Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00455 011119 20691000 na godz. na dobę w sumie
Charakter prawny i funkcja poboru podatku przez płatnika w szczególności w świetle art. 84 i 31 ust. 3 Konstytucji - ebook/pdf
Charakter prawny i funkcja poboru podatku przez płatnika w szczególności w świetle art. 84 i 31 ust. 3 Konstytucji - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 235
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-307-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Monografia dotyczy istoty i charakteru prawnego obowiązków płatniczych. Mimo iż instytucji płatnika poświęcono w doktrynie wiele uwagi, poza zakresem zainteresowania nauki prawa podatkowego pozostała kwestia swobody, a wręcz dowolności ustawodawcy w nakładaniu obowiązków płatniczych na kolejne kategorie podmiotów czy też kwestie uciążliwości obowiązków płatnika oraz „stopnia” dolegliwości jego odpowiedzialności. Nie dostrzegano, że obecnie pozycja płatnika jest w istocie zrównana z pozycją podatnika, choć ich obowiązki na gruncie art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i przedmiot odpowiedzialności są inne. Doniosłość tych kwestii - w powiązaniu z powszechnością i powtarzalnością powstawania obowiązków płatnika - uzasadniały podjęcie nowych badań instytucji płatnika.

Publikacja jest adresowana nie tylko do pracodawców, podmiotów wypłacających należności podlegające opodatkowaniu PIT i CIT, notariuszy, organów egzekucyjnych, komorników sądowych, lecz także do doradców podatkowych, adwokatów i radców prawnych prowadzących sprawy związane z wykonywaniem obowiązków płatniczych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Magdalena Budziarek – Uniwersytet Łódzki, Wydział Prawa i Administracji Katedra Prawa Finansowego, 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 8/12 RECENZENT Krystyna Sawicka REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Joanna Balcerak SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/Mattz90 © Copyright by Magdalena Budziarek, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08506.18.0.M Ark. wyd. 16,0; ark. druk. 14,625 ISBN 978-83-8142-306-9 e-ISBN 978-83-8142-307-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wprowadzenie Rozdział 1 Geneza i ewolucja instytucji płatnika 1.1. Poborca i dzierżawca podatkowy jako poprzednicy instytucji płatnika 1.2. Wprowadzenie nowoczesnej instytucji płatnika do systemu prawa polskiego (do 1997 r.) Rozdział 2 Instytucje prawne realizujące funkcje płatnika w wybranych państwach 2.1. Rozwiązania prawne w zakresie kształtowania instytucji spełniających funkcje płatnika 2.2. Zakres wykorzystywania instytucji spełniających funkcje płatnika w wybranych w rozumieniu prawa polskiego państwach 7 15 15 27 41 41 55 63 63 70 76 87 87 94 103 103 115 137 Rozdział 3 Cechy i istota obowiązków płatnika wynikające z regulacji ustawowych (determinanty ustawowe statusu płatnika) 3.1. Definicja ustawowa płatnika a jego obowiązki wynikające z tejże definicji 3.2. Odrębność obowiązków płatnika w porównaniu z obowiązkami podatnika w świetle regulacji ustawowej (na poziomie ustawowym) 3.3. Odrębność ustawowego statusu płatnika w porównaniu z pozycją organu podatkowego 3.4. Relacje między zobowiązaniem płatniczym a zobowiązaniem podatkowym 3.4.1. Poglądy doktryny i orzecznictwa w przedmiocie istnienia zobowiązania płatni- czego oraz elementów konstrukcji tego stosunku prawnego 3.4.2. Odrębność i niesamoistność zobowiązania płatniczego względem zobowiąza- nia podatkowego Rozdział 4 Konstytucyjne uwarunkowania nakładania i kształtowania obowiązków płatniczych 4.1. Obowiązki płatnika jako niedaninowy ciężar i świadczenie publiczne 4.2. Proporcjonalność nakładania obowiązków płatniczych w rozumieniu art. 31 ust. 3 Konstytucji 4.3. Kształtowanie statusu płatnika w świetle regulacji konstytucyjnych 6 Spis treści Rozdział 5 Wykonywanie obowiązków płatnika i ich egzekwowanie w systemie prawa polskiego 5.1. Rozwiązania prawne w zakresie stanowienia obowiązków płatnika w polskiej Ordynacji podatkowej 5.2. Nakaz odpowiedniego stosowania przepisów dotyczących wykonywania obowiązków podatnika do obowiązków płatnika Zakończenie Bibliografia Wykaz aktów prawnych Wykaz orzecznictwa Inne źródła 159 159 167 185 213 223 227 233 Wprowadzenie Praca jest poświęcona charakterowi prawnemu i funkcji poboru podatku przez płatnika (w szczególności w świetle art. 84 i 31 ust. 3 Konstytucji1). Instytucja płat- nika została uregulowana w ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatko- wa2. Podstawowe znaczenie w tym zakresie ma art. 8 o.p., w którym ustawodawca zdefiniował płatnika jako osobę fizyczną, osobę prawną lub jednostkę organiza- cyjną niemającą osobowości prawnej, obowiązaną na podstawie przepisów prawa podatkowego do obliczenia i pobrania od podatnika podatku oraz wpłacenia go we właściwym terminie organowi podatkowemu. Takie uregulowanie obowiązków i pozycji płatnika jest uznawane w polskiej doktrynie i orzecznictwie za oczywiste, bezdyskusyjne. Ani zakres obowiązków składających się na istotę instytucji płatnika, ani skutki prawne takiego uregulo- wania nie są w związku z tym analizowane z punktu widzenia konieczności ich nakładania. Za oczywiste uznawane jest to, że funkcja płatnika zawsze musi się składać z obowiązku obliczenia, pobrania i wpłacenia (odprowadzenia) podatku organowi podatkowemu. Takie podejście ogranicza pole badawcze w odniesieniu do obowiązków, mających tak wielkie znaczenie prawne, polityczne i ekonomicz- ne w warunkach demokratycznego państwa prawnego oraz liberalnej gospodarki, a będących zarazem powszechnym i stałym ciężarem publicznym. Wydaje się, że podejście to utrudniało dotychczas określenie w nauce istoty relacji między obowiązkami podatnika a obowiązkami płatnika, również z tego względu, że definicja płatnika ‒ zawarta w art. 8 o.p. ‒ jest traktowana jako tzw. pojęcie zastane, czyli ugruntowane w doktrynie, poparte orzecznictwem sądowym oraz w pełni akceptowane społecznie. Tymczasem istota i zakres obowiązków płatnika oraz skutki prawne takiego określenia cech konstytutywnych wymagają analizy teoretycznoprawnej i konstytucyjnej; żadnego bowiem obowiązku obywa- telskiego, w tym obowiązku, o którym mowa w art. 84 Konstytucji, nie można z góry uznać za bezdyskusyjny, oczywisty i naturalny, jeśli chodzi o zakres, sposób nakładania oraz skutki prawne jego niewypełnienia. Stąd też należało przyjąć, że 1 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dz.U. z 1997 r., nr 78, poz. 483; dalej: Konstytucja. 2 Dz.U. z 2018 r., poz. 800 t.j.; dalej: o.p. lub ustawa Ordynacja podatkowa. 8 istota funkcji płatnika oraz charakter prawny obowiązków płatniczych nie były, jak dotąd, poddane kompleksowej analizie krytycznej z punktu widzenia konieczno- ści ich występowania, chociaż instytucji tej poświęcono trzy opracowania, w tym jedno całościowe3, a także była ona analizowana w licznych artykułach, komenta- rzach i glosach. Kompleksową analizą istoty funkcji płatnika, istoty oraz funkcji wynagrodzenia płatniczego, skutkami prawnymi nakazu odpowiedniego stosowa- nia przepisów dotyczących podatku do należności płatnika lub przypadających od niego, nie zajęły się również sądy administracyjne – mimo bogatego orzecznictwa zapadłego na tle art. 8 o.p. oraz innych przepisów ustawy Ordynacja podatkowa, odnoszących się do płatnika. Obowiązki płatnicze w aktualnym stanie prawnym ciążą na szerokim kręgu podmiotów: na pracodawcach, podmiotach wypłacających należności podlegające opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych4 i osób prawnych5, notariuszach w zakresie podatku od spadków i darowizn6 oraz podatku od czyn- ności cywilnoprawnych7, na organach egzekucyjnych i komornikach sądowych w zakresie podatku od towarów i usług8 oraz podatku akcyzowego9, a także na podmiotach urządzających turniej gry w pokera w zakresie podatku od gier10. Tak szeroko ujęty zakres podmiotowo-przedmiotowy funkcji płatnika, nakła- danej na różnorodne kategorie podmiotów wraz ze zróżnicowanymi konstruk- cjami materialnoprawnymi podatków (co wiąże się z mniejszym lub większym stopniem komplikacji samego obliczenia płatniczego) powoduje, że określenie tej funkcji i ustalenie adekwatnego zakresu jego obowiązków stanowi nie tylko jedno z najważniejszych zagadnień nie tylko prawnych, lecz także ustrojowych ‒ z punk- tu widzenia zachowania właściwej relacji między podatnikami a płatnikami oraz 3 B. Brzeziński, Pozycja prawna płatnika podatku w świetle Ordynacji podatkowej, [w:] Księga pamiątkowa ku czci Docenta Eligiusza Drgasa, Dom Organizatora, Toruń 1998; J. Rusek, In- stytucja płatnika w prawie polskim, CH Beck, Warszawa 2007; E. Małecka-Ziembińska, Prawa i obowiązki płatnika w świetle Ordynacji podatkowej, [w:] Ordynacja podatkowa w teorii i prak- tyce, red. B. Kucia-Guściora, M. Münnich, L. Bielecki, A. Krukowski, Wydawnictwo Katolickie- go Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2008. 4 Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, Dz.U. z 2018 r., 5 Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych, Dz.U. z 2018 r., 6 Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, Dz.U. z 2018 r., poz. 644 t.j.; 7 Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych, Dz.U. z 2017 r., poz. 1150 t.j.; dalej: ustawa o pcc. 8 Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług, Dz.U. z 2017 r., poz. 1221 t.j.; poz. 200 t.j.; dalej: ustawa o pit. poz. 1036 t.j.; dalej: ustawa o cit. dalej: ustawa o psp. 9 Ustawa z dnia 6 grudnia 2008 r. o podatku akcyzowym, Dz.U. z 2018 r., poz. 1036 t.j.; 10 Ustawa z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych, Dz.U. z 2018 r., poz. 165 t.j.; dalej: ustawa o vat. dalej: ustawa o akc. dalej: ustawa o grach. Wprowadzenie 9 z punktu widzenia wolnej gospodarki rynkowej, w której obciążanie tylko niektó- rych kategorii podmiotów obowiązkami płatniczymi może je stawiać w gorszej sytuacji rynkowej od innych, podobnych do nich, uczestników obrotu. Mimo że badania koncentrują się wokół instytucji płatnika, niniejsze opraco- wanie nie jest tylko i przede wszystkim pracą dogmatycznoprawną. Określenie funkcji poboru płatniczego oraz wyznaczenie cech konstytutywnych tej instytu- cji wymagało przejścia od metody dogmatycznoprawnej, czyli opartej na analizie rozumienia i stosowania art. 8 o.p., do badań o charakterze teoretycznoprawnym nad istotą i charakterem prawnym obowiązków płatniczych w kontekście innych obowiązków względem państwa lub innych związków publicznoprawnych. Analiza teoretycznoprawna obowiązków płatnika musiała zostać także doko- nana w połączeniu z analizą ustrojowej pozycji płatnika. To zaś z kolei w sposób naturalny „zmuszało” do skierowania rozważań także w kierunku aspektów kon- stytucyjnych nakładania obowiązków płatniczych. Rozważania teoretycznoprawne należało również uzupełnić analizą historyczno- prawną, prawnoporównawczą oraz dogmatycznoprawną. Ustalenia w przedmiocie cech konstytutywnych instytucji płatnika poszerzone zostały o badania tych cech na podstawie genezy instytucji płatnika w polskim systemie prawa, z uwzględnieniem instytucji odpowiadających funkcji płatnika w innych państwach. Potrzeba zastosowania w pracy metody dogmatycznoprawnej wynika nato- miast z konieczności ustalenia znaczenia niektórych terminów niezdefiniowanych ustawowo, lecz powszechnie używanych i stosowanych. Ich rozumienie można ustalić przeprowadzając badanie dogmatycznoprawne przepisów ustawy Ordy- nacja podatkowa, wsparte analizą orzecznictwa organów podatkowych i sądów. Przykładem w tym zakresie jest ustalenie znaczenia terminu „należności płatnika”, używanego zamiennie przez ustawodawcę z terminem „należności przypadające od płatnika/płatników” na określenie należności, do których stosuje się w sposób odpowiedni przepisy o podatku. Tak więc analiza teoretycznoprawna musiała być uzupełniona i pogłębiona przez analizę dogmatycznoprawną rozumienia i stoso- wania przepisów odnoszących się do płatników. Praca ma zatem przede wszystkim charakter teoretycznoprawny. Jej celem jest ustalenie, jakie cechy konstytutywne określają instytucję płatnika w zakresie pobo- ru podatków (danin) od podatnika, a co za tym idzie – odróżnienie obowiązków płatnika od innych ciężarów i świadczeń publicznych oraz określenie właściwej relacji między obowiązkami podatnika a obowiązkami płatnika. Tym samym rozważania koncentrują się na określeniu granic nakładania tego rodzaju ciężarów i świadczeń publicznych na różnorodne kategorie podmiotów, tak, by zakres obowiązków był odpowiedni dla zapewnienia skutecznego i efek- tywnego poboru oraz by chronił interes podmiotów obciążonych tym ciężarem w zakresie, w jakim nie był on niezbędny dla realizacji pierwszego celu. Teoretycznoprawne badanie cech tożsamościowych instytucji płatnika łączyło się z pewnym założeniem wstępnym, przyjętym dla potrzeb pracy. W państwie Wprowadzenie 10 prawnym interes publiczny polegający na zapewnieniu skutecznego, terminowego i efektywnego gromadzenia podatków lub innych danin publicznych nie powinien pozostawać w sprzeczności z interesem indywidualnym poszczególnych kategorii podmiotów, obciążonych obowiązkami płatniczymi. Dlatego też odpowiedniość (właściwość) oraz proporcjonalność (adekwatność) w rozumieniu art. 31 ust. 3 Konstytucji w nakładaniu tego rodzaju ciężarów i świadczeń publicznych w pań- stwie prawnym została przyjęta jako założenie wstępne pracy. Biorąc pod uwagę powyższe względy, rozważania koncentrują się najpierw na cechach oraz istocie obowiązków płatnika. Weryfikacji wymagało określenie, czy cechy obliczenia, pobrania i wpłacenia podatku wynikają wyłącznie z regulacji rangi ustawowej, czy też przesądzone są również na poziomie konstytucyjnym. Analiza teoretycznoprawna była z kolei niezbędna do ustalenia cech konstytutyw- nych instytucji płatnika, a więc cech, bez których instytucja ta nie zachowałaby swej tożsamości. To zaś oznaczało konieczność wyznaczenia nie tylko teoretycz- noprawnej granicy nie tylko pomiędzy obowiązkami płatnika i podatnika, lecz także pomiędzy obowiązkami płatnika i podmiotów zobowiązanych do ponosze- nia innych niedaninowych ciężarów i świadczeń publicznych w rozumieniu art. 84 Konstytucji. Należy jednak podkreślić, że analiza konstytucyjnoprawna istoty i charakteru prawnego funkcji płatnika jest ściśle zdeterminowana pierwszoplanowym zada- niem pracy – tj. ustaleniem teoretycznoprawnym, kim jest płatnik i jak dalece jego funkcje są niezbędne dla państwa. Stąd też praca nie jest w pierwszym rzędzie kon- stytucyjnoprawna, lecz teoretycznoprawna i dla tych właśnie celów niezbędne było odwołanie się do art. 84 i 31 ust. 3 Konstytucji. Przepisy te bowiem współkształtują cechy tożsamościowe funkcji płatnika. Takie wyznaczenie płaszczyzny badawczej znalazło odzwierciedlenie w jej tytule za sprawą użycia zwrotu „[…] w szczególno- ści w świetle art. 84 i 31 ust. 3 Konstytucji”, jak i w jej układzie. Przyjmowany zazwyczaj układ badań instytucji płatnika polega na omówieniu po kolei oraz w sposób odrębny następujących zagadnień: definicji płatnika, wy- nagrodzenia płatnika, zapłaty należności od niego przypadających oraz skutków nieterminowej ich zapłaty, zabezpieczenia należności przypadających od płatnika, nadpłaty należności przypadających od płatnika, wygasania zobowiązań płatnika oraz innych praw i obowiązków płatnika. Przedmiotem odrębnych badań jest pro- blematyka odpowiedzialności płatnika na gruncie ustawy Ordynacja podatkowa. Niejako na uboczu powyższych rozważań pozostaje wówczas sam charakter praw- ny instytucji płatnika. Nie kwestionując zasadności przeprowadzania badań instytucji płatnika w przedstawionym ujęciu, należy jednak zauważyć, że taki ich układ przypisuje prawom i obowiązkom płatnika niejako treść zbliżoną do uprawnień i obowiąz- ków podatnika, przez co następuje niedopuszczalne konstytucyjnie zbliżenie tych dwóch różnych kategorii podmiotów. Wskazane względy wraz z przyjętymi hipo- tezami badawczymi przesądziły o strukturze pracy. Wprowadzenie 11 Rozdział pierwszy ma charakter historyczno-ewolucyjny i został poświęcony genezie oraz ewolucji instytucji płatnika na ziemiach polskich. Początkowo bada- nia koncentrują się na metodach wymiaru i poboru podatków stosowanych na zie- miach polskich (od X wieku do końca XIX wieku), co posłużyło określeniu genezy obowiązków płatniczych. Ustalono cechy charakteryzujące każdą z ówczesnych metod wymiaru i poboru podatku oraz oceniono, czy instytucja płatnika posiada cechy poborcy, czy też dzierżawcy podatkowego, jednej z dwu podstawowych ka- tegorii podmiotów egzekwujących podatki. Następnie przedstawiono współczesną instytucję płatnika, znaną polskiemu systemowi prawa podatkowego, począwszy od czasów II Rzeczpospolitej, aż do 1997 r., kiedy uchwalono obecnie obowiązują- cą ustawę Ordynacja podatkowa. Przedmiotem badań przeprowadzonych w drugim rozdziale pracy są instytu- cje prawne realizujące funkcje płatnika w porządkach prawnych innych państw. Analizą prawnoporównawczą objęto systemy podatkowe państw europejskich (Niemcy, Francja, Wielka Brytania, Irlandia, Włochy, Rosja) oraz państw po- zaeuropejskich (Australia, Japonia, Stany Zjednoczone). Analiza prawnoporów- nawcza umożliwiła określenie cech charakteryzujących instytucje stanowiące odpowiednik polskiej instytucji płatnika, funkcjonujące powszechnie w porząd- kach prawnych innych państw. Ustalenia koncentrują się początkowo na obo- wiązkach ciążących na podmiotach pełniących funkcje płatnicze oraz na przy- sługujących im uprawnieniach podatkowych. Przedmiotem analizy są również zasady odpowiedzialności majątkowej, związanej z niewykonaniem bądź też nieprawidłowym wykonaniem obowiązków polegających na obliczeniu, pobra- niu i wpłacie podatku. Rozdział drugi kończą rozważania dotyczące zakresu wy- korzystania metody poboru podatku przez płatnika w systemach podatkowych państw objętych badaniem. Determinanty ustawowe statusu płatnika zostały omówione w rozdziale trze- cim. Rozpoczyna go analiza definicji płatnika, zawartej w art. 8 o.p. oraz obowiąz- ków z niej wynikających. Następnie omówiono odrębność obowiązków płatnika i podatnika na poziomie ustawowym oraz odrębność ustawowego statusu płatnika w porównaniu z pozycją organu podatkowego. Ostatni z paragrafów tego rozdziału nieco odbiega swym charakterem od pozostałych. Jest poświęcony relacjom między zobowiązaniem płatniczym a zobowiązaniem podatkowym. Badania rozpoczyna przedstawienie (poparte analizą) poglądów doktryny i orzecznictwa w przedmio- cie istnienia zobowiązania płatniczego oraz elementów konstrukcji tego stosunku prawnego. Ustosunkowano się również do reprezentowanego w doktrynie poglą- du, zakładającego istnienie odrębnego od zobowiązania płatniczego i podatkowe- go stosunku prawnego, łączącego płatnika z podatnikiem. Rozważania te kończą się sformułowaniem oraz udowodnieniem tezy o odrębności i niesamoistności zo- bowiązania płatniczego względem zobowiązania podatkowego. W czwartym rozdziale pracy określono charakter prawny obowiązków płatni- czych w świetle art. 84 Konstytucji. Ze względu na założone cele, praca nie odnosi Wprowadzenie 12 się do innych niż obowiązki płatnicze niedaninowych ciężarów i świadczeń pu- blicznych w rozumieniu art. 84 Konstytucji. Dokonanie ustaleń w przedmiocie charakteru prawnego funkcji płatniczej oznacza konieczność przeprowadzenia oceny w zakresie zachowania przez ustawodawcę wymogów zasady proporcjonal- ności w nakładaniu obowiązków płatniczych w rozumieniu art. 31 ust. 3 Kon- stytucji. Przedmiotem ustaleń tego rozdziału jest również ocena konstytucyjności kształtowania obowiązków oraz uprawnień płatniczych. W ostatnim rozdziale pracy przeprowadzona została szczegółowa analiza przepi- sów ustawy Ordynacja podatkowa, wykorzystujących technikę regulacji, polegającą na zastosowaniu przez ustawodawcę odesłania „odpowiedniego stosowania” prze- pisów dotyczących podatku do należności płatnika lub należności przypadających od niego. Badania w tym zakresie przeprowadzono z punktu widzenia następującej w chwili upływu terminu płatności (o którym mowa w art. 47 § 4 o.p.) zmiany cha- rakteru zobowiązania płatniczego. Ich celem było określenie, czy możliwe jest sto- sowanie przepisów dotyczących podatnika względem płatnika w zakresie podatku pobranego, jeśli nie upłynął jeszcze termin jego wpłaty oraz w zakresie należności płatniczych, a więc należności odpowiadających kwocie podatku niepobranego bądź też pobranego, lecz niewpłaconego. Punktem wyjścia przeprowadzonych w tej ma- terii badań było ustalenie znaczenia terminów: „należności płatnika” i „należności przypadających od płatnika”. Rozważania w przedmiocie charakteru prawnego obowiązków płatniczych umożliwiły dokonanie oceny przepisów ustawy Ordynacja podatkowa, nakłada- jących obowiązki płatnicze oraz przyznających uprawnienia związane z tą funkcją z punktu widzenia wymagań wynikających z zasady proporcjonalności, o której mowa w art. 31 ust. 3 Konstytucji. Ich efektem jest również dokonanie oceny ja- kości i kompletności regulacji prawnej, zawartej w ustawie Ordynacja podatko- wa oraz sformułowanie wniosków de lege ferenda pod adresem poszczególnych jej przepisów, uwzględniających pierwotnie niepieniężny charakter obowiązków płatniczych, w rozumieniu art. 84 Konstytucji oraz pieniężny ich charakter po upływie terminu płatności, o którym mowa w art. 47 § 4 o.p. Jeżeli chodzi o aspekty techniczno-metodologiczne badań, to są one analogicz- ne jak we wszystkich pracach prawniczych. Badania w przedmiocie charakteru prawnego obowiązków płatniczych przeprowadzone zostały na podstawie analizy przepisów Konstytucji oraz ustawy Ordynacja podatkowa według stanu obowią- zującego na dzień 1 sierpnia 2018 r.; ich zakresem objęte zostały również przepisy materialnego prawa podatkowego, o ile ich analiza była konieczna dla określenia charakteru prawnego funkcji płatnika. Prace badawcze uzupełniono analizą usta- leń doktryny polskiego prawa podatkowego, dotyczących instytucji płatnika oraz prawa konstytucyjnego i administracyjnego w zakresie niezbędnym dla udowod- nienia założonych tez badawczych. Zarówno analiza dogmatycznoprawna, jak i rozważania teoretycznoprawne wy- magały szerokiej prezentacji orzecznictwa sądów administracyjnych oraz Trybu- Wprowadzenie 13 nału Konstytucyjnego, dotyczącego funkcji płatniczej. Przeprowadzone rozważa- nia uzupełniono wybranym orzecznictwem sądów powszechnych w przedmiocie bezpodstawnego wzbogacenia podatnika kosztem majątku płatnika. Prezentacja aktów stosowania prawa umożliwiła rzeczywiste poznanie funkcjonowania insty- tucji płatnika w praktyce oraz pozwoliła dowieźć istnienia wątpliwości interpre- tacyjnych, z jakimi spotykają się podmioty stosujące przepisy prawa, z których wynikają obowiązki i uprawnienia płatnika. Badania o charakterze ewolucyjno-historycznym oparto z kolei na ustaleniach historyków prawa w zakresie metod wymiaru i poboru podatku, stosowanych na ziemiach polskich od czasów państwa patrymonialnego do czasów rozbiorów Pań- stwa Polskiego włącznie, a następnie na przepisach szeroko rozumianego prawa podatkowego odnoszącego się do instytucji płatnika, obowiązującego od początku XX wieku aż do 1997 r., uzupełnionych ustaleniami doktryny oraz orzecznictwem sądowym, zapadłym na ich tle. Analizie porównawczej poddano natomiast lite- raturę obcojęzyczną wraz z przepisami właściwymi każdemu z badanych państw (tłumaczenie własne z anglojęzycznych wersji aktów prawnych). Głównym celem badawczym pracy jest ustalenie cech konstytutywnych insty- tucji płatnika oraz odpowiednie (adekwatne) usytuowanie obowiązków płatnika w stosunku do obowiązków podatnika. Wprowadzenie Rozdział 1 Geneza i ewolucja instytucji płatnika 1.1. Poborca i dzierżawca podatkowy jako poprzednicy instytucji płatnika Nałożenie na początku XX wieku obowiązku obliczenia, pobrania od podatni- ka podatku oraz jego wpłaty na określone podmioty, przez co stały się one jedną z kategorii podmiotów wymierzających oraz gromadzących należności podatko- we, rodzi pytanie o genezę obowiązków płatnika1. Innymi słowy ustalić należy, czy wykonywanie przez płatnika ciążących na nim obowiązków stanowiło nową, ukształtowaną w okresie II Rzeczpospolitej metodę wymiaru i poboru podatku, czy było kontynuacją innej metody stosowanej w przeszłości na ziemiach polskich celem gromadzenia należności podatkowych, czy też, być może, metoda ta po- wstała z jednej bądź też z wielu metod stosowanych do końca XIX wieku i przejęła od nich niektóre ich cechy. Na ziemiach polskich ‒ począwszy od okresu monarchii patrymonialnej, a skończywszy na ostatnich latach istnienia Państwa Polskiego ‒ stosowano, co do zasady, dwie metody gromadzenia należności podatkowych: pobór przez organy administracji skarbowej oraz dzierżawę2 źródeł dochodów skarbowych3. Oprócz 2 1 Współcześnie używany termin „płatnik” na określenie podmiotu zobowiązanego do oblicza- nia podatków, pobierania ich i wpłacania organom podatkowym w okresie II Rzeczpospolitej posiadał inne znaczenie; służył określeniu podmiotów, na których ciążył obowiązek podat- kowy. Dla zachowania przejrzystości tekstu terminy „płatnik” oraz „podatnik” używane będą w aktualnym ich znaczeniu. Inną nazwą stosowaną w celu określenia tej formy wybierania podatków jest termin „le- asing podatkowy”. Zob. F. H. M. Grapperhaus, Opowieści podatkowe Drugiego Millenium. Opodatkowanie w Europie (1000–2000), Stanach Zjednoczonych Ameryki (1765–1801) i Indiach (1526–1709), przeł. J. Głuchowski, Dom Organizatora, Toruń 2010, s. 64. 3 W doktrynie brak jakichkolwiek informacji o wydzierżawianiu źródeł dochodów skarbowych w Księstwie Warszawskim; metoda ta była stosowana w Królestwie Polskim oraz w zaborze pruskim. Więcej na ten temat: W. Saletra, Administracja skarbowa Księstwa Warszawskiego 16 tych metod pobór danin publicznych następował również za pośrednictwem in- nych podmiotów niż poborca i dzierżawca, przy czym ze względu na częste zmiany w przedmiocie stosowania wskazanych metod oraz marginalny ich zakres wzglę- dem podstawowych metod pozostaną one poza zasięgiem naszego zainteresowa- nia4. Badania dotyczące genezy instytucji płatnika wykorzystają zatem porównanie jego pozycji prawnej z pozycją poborcy oraz dzierżawcy5, mimo że w początko- wym okresie istnienia II Rzeczpospolitej płatnik „współistniał obok” dzierżawcy. Nie można jednak wykluczyć, że instytucja ta powstała na kanwie instytucji dzier- żawcy podatków, przejmując od niej pewne jej cechy. Za cechy konstytutywne współczesnej instytucji płatnika uznać należy status ustrojowy podmiotu pełniącego funkcję płatnika (a więc jego odrębność od orga- nu podatkowego), zakres obowiązków ciążących na tym podmiocie (polegających na obliczeniu, pobraniu i wpłacie podatku organowi podatkowemu), przymusowy charakter obowiązków płatniczych (będący konsekwencją ich publicznoprawnego charakteru), odpłatność funkcji płatniczej, zasady odpowiedzialności za niewyko- nanie tych obowiązków, prawo do roszczenia regresowego wobec podatnika oraz do uzyskania interpretacji przepisów prawa podatkowego. Odnosząc się do pierwszej ze wskazanych cech – statusu ustrojowego płatnika – wskazać należy, że płatnik nie był i nie jest organem podatkowym, a więc znaj- duje się poza strukturą urzędniczą. Status organu administracji skarbowej przy- sługiwał natomiast poborcy podatkowemu. Poborcy (tributarii) byli urzędnikami niższego szczebla, podporządkowanymi kasztelanom (castellanus), zwanymi rów- nież komesami lub żupanami (palatinus), zarządzającymi grodami okresu monar- chii patrymonialnej6. Od przełomu XIV i XV wieku obowiązek poboru podatków należał do specjalnych poborców wyznaczanych przez sejm7. Organami admini- (1807–1815) i Królestwa Polskiego (1815–1830), [w:] Z dziejów skarbowości w Polsce od XVII do XX wieku, red. W. Saletra, Wyższa Szkoła Handlowa w Kielcach, Kielce 2002; Historia państwa i prawa Polski. Tom III od rozbiorów do uwłaszczenia, red. J. Bardach, M. Senkowska-Głuck, PWN, Warszawa 1981. 4 Poborem danin publicznych zajmowali się przykładowo również setnicy, mincerze, komornicy (okres monarchii patrymonialnej), oddziały wojskowe, pisarze skarbowi, staro- stowie grodowi (w okresie Rzeczpospolitej szlacheckiej), pisarze komór celnych, komisarze, czyli obywatele wybrani przez Sejm do ściągnięcia ofiary wieczystej (pod koniec XVII w.), bur- mistrze, wójtowie, sołtysi i ławnicy (w Królestwie Polskim). 5 W przypadku wydzierżawienia źródła dochodu skarbowego, poboru podatku de facto nie dokonywał dzierżawca, lecz powołany przez niego poborca. Na potrzeby niniejszych badań wprowadzono uproszczenie w tym zakresie, polegające na przyjęciu, że pobór podatku nale- żał do obowiązków dzierżawcy, z którego pozycją prawną porównano pozycję płatnika. 6 Więcej na ten temat: K. Modzelewski, Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego (X–XIII wiek), Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Wrocław 1975, s. 150–175. 7 J. Bardach, Historia państwa i prawa Polski. Tom I do połowy XV wieku, PWN, Warszawa 1965, s. 458. Geneza i ewolucja instytucji płatnika 17 stracji skarbowej szczebla lokalnego byli również poborcy okresu Rzeczpospolitej szlacheckiej, monarchii konstytucyjnej oraz okresu reform sejmu konwokacyjne- go. Ich status nie ulegał zmianom w dobie zaborów. Pobór podatków na terenie Księstwa Warszawskiego należał – co do zasady – do poborców, którzy początkowo wraz z innymi urzędnikami (inspektorami po- datkowymi, kontrolerami i sekretarzami) tworzyli dyrekcje skarbowe8. Obliczanie i pobór podatków państwowych w Królestwie Polskim należał z kolei do inspektorów podatkowych izb skarbowych (podatnoj inspiektor). Urzędnicy ci, wraz ze swymi pomocnikami, znajdowali się w bezpośrednim kontakcie z podatnikami9. Na terenie ziem polskich włączonych do Prus (z wyjątkiem terenu Prus No- wowschodnich) sprawy podatkowe, w tym ściąganie podatków, podlegało władzy landrata, będącego urzędnikiem wykonawczym organów sprawujących władzę policyjno-finansową, określanych mianem kamer wojny i domen (Kriegs-und- -Domänenkammer)10. W praktyce jednak egzekucja podatków stanowiła obowią- zek innych urzędników prowincji – poborców podatkowych11. Urząd poborcy podatkowego nie występował we wszystkich prowincjach pań- stwa pruskiego. Jak podkreśla J. A. Goclon, w ukształtowanej według odmiennych zasad administracji skarbowej Prus Nowowschodnich, funkcje poborcy przejęte zostały przez radcę powiatowego, nazywanego również pierwszym rendantem kasy powiatowej (erster Rendant der Kreiskasse)12. Uzyskanie statusu urzędnika przez osobę powołaną na urząd poborcy nie na- stępowało z chwilą jej wyboru, lecz z chwilą spełnienia dodatkowych warunków: złożenia przysięgi13 oraz – począwszy od II poł. XVIII wieku – złożenia kaucji lub poręczenia14. Niespełnienie tych obowiązków bądź nieprawidłowe ich speł- 8 W. Saletra, Administracja…, s. 33. 9 Administracya rosyjska w Królestwie Polskiem, Wiedeń 1915, s. 21. 10 Zespoleniu spraw wojskowych i administracji skarbowej z zarządem domen państwowych na szczeblu prowincjonalnym towarzyszyły przeobrażenia na szczeblu centralnym. W 1723 r. powołano w Berlinie Naczelne Dyrektorium Finansów, Wojny i Domen (General Ober-Finanz- -Kriegs und Domanem-Direktorium), nazywane również Generalnym Dyrektorium (Generaldi- rektoruim). Zob. Historia…, s. 47. 11 F. Koneczny, Dzieje administracji w Polsce w zarysie, Szkoła Policji Państwowej, Wilno 1924, s. 288. 12 J. A. Goclon, Polska na królu pruskim zdobyta. Ustrój, administracja i sądownictwo doby Komi- sji Rządzącej w 1807 roku, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2002, s. 29. Odmienną tezę wysuwa J. Wąsicki, którego zdaniem poborca podatkowy (Kreisausreuter) był jednym z urzędników prowincji, istniejącym obok landrata (Kreisrat) i radcy powiatowego. J. Wąsicki, Ziemie polskie pod zaborem pruskim, Prusy Nowowschodnie 1795–1806, PAN, Po- znań 1963, s. 182. 13 R. Rybarski, Skarbowość Polski w dobie rozbiorów, Nakład Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków 1937, s. 77. 14 T. Korzon, Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta (1764–1795). Badania historyczne ze stanowiska ekonomicznego i administracyjnego, t. III, L. Zwoliński i sp., T. Paprocki i sp., Warszawa–Kraków 1897, s. 142. Poborca i dzierżawca podatkowy jako poprzednicy instytucji płatnika 18 nienie (np. złożenie kaucji lub poręczenia w zaniżonej dla danego urzędu wyso- kości) uniemożliwiało pełnienie urzędu poborcy15. Poza strukturą urzędniczą znajdowali się natomiast dzierżawcy źródeł docho- dów skarbowych. Dzierżawca był osobą prywatną i nie stawał się urzędnikiem skarbowym w wyniku wybrania przez podskarbiego na dzierżawcę. Zasady po- wyższej nie naruszała praktyka wydzierżawiana podatków urzędnikom ziemskim (np. pisarzom skarbowym czy skarbnym)16. Dzierżawca nie był urzędnikiem skar- bowym, mimo że na mocy kontraktu dzierżawnego (poza prawem do eksploatacji danego dochodu) uzyskiwał również pewne prawa administracyjne. W wyniku zawarcia kontraktu dzierżawca otrzymywał prawo tworzenia własnego aparatu ad- ministracyjnego, np. zakładania i zwijana komór celnych, mianowania pisarzy lub poborców. Wymagane było ponadto zobowiązanie się podskarbiego do udziele- nia dzierżawcy wszelkiej pomocy w wykonywaniu kontraktu17. Przyznanie takich uprawnień nie oznaczało jednak, że dzierżawca stawał się, z chwilą zawarcia kon- traktu, urzędnikiem skarbowym. Wskazanej zasady nie zmieniała również ‒ niekiedy bardzo silna ‒ pozycja dzierżawcy wyposażonego w znaczne uprawnienia związane z poborem podat- ków. Problem ten dotyczył w większym stopniu modelu dzierżawy podatkowej, występującego we Francji, w mniejszym zaś Rzeczpospolitej szlacheckiej. „Leasin- gobiorcy”, jak to określa F. H. M. Grapperhaus, stanowili, po armii i marynarce, najliczniejszą grupą pracowniczą XVII-wiecznej Francji. Większość powołanych przez nich poborców była uzbrojona i umundurowana. Przysługiwało im pra- wo wstępu do każdego domu i przeszukania go w razie podejrzeń, a także prawo konfiskaty każdego dobra, które wzbudziło ich wątpliwość. Działający w imieniu dzierżawcy poborcy stanowili więc swoistą organizację paramilitarną; byli „pań- stwem w państwie”18. Z obowiązków ciążących na płatniku wynika, że jest nim podmiot znajdujący się poza strukturą urzędniczą, zobowiązany do przekazania organowi finansowe- mu (podatkowemu) podatku uprzednio przez siebie obliczonego oraz pobranego od podatnika. Powyższego przekazania podatku administracji skarbowej przez podmiot niebędący urzędnikiem skarbowym nie dokonywał poborca ze wzglę- du na posiadany przez niego status ustrojowy. Poborca, sam będąc terenowym urzędnikiem skarbowym, był zobowiązany do przekazywania pobranych należ- ności innemu urzędnikowi. W okresie Rzeczpospolitej szlacheckiej zebrane kwoty poborca oddawał – początkowo – pisarzom skarbowym, którzy objeżdżając kraj 15 Za: A. Pawiński, Skarbowość w Polsce i jej dzieje za Stefana Batorego, Księgarnia Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1881, s. 256; T. Korzon, Wewnętrzne dzieje…, s. 142. 16 Za: A. Filipczak-Kocur, Skarbowość Rzeczypospolitej 1587–1648, Wydawnictwo Sejmowe, War- szawa 2006, s. 255. 17 Za: R. Rybarski, Skarb i pieniądz za Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana III, Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Warszawa 1935, s. 42. 18 F. H. M. Grapperhaus, Opowieści…, s. 64. Geneza i ewolucja instytucji płatnika 19 i zwozili podatki do skarbu zarządzanego przez podskarbiego. Z czasem zebrane przez niego podatki przekazywano szafarzom bądź też odwożono je na miejsce oznaczone w konstytucji sejmu (np. komisja zapłaty wojsku)19. Przekazanie pobranego od podatnika podatku organom administracji skarbo- wej nie stanowiło również obowiązku charakteryzującego dzierżawcę, mimo że znajdował się on poza strukturą urzędniczą. Dzierżawca nie był bowiem zobo- wiązany do przekazania podatku pobranego, lecz do zapłaty czynszu dzierżawne- go, którym nie musiała być część kwoty podatku przez niego wyegzekwowanego. W praktyce dzierżawcy dokonywali wpłat czynszu dzierżawnego lub też pewnej jego części „z góry”, a więc przez wyegzekwowaniem podatków20. Zakres obowiązków ciążących na poborcach oraz dzierżawcach, związanych z poborem podatków – w przeciwieństwie do obowiązków płatniczych, polegają- cych na obliczeniu, pobraniu i wpłacie podatku – nie przesądzał o uzyskaniu przez dany podmiot właściwego statusu. Płatnikiem jest podmiot, na który przepisy pra- wa nakładają obowiązek obliczenia, pobrania i wpłaty podatku organowi podatko- wemu. Obowiązki płatnicze mają charakter przymusowy, a podmiot zobowiązany do ich wykonania nie może się ich zrzec. Status poborcy, jak i dzierżawcy, uzyski- wał natomiast – odpowiednio – podmiot powołany na to stanowisko bądź też ten, z którym zawarto kontrakt dzierżawny. Tym samym to nie zakres nałożonych na dany podmiot obowiązków decydował o uzyskaniu statusu poborcy lub dzierżaw- cy, lecz akt powołania na poborcę bądź też zawarty kontrakt dzierżawny. Procedura powoływania danej osoby na stanowisko poborcy, dotycząca wy- dzierżawienia danego źródła dochodów skarbowych, była odmienna od za- sad nakładania obowiązków płatniczych. Różnice dotyczą zarówno podmiotu uprawnionego do powierzenia funkcji poborcy21 lub wydzierżawienia źródła dochodów skarbowych22 danej osobie, podstawy prawnej pełnienia każdej z tych funkcji, jak i przebiegu tej procedury. Odmienności powyższe są konsekwen- cją tego, że sposób powoływania na urząd poborcy lub dzierżawcy był powią- zany z ówczesnym ustrojem politycznym i skarbowym Państwa Polskiego, któ- ry – z jednej strony – był inny niż ustrój obowiązujący w XX-wiecznej Polsce, a z  drugiej – na przestrzeni wieków podlegał wielu przemianom. W związku z tym, mimo że szczegółowe dokonywanie porównania procedury wyboru po- 19 Pojawienie się w 1503 r. urzędu szafarza, czyli urzędnika zobowiązanego do odbioru od po- borców pieniędzy poborowych i sprawowania pieczy nad odpowiednim ich zużyciem, sta- nowiło przejaw braku zaufania szlachty względem – zależnego od króla – podskarbiego oraz obawy o przeznaczenie poborów. Zob. A. Pawiński, Skarbowość…, s. 262. 20 Za: A. Filipczak-Kocur, Skarbowość…, s. 61. 21 W początkowym okresie I Rzeczpospolitej poborcy mianowani byli przez sejmiki, od 1703 r. przez podskarbiego; w okresie monarchii konstytucyjnej prawo to przysługiwało Komisjom Skarbowym, na terenie Prus Królewskich – królowi, a w zakresie poboru podatków miejskich – gminom miejskim. 22 Decyzję w tym zakresie podejmował podskarbi. Poborca i dzierżawca podatkowy jako poprzednicy instytucji płatnika 20 borcy lub dzierżawcy z zasadami nakładania obowiązków płatniczych nie jest ce- lowe, to jednak nie wyklucza sformułowania wniosków o charakterze ogólnym. Należy zauważyć, że funkcja poborcy oraz dzierżawcy była dobrowolna. Oso- by prywatne powoływano na urząd poborcy spośród osób zainteresowanych peł- nieniem tej funkcji ze względu na wiążące się z nią wynagrodzenie (o czym mowa później). W marginalnym zakresie, gdy brakowało chętnych do pełnienia funkcji poborczych, poborca był wyznaczany23. Dopuszczalna była również możliwość od- sprzedania urzędu osobie trzeciej bądź przekazania go na rzecz zstępnego (syna)24. Dobrowolność charakteryzuje również zasady powoływania dzierżawców po- datkowych. Funkcja ta, ze względu na swą „dochodowość”, była bardzo pożądana dla osoby sprawującej. Dlatego też w oczekiwaniu na zawarcie kontraktu dzierżaw- nego tworzyły się niekiedy kolejki chętnych ekspektantów25, co stanowiło źródło wielu konfliktów z tym zawiązanych26. Dzierżawca nie dokonywał wpłaty podatku, który został mu oddany w dzierżawę, do skarbu. Ciążył na nim natomiast obowią- zek zapłaty czynszu dzierżawnego w wysokości ustalonej przez podskarbiego. Wy- sokość czynszu w dużej mierze zależała od rękawicznego, płaconego przez dzier- żawcę na rzecz podskarbiego. Między tymi należnościami istniała silna zależność: im wyższa była kwota rękawicznego27, tym niższy był czynsz dzierżawny. Kwoty podatku, wyegzekwowane przez dzierżawcę ponad kwotę czynszu dzierżawnego stanowiły zatem jego „zysk”. W swej istocie system ten sprzyjał zatem nadużyciom ze strony dzierżawców, pragnących osiągnąć z arendy jak największy dochód28. W doktrynie29 wielokrotnie sygnalizowano nieprawidłowości w wybieraniu po- datków przez dzierżawców, polegające na bezwzględnym egzekwowaniu podat- ków (bez uwzględniania rzeczywistych możliwości płatniczych podatników) bądź też na pobieraniu kwot większych niż kwoty należne30. 23 Więcej na ten temat: A. Filipczak-Kocur, Skarbowość…, s. 37. 24 Sprzedaż urzędu na rzecz osoby trzeciej została przez Komisję zakazana w 1775 r., a wszelkie porozumienia dotyczące odstąpienia urzędu uznawano za nieważne. Zob. T. Korzon, We- wnętrzne dzieje…, s. 134. 25 M. Nycz, Geneza reform skarbowych Sejmu Niemego. Studium z dziejów skarbowo-wojskowych z lat 1697–1717, Wydawnictwo Napoleon V, Poznań 1938, s. 251. 26 Więcej na ten temat: A. Filipczak-Kocur, Skarbowość…, s. 255. 27 W II poł. XVII w. rękawiczne stało się poważnym źródłem dochodów podskarbińskich. 28 Sytuacje takie były źródłem konfliktów między dzierżawcą a ogółem szlachty danej ziemi. Aby zapobiec ich występowaniu, niekiedy ograniczano w uniwersale wysokość dochodu, jaki może uzyskać dzierżawca z danej arendy, wskazując jego górną granicę. Więcej na ten temat: Z. Góralski, Urzędy i godności w dawnej Polsce, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1983, s. 111 i nast.; A Filipczak-Kocur, Skarbowość…, s. 65. 29 Zob. S. Głąbiński, Wykład nauki skarbowej, nakładem Autora, Lwów 1894, s. 293; H. Radzi- szewski, Nauka skarbowości. Wykład skarbowości państwowej i gminnej, Wydawnictwo M. Arcta, Warszawa 1917, s. 203. 30 Zjawiska tego rodzaju występowały powszechnie we francuskim modelu dzierżawy podat- kowej i stanowiły jedną z przyczyn wybuchu Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Więcej na ten Geneza i ewolucja instytucji płatnika
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Charakter prawny i funkcja poboru podatku przez płatnika w szczególności w świetle art. 84 i 31 ust. 3 Konstytucji
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: