaza – musimy opierać się wyłącznie na materiale archeologicznym, którego większość okazała się w naj- lepszym razie wyzwaniem dla archeologów, a dla historyka przedstawia nie- wielką wartość (Cunliffe 1998; Coles, Harding 1979). Jednak w późnym okresie epoki żelaza występuje już więcej źródeł archeologicznych, towarzyszą im też inskrypcje na monetach oraz szeroki wybór źródeł pisanych autorstwa Juliusza Cezara, Strabona i innych łacińskich komentatorów (Rankin 1987). Chociaż wciąż nie ma jeszcze źródeł pisanych ręką brytońską, właśnie w tym okresie tak naprawdę pojawiają się Brytowie jako odrębny lud, uznawany za taki przez sąsiadów i zdolny do osiągnięcia pewnej jedności militarnej oraz politycznej. Najwcześniejsi Brytowie Nie wiemy, jak nazywani byli najwcześniejsi mieszkańcy Brytanii, ani przez innych, ani przez samych siebie. Samoidentyfikacja pozostawała praw- dopodobnie na poziomie rodziny, być może plemienia. Pierwsze odnotowane nazwy Brytanii i jej mieszkańców podali ludzie z zewnątrz, piśmienni i z szer- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1 24 Część I. Rzymianie i Brytowie szą wiedzą geograficzną. Najwcześniejsze pojawiają się w  periplus („opłynię- cie”), czyli opisie szlaków morskich sporządzonym przez żeglarza z Massilii (Marsylia) w VI wieku p.n.e. Chociaż nie dysponujemy tym rękopisem, wyko- rzystał go (wraz z  informacjami kartagińskiego admirała Himilco) rzymski pisarz Awienus w poemacie Ora Maritima (Brzegi morskie) około 400 roku n.e. Opisując handlowy szlak morski biegnący wzdłuż wybrzeża Oceanu Atlantyc- kiego od Kadyksu do Bretanii, Awienus pisze o „Świętej Wyspie” zamieszkanej przez „lud Hiberni” („święty” to powszechne greckie tłumaczenie irlandzkiego słowa Ierne) oraz o pobliskiej „wyspie Albiów” (insula Albionum). Wydaje się, że najwcześniejsi greccy podróżnicy identyfikowali mieszkańców Brytanii geo- graficznie, nazywając ich od nazwy wyspy, którą znali jako „Albion”1 (Hawkes 1977; Rivet, Smith 1979). Ta zagadkowa nazwa Brytanii, przywrócona dużo później przez poetów romantycznych, na przykład Williama Blake’a, nie przyjęła się u greckich pisa- rzy. Szybko zastąpiły ją pojęcia Ρρεττανια i Βρεττανια (Brytania), Βρεττανοσ (Bryt) i Βρεττανικοσ (przymiotnik „brytoński”). Od tych słów Rzymianie utwo- rzyli łacińskie formy, odpowiednio: Britannia, Britannus i  Britannicus. I  tym razem trzymano się raczej określenia geograficznego niż kulturalnego czy politycznego, ponieważ αι Βρεττανιαι, „Wyspy Brytońskie”, obejmują Irlandię. Nie wiemy, czy sami Brytowie zasugerowali lub zaakceptowali te określe- nia. Termin Albiones brzmi zagadkowo, ale wydaje się być bardzo wczesnym celtyckim słowem i  może być datowany na okres „celtyzacji” wyspiarskiego słownika w  epoce brązu. Ρρεττανοι pochodzi od gallo-brytońskiego słowa, które mogło zostać wprowadzone do Brytanii wraz z P-celtyckimi innowacjami językowymi w VI wieku p.n.e. (Cunliffe 1997, s. 154–156). Jest zdumiewająco podobne zarówno do Priteni, brytońskiego określenia Piktów, jak i do Prydein, walijskiej nazwy Brytanii, i  tym sposobem Grecy mogli przejąć (prawdopo- dobnie od Galów) wyspiarską nazwę, którą Brytowie określali samych siebie lub konkretne plemię brytońskie. Średniowieczny etymolog Izydor z Sewilli, być może pod wpływem negatywnego obrazu Brytów w źródłach łacińskich, napisał, że Britto (alternatywna forma Britanni) wywodzi się od słowa brutus, „pokraczny albo nijaki” (K.J. Matthews 1999, s. 16). Można sformułować pytanie inaczej: kiedy Brytowie po raz pierwszy pojawiają się w źródłach archeologicznych jako oddzielna grupa? Brytowie epoki kamienia stale przejmowali innowacje z kontynentu. Proces ten z pewnością trwał w epoce brązu, kiedy osiadłe społeczności rolnicze rozwijały się dzięki wykorzystywa- niu nowych technologii. Metalurgia brązu, która przyszła do Brytanii z Irlan- 1 „Albion” i „Albiones” pojawiają się również w dziełach Pseudo-Arystotelesa, Pseudo- -Agatemerusa, Marcjana, Stefana, Eustacjusza i Pliniusza. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Czasy przedrzymskie 25 dii około 1800 roku p.n.e., często była łączona z tak zwaną kulturą pucharów dzwonowatych (nazwaną tak od ceramiki pogrzebowej w kształcie odwróconego dzwonu) odkrytą w całej północno-zachodniej Europie. Obecnie zarzucono już przekonanie, że nastąpiła „inwazja” ludzi kultury pucharów dzwonowatych, któ- rzy pokonali Brytów z epoki kamienia lepszą metalową bronią, uznaje się raczej, że doszło do stopniowego przejmowania cech tej kultury w długim okresie czasu. Broń z brązu doprowadziła jednak do ukształtowania się elit wojskowych, które domagały się luksusowych towarów i prestiżowych pochówków (w miej- sce wcześniejszych wspólnych pochówków), szczególnie w kulturze Wesseksu. Jednak bez źródeł pisanych nie mamy żadnych wiadomości o politycznej orga- nizacji tych Brytów ani o ich poglądach na związki rodzinne i kulturowe. Przed środkowym okresem epoki brązu pojawiają się już w krajobrazie świadectwa kształtowania się ważnych organizacji społecznych. Podczas gdy ludność póź- noneolityczna w Brytanii organizowała się, aby budować megalityczne monu- menty rytualne, Brytowie z epoki brązu dzielili i organizowali ziemię (poprzez „zagarnianie” kamiennymi murami i drewnianymi ogrodzeniami), aby osią- gnąć większe i lepsze plony oraz zminimalizować konflikty społeczne (Cunliffe 1995, s. 27). Na górujących nad okolicą wzgórzach pojawiały się otoczone fosą grody służące jako centra obchodów religijnych, uczt i wymiany dóbr. Hallstatt i La Tène Brytońskie wyroby, które wytwarzano i wymieniano, szczególnie towary luksusowe, takie jak broń, w późnym okresie epoki brązu zaczynają wykazy- wać stylistyczne i dekoracyjne cechy charakterystyczne dla kontynentalnego stylu znanego jako halsztacki. Kultura halsztacka, nazwana tak od miejscowo- ści Hallstatt w Austrii, gdzie odkryto cmentarzyska, obejmowała znaczną część północno-zachodniej Europy od późnego okresu epoki brązu do wczesnego okresu epoki żelaza (zob. tabela 2). Definiuje ją pojawienie się pierwszych „gro- dzisk”, bogato zdobionych pochówków, charakterystycznej broni i przedmio- tów dekoracyjnych oraz pierwsze znaczące kontakty ze światem basenu Morza Śródziemnego. Z greckich źródeł i analizy nazw miejscowych na kontynencie jasno wynika, że większość Europejczyków reprezentujących halsztacką kul- turę materialną zamieszkiwała terytoria, gdzie mówiono językami celtyckimi. Czy to oznacza, że Brytowie byli Celtami? W swojej nomenklaturze greccy pisarze odróżniali Βρεττανοι od Κελτοι, chociaż oba ludy opisywane są jako barbarzyńcy charakteryzujący się podobną kulturą. Obecnie wśród archeolo- gów toczy się debata, czy Brytania i Irlandia rzeczywiście były częścią kultury halsztackiej. W VII wieku p.n.e. w Brytanii zaczęły się pojawiać długie ostre ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 26 Część I. Rzymianie i Brytowie Tabela 2. Podziały epok brązu i żelaza w Europie Data Europa p.n.e./n.e. 1300 1200 1100 1000 900 800 700 600 500 400 300 200 100 0 100 200 brąz D późny okres epoki brązu A1 Hallstatt A1 Hallstatt A2 późny okres epoki brązu A2 Hallstatt B1 późny okres epoki brązu B1 Hallstatt B2 późny okres epoki brązu B2 Hallstatt B3 późny okres epoki brązu B3 Hallstatt C późny okres epoki brązu C najwcześniejszy okres epoki żelaza Hallstatt D lateński Ia lateński Ib lateński Ic lateński II lateński III wczesny okres epoki żelaza średni okres epoki żelaza późny przedrzymski okres epoki żelaza okres rzymski ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Czasy przedrzymskie 27 miecze z brązu, pod względem stylistycznym halsztackie, a za nimi, w VI i V wieku p.n.e., żelazne miecze i  sztylety, zapinki z  brązu oraz męskie ozdoby. Niegdyś uznawane za przejaw obecności halsztackich najeźdźców z  konty- nentu, dziś znaleziska te interpretuje się jako dary dyplomatyczne wymieniane między elitami wojowników z  obu stron kanału La Manche (Cunliffe 1991, s. 419–443; idem 1995, s. 23). Ryc. 1. Lateńskie przedmioty z Brytanii (British Museum, Londyn, rys. Karolina Pietrzak, Mateusz Filipek). Podobna dyskusja toczy się wokół kultury lateńskiej, kultury materialnej epoki żelaza, najbardziej identyfikowanej z  Celtami. Kulturę lateńską (La Tène), nazwaną tak od stanowiska archeologicznego nad jeziorem Neuchâtel w Szwajcarii, charakteryzują krzywoliniowe wzory na broni, ozdobach i cera- mice. Dużo tego rodzaju przedmiotów znajdywano w  całej Europie północ- nej, również w Brytanii i Irlandii (zob. ryc. 1), chociaż znaleziska brytońskie często reprezentują pewną odmianę stylów kontynentalnych. Również w tym przypadku większość archeologów woli obecnie uznawać przedmioty i rytuały ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 28 Część I. Rzymianie i Brytowie lateńskie w Brytanii raczej za przejawy importu z kontynentu czy naśladownic- twa niż za oznaki inwazji o szerszym zasięgu. Przyjęte przez licznych archeologów konserwatywne podejście polega na uni- kaniu pojęć Celtowie, Hallstatt i La Tène podczas dyskusji o Brytanii i Irlandii. Zamiast tego wielu uczonych mówi o kulturach lokalnych (na przykład Wood- bury, Aylesford-Swarling, Arras), charakterystycznych skarbach lub też po pro- stu o wczesnym/średnim/późnym okresie epoki żelaza. Barry Cunliffe zwraca szczególną uwagę na regionalną odmianę kultury Brytanii epoki żelaza, suge- rując podział wyspy na „strefy” kulturalne odpowiadające wpływom przycho- dzącym z Irlandii i z kontynentu. Terytoria, które staną się średniowiecznymi „celtyckimi peryferiami” (Irlandia, Bretania, Kornwalia, Walia, Kumbria, Szko- cja) należą w tym modelu do strefy atlantyckiej, podczas gdy niziny, na których powstanie Anglia – do strefy kanału La Manche, co podkreśla ich powiązania – ówczesne i obecne – z nowatorskimi technologicznie i silnymi ekonomicznie krainami rozciągającymi się od północnej Francji i Niemiec do doliny Padu. Belgowie Przez większość czasu w epoce żelaza najważniejszy kontakty łączyły Bry- tanię z Galią, przy czym kanał La Manche występował tu bardziej jako droga niż bariera. Handel między Brytanią i  Galią oraz mniej ustrukturalizowany przepływ idei i zwyczajów rozpoczęły się w okresie paleolitu, a w epokach brązu i żelaza nie było w tych kontaktach wielu przerw. Jak zauważyliśmy, brytońskie innowacje, tłumaczone niegdyś najazdami z  kontynentu, teraz przypisuje się mniej gwałtownym w charakterze kontaktom handlowym i związkom rodzin- nym. Jednak w późnym przedrzymskim okresie epoki żelaza nareszcie pojawiło się źródło pisane odnoszące się do istotnej grupy najeźdźców: Belgów. W swoim najsłynniejszym dziele Wojna galijska Juliusz Cezar opisuje brytońskie początki: Wewnętrzną część Brytanii zamieszkują ludy, które w oparciu o przekazywaną u nich tradycję twierdzą, że są tubylcami na wyspie, a w części nadmorskiej te ludy, które dla grabieży i prowadzenia wojny przybyły z Belgii (i one prawie wszystkie noszą nazwy plemion, z których wywodząc się tutaj przyszły), a po wszczęciu wojny tu pozostały i w dodatku poczęły uprawiać rolę. Liczba ludności jest nieskończenie wielka, zabu- dowania są liczne i z reguły podobne do galijskich2. Istnieje wiele dowodów potwierdzających relację Cezara o Belgach. Na przy- kład nazwy brytońskich plemion, takich jak Paryzjowie, Brygantowie i Atreba- towie, spotyka się również w Galii, a w II wieku p.n.e. u ujścia Tamizy zaczęły się 2 Gajusz Juliusz Cezar, Wojna galijska, ks. V, rozdz. 12. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Czasy przedrzymskie 29 pojawiać galo-belgijskie monety. Archeolodzy, począwszy od Arthura Evansa pod koniec XIX wieku, znaleźli też inne związki. Evans odkrył cmentarz ciało- palny w Aylesford w hrabstwie Kent, który wykazuje cechy charakterystyczne galijskich rytuałów pogrzebowych i  zawiera tamtejsze przedmioty grobowe (James, Rigby 1997, s. 12). Później stwierdzono również, że na innym cmenta- rzysku w hrabstwie Kent, w Swarling, można znaleźć podobne cechy wspólne z kulturą południowej Belgii (Cunliffe 1995, s. 66–67). Powstanie tej kultury, określanej jako Aylesford-Swarling, która obejmuje dużą część wschodniej Bry- tanii, również uzasadniano inwazją z północnej Galii. Podobnie interpretowano odkryte w  East Yorkshire „groby rydwanowe” znajdujące się na dużej nekropoli, dodatkowo otoczonej rowem (Cunliffe 1991, s. 499–504). Są to znacznych rozmiarów grobowce, w  których rozłożone na części dwukołowe pojazdy (wozy lub rydwany) osłaniają szczątki mężczyzn i kobiet wyposażonych w luksusowe przedmioty (tj. kolczugi, miecze, zdobione lusterka). Na tej podstawie pochowanych uznaje się za członków miejscowej elity. Te elitarne pochówki kultury Arras, jak się ją nazywa, są blisko spokrew- nione z pochówkami lateńskimi w całej Europie północnej. Znaleziska te same w sobie nie stanowią jednak dowodu na masowe migra- cje. Na przykład obecnie wiele cmentarzysk ciałopalnych datuje się na okres po inwazji Cezara na Brytanię. W ostatnich latach archeolodzy woleli postrzegać kremacje i groby jako dowód na bliskie powiązania między wojskowymi elitami po obu stronach kanału La Manche, zgodnie z tym, co twierdził Cezar, zakła- dając, że brytońscy arystokraci naśladowali broń i rytuały pogrzebowe bliskich sąsiadów i krewnych z Galii. Ciągle jeszcze wszyscy, z wyjątkiem najbardziej sceptycznych archeologów, uznają, że istniały pewne ruchy grup wojowników z północnej Galii do wschodniej Brytanii, gdzie mogło dochodzić do małżeństw z  przedstawicielami miejscowej arystokracji3. Trudno określić ramy czasowe tych ruchów, ale najwyraźniej przed późnym przedrzymskim okresem epoki żelaza kontakty te – podobnie jak związki handlowe – nasiliły się, przynosząc ważne innowacje i zmiany u Brytów ze strefy kanału La Manche. Oppida i protourbanizm w Brytanii Kontynentalnym fenomenem, blisko związanym z kulturą lateńską czy cel- tycką w Galii, który wyraźnie można dostrzec w Brytanii epoki żelaza, jest roz- przestrzenienie się grodzisk. Pierwsze grodziska pojawiają się w VI wieku p.n.e. 3 Zmodyfikowana hipoteza „ograniczonej inwazji” została przedstawiona przez Hardin- ga w 1974 roku. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 30 Część I. Rzymianie i Brytowie i  stanowią, jak sugerowano, „sposób demonstrowania dominacji nad danym obszarem przez grupę panującą” (Cunliffe 1995, s. 35). Te wczesne grodziska nie były silnie ufortyfikowane i, jak wykazały ostatnie badania geofizyczne w Wesseksie, miały niewielu stałych mieszkańców lub w ogóle nie były zasie- dlone („British Archaeology” 1998, 39). W średnim okresie epoki żelaza nastąpił prawdziwy wysyp budowli grodzi- skowych na wzgórzach, szczególnie w centrum południowej Brytanii, co wska- zuje na masowe umacnianie się systemów społecznych i ekonomicznych wśród Brytów. Te rozbudowane grodziska były otoczone kilkoma wałami i/lub fosami, a wejść do nich można było przez imponujące i także rozbudowane konstruk- cje. Grodziska służyły nie tylko jako lepsze schronienia, ale stanowiły również symbol rosnącego prestiżu społeczności. Te późniejsze silniej bronione grodziska były często również intensywnie zasiedlane. Pojawiły się zwarte skupiska domów, spichlerze i budynki kultowe. Dwa najbardziej imponujące przykłady odkryte przez archeologów znajdują się w Danebury (Cunliffe 1983; idem 1984) i Maiden Castle (Wheeler 1943; Sharples 1991). W ubogiej w drewno północno-zachodniej Brytanii budowano kompleksy okrągłych domów, takich jak malownicze bro- chy [kamienne budowle w kształcie masywnej wieży – przyp. red.] na Orkadach, które miały równocześnie robić wrażenie i służyć jako ośrodki władzy. Archeolodzy uważają, że pojawienie się tych nowych ośrodków władzy i generalnie rosnąca liczba ludności (Cunliffe 1995, s. 25)4 doprowadziły w Bry- tanii do wytworzenia się plemion. Nie istnieją żadne źródła pisane potwier- dzające ten proces i  oczywiście na wyspie od dawna funkcjonowały bardzo rozbudowane rodziny/rody, jednak pochówki i  wzory osadnictwa wydają się wskazywać, że do II wieku p.n.e. na większości obszarów Brytanii pojawiła się jednostka nazywana przez antropologów „prostym wodzostwem” (simple chief- dom) (Collis 1997, s. 19 i 173). Jak w przypadku innych nowości, przodowała w tym strefa kanału La Manche, ale do późnego przedrzymskiego okresu epoki żelaza plemienne wodzostwo stało się normą w całej Brytanii. Południe w II i I wieku p.n.e. nadal przechodziło zmiany, chociaż zaprze- stano na tym obszarze budowania grodzisk i wiele z nich zostało porzuconych na rzecz nowych osad. Ekonomicznego wyjaśnienia należy upatrywać w zmia- nie wzorców handlowych, jaka nastąpiła w wyniku ekspansji państwa rzym- skiego na zachód (MacReady, Thompson 1984). Dwoma ważnymi punktami tej ekspansji były założenie w 124 roku p.n.e. prowincji Transalpina w południo- wej Galii oraz podbój Galii przez Juliusza Cezara w latach 58–50 p.n.e. Pierw- sze wydarzenie zaowocowało wykorzystaniem przez rzymskich kupców starego 4 Cunliffe szacuje, że w Brytanii populacja osiągnęła szczytową wartość od 3 do 6 milio- nów w II wieku p.n.e. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Czasy przedrzymskie 31 lądowego szlaku handlowego, którym od wieków brytońska cyna wędrowała do portów Morza Śródziemnego. Obecnie rzymskie wino podróżowało (jak wykazały znaleziska amfor typu Dressel) przez przełęcz Carcassone do Tuluzy, potem przez Żyrondę do Bretanii i na Wyspy Normandzkie, a stamtąd do głów- nych brytońskich portów w Hengistbury Head i Poole Harbor, gdzie wymie- niano je na metale, łupek i prawdopodobnie niewolników. Drugie wydarzenie, podbój Cezara, zerwało w  połowie I  wieku p.n.e. ten atlantycki szlak i  zmieniło ukierunkowanie handlu. Poważnym ciosem stało się zniszczenie przez Cezara floty Wenetów, galijskiego plemienia, które zajmo- wało się pośrednictwem w handlu z Brytanią. Jednocześnie rozwinęły się szlaki handlowe przez kanał La Manche na osiach Sekwana–Solent i Somma–Tamiza. I Cezar, i Strabon opisują te przeprawy, z których korzystal
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Brytowie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: