Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
01080 011593 20231947 na godz. na dobę w sumie
Brzmienie Holocaustu. O reprezentacjach Zagłady w sztuce radiowej - ebook/pdf
Brzmienie Holocaustu. O reprezentacjach Zagłady w sztuce radiowej - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 156
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-981-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filologia polska
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

Jak pisze Jacek Leociak: „reprezentować” – to czynić na powrót obecnym. Twórcy sztuki audialnej podejmują próby uobecniania ocalałych i ofiar Szoa, a artystyczne formy dźwiękowe stanowią przestrzeń reprezentacji. Audialne opowieści podejmujące tematykę Zagłady, choć skupione wokół cierpienia i śmierci jednostek oraz całych grup, nierzadko w swej istocie są historią o ocaleniu, stawiają bowiem w swym centrum wspomnienia tych, którzy przetrwali. Specyfika wspomnień Zagłady i z Zagłady, ich fragmentaryczność – sprawiają, że praca twórców artystycznych form dźwiękowych skoncentrowana jest niejednokrotnie na rekonstruowaniu losów jednostek i ich rodzin oraz utkaniu opowieści z dostępnych i odnalezionych wspomnień, śladów, dokumentów. Dyskurs holocaustowy zapośredniczony przez medium audialne nie jest jednorodny, ale rozprzestrzeniony wskutek dyspersji zagarniającej coraz to nowe obszary budowania opowieści o Szoa. Mamy nadzieję, że niniejsza publikacja wzbogaci wiedzę o Zagładzie, a także wiedzę radioznawczą, wypełniając lukę w literaturze przedmiotu, w której ta tematyka nie była dotąd podejmowana.

Autorki

Praca pionierska w odniesieniu do zamysłu fuzji tematu traumy z techniką medium radiowego. W polskich badaniach pierwsza, choć oczywiście zainteresowanie szeroko pojmowaną literaturą w radiu nie jest nowe. Ze wszech miar warta publikacji, także dla poszerzenia dyskusji o zasadności badania aspektu artystycznego w odniesieniu do szczególnie wrażliwego dokumentu życia, jakim jest sytuacja graniczna – tu Zagłada.

Z recenzji prof. dr hab. Violetty Wejs-Milewskiej

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Brzmienie Holocaustu O reprezentacjach Zagłady w sztuce radiowej 3 tyt OKLAD.indd 1 28.08.2020 12:03 3 tyt OKLAD.indd 2 28.08.2020 12:03 3 tyt OKLAD.indd 3 Joanna Bachura-Wojtasik Eliza Matusiak Brzmienie Holocaustu O reprezentacjach Zagłady w sztuce radiowej 3 tyt OKLAD.indd 3 28.08.2020 12:03 Joanna Bachura-Wojtasik, Eliza Matusiak – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Katedra Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Violetta Wejs-Milewska REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKCJA Rozalia Wojkiewicz SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz KOREKTA TECHNICZNA Anna Sońta PROJEKT OKŁADKI krzysztof de mianiuk Na okładce wykorzystano reprodukcję obrazu Bartosza Fatka Ślady © Copyright by Joanna Bachura-Wojtasik, Eliza Matusiak, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09368.19.0.K Ark. wyd. 9,3; ark. druk. 9,75 ISBN 978-83-8142-980-1 e-ISBN 978-83-8142-981-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. 42 665 58 63 Pamięci Profesor Elżbiety Pleszkun-Olejniczakowej SPIS TREŚCI Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Rozdział I Gdy mowa oniemia. Wiodące leitmotivy w  artystycznych opowie- ściach radiowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Leitmotivy rodziny i współczesnej tożsamości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1a. Symbol matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Leitmotivy ocalałego i powrotu do przeszłości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Leitmotiv winnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Leitmotiv miłości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Leitmotiv dziecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II Ars poetica audialnych gatunków artystycznych o Holocauście . . . . . 1. Gatunkowy amalgamat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1a. Awans dokumentalizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1b. Mozaika mikronarracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1c. Kolażowość i genologiczna otwartość reportażu . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Estetyka fragmentu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Poetyka świadectwa i podmiotowa sygnatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział III Diegetyczna przestrzeń Zagłady. O narracji artystycznych opowieści audialnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Homo narrans i typy narracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Rodzaje narracji zagładowych audycji artystycznych . . . . . . . . . . . . . . . 3. Małe i wielkie narracje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 23 28 31 39 46 49 61 63 64 69 72 76 78 85 86 87 92 Rozdział IV Komponenty audioscenograficzne. O ciszy, geście fonicznym i zna- kach muzycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Cisza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Gesty foniczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Muzyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 99 104 108 8 Spis treści Rozdział V Tworzywo audialne a ślady Zagłady. O werbalno-akustycznych zna- kach Szoa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Brama jako ślad audialny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Ślad obozu w artystycznych audycjach radiowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Getto i mur jako audialne symbole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Ślady wagonu/pociągu i szafy w realizacjach audialnych . . . . . . . . . . . . Rozdział VI „Absolutna przyległość”. O  obrazach fotograficznych w  zagłado- wych dziełach audialnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Fotografia jako symbol Zagłady . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Fotografia jako imperatyw i węzeł . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Imperatyw fotografii w reportażu radiowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Węzłowy charakter fotografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Audialne punctum fotografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O Autorkach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 119 121 123 127 133 134 135 136 139 140 147 149 155 WPROWADZENIE […] o drodze krzyżowej dziewięćdziesięciu procent przedwojennego polskiego żydostwa, nie wiemy już nic. I dlatego powinniśmy traktować dosłownie strzępki informacji, którymi dysponujemy, zdając sobie sprawę, że prawda o zagładzie spo- łeczności żydowskiej może być tylko tragiczniejsza niż nasze o niej wyobrażenie na podstawie relacji tych, którzy przeżyli. Jan Tomasz Gross, Sąsiedzi1 Mówili [Polacy – dop. I. i K.W.], że jadą pociągi pełne Żydów, a wracają puste. Oni już wiedzieli, że to jest podejrzane, ale jak się ich pytaliśmy, dokąd one jadą, to oni nie wiedzieli, no bo skąd mieli wiedzieć? Nie zapomnę, jak raz wróciliśmy z bra- tem do domu i opowiadamy tacie, co ludzie mówią, a on nam na to: „Przecież tak nie może być, przecież świat nie pozwoli, żeby mordować ludzi!”. I wiesz co? Ten świat na to pozwolił i po kilku miesiącach nie miałem już ani mamy, ani taty. Irena i Kuba Wodzisławscy, Polacy krzyczeli: „Żydzi uciekają!”2 Holocaust jako jedna z największych tragedii w dziejach ludzkości „ujmowa- ny bywa w kategoriach zdarzenia bez precedensu, potwornej niezwykłości oraz jako »paradygmat« ludobójstwa”3 – pisał Arkadiusz Morawiec. O Zagładzie nie można nie pisać4, nie mówić, nie przedstawiać jej w sztuce, nie można pozwolić 1 J.T.  Gross, Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka, Pogranicze, Sejny 2000, s. 101. 2 I. i K. Wodzisławscy, Polacy krzyczeli: „Żydzi uciekają!”, [w:] M. Grynberg, Oca- leni z XX wieku. Po nas nikt już nie opowie, najwyżej ktoś przeczyta…, Świat Książki, War- szawa 2012, s. 78. 3 A.  Morawiec, Literatura polska wobec ludobójstwa. Rekonesans, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2018, s. 15. 4 Jak pisze Krystyna Radziszewska: „Zarówno Tora, jak i Talmud nakazują świad- czyć o niegodziwości. Autorzy sięgający po pióro w czasie Zagłady podporządkowują się tej biblijno-talmudycznej tradycji. Dając świadectwo, nie tylko stwierdzają zaistniałe fakty, ale przekazują prawdę o nich tym, którzy jej nie znają”. K. Radziszewska, „Groza, z którą nie upora się twórcza dłoń poety”. Twórczość literacka w łódzkim getcie, [w:] Oblicza getta. Antologia tekstów z getta łódzkiego, red. K. Radziszewska, E. Wiatr, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2017, s. 15. 10 Wprowadzenie o niej zapomnieć. Reprezentacje Zagłady w sztuce audialnej – innymi słowy lite- ratura audialna Holocaustu – są przedmiotem naszego zainteresowania. Samo pojęcie „literatury Holocaustu” jest obecne i w amerykańskim, i w polskim lite- raturoznawstwie5, my zwracamy uwagę na jej odmianę dźwiękową, którą należy badać z perspektywy radioznawczej. Śmierć Żydów pod okupacją niemiecką jest ludobójstwem najobszerniej udokumentowanym przez reportażystów i  twórców słuchowisk. Ma również szczególne znaczenie w polskiej historii, toteż poświęcono Zagładzie kilkadzie- siąt audycji radiowych, wokół których skupiamy narrację swych badań. W na- ukowych opracowaniach medioznawczych, konkretnie radioznawczych, tematy Zagłady Żydów i okupacji niemieckiej nie pojawiają się prawie w ogóle. Dostępne są jedynie pojedyncze artykuły traktujące o Żydach i ich obecności w radiowych gatunkach artystycznych6. Pominięcie radia i audialnych reprezentacji Holocau- stu w dotychczasowych badaniach nad Zagładą wydaje się zaskakujące i niezro- zumiałe, zwłaszcza wobec licznych opracowań i analiz poświęconych literaturze, filmowi, sztukom wizualnym, teatrowi, kulturze popularnej, muzealnictwu. Te- mat jest zatem nowy i nieopracowany. Metoda W  badaniach posługiwałyśmy się metodą jakościowej analizy zawarto- ści artystycznych tekstów audialnych7. Choć uważamy, że podejście ilościowe w przypadku pracy nad narracjami dźwiękowymi o Zagładzie jest również istotne, przynajmniej po to, by wskazać na różnorodność i odmienność audialnych repre- zentacji Holocaustu w perspektywie „centrum” (Warszawa) i „peryferii” (szesna- ście rozgłośni regionalnych PR)8, to jednak w przypadku tej książki bardziej inte- 5 Zob. A. Ubertowska, Świadectwo – trauma – głos. Literackie reprezentacje Holokau- stu, Universitas, Kraków 2007, s. 19. 6 Jeśli mowa o tematycznym opracowaniu Zagłady w radiu artystycznym, wskazać mo- żemy jedynie artykuł: E. Pleszkun-Olejniczakowa, Polacy i Żydzi we współczesnym reportażu radiowym, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica” 2007, nr 9, s. 379–391. Inne publikacje są naszego autorstwa, między innymi J. Bachura-Wojtasik, Odzyskać tożsa- mość. Wybrane reportaże o Zagładzie z Lubelskiej Szkoły Reportażu Radiowego, [w:] Trzydzie- ści. Polska w reportażu po 1989 roku, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2020, s. 161–174. 7 Rola badań jakościowych w  eksploracji komunikacji społecznej została doce- niona, między innymi przez R.D. Wimmer i J.R. Dominick, Mass media. Metody badań, tłum. T. Korłowicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2008 – zob. też Badania ilościowe i jakościowe w studiach nad komunikowaniem, red. B. Dobek-Ostrowska, W. Sobera, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2017, s. 23–31. 8 „W historiografii [wyróżn. – J.B.-W. i E.M.] Zagłady na ziemiach polskich wi- doczne jest nierównomierne traktowane »prowincji« i »centrum«. Stosunkowo do- Wprowadzenie 11 resował nas „współczynnik humanistyczny”9, „poziom mikro, interpretacyjność, rozumienie, rekonstrukcja głębokich i ukrytych znaczeń”10, a także struktura tekstu audialnego, model świata przedstawionego, jaki prezentuje oraz kontekst historycz- ny i społeczny prezentowanego zjawiska. Zdajemy sobie w pełni sprawę, że dla ro- zumienia Zagłady dyskusje i historyczne kontrowersje dotyczące rzeczywistej wagi stosunków polsko-żydowskich, winy, kary, odpowiedzialności, a ponadto napięcia między relacjami ofiar i ocalałych a otoczeniem nieżydowskim, czy to w okupowa- nej Polsce, po wojnie, czy też współcześnie, są niezbędne i bardzo istotne. Niemniej jednak studia nad – między innymi – dyskursem publicystycznym oraz świadec- twami mówionymi (oral history) zostawiłyśmy na poczet przyszłych badań. Za punkt wyjścia w naszym projekcie obrałyśmy klucz rodzajowo-gatun- kowy, powołując się na tradycję literaturoznawczą (genologia), dostosowując ją do medium radiowego. Nie odchodzimy od idei strukturalistycznych i semio- tycznych11, ale łączymy je – zgodnie z propozycją „postklasycznej” teorii narracji wysuniętej przez Magdalenę Rembowską-Płuciennik12 – ze studiami kulturowy- mi, komunikacją społeczną, odwołujemy się do historii, czy też badań psycholo- gicznych, budując interdyscyplinarny (ale nie eklektyczny13) warsztat badacza. W takie podejście metodologiczne wpisany jest swego rodzaju subiektywizm doświadczeń badawczych, dlatego też przywołujemy opinie i ustalenia różnych badaczy na temat Holocaustu, by poszerzyć wartość poznawczą naszej pracy. Na- rzędzia interpretacyjne wykorzystujemy w  mniejszym stopniu niż analityczne – chciałyśmy, by interpretacja konkretnych utworów ujawniała różne perspekty- wy, znaczące miejsca dla sensu dzieła, ale przede wszystkim, by służyła potwier- dzeniu badawczych hipotez. brze rozpoznana i  opisana jest eksterminacja Żydów w  dużych miastach, gorzej jest w przypadku miast powiatowych, w przypadku obszarów wiejskich to nierzadko terra incognita” –  zob. Prowincja noc. Życie i  zagłada Żydów w  dystrykcie warszawskim, red. B. Engelking, J. Leociak, D. Libionka, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2007, s. 12. 9 Zob. J.H. Kołodziej, Analiza narracyjna. Przygotowanie projektu badań, [w:] Meto- dy badań medioznawczych i ich zastosowanie, red. A. Szymańska, M. Lisowska-Magdziarz, A. Hess, Instytut Dziennikarstwa, Mediów i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Ja- giellońskiego, Kraków 2018, s. 48. Na potrzeby niniejszej publikacji definiujemy „współ- czynnik humanistyczny” jako zapis doświadczeń osób dotkniętych traumą Zagłady. 10 Tamże, s. 58. 11 Zob. A. Burzyńska, O zwrocie narratywistycznym w humanistyce, „Teksty Drugie” 2004, nr 1/2, s. 43–64. 12 Zob. M. Rembowska-Płuciennik, Poetyka intersubiektywności. Kognitywistyczna teoria narracji a proza XX wieku, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Koper- nika, Toruń 2012, s. 65–79. 13 Starałyśmy się zadbać o spójność nie tylko naszych założeń teoretycznych, ale także języka. 12 Wprowadzenie W przygotowywaniu niniejszej monografii wykorzystywałyśmy artystycz- ne14 dokumenty radiowe, do których zaliczamy reportaże i feature oraz ra- diowy teatr wyobraźni (słuchowiska). Dominującą funkcją audialnych tek- stów artystycznych jest funkcja estetyczna, choć mogą one posiadać również wartość historiograficzną. Niemniej jednak w  książce nie będziemy skupiać się na aspektach historycznych audycji. Nie wykluczamy wartości, jaką mogą nieść owe dzieła dla walorów poznawczych słuchacza. Jeśli omawiany doku- ment przynosi nową wiedzę w kontekście Zagłady, nowe rozpoznania, czy też „przywraca” tożsamość ofiarom dotąd nieznanym, zaznaczamy w tekście. Sferę verbum poddajemy rozważaniom pod kątem środków audialnych, fonicznego sposobu wyrazu i  konotowania znaczeń, a  nie perspektywy historiogra- ficznej z dwóch powodów. Po pierwsze – polski dyskurs akademicki tworzy wielu znakomitych badaczy (między innymi Jacek Leociak, Barbara Engelking, Arkadiusz Morawiec, Bartłomiej Krupa, Aleksandra Ubertowska, Marta Tom- czok, Sławomir Buryła i inni), którzy tematyce Zagłady poświęcili lata swych badań, ze znakomitymi zresztą skutkami, a nasze kompetencje historiograficz- ne nie dorównują biegłości i doświadczeniu wspomnianych uczonych. Po wtó- re, a dla nas – podstawowe – nie jest to przedmiotem niniejszej książki. Radio- znawstwo oraz radio studies leżą u podstaw naszych zainteresowań badawczych. Dostrzegamy być może zapomnianą, a być może niewypełnioną jeszcze lukę w badaniach nad Szoa – rekonesans sztuki radiowej Studia Reportażu i Doku- mentu Polskiego Radia, Teatru Polskiego Radia i  lokalnych rozgłośni (choć w mniejszej skali), które za swą oś tematyczną i semantyczną obierają tematykę Holocaustu. Ufamy, że ogromne zainteresowanie twórców radiowych proble- matyką pamięci (i postpamięci) Zagłady, jej ofiar, świadków i ocalałych, wyma- ga dogłębnej analizy. Frank Ankersmit – przywołany w opracowaniu Jacka Leociaka – opowia- dał się „za trójpoziomowym modelem relacji między rzeczywistością przeszłą a tekstem, na który składają się: 1) przeszłość sama w sobie (ontologia), 2) po- ziom opisu (epistemologia), 3) poziom przedstawienia / reprezentacji (este- tyka)”15. W naszej książce nie wnikamy i nie rościmy sobie prawa do badania pierwszego ani drugiego poziomu. Skupiamy się na ekspresji rzeczywistości, estetyce reprezentacji, nie zaś historiografii. Analizie poddajemy poziom trze- 14 „W wygłoszonej w 2000 roku mowie Imre Kertész podkreślał, że Zagłada jest traumą cywilizacji europejskiej, urazem, który w zależności od postaw społecznych stać się może albo źródłem destrukcji, albo elementem twórczym” – zob. J. Kowalska-Leder, Doświadczenie Zagłady z perspektywy dziecka w polskiej literaturze dokumentu osobistego, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2009, s. 24. 15 J. Leociak, Doświadczenia graniczne. Studia o dwudziestowiecznych formach repre- zentacji, Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2009, s. 11. Wprowadzenie 13 ci, medialnie zapośredniczony, obecny w audycjach radiowych poświęconych Zagładzie i badamy go z perspektywy radioznawczej. W naszym przekonaniu bowiem ani słuchowiska, ani reportaże nie pretendują do stania się głównym i najbardziej uprawnionym źródłem historycznej narracji skupionej wokół Za- głady, one w dużym stopniu upamiętniają losy jednostek i grup, ofiar i ocala- łych, ratujących i ratowanych. Wspomnienia bohaterów audycji koncentrują się na sposobach ocalenia, opowiadają o wysiedleniach, warunkach życia w getcie, eksterminacji, ratowaniu życia, przetrwaniu dzięki pomocy innych ludzi. Oca- leni dzielą się ze słuchaczami wspomnieniami wydarzeń trudnych, nieludzkich, o których nie sposób zapomnieć. Na podstawie pojedynczych, indywidualnych wspomnień, niemożliwe jest jednak przedstawienie pełnego obrazu historii Za- głady16, są to najczęściej relacje, wspomnienia, dokumenty należące – jak pisał Andrzej Żbikowski – do dyskursu prywatnego17, w którym tak istotne jest em- piryczne doświadczenie opowiadającego. Naszą główną dyspozycją metodolo- giczną była analiza artystycznego dyskursu audialnego, nie analiza faktów. Artystyczny dyskurs audialny to dla nas sposób opowiadania historii poprzez dźwiękowe środki wyrazu. Zatem w centrum naszych zainteresowań leży tekst w wydaniu fonicznym, nie zaś samo wydarzenie historyczne, którego dana au- dycja dotyczy. W przedstawionej publikacji podczas dokonywania interpretacji znaczeń za- wartych w analizowanych audycjach radiowych, dalekie jesteśmy od aksjologicz- nego ujęcia tematu Zagłady18. Jej zatrważająca skala i niewątpliwie okrucieństwo nie podlegają zwątpieniu, jak pisał Berel Lang: Raz jeszcze należy powtórzyć, że ekstremalny charakter tych wydarzeń jest rzeczą fundamentalną i w sposób nieunikniony wpływa na proces reprezentacji. „Treść” pisarstwa związanego z nazistowskim ludobójstwem jest zawarta w jego literackiej strukturze i to nie tylko przez przypadek lub świadomy wybór autora, ale w sposób konieczny. Ograniczenia i możliwości literackiej reprezentacji nakładają się tu na moralny charakter tego, co jest reprezentowane19. 16 W podobnym duchu o ograniczeniach w możliwościach opisu Zagłady w małych miasteczkach pisze Barbara Engelking – zob. taż, Życie codzienne Żydów w miasteczkach dystryktu warszawskiego, [w:] Prowincja noc…, s. 119–120. 17 Zob. A. Żbikowski, Żydowscy przesiedleńcy z dystryktu warszawskiego w getcie war- szawskim 1939–1942 (z pogranicza opisu i interpretacji), [w:] Prowincja noc…, s. 268. 18 „Alain Besançon zaleca [...], abyśmy opierali się pokusie uznawania jednego ro- dzaju śmierci za okrutniejszy od drugiego, żadnego bowiem nie możemy znać z bliska”. Cyt. za: A. Morawiec, Literatura polska wobec ludobójstwa…, s. 16. 19 B. Lang, Przedstawianie zła. Etyczna treść a literacka forma, tłum. A. Ziębińska- -Witek, [w:] Reprezentacje Holokaustu, red. J. Jarniewicz, M. Szuster, Instytut Książki, Kraków–Warszawa 2014, s. 40–41. 14 Wprowadzenie Pragniemy jednak poświęcić swe rozważania, badania i wnioski na opraco- wanie i określenie sposobów audialnej reprezentacji Holocaustu w sztuce ra- diowej – bez wartościującego ujęcia zawartych w nich treści. Cezura Do analiz wybrałyśmy najbardziej reprezentatywne –  zdaniem naszym i  twórców radiowych20 –  słuchowiska, reportaże i  radiowe formy pogranicz- ne (feature) traktujące o Szoa. Jest to zbiór kilkudziesięciu audycji nagranych od 1989 do 2019 roku. Wyznaczona przez nas cezura ma charakter arbitralny. Zdajemy sobie sprawę, że wybór audycji nie jest i nie będzie zamknięty. Nigdy też nie odda pełnego wymiaru doświadczenia czy pamięci o Zagładzie. Wydaje się on znamienny dla audialnych sposobów mówienia o Holocauście, dla repre- zentacji Zagłady w sztuce audialnej w Teatrze Polskiego Radia, Polskim Radiu i jego regionalnych rozgłośniach (choć czerpiemy przede wszystkim z audycji zrealizowanych w głównych ośrodkach, tam bowiem powstało ich najwięcej). Archiwum Polskiego Radia dysponuje bardzo bogatym zbiorem dokumentów i słuchowisk o tematyce Szoa. Począwszy od 1953 roku21 – nagrań jest kilka- set. Ilość audycji artystycznych utrwalanych w konkretnych latach daje wiedzę o fluktuacji narracji o Zagładzie na przestrzeni „długiego trwania”. I tak było na przykład w 1968 roku, w którym zrealizowano wiele audycji na ten temat. Jesteśmy świadome, że jest to materiał do innych, szeroko zakrojonych badań, będziemy je podejmować w przyszłości. W tej książce punktem wyjścia był dla nas rok 1989. Zbiór audycji kompletowałyśmy w taki sposób, by był najbardziej róż- norodny pod względem formalnym i  realizacyjnym, by analiza wybranego konglomeratu dzieł pozwoliła na opracowanie wniosków dotyczących języ- ka dźwięku, jego formy i realizacji w sztuce radiowej. Zgodnie z tym, co pisał James E. Young, specyfika każdego medium wpływa na przekazywany materiał: 20 Uważamy, że najbardziej twórcze i konstruktywne ustalenia teoretyczne na te- mat sztuki zapośredniczonej przez medium dźwiękowe są efektem współpracy i porozu- mienia między teoretykami i praktykami gatunków. Stąd też przy wyborze audycji kiero- wałyśmy się między innymi tytułami wskazywanymi nam przez autorów. 21 Pierwszym słuchowiskiem oryginalnym na temat Holocaustu, znalezionym w zasobach Archiwum Polskiego Radia, jest Die Bremer Stadtmusikanten z 1953 roku w reżyserii Juliusza Owidzkiego, autor tekstu – Jadwiga Żylińska. Jeśli chodzi o reporta- że, to pierwsze pochodzą z lat 60., jak chociażby Lokomotywa – audycja o pamięci autor- stwa słynnych polskich dokumentalistów – Jerzego Janickiego, Witolda Zadrowskiego, Bronisława Wiernika. Wprowadzenie 15 każde medium kształtuje i odzwierciedla zarazem poszczególne wydarzenia. Lite- ratura w inny sposób przywołuje minione zdarzenia niż fotografia, obrazy inaczej niż rzeźby, wystawy muzealne odmiennie od świadectwa zapisanego w  technice wideo22. Aleksandra Ubertowska zwraca uwagę na pojawienie się tzw. drugiej fali zainteresowania Holocaustem w  kulturze, sztuce, architekturze. Zjawisko, o którym mowa, rozpoczęło się w latach siedemdziesiątych, a na sile przybrało na przełomie ósmej i dziewiątej dekady ubiegłego wieku. Za najbardziej repre- zentatywne i znamienne dla tego okresu autorka przytacza dzieła, takie jak Shoah Claude’a Lanzmanna, komiks Maus Arta Spiegelmana, Pomnik Pomordowanych Żydów Europy w Berlinie23. Autorka zauważa: podobna dynamika charakteryzuje polską chronologię omawianego tu zjawiska, wydaje się, że jego zwiastunem była publikacja reportażu Hanny Krall Zdążyć przed Panem Bogiem, poprzedzająca liczne edycje dzienników i  pamiętników uczestni- ków Zagłady, przypadające na lata osiemdziesiąte, wreszcie ostatni etap wyznacza nowa fala wspomnień, powieści, artykułów publicystycznych, jakie pojawiły się po 1989 roku24. Dyskurs holocaustowy przeżywał w Polsce trzy momenty nasilenia, o czym rzeczowo i lapidarnie pisze Bartłomiej Krupa. Zdecydowałyśmy się przywołać fragment ustaleń badacza: Pierwszy z nich [okres nasilenia – dop. J.B.-W. i E.M.] przypadł na lata powojen- ne, kiedy ukazywały się spisane „na gorąco” wspomnienia, wydano Medaliony Zofii Nałkowskiej, rozgorzała polemika wokół twórczości Tadeusza Borowskiego, na terenach byłego obozu Auschwitz pojawili się pierwsi zwiedzający, rozpoczęła również pracę Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich oraz Żydowski Instytut Historyczny. U  schyłku lat czterdziestych temat Zagłady okazał się niewygodny dla władzy państwowej, PRL zaczął się odwoływać do jedności narodowej, temat Shoah był marginalizowany i za pomocą ingerencji cenzury stopniowo tłumiony. Do następnej erupcji tematu doszło po odwilży, na początku lat sześćdziesiątych, ale po symptomatycznym roku 1968 Holocaust ponownie zniknął na dłuższy czas. W roku tym mieliśmy do czynienia z wybuchem konfliktu pamięci polskiej i ży- dowskiej, rozpoczęły się prześladowania Żydów i emigracja społeczności żydow- skiej z Polski. Po tych wydarzeniach temat Holocaustu stał się niemal nieobecny w  dyskursie literackim i  historycznym, a  jeśli go nawet przywoływano, to tylko 22 J.E. Young, Holokaust w świadectwach filmowych i w świadectwach wideo, tłum. T. Łysak, [w:] Reprezentacje Holokaustu…, s. 320. 23 Zob. A. Ubertowska, Świadectwo – trauma – głos…, s. 9. 24 Tamże, s. 9–10. 16 Wprowadzenie równolegle, zakrywając, np. za pomocą paraboli. Oczywiście nie oznacza to, że o Zagładzie w ogóle w tym czasie nie pisano, a jedynie tyle, że zniknęła ona z dys- kursu jako problem, wobec którego trzeba się opowiedzieć. Począwszy od połowy lat osiemdziesiątych – tak dochodzimy do interesującego mnie okresu – ma miejsce wyraźny powrót do tematyki Zagłady oraz przyrost tekstów jej dotyczących. Do- konuje się to jednak w radykalnie odmiennej od dotychczasowej (tej z poprzed- nich lat) formie. W  1990 roku –  pisząc o  Początku Andrzeja Szczypiorskiego – Marta Wyka zauważyła, że mamy dziś do czynienia z zupełnie innym czytelni- kiem niż tym „sprzed pięćdziesięciu blisko lat, który mógł występować zarówno w roli świadka, jak sędziego i ustawiony wobec literackiego tekstu był jego poten- cjalnym współtwórcą” [...]. W drugiej połowie lat osiemdziesiątych mamy zatem do czynienia ze stopniowym i podwójnym przezwyciężaniem nieobecności Ży- dów – nieobecności spowodowanej eksterminacją z jednej strony oraz brakiem w obiegu komunikacyjnym z drugiej. W tym czasie ma miejsce kilka znaczących wydarzeń, które ten proces wyraźnie przyspieszają. Na przykład w roku 1985 wy- emitowano w polskiej telewizji fragment filmu dokumentalnego Claude’a Lan- zmanna Shoah, który wywołał dużą dyskusję w mediach [...]. Moment odnowy dyskursu – swoisty punkt zero – to rok 1987, kiedy ruszyła prawdziwa lawina publikacji dotyczących Zagłady. Rok ten otworzył Jan Błoński artykułem Biedni Polacy patrzą na getto opublikowanym w „Tygodniku Powszechnym” – głośnym i często dyskutowanym. Jeden z naczelnych wątków debaty nad tekstem dotyczył antysemityzmu Polaków25. Należy odnotować, że czas po 1989 roku 26 do teraz jest okresem, w którym powstało i nadal powstaje wiele artystyczno-dokumentalnych i artystycznych au- dycji radiowych poświęconych tematyce Zagłady i świadectwom ocalałych. Na marginesie warto dodać, iż również w kulturze masowej 1989 rok jest znamienny, po nim – jak pisze Marta Tomczok – „ukazało się w Polsce ponad dwadzieścia po- wieści popularnych, tematycznie związanych z przedwojenną kulturą żydowską i Zagładą. Znalazły się wśród nich romanse, kryminały, fabuły sensacyjne, oby- czajowe i sagi [...]”27. Rok ten uznajemy za cezurę w radiofonii artystycznej, punkt graniczny, od którego rozpoczynamy swe badania. 25 B.  Krupa, Opowiedzieć Zagładę. Polska proza i  historiografia wobec Holocaustu (1987–2003), Universitas, Kraków 2013, s. 10–13. 26 Justyna Kowalska-Leder pisze, iż „Na proces »odmrażania« pamięci o Zagładzie miało wpływ bardzo wiele czynników. Wydaje się, że jednym z ważniejszych był upadek komunizmu, co w takich krajach jak Polska stłumiło język oficjalnej propagandy, otwie- rając jednocześnie przestrzeń dla rozmaitych inicjatyw obywatelskich, działań artystycz- nych i  edukacyjnych” –  zob. J.  Kowalska-Leder, Doświadczenie Zagłady z  perspektywy dziecka…, s. 25. 27 M. Tomczok, Czyja dzisiaj jest Zagłada? Retoryka – ideologia – popkultura, Wy- dawnictwo IBL PAN, Warszawa 2018, s. 149. Wprowadzenie 17 Jesteśmy również w pełni świadome, iż rok 2000, kiedy to opublikowano Są- siadów Jana Tomasza Grossa, jest uznawany za początek nowego okresu w mó- wieniu o Zagładzie, to za sprawą tej właśnie rozprawy zaczęto przedstawiać pro- blematykę eksterminacji Żydów w inny sposób, zaakcentowano bowiem polską winę wobec ofiar Zagłady, o czym między innymi pisał Tomasz Żukowski28. Dys- kusje o Zagładzie w Polsce zyskują wówczas nową jakość i inną perspektywę29. W ostatnim czasie w dyskursie naukowym pojawiły się istotne opracowania, odwołujące się do triady postaw: ofiara – świadek – sprawca (victim – bystan- der –  perpetrator) wyodrębnionej przez amerykańskiego historyka Raula Hil- berga30, rzucające nowe światło na temat statusu świadka i etycznego wymiaru świadectwa Zagłady. Status bystander, biernego świadka wydarzeń, okazuje się równie winny zbrodniom, jak ten przypisywany sprawcom. Uzasadnione w tym kontekście są słowa Jacka Leociaka: Badania Holocaustu nie polegają jedynie na opisywaniu pomocy, jakiej Polacy udzielali Żydom w czasie Zagłady. Co więcej, Holocaust nie wydarzył się tylko po to, aby Polacy mogli poinformować o nim świat i ratować Żydów. Sporo ludzi tak jednak myśli31. Maryla Hopfinger wskazuje, iż „dyskusja wokół Jedwabnego pokazała udział Polaków w  zbrodni bez świadomości winy oraz trwałą niechęć, nawet 28 Zob. T. Żukowski, Zmiana reguł komunikacji: „Sąsiedzi” Jana Tomasza Grossa, [w:] Debaty po roku 1989. Literatura w procesach komunikacji w stronę nowej syntezy (2), red. M. Hopfinger, Z. Ziątek, T. Żukowski, Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2017, s. 263–285. Aleksandra Ubertowska podkreśla: „[…] część historyków literatury uważa, iż połowa lat dziewięćdziesiątych dopiero zapoczątkowuje nowy okres w historii pamięci o »żydowskiej śmierci«; warto tu przywołać wypowiedź Michała Głowińskiego, który (w 2002 roku) mówił: »W istocie mamy do czynienia z pierwszą fazą rozwoju literatury, poświęconej Zagładzie, dopiero wchodzimy w drugą [...] proces ten dzieje się na na- szych oczach«”. A. Ubertowska, Świadectwo – trauma – głos…, s. 10. 29 Zob. Dalej jest noc. Losy Żydów w wybranych powiatach okupowanej Polski, t. 1–2, red. B.  Engelking, J.  Grabowski, Centrum Badań nad Zagładą PAN, Warszawa 2018; P.  Forecki, Po Jedwabnem. Anatomia pamięci funkcjonalnej, Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2018; Opowieść o niewinności. Kategoria świadka Zagłady w kulturze polskiej (1942–2015), red. M.  Hopfinger, T.  Żukowski, Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2018; T. Żukowski, Wielki retusz. Jak zapomnieliśmy, że Polacy zabijali Żydów, Wielka Li- tera, Warszawa 2018. 30 Zob. R. Hilberg, Sprawcy, ofiary, świadkowie. Zagłada Żydów 1933–1945, tłum. J. Giebułtowski, Centrum Badań nad Zagładą Żydów, Wydawnictwo Cyklady, Warszawa 2007. 31 J. Leociak, Młyny Boże. Zapiski o Kościele i Zagładzie, Wydawnictwo Czarne, Wo- łowiec 2018, s. 5. 18 Wprowadzenie dyskryminację, wobec nielicznych Polaków ratujących sąsiadów”32. Rozgorzały polemiki wobec odpowiedzialności za obojętność, bezpośrednie, ale i pośrednie przyzwalanie na eksterminację, za brak sprzeciwu. W pracach historyków mowa jest o moralnej współwinie, a także – po roku 2000 – o czynnym udziale Polaków w mordowaniu Żydów33. Uwadze polecamy dyskusję Polacy – Żydzi – Holocaust, czyli polsko-polskie spory o Zagładę, która odbyła się w Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN w Warszawie. Dotyczyła ona analizy i dekonstrukcji narracji sto- sunku społeczeństwa polskiego do Żydów w obliczu Zagłady34. W dyskursie pu- blicznym obok siebie funkcjonują dwie postawy – jedna, ujawniająca niechcianą prawdę o „ciemnych” kartach polsko-żydowskich relacji podczas ostatniej wojny. Równolegle do rozwoju historii krytycznej w dyskursie publicznym budowana jest narracja defensywna, której pierwszoplanowymi bohaterami są figury spra- wiedliwych i niewinnych świadków35. Pytania badawcze Celem książki jest rekonstrukcja rozmaitych reprezentacji Zagłady poja- wiających się w radiowych gatunkach artystycznych. Omawiane utwory do- tykają w różny sposób i w różnym stopniu konsekwencji minionej dramatycznej historii i stale aktualnych kwestii związanych z tematem ludobójstwa Żydów. Sta- rałyśmy się w niej dać odpowiedzi na następujące pytania badawcze: – Jak radio artystyczne radzi sobie z Zagładą, czy jest w stanie sprostać temu doświadczeniu, czy audycje zdominowane są przez perspektywę historyczną, li- teracką, publicystyczną? – Czy dźwiękowe audycje artystyczne mogą być przywoływane jako forma ilustracji rozwoju nazistowskiej kampanii eksterminacji? 32 M. Hopfinger, Zamiast wstępu, [w:] Zagłada w „Medalionach” Zofii Nałkowskiej. Tekst i konteksty, red. T. Żukowski, Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2016, s. 22. 33 Zob. J.  Kowalska-Leder, Wstęp, [w:] Ślady Holokaustu w  imaginarium kultury polskiej, red. J. Kowalska-Leder, P. Dobrosielski, I. Kurz, M. Szpakowska, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2017, s. 9–10. 34 Warto w tym miejscu przywołać wydaną w 2019 roku książkę Pawła Piotra Resz- ki Płuczki. Poszukiwacze żydowskiego złota, w której autor skupia się na problematyce czerpania korzyści materialnych z Zagłady Żydów – zob. tenże, Płuczki. Poszukiwacze żydowskiego złota, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2019. 35 Zob. Relacja audio: Polacy–Żydzi–Holocaust, czyli polsko-polskie spory o  Zagła- dę z udziałem dr. Tomasza Żukowskiego, prof. dr hab. Maryli Hopfinger-Amsterdam- skiej oraz dr. hab. Piotra Foreckiego. Spotkanie prowadził dr Krzysztof Persak, POLIN, 3.10.2019, https://www.polin.pl/pl/wydarzenie/polacy-zydzi-holocaust-czyli-polsko- -polskie-spory-o-zaglade (dostęp: 27.12.2019). Wprowadzenie 19 – Jakie leitmotivy podejmują twórcy radiowi w swoich dziełach najczęściej? – Jaka jest struktura badanych tekstów kultury, ich poetyka, formuły i reguły organizacji oraz jaką narracją, w przypadku fikcji i dokumentów, posługują się twórcy radiowi? – Jak audialnie zapośredniczony jest Holocaust? Jakie są korelacje i determi- nanty w formie oraz treści dzieł audialnych? – Na ile tematyka Holocaustu pozwala artystom na eksperymentowanie w zakresie formy, jaki jest status genologiczny niniejszych tekstów audialnych? – W jaki sposób dźwięk determinuje kształt audialnego utworu, jakie ogra- niczenia wprowadza, jakie nowe możliwości opowiadania o Zagładzie otwiera, pytamy zatem o semiotykę materii dźwiękowej (audioscenografię współtworzo- ną przede wszystkim przez muzykę i ciszę). Układ rozdziałów w książce Nasze rozważania i ustalenia prezentowane w kolejnych rozdziałach książ- ki pokazują, iż dyskurs holocaustowy zapośredniczony przez medium audialne nie jest jednorodny, ale rozprzestrzeniony wskutek dyspersji zagarniającej coraz to nowe obszary budowania opowieści o Szoa36. Podobnie jest w literaturze, „nie ma już obowiązującego literackiego stylu czy też wzorca opisywania Zagłady – mamy do czynienia ze swoistym wielogłosem”37. Niniejsza publikacja – mamy nadzieję – wzbogaci wiedzę o Zagładzie, a także naukę o radiu, wypełniając lukę w literaturze przedmiotu, w której niniejsza tematyka nie była dotąd podejmo- wana. Rozpoczynamy niejako od spojrzenia „z lotu ptaka” na literaturę audialną i prezentujemy wiodące w niej motywy podnoszone przez radiowych twórców, by następnie przejść do omawiania zagadnień bardziej szczegółowych, to jest: form audycji, dominującej w nich narracji, wykorzystania dźwięków do budowa- nia przestrzeni fabularnej. Kończymy swe rozważania na deskrypcji kodowanych w warstwie audialnej (werbalnej i akustycznej) śladów Holocaustu (w nawiąza- niu do propozycji Justyny Kowalskiej-Leder) oraz obecności i wykorzystania fo- tografii w radiowych audycjach. *** Wyrazy wdzięczności składamy Pani Profesor Barbarze Bogołębskiej, która w latach 2007–2019 była kierownikiem Katedry Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej i z pełnym przekonaniem poparła nasz naukowy pomysł napisania 36 Zob. B. Krupa, Opowiedzieć Zagładę…, s. 154. 37 Tamże, s. 190. 20 Wprowadzenie książki o reprezentacjach Holocaustu w sztuce radiowej oraz w dużej części opła- ciła niniejszą publikację, a także obecnej kierownik katedry – Pani Profesor Gra- żynie Habrajskiej, która książkę dofinansowała. Podziękowania należą się recenzentce – Pani Profesor Violetcie Wejs-Milew- skiej – za czas poświęcony zgłębieniu książki oraz uwagi, które okazały się nie- zwykle cenne w jej dopełnieniu i sugestie inspirujące do dalszych badań. Dziękujemy Pani Rozalii Wojkiewicz, która redagowała książkę. Jej wnikliwa lektura przyczyniła się do udoskonalenia ostatecznej wersji publikacji. Żadna istotna praca nie powstanie bez wsparcia najbliższych. Zatem Joanna pragnie podziękować Danusi, Andrzejowi i Ewie Jackowskim za ogromną pomoc w opiece nad córeczką Natalią, podczas gdy ona spędzała wiele godzin nad pracą naukową. Natusi – za wytrwałość i zrozumienie dla pracy mamy, a także za tę dziecięcą ufność i wiarę, że wszystko się uda. Eliza dziękuje Rodzicom, Babci i Julce – pierwszym, niezwykle wspierają- cym czytelnikom, bez których ta, i każda inna praca, nie byłyby możliwe. Bartko- wi – za nieocenioną pomoc, cierpliwość i obecność.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Brzmienie Holocaustu. O reprezentacjach Zagłady w sztuce radiowej
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: