Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00348 006687 13245802 na godz. na dobę w sumie
Chemia dla bystrzaków. Wydanie II - ebook/pdf
Chemia dla bystrzaków. Wydanie II - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 344
Wydawca: Septem Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-283-0148-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> przewodniki
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

W prostocie tkwi siła

Poznaj:

Prosty i zrozumiały poradnik, który pomoże Ci opanować podstawy chemii

Trzymasz w ręku prosty i zrozumiały poradnik, który pomoże Ci opanować podstawy chemii. Jeżeli „nie czujesz chemii”, gdy mowa o związkach chemicznych, albo chcesz lepiej zrozumieć to, czego uczysz się w szkole, w Chemii dla bystrzaków znajdziesz najważniejsze informacje na temat materii i energii, atomów i cząsteczek, kwasów i zasad, a także wielu innych zagadnień! Z książki dowiesz się: Pomogą Ci w tym również liczne rysunki i obliczenia!
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Tytuł oryginału: Chemistry For Dummies®, 2 edition Tłumaczenie: Joanna Sugiero ISBN: 978-83-283-0145-0 Original English language edition Copyright © 2011 by Wiley Publishing, Inc., Indianapolis, Indiana. All rights reserved including the right of reproduction in whole or in part in any form. This translation published by arrangement with Wiley Publishing, Inc. Oryginalne angielskie wydanie © 2011 by Wiley Publishing, Inc., Indianapolis, Indiana. Wszelkie prawa, włączając prawo do reprodukcji całości lub części w jakiejkolwiek formie, zarezerwowane. Tłumaczenie opublikowane na mocy porozumienia z Wiley Publishing, Inc. Translation copyright © 2015 by Helion S.A. Wiley, the Wiley Publishing logo, For Dummies, the Dummies Man logo, A Reference for the Rest of Us!, The Dummies Way, Dummies Daily, The Fun and Easy Way, Dummies.com, Making Everything Easier and related trade dress are trademarks or registered trademarks of John Wiley and Sons, Inc. and/or its affiliates in the United States and/or other countries. Used under license. Wiley, the Wiley Publishing logo, For Dummies, the Dummies Man logo, A Reference for the Rest of Us!, The Dummies Way, Dummies Daily, The Fun and Easy Way, Dummies.com, Making Everything Easier i związana z tym szata graficzna są markami handlowymi John Wiley and Sons, Inc. i/lub firm stowarzyszonych w Stanach Zjednoczonych i/lub innych krajach. Wykorzystywane na podstawie licencji. Polish language edition published by Helion S.A. Copyright © 2015. Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli. Autor oraz Wydawnictwo HELION dołożyli wszelkich starań, by zawarte w tej książce informacje były kompletne i rzetelne. Nie biorą jednak żadnej odpowiedzialności ani za ich wykorzystanie, ani za związane z tym ewentualne naruszenie praw patentowych lub autorskich. Autor oraz Wydawnictwo HELION nie ponoszą również żadnej odpowiedzialności za ewentualne szkody wynikłe z wykorzystania informacji zawartych w książce. Wydawnictwo HELION ul. Kościuszki 1c, 44-100 GLIWICE tel. 32 231 22 19, 32 230 98 63 e-mail: dlabystrzakow@dlabystrzakow.pl WWW: http://dlabystrzakow.pl (księgarnia internetowa, katalog książek) Drogi Czytelniku! Jeżeli chcesz ocenić tę książkę, zajrzyj pod adres http://dlabystrzakow.pl/user/opinie/chemb2 Możesz tam wpisać swoje uwagi, spostrzeżenia, recenzję. Printed in Poland. • Kup książkę • Poleć książkę • Oceń książkę • Księgarnia internetowa • Lubię to! » Nasza społeczność Spis tre(cid:258)ci O autorze .......................................................................................................................15 Podzi(cid:218)kowania od autora ..............................................................................................17 Wst(cid:218)p ............................................................................................................................19 O ksi(cid:200)(cid:285)ce .........................................................................................................................................20 Naiwne za(cid:239)o(cid:285)enia ..............................................................................................................................20 Czego nie czyta(cid:202) ...............................................................................................................................21 Jak podzielona jest ksi(cid:200)(cid:285)ka .................................................................................................................21 Cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) I. Podstawowe poj(cid:218)cia chemiczne .........................................................................................21 Cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) II. Obfito(cid:258)(cid:202) koncepcji chemicznych .......................................................................................22 Cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) III. Cudowna moc wi(cid:200)za(cid:241).....................................................................................................22 Cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) IV. Chemia (cid:258)rodowiskowa — korzy(cid:258)ci i problemy .................................................................23 Cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) V. Dekalogi ........................................................................................................................23 Ikony u(cid:285)yte w ksi(cid:200)(cid:285)ce ........................................................................................................................23 Co dalej ...........................................................................................................................................24 Cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) I: Podstawowe poj(cid:218)cia chemiczne ................... 25 Rozdzia(cid:239) 1: Czym jest chemia i dlaczego trzeba j(cid:200) pozna(cid:202)? ..........................................27 Czym jest chemia? ............................................................................................................................27 Rozró(cid:285)nienie mi(cid:218)dzy nauk(cid:200) a technologi(cid:200) ...........................................................................................28 Odszyfrowanie metody naukowej .......................................................................................................29 Jak dzia(cid:239)a metoda naukowa? ..........................................................................................................29 Jak stosowa(cid:202) metod(cid:218) naukow(cid:200)? ......................................................................................................31 Krótki opis dyscyplin chemicznych .....................................................................................................32 Podej(cid:258)cie makroskopowe kontra mikroskopowe ...............................................................................34 Chemia czysta kontra chemia stosowana .........................................................................................34 Krótki rzut oka na to, czego b(cid:218)dziesz si(cid:218) uczy(cid:202) na zaj(cid:218)ciach z chemii ....................................................35 Rozdzia(cid:239) 2: Rozwa(cid:285)ania na temat oblicze(cid:241) chemicznych ..............................................37 Uk(cid:239)ad jednostek miar SI ....................................................................................................................37 Podstawowe przedrostki uk(cid:239)adu SI ................................................................................................38 Jednostki d(cid:239)ugo(cid:258)ci .........................................................................................................................38 Jednostki masy ..............................................................................................................................39 Jednostki obj(cid:218)to(cid:258)ci .........................................................................................................................39 Poleć książkęKup książkę 6 Chemia dla bystrzaków Jednostki temperatury ....................................................................................................................39 Jednostki ci(cid:258)nienia .........................................................................................................................40 Jednostki energii ...........................................................................................................................40 Jak sobie radzi(cid:202) z bardzo du(cid:285)ymi i bardzo ma(cid:239)ymi liczbami? ................................................................40 Posta(cid:202) wyk(cid:239)adnicza i notacja naukowa ............................................................................................41 Dodawanie i odejmowanie .............................................................................................................41 Mno(cid:285)enie i dzielenie .....................................................................................................................42 Podnoszenie liczby do pot(cid:218)gi .........................................................................................................42 Korzystanie z kalkulatora ..............................................................................................................42 Ró(cid:285)nica mi(cid:218)dzy dok(cid:239)adno(cid:258)ci(cid:200) a precyzj(cid:200) .............................................................................................43 Wykorzystywanie metody zamiany jednostek do rozwi(cid:200)zywania zada(cid:241) ..................................................44 Pos(cid:239)ugiwanie si(cid:218) cyframi znacz(cid:200)cymi ..................................................................................................47 Porównywanie liczb: dok(cid:239)adne i liczone kontra mierzone .................................................................47 Okre(cid:258)lenie liczby cyfr znacz(cid:200)cych w liczbie pomiarowej ...................................................................47 Podawanie odpowiedniej liczby cyfr znacz(cid:200)cych ..............................................................................48 Zaokr(cid:200)glanie liczb ........................................................................................................................49 Rozdzia(cid:239) 3: Materia i energia ........................................................................................ 51 Fakty na temat materii .......................................................................................................................51 Cia(cid:239)a sta(cid:239)e ....................................................................................................................................52 Ciecze ..........................................................................................................................................52 Gazy ...........................................................................................................................................53 Skupmy si(cid:218) na zmianie stanu skupienia ...............................................................................................53 Topi(cid:218) si(cid:218)! Co za (cid:258)wiat! .................................................................................................................53 Temperatura wrzenia ....................................................................................................................54 Temperatura krzepni(cid:218)cia ...............................................................................................................54 Przesublimuj to! ...........................................................................................................................55 Klasyfikowanie czystych substancji i mieszanin ....................................................................................55 Prosta sprawa z czystymi substancjami ...........................................................................................56 Zamieszane w mieszaniny .............................................................................................................57 Masz niez(cid:239)e w(cid:239)a(cid:258)ciwo(cid:258)ci ....................................................................................................................57 Identyfikacja substancji za pomoc(cid:200) g(cid:218)sto(cid:258)ci .....................................................................................58 Jak g(cid:218)sty jeste(cid:258)? Mierzenie g(cid:218)sto(cid:258)ci ................................................................................................58 (cid:165)wiat w ruchu: energia ......................................................................................................................60 Przejd(cid:283)my dalej: energia kinetyczna ...............................................................................................60 Rozsi(cid:200)d(cid:283) si(cid:218) wygodnie: energia potencjalna ....................................................................................61 Pomiar energii ..................................................................................................................................61 Rzut oka na temperatur(cid:218) ...............................................................................................................62 Poczuj ten (cid:285)ar ..............................................................................................................................63 Rozdzia(cid:239) 4: Co(cid:258) mniejszego ni(cid:285) atom? Struktura atomu ............................................... 65 Spojrzenie z bliska na atom, czyli cz(cid:200)stki elementarne ..........................................................................65 Scena g(cid:239)ówna, czyli j(cid:200)dro ..................................................................................................................67 Umiejscowienie elektronów w atomie ..................................................................................................71 Model Bohra ...............................................................................................................................71 Model kwantowo-mechaniczny ......................................................................................................72 Poleć książkęKup książkę Spis tre(cid:258)ci 7 Konfiguracja elektronowa ..................................................................................................................76 Badanie diagramu poziomów energetycznych .................................................................................76 Rzut oka na konfiguracje elektronowe .............................................................................................79 (cid:191)ycie na kraw(cid:218)dzi, czyli elektrony walencyjne .................................................................................79 Izotopy i jony ....................................................................................................................................80 Izotopy .........................................................................................................................................80 Jony .............................................................................................................................................81 Rozdzia(cid:239) 5: Uk(cid:239)ad okresowy pierwiastków ....................................................................83 Powtarzanie schematów okresowo(cid:258)ci ..................................................................................................83 Rozmieszczenie pierwiastków w uk(cid:239)adzie okresowym ...........................................................................86 Klasyfikacja metali, niemetali i pó(cid:239)metali ........................................................................................86 Uporz(cid:200)dkowanie pierwiastków wed(cid:239)ug okresów i grup .....................................................................89 Rozdzia(cid:239) 6: Balony, opony i butle do nurkowania, czyli cudowny (cid:258)wiat gazów .............95 Gazy na poziomie mikroskopowym — teoria kinetyczno-molekularna ...................................................95 Czu(cid:202) ci(cid:258)nienie — atmosferyczne, rzecz jasna .......................................................................................98 Mierzenie ci(cid:258)nienia atmosferycznego za pomoc(cid:200) barometru ..............................................................98 Mierzenie ci(cid:258)nienia gazu za pomoc(cid:200) manometru .............................................................................99 Ró(cid:285)ne prawa gazowe ......................................................................................................................100 Prawo Boyle’a-Mariotte’a ...........................................................................................................100 Prawo Charles’a .........................................................................................................................102 Prawo Gay-Lussaca ...................................................................................................................103 Po(cid:239)(cid:200)czone prawa gazowe .............................................................................................................105 Prawo Avogadra ........................................................................................................................106 Równanie stanu gazu doskona(cid:239)ego ...............................................................................................107 Równanie van der Waalsa ...........................................................................................................109 Zastosowanie praw gazowych w stechiometrii ...................................................................................109 Zabieramy si(cid:218) za prawo Daltona i prawo Grahama ...........................................................................110 Prawo Daltona ...........................................................................................................................110 Prawo Grahama .........................................................................................................................111 Cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) II: Obfito(cid:258)(cid:202) koncepcji chemicznych ............... 113 Rozdzia(cid:239) 7: Chemia od kuchni, czyli reakcje chemiczne .............................................115 To, co masz, i to, co uzyskasz, czyli substraty i produkty ....................................................................115 Jak zachodz(cid:200) reakcje? Teoria zderze(cid:241) ...............................................................................................117 Przyk(cid:239)ad zderzenia prostego ........................................................................................................117 Przyk(cid:239)ad egzotermiczny ...............................................................................................................118 Przyk(cid:239)ad endotermiczny ..............................................................................................................119 Rozpoznawanie ró(cid:285)nych rodzajów reakcji .........................................................................................120 Reakcje syntezy ..........................................................................................................................120 Reakcje analizy ..........................................................................................................................120 Reakcje wymiany pojedynczej ......................................................................................................121 Reakcje wymiany podwójnej ........................................................................................................122 Reakcje spalania .........................................................................................................................123 Reakcje utleniania i redukcji ........................................................................................................124 Poleć książkęKup książkę 8 Chemia dla bystrzaków Bilansowanie reakcji chemicznych ....................................................................................................124 Bilansowanie produkcji amoniaku ................................................................................................124 Zapalanie zapalniczki .................................................................................................................126 Rozdzia(cid:239) 8: Mole — dasz rad(cid:218) si(cid:218) w to wgry(cid:283)(cid:202)? ....................................................... 129 Liczenie przez wa(cid:285)enie ....................................................................................................................129 Wykorzystywanie moli w obliczeniach ...............................................................................................130 Liczba Avogadra ........................................................................................................................130 Wykorzystywanie moli w pracy ....................................................................................................131 Obliczanie wzorów empirycznych ................................................................................................132 Rola moli w reakcjach chemicznych ..................................................................................................133 Wykonywanie oblicze(cid:241) ................................................................................................................133 Czego potrzebujesz i co uzyskasz? Stechiometria reakcji ................................................................135 Poznaj swoj(cid:200) warto(cid:258)(cid:202), czyli wydajno(cid:258)(cid:202) reakcji chemicznej ..............................................................137 Wyczerpanie zapasów i porzucanie dóbr, czyli substraty ograniczaj(cid:200)ce ...........................................137 Rozdzia(cid:239) 9: Zamieszanie w materii, czyli roztwory ..................................................... 139 Podstawowe poj(cid:218)cia: substancja rozpuszczona, rozpuszczalnik i roztwór .............................................139 Kilka uwag na temat rozpuszczalno(cid:258)ci: ile substancji ulegnie rozpuszczeniu? ...................................140 Badanie nasycenia ......................................................................................................................140 Jednostki okre(cid:258)laj(cid:200)ce st(cid:218)(cid:285)enie roztworu ..............................................................................................141 St(cid:218)(cid:285)enie procentowe — trzy ró(cid:285)ne proporcje ................................................................................141 St(cid:218)(cid:285)enie molowe — numer jeden! ................................................................................................144 St(cid:218)(cid:285)enie molalne — kolejne zastosowanie mola .............................................................................146 Cz(cid:218)(cid:258)ci na milion — jednostka zanieczyszczenia ............................................................................147 W(cid:239)a(cid:258)ciwo(cid:258)ci koligatywne roztworów .................................................................................................147 Ni(cid:285)sze ci(cid:258)nienie, czyli obni(cid:285)enie pr(cid:218)(cid:285)no(cid:258)ci par ..............................................................................148 Zimowy p(cid:239)yn do ch(cid:239)odnicy w lecie, czyli ebulioskopia ....................................................................148 Kr(cid:218)cenie lodów, czyli krioskopia ..................................................................................................149 Ca(cid:239)e i zdrowe krwinki, czyli ci(cid:258)nienie osmotyczne ..........................................................................151 Przej(cid:258)cia z koloidami .......................................................................................................................153 Rozdzia(cid:239) 10: Termochemia — gor(cid:200)cy temat .............................................................. 155 Obserwowanie reakcji i zmian energii ...............................................................................................155 Uk(cid:239)ad i otoczenie ........................................................................................................................156 Ciep(cid:239)o ........................................................................................................................................156 Jednostki energii .........................................................................................................................156 Pojemno(cid:258)(cid:202) cieplna ......................................................................................................................157 Kalorymetria ..............................................................................................................................158 Zrozumienie zmian entalpii .............................................................................................................161 Okre(cid:258)lenie ciep(cid:239)a reakcji ..................................................................................................................162 Zrób to sam ...............................................................................................................................163 Korzystanie z tabel .....................................................................................................................163 Zastosowanie prawa Hessa .........................................................................................................163 U(cid:285)ywanie standardowych ciepe(cid:239) tworzenia ...................................................................................164 Zrozumienie entalpii i przemian fazowych ........................................................................................166 Poleć książkęKup książkę Spis tre(cid:258)ci 9 Rozdzia(cid:239) 11: Kwa(cid:258)ne i gorzkie, czyli kwasy i zasady ...................................................169 W(cid:239)a(cid:258)ciwo(cid:258)ci kwasów i zasad — poziom makroskopowy .....................................................................169 Kwasy i zasady — poziom mikroskopowy .........................................................................................171 Teoria Arrheniusa, czyli potrzebujesz wody ..................................................................................171 Teoria kwasów i zasad Brønsteda-Lowry’ego, czyli dawanie i przyjmowanie ...................................172 Ró(cid:285)nice mi(cid:218)dzy mocnymi a s(cid:239)abymi kwasami i zasadami ....................................................................173 Ca(cid:239)kowita dysocjacja — mocne kwasy ..........................................................................................173 Rozpa(cid:258)(cid:202) si(cid:218) na kawa(cid:239)ki — mocne zasady .....................................................................................174 Cz(cid:218)(cid:258)ciowa jonizacja — s(cid:239)abe kwasy .............................................................................................174 Okre(cid:258)lenie stanu równowagi dla wody — s(cid:239)abe zasady ..................................................................176 Reakcje mi(cid:218)dzy kwasami a zasadami wed(cid:239)ug Brønsteda-Lowry’ego, czyli rywalizowanie o protony .....176 Gra na dwa fronty, czyli amfoteryczna woda .................................................................................177 Rozpoznawanie kwasów i zasad dzi(cid:218)ki wska(cid:283)nikom ...........................................................................178 Papierek lakmusowy prawd(cid:218) Ci powie .........................................................................................178 Miareczkowanie fenoloftalein(cid:200) .....................................................................................................179 Kawa i inne substancje na skali pH ..................................................................................................180 Kontrolowanie pH za pomoc(cid:200) buforów ............................................................................................183 Cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) III: Cudowna moc wi(cid:200)za(cid:241) ............................ 185 Rozdzia(cid:239) 12: Gdzie ja po(cid:239)o(cid:285)y(cid:239)em ten elektron? Teoria kwantowa ...............................187 Koncepcje dotycz(cid:200)ce materii i (cid:258)wiat(cid:239)a ...............................................................................................187 Podstawowe poj(cid:218)cia ....................................................................................................................187 Spektroskopia .............................................................................................................................189 Model atomu Bohra ........................................................................................................................191 Wk(cid:239)ad de Broglie’a .....................................................................................................................191 Wk(cid:239)ad Heisenberga ....................................................................................................................192 Model kwantowo-mechaniczny .........................................................................................................192 Rozdzia(cid:239) 13: Przeciwie(cid:241)stwa naprawd(cid:218) si(cid:218) przyci(cid:200)gaj(cid:200), czyli wi(cid:200)zania jonowe ........195 Magicznie zwi(cid:200)zane jony, czyli sód + chlor = sól kuchenna ..............................................................195 Spotkanie sk(cid:239)adników .................................................................................................................196 Przebieg reakcji ..........................................................................................................................197 Tworzenie wi(cid:200)zania ....................................................................................................................198 Rozpoznawanie jonów dodatnich i jonów ujemnych — kationy i aniony ..............................................199 Jony wieloatomowe (z(cid:239)o(cid:285)one) ...........................................................................................................202 (cid:146)(cid:200)czenie si(cid:218) jonów w zwi(cid:200)zki jonowe ................................................................................................203 Po(cid:239)(cid:200)czenie magnezu z bromem ....................................................................................................203 Stosowanie regu(cid:239)y krzy(cid:285)owej ........................................................................................................204 Nazewnictwo zwi(cid:200)zków jonowych ....................................................................................................205 Porównanie elektrolitów i nieelektrolitów ..........................................................................................206 Rozdzia(cid:239) 14: Pi(cid:218)kne wspó(cid:239)dzielenie, czyli wi(cid:200)zania kowalencyjne .............................209 Podstawowe informacje na temat wi(cid:200)za(cid:241) kowalencyjnych ...................................................................209 Wi(cid:200)zania kowalencyjne na przyk(cid:239)adzie wodoru .............................................................................210 Porównanie wi(cid:200)za(cid:241) kowalencyjnych z innymi wi(cid:200)zaniami ..............................................................211 Wi(cid:200)zania wielokrotne ..................................................................................................................212 Poleć książkęKup książkę 10 Chemia dla bystrzaków Nazewnictwo dwupierwiastkowych zwi(cid:200)zków kowalencyjnych ............................................................213 Nauczenie si(cid:218) wielu wzorów w krótkim czasie ....................................................................................214 Wzór empiryczny — tylko pierwiastki ..........................................................................................215 Wzór rzeczywisty sumaryczny lub cz(cid:200)steczkowy — wewn(cid:200)trz liczb .................................................215 Wzór strukturalny — dodatkowe informacje na temat wi(cid:200)za(cid:241) ........................................................216 Uwspólnianie par elektronowych — nie zawsze po równo ..................................................................220 Przyci(cid:200)ganie elektronów, czyli elektroujemno(cid:258)(cid:202) .............................................................................220 Wi(cid:200)zanie kowalencyjne spolaryzowane .........................................................................................222 Woda — naprawd(cid:218) dziwna cz(cid:200)steczka .........................................................................................223 Rozdzia(cid:239) 15: Jak naprawd(cid:218) wygl(cid:200)daj(cid:200) cz(cid:200)steczki? Geometria cz(cid:200)steczek i hybrydyzacja ......................................................................... 227 Dlaczego kszta(cid:239)t ma znaczenie? ........................................................................................................228 Na(cid:239)adowanie polarno(cid:258)ci(cid:200) ............................................................................................................228 Przewidywanie polarno(cid:258)ci ...........................................................................................................229 Geometria elektronów i cz(cid:200)steczek (VSEPR) ..................................................................................230 Teoria wi(cid:200)za(cid:241) walencyjnych (hybrydyzacji) ......................................................................................233 Teoria orbitali molekularnych (MO) ................................................................................................235 Rozdzia(cid:239) 16: Trendy w uk(cid:239)adzie okresowym pierwiastków ........................................ 239 Jakie znaczenie ma wielko(cid:258)(cid:202)? ...........................................................................................................239 Czym jest efektywny (cid:239)adunek j(cid:200)dra? .............................................................................................240 Zmiany w promieniu atomowym ..................................................................................................240 (cid:165)ledzenie tendencji promieni jonowych ........................................................................................241 Trendy w energii jonizacji ................................................................................................................242 Wzrost kolejnych energii .............................................................................................................242 Uwzgl(cid:218)dnienie stabilno(cid:258)ci ...........................................................................................................243 Kilka wyj(cid:200)tków od regu(cid:239)y ............................................................................................................244 Trendy w powinowactwie elektronowym ...........................................................................................244 Rozdzia(cid:239) 17: Analiza powi(cid:200)za(cid:241) mi(cid:218)dzy oddzia(cid:239)ywaniem mi(cid:218)dzycz(cid:200)steczkowym a materi(cid:200) skondensowan(cid:200) .................................................... 247 Rodzaje oddzia(cid:239)ywa(cid:241) mi(cid:218)dzycz(cid:200)steczkowych ....................................................................................247 Po(cid:239)(cid:200)czenie jonów z dipolami .......................................................................................................248 Wzajemne przyci(cid:200)ganie si(cid:218) dipoli ................................................................................................248 Zmierzanie do wodoru ................................................................................................................249 (cid:146)(cid:200)czenie si(cid:218) przez chmur(cid:218) ...........................................................................................................249 Tworzenie tymczasowych wi(cid:200)za(cid:241) przy udziale si(cid:239) (dyspersyjnych) Londona ...................................249 W(cid:239)a(cid:258)ciwo(cid:258)ci cieczy ..........................................................................................................................249 Opór przeciw powi(cid:218)kszaniu, czyli napi(cid:218)cie powierzchniowe ...........................................................250 Opór przeciw p(cid:239)yni(cid:218)ciu, czyli lepko(cid:258)(cid:202) ...........................................................................................250 Wspinanie si(cid:218) po (cid:258)cianach, czyli zjawiska kapilarne .......................................................................251 Rozgrzewka, czyli pojemno(cid:258)(cid:202) cieplna ...........................................................................................251 Cia(cid:239)a sta(cid:239)e ......................................................................................................................................252 Odczytywanie wykresów fazowych ....................................................................................................253 Poleć książkęKup książkę Spis tre(cid:258)ci 11 Cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) IV: Chemia (cid:258)rodowiskowa — korzy(cid:258)ci i problemy ......................................... 257 Rozdzia(cid:239) 18: Ehe, ehe! Zanieczyszczenie powietrza ....................................................259 Wp(cid:239)yw cywilizacji na atmosfer(cid:218) ........................................................................................................259 Bli(cid:285)sze spojrzenie na atmosfer(cid:218) Ziemi ..............................................................................................260 Troposfera — najbli(cid:285)sza i najbardziej nara(cid:285)ona ............................................................................260 Stratosfera — ochronna warstwa ozonowa ....................................................................................260 Co warto wiedzie(cid:202) o warstwie ozonowej? ..........................................................................................261 Jak warstwa ozonowa reaguje na gazy? .........................................................................................261 Jak freony niszcz(cid:200) warstw(cid:218) ozonow(cid:200)? ...........................................................................................262 Problem efektu cieplarnianego .........................................................................................................262 Oddychanie br(cid:200)zowym powietrzem, czyli smog fotochemiczny ............................................................264 Smog londy(cid:241)ski ..........................................................................................................................264 Smog fotochemiczny ...................................................................................................................264 Rozpuszczam si(cid:218)! Kwa(cid:258)ne deszcze ...................................................................................................266 Nie pij tej wody! Z czego si(cid:218) sk(cid:239)adaj(cid:200) kwa(cid:258)ne deszcze? .................................................................266 Na(cid:239)aduj i wyrzu(cid:202), czyli elektrofiltry ..............................................................................................268 Mycie wody, czyli p(cid:239)uczki ............................................................................................................268 Rozdzia(cid:239) 19: Wszystko na temat zanieczyszczenia wody ............................................271 Sk(cid:200)d si(cid:218) bierze woda i gdzie znika? ..................................................................................................271 Parowanie, skraplanie… I tak w kó(cid:239)ko .........................................................................................272 (cid:165)ledzenie wody ..........................................................................................................................272 Woda — najbardziej niezwyk(cid:239)a substancja ........................................................................................273 Lista najcz(cid:218)(cid:258)ciej wyst(cid:218)puj(cid:200)cych zanieczyszcze(cid:241) wód ...........................................................................275 Problem z o(cid:239)owiem — zanieczyszczenie metalami ci(cid:218)(cid:285)kimi ............................................................276 Kwas, który spada na nas z nieba ................................................................................................277 Drobnoustroje chorobotwórcze .....................................................................................................277 Wycieki ze sk(cid:239)adowisk odpadów i lotne zwi(cid:200)zki organiczne ............................................................278 Zanieczyszczenia z gospodarstw rolnych ......................................................................................279 Zanieczyszczenia termiczne .........................................................................................................279 Zu(cid:285)ywanie tlenu — BZT ..........................................................................................................280 Usuni(cid:218)cie smrodu ze (cid:258)cieków ...........................................................................................................280 Pierwszy stopie(cid:241) oczyszczania .....................................................................................................280 Drugi stopie(cid:241) oczyszczania ..........................................................................................................281 Trzeci stopie(cid:241) oczyszczania .........................................................................................................282 Oczyszczanie wody pitnej ................................................................................................................282 Rozdzia(cid:239) 20: Chemia j(cid:200)drowa — nauka, która sprawi, (cid:285)e si(cid:218) rozpromienisz .............285 Podstawowa struktura atomowa — wszystko zaczyna si(cid:218) od atomu .....................................................286 Promieniotwórczo(cid:258)(cid:202) i rozpad promieniotwórczy wywo(cid:239)any przez cz(cid:239)owieka .........................................286 Naturalny rozpad promieniotwórczy .................................................................................................288 Rozpad alfa ...............................................................................................................................288 Rozpad beta ...............................................................................................................................289 Emisja gamma ............................................................................................................................290 Emisja pozytonu .........................................................................................................................290 Wychwyt elektronu .....................................................................................................................290 Poleć książkęKup książkę 12 Chemia dla bystrzaków Kiedy dochodzi do rozpadu promieniotwórczego? Czas po(cid:239)owicznego rozpadu ...................................291 Obliczanie czasu po(cid:239)owicznego rozpadu .......................................................................................292 Bezpieczne korzystanie z materia(cid:239)u promieniotwórczego ................................................................294 Datowanie izotopowe ..................................................................................................................294 Inicjowanie reakcji, czyli rozszczepienie j(cid:200)dra ....................................................................................295 Obliczanie reakcji (cid:239)a(cid:241)cuchowych i masy krytycznej ........................................................................295 Reakcje kontrolowane, czyli elektrownie j(cid:200)drowe ...........................................................................297 Wytwarzanie plutonu w reaktorach powielaj(cid:200)cych .........................................................................299 Reakcje termoj(cid:200)drowe — nasza nadzieja na energi(cid:218) ..........................................................................300 Problemy z opanowaniem energii .................................................................................................300 Co niesie przysz(cid:239)o(cid:258)(cid:202)? ..................................................................................................................301 Skutki promieniowania ....................................................................................................................302 Cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) V: Dekalogi .................................................303 Rozdzia(cid:239) 21: Dziesi(cid:218)(cid:202) przypadkowych odkry(cid:202) chemicznych ....................................... 305 Zmierzenie obj(cid:218)to(cid:258)ci .......................................................................................................................305 Nadanie gumie trwa(cid:239)ej formy sta(cid:239)ej ...................................................................................................306 Cz(cid:200)steczki prawor(cid:218)czne i lewor(cid:218)czne ................................................................................................306 Sztuczny barwnik — droga na skróty do koloru .................................................................................306 Wy(cid:258)nienie budowy pier(cid:258)cieniowej .....................................................................................................307 Odkrycie promieniotwórczo(cid:258)ci .........................................................................................................307 Wynalezienie niezwykle (cid:258)liskiej substancji — teflonu .........................................................................307 Karteczki samoprzylepne .................................................................................................................308 Odrastanie w(cid:239)osów ..........................................................................................................................308 S(cid:239)odkie co nieco ..............................................................................................................................308 Rozdzia(cid:239) 22: Dziesi(cid:218)ciu (plus jeden) wybitnych chemików ........................................ 309 Amedeo Avogadro ..........................................................................................................................309 Niels Bohr ......................................................................................................................................309 Maria Sk(cid:239)odowska-Curie .................................................................................................................310 John Dalton ....................................................................................................................................310 Michael Faraday .............................................................................................................................310 Antoine Lavoisier ...........................................................................................................................310 Dmitrij Mendelejew ........................................................................................................................311 Linus Pauling .................................................................................................................................311 Ernest Rutherford ...........................................................................................................................311 Glenn Seaborg ...............................................................................................................................312 Trzecioklasistka eksperymentuj(cid:200)ca z octem i proszkiem do pieczenia ...................................................312 Rozdzia(cid:239) 23: Dziesi(cid:218)(cid:202) wspania(cid:239)ych porad, które pomog(cid:200) Ci zda(cid:202) egzamin z chemii ......... 313 Ucz si(cid:218) systematycznie ....................................................................................................................313 Staraj si(cid:218) zrozumie(cid:202) tekst, a nie tylko go zapami(cid:218)ta(cid:202) ..........................................................................314 Wyrób sobie nawyk odrabiania zada(cid:241) domowych ..............................................................................314 Szukaj wiedzy w innych (cid:283)ród(cid:239)ach .....................................................................................................314 Poleć książkęKup książkę Spis tre(cid:258)ci 13 Przed zaj(cid:218)ciami przeczytaj now(cid:200) lekcj(cid:218) .............................................................................................315 Rób notatki ....................................................................................................................................315 Przepisz swoje notatki z lekcji albo wyk(cid:239)adu ......................................................................................316 Zadawaj pytania .............................................................................................................................316 Wy(cid:258)pij si(cid:218) dobrze przed egzaminem .................................................................................................316 Zwracaj uwag(cid:218) na szczegó(cid:239)y ............................................................................................................317 Rozdzia(cid:239) 24: Dziesi(cid:218)(cid:202) najwa(cid:285)niejszych substancji chemicznych w przemy(cid:258)le ...........319 Kwas siarkowy (H2SO4) .................................................................................................................319 Azot (N2) ......................................................................................................................................320 Etylen (C2H4) ................................................................................................................................320 Tlen (O2) ......................................................................................................................................321 Propylen (C3H6) ............................................................................................................................321 Chlor (Cl2) .....................................................................................................................................322 1,2-dwuchloroetylen (C2H2Cl2) .......................................................................................................322 Kwas fosforowy (H3PO4) ...............................................................................................................322 Amoniak (NH3) .............................................................................................................................323 Wodorotlenek sodu (NaOH) ..........................................................................................................323 S(cid:239)ownik .......................................................................................................................325 Skorowidz ....................................................................................................................337 Poleć książkęKup książkę 14 Chemia dla bystrzaków Poleć książkęKup książkę Rozdzia(cid:239) 4 Co(cid:258) mniejszego ni(cid:285) atom? Struktura atomu W tym rozdziale: (cid:377) poznasz cz(cid:200)stki, które tworz(cid:200) atom; (cid:377) przeanalizujesz budow(cid:218) j(cid:200)dra; (cid:377) dowiesz si(cid:218) co nieco o elektronach; (cid:377) zaczniesz rozumie(cid:202) konfiguracje elektronów; (cid:377) odkryjesz izotopy i jony. P ami(cid:218)tam, jak uczy(cid:239)em si(cid:218) w szkole podstawowej o atomach. Moi nauczyciele nazywali je elementami budulcowymi i u(cid:285)ywali klocków, (cid:285)eby nam lepiej przybli(cid:285)y(cid:202) to zagadnienie. Pami(cid:218)tam równie(cid:285), jak mówiono mi, (cid:285)e atomy s(cid:200) tak ma(cid:239)e, i(cid:285) nikt nigdy ich nie widzia(cid:239). Wyobra(cid:283) sobie moje zdziwienie wiele lat pó(cid:283)niej, gdy zobaczy(cid:239)em pierwsze zdj(cid:218)cia atomów. Nie by(cid:239)y zbyt szczegó(cid:239)owe, ale sprawi(cid:239)y, (cid:285)e zacz(cid:200)(cid:239)em si(cid:218) zastanawia(cid:202) nad post(cid:218)pem nauki. Do dzi(cid:258) zdj(cid:218)cia atomów budz(cid:200) we mnie zachwyt. W tym rozdziale opowiem Ci o atomach (cid:650) najwa(cid:285)niejszym budulcu w ca(cid:239)ym wszech(cid:258)wiecie. Przedstawi(cid:218) Ci trzy podstawowe cz(cid:200)stki atomu — protony, neutrony i elektrony — i poka(cid:285)(cid:218), gdzie si(cid:218) znajduj(cid:200). Po(cid:258)wi(cid:218)c(cid:218) tak(cid:285)e kilka stron samym elektronom, poniewa(cid:285) reakcje chemiczne (te, w których dzieje si(cid:218) prawdziwa chemia) zale(cid:285)(cid:200) od utraty, pozyskania lub uwspólniania elektronów. Spojrzenie z bliska na atom, czyli cz(cid:200)stki elementarne Atom to najmniejsza cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) materii, która reprezentuje okre(cid:258)lony pierwiastek. Przez jaki(cid:258) czas uwa(cid:285)ano, (cid:285)e atom jest najmniejsz(cid:200) cz(cid:200)stk(cid:200) materii, jaka istnieje. W drugiej po(cid:239)owie XIX wieku i na pocz(cid:200)tku XX wieku naukowcy odkryli jednak, (cid:285)e atomy sk(cid:239)adaj(cid:200) si(cid:218) z okre(cid:258)lonych cz(cid:200)stek elementarnych, które wyst(cid:218)puj(cid:200) we wszystkich atomach, bez wzgl(cid:218)du na pierwiastek. Jedyna ró(cid:285)nica sprowadza si(cid:218) do liczby poszczególnych cz(cid:200)stek elementarnych. Poleć książkęKup książkę 66 Cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) I: Podstawowe poj(cid:218)cia chemiczne Naukowcy wiedz(cid:200) ju(cid:285) dzisiaj, (cid:285)e istnieje wiele cz(cid:200)stek elementarnych (jest to temat, który budzi szczególne zainteresowanie fizyków). Na potrzeby chemii wystarczy jednak, (cid:285)e b(cid:218)dziesz zna(cid:202) trzy najwa(cid:285)niejsze cz(cid:200)stki elementarne: (cid:57) protony — cz(cid:200)stki elementarne o (cid:239)adunku dodatnim, które znajduj(cid:200) si(cid:218) w j(cid:200)drze (cid:57) neutrony — cz(cid:200)stki elementarne nieposiadaj(cid:200)ce (cid:239)adunku, które znajduj(cid:200) si(cid:218) (cid:57) elektrony — cz(cid:200)stki elementarne o (cid:239)adunku ujemnym, które znajduj(cid:200) si(cid:218) w j(cid:200)drze atomowym; atomowym; poza j(cid:200)drem atomowym. W tabeli 4.1 podsumowuj(cid:218) cechy tych trzech cz(cid:200)stek elementarnych. Tabela 4.1. Trzy g(cid:239)ówne cz(cid:200)stki elementarne Nazwa Proton Neutron Elektron Symbol (cid:146)adunek Masa (g) Masa (u) Lokalizacja p+ n0 e– +1 0 –1 1,673 · 10–24 1,675 · 10–24 9,109 · 10–28 1 1 J(cid:200)dro J(cid:200)dro 0,0005 Poza j(cid:200)drem W tabeli 4.1 przedstawiam masy cz(cid:200)stek elementarnych na dwa ró(cid:285)ne sposoby: w gramach i w unitach, czyli jednostkach masy atomowej. Wyra(cid:285)anie masy w unitach jest du(cid:285)o (cid:239)atwiejsze ni(cid:285) w gramach. Jednostki masy atomowej s(cid:200) oparte na skali w(cid:218)gla 12C. Jest to stosowany na ca(cid:239)ym (cid:258)wiecie standard okre(cid:258)lania wagi atomów. Zgodnie z mi(cid:218)dzynarodow(cid:200) umow(cid:200) waga atomowa jednego atomu w(cid:218)gla, który zawiera 6 protonów i 6 neutronów, wynosi dok(cid:239)adnie 12 u, 1 12 a zatem 1 u to tego atomu w(cid:218)gla. (Co maj(cid:200) z tym wszystkim wspólnego atomy w(cid:218)gla i liczba 12? Po prostu mi zaufaj). Poniewa(cid:285) masa protonów i neutronów wyra(cid:285)ona w gramach jest prawie taka sama, obie te cz(cid:200)stki elementarne maj(cid:200) mas(cid:218) 1 u. Zauwa(cid:285), (cid:285)e masa elektronu jest du(cid:285)o mniejsza ni(cid:285) masa protonu lub neutronu. Potrzeba prawie 2000 elektronów, (cid:285)eby osi(cid:200)gn(cid:200)(cid:202) mas(cid:218) równ(cid:200) masie pojedynczego protonu. Tabela 4.1 przedstawia równie(cid:285), jaki (cid:239)adunek elektryczny maj(cid:200) poszczególne cz(cid:200)stki elementarne. Materia mo(cid:285)e by(cid:202) elektrycznie na(cid:239)adowana na jeden z dwóch sposobów: dodatnio lub ujemnie. Proton ma jedn(cid:200) jednostk(cid:218) (cid:239)adunku dodatniego, elektron ma jedn(cid:200) jednostk(cid:218) (cid:239)adunku ujemnego, a neutron nie ma (cid:285)adnego (cid:239)adunku — jest elektrycznie oboj(cid:218)tny. Naukowcy odkryli dzi(cid:218)ki obserwacji, (cid:285)e obiekty, które maj(cid:200) takie same (cid:239)adunki (czy to dodatnie, czy ujemne), odpychaj(cid:200) si(cid:218), a obiekty o przeciwnych (cid:239)adunkach si(cid:218) przyci(cid:200)gaj(cid:200). Atom sam w sobie nie ma (cid:285)adnego (cid:239)adunku — jest elektrycznie oboj(cid:218)tny. (A tak naprawd(cid:218), jak wyja(cid:258)ni(cid:218) w dalszej cz(cid:218)(cid:258)ci tego rozdzia(cid:239)u oraz pó(cid:283)niej w rozdziale 13., niektóre atomy mog(cid:200) pozyskiwa(cid:202) lub traci(cid:202) elektrony, a co za tym idzie, równie(cid:285) (cid:239)adunek. Atomy obdarzone (cid:239)adunkiem — dodatnim lub ujemnym — nazywamy jonami). Ale jak atom Poleć książkęKup książkę Rozdzia(cid:239) 4: Co(cid:258) mniejszego ni(cid:285) atom? Struktura atomu 67 mo(cid:285)e by(cid:202) elektrycznie oboj(cid:218)tny, skoro zawiera dodatnio na(cid:239)adowane protony i ujemnie na(cid:239)adowane elektrony? To dobre pytanie. Otó(cid:285) atom ma równ(cid:200) liczb(cid:218) protonów i elektronów, a równe (cid:239)adunki dodatnie i ujemne si(cid:218) znosz(cid:200). Ostatnia kolumna w tabeli 4.1 mówi o lokalizacji ka(cid:285)dej z trzech cz(cid:200)stek elementarnych. Protony i neutrony znajduj(cid:200) si(cid:218) w j(cid:200)drze — zwartym rdzeniu po(cid:258)rodku atomu — a elektrony s(cid:200) umiejscowione poza j(cid:200)drem (zobacz podrozdzia(cid:239) „Umiejscowienie elektronów w atomie” w dalszej cz(cid:218)(cid:258)ci tego rozdzia(cid:239)u). Scena g(cid:239)ówna, czyli j(cid:200)dro W 1911 roku Ernest Rutherford odkry(cid:239), (cid:285)e atomy maj(cid:200) j(cid:200)dro — (cid:258)rodek — w którym znajduj(cid:200) si(cid:218) protony. Pó(cid:283)niej naukowcy odkryli, (cid:285)e j(cid:200)dro zawiera równie(cid:285) neutrony. J(cid:200)dro jest bardzo, bardzo ma(cid:239)e i bardzo, bardzo g(cid:218)ste w porównaniu z reszt(cid:200) atomu. Przeci(cid:218)tna (cid:258)rednica atomu ma oko(cid:239)o 10–10 metra (to bardzo ma(cid:239)o!). J(cid:200)dra maj(cid:200) (cid:258)rednic(cid:218) oko(cid:239)o 10–15 (a to naprawd(cid:218) bardzo ma(cid:239)o!). Gdyby powi(cid:218)kszy(cid:202) atom wodoru do wielko(cid:258)ci Superdome w Nowym Orleanie — drugiej co do wielko(cid:258)ci hali sportowej na (cid:258)wiecie — to jego j(cid:200)dro mia(cid:239)oby wielko(cid:258)(cid:202) ziarna grochu. Protony w atomie s(cid:200) upchane wewn(cid:200)trz j(cid:200)dra. Niektórzy czytelnicy mog(cid:200) teraz pomy(cid:258)le(cid:202): „Przecie(cid:285) ka(cid:285)dy proton ma (cid:239)adunek dodatni, a takie same (cid:239)adunki si(cid:218) odpychaj(cid:200). Skoro wi(cid:218)c wszystkie protony si(cid:218) odpychaj(cid:200), dlaczego j(cid:200)dro po prostu si(cid:218) nie rozleci na kawa(cid:239)ki?”. To w(cid:239)a(cid:258)nie jest moc, Luke. Si(cid:239)y w j(cid:200)drze przeciwdzia(cid:239)aj(cid:200) temu odpychaniu i utrzymuj(cid:200) j(cid:200)dro w ca(cid:239)o(cid:258)ci. (Fizycy nazywaj(cid:200) te si(cid:239)y j(cid:200)drowym klejem. Czasami jednak ten klej nie jest wystarczaj(cid:200)co mocny — wtedy j(cid:200)dro rozpada si(cid:218) na kawa(cid:239)ki. Ten proces nazywa si(cid:218) promieniotwórczo(cid:258)ci(cid:200)). J(cid:200)dro nie tylko jest bardzo ma(cid:239)e, ale równie(cid:285) zawiera wi(cid:218)kszo(cid:258)(cid:202) masy atomu. Ze wzgl(cid:218)dów praktycznych za mas(cid:218) atomu uznaje si(cid:218) sum(cid:218) mas protonów i neutronów. (Ja te(cid:285) zazwyczaj pomijam mas(cid:218) elektronów, chyba (cid:285)e dokonuj(cid:218) bardzo, bardzo dok(cid:239)adnych oblicze(cid:241)). Suma protonów i neutronów w atomie to jego liczba masowa. Natomiast sam(cid:200) liczb(cid:218) protonów w atomie okre(cid:258)lamy mianem liczby atomowej. Chemicy cz(cid:218)sto stosuj(cid:200) symbolik(cid:218) przedstawion(cid:200) na rysunku 4.1 do opisywania tych liczb dla konkretnych pierwiastków. Rysunek 4.1. Opis pierwiastka Poleć książkęKup książkę 68 Cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) I: Podstawowe poj(cid:218)cia chemiczne Na rysunku 4.1 litera X oznacza symbol chemiczny. Symbole chemiczne poszczególnych pierwiastków znajdziesz w uk(cid:239)adzie okresowym. (Zajrzyj do tabeli 4.2, aby pozna(cid:202) list(cid:218) pierwiastków. Nie zawiera ona wszystkich pierwiastków, a jedynie te, które mo(cid:285)esz omawia(cid:202) na chemii). Litera Z oznacza liczb(cid:218) atomow(cid:200), czyli liczb(cid:218) protonów w j(cid:200)drze. Natomiast A oznacza liczb(cid:218) masow(cid:200), czyli sum(cid:218) protonów i neutronów. Liczba masowa jest wyra(cid:285)ona w unitach. Tabela 4.2. Pierwiastki Nazwa Aktyn Ameryk Antymon Argon Arsen Astat Azot Bar Berkel Beryl Bizmut Bohr Bor Brom Cer Cez Chlor Chrom Cyna Cynk Cyrkon Dubn Dysproz Einstein Erb Europ Ferm Fluor Fosfor Frans Gadolin Gal German Glin Hafn Symbol Ac Am Sb Ar As At N Ba Bk Be Bi Bh B Br Ce Cs Cl Cr Sn Zn Zr Db Dy Es Er Eu Fm F P Fr Gd Ga Ge Al Hf Liczba atomowa 89 95 51 18 33 85 7 56 97 4 83 107 5 35 58 55 17 24 50 30 40 105 66 99 68 63 100 9 15 87 64 31 32 13 72 Liczba masowa 227,028 243 121,76 39,948 74,922 210 14,007 137,327 247 9,012 208,980 262 10,811 79,904 140,115 132,905 35,453 51,996 118,71 65,39 91,224 262 162,5 252 167,26 151,964 257 18,998 30,974 223 157,25 69,723 72,61 26,982 178,49 Poleć książkęKup książkę Rozdzia(cid:239) 4: Co(cid:258) mniejszego ni(cid:285) atom? Struktura atomu 69 Tabela 4.2. Pierwiastki — ci(cid:200)g dalszy Nazwa Has Hel Holm Ind Iryd Iterb Itr Jod Kadm Kaliforn Kiur Kobalt Krypton Krzem Ksenon Lantan Lit Lorens Lutet Magnez Mangan Meitner Mendelew Mied(cid:283) Molibden Neodym Neon Neptun Nikiel Niob Nobel O(cid:239)ów Osm Pallad Platyna Pluton Polon Potas Prazeodym Promet Protaktyn
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Chemia dla bystrzaków. Wydanie II
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: