Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00405 006304 14082286 na godz. na dobę w sumie
Chiny w polityce zagranicznej Stanów Zjednoczonych w latach 1911-1918 - ebook/pdf
Chiny w polityce zagranicznej Stanów Zjednoczonych w latach 1911-1918 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 344
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-087-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość >> historia powszechna
Porównaj ceny (książka, ebook (-21%), audiobook).

Książka dotyczy istotnej kwestii w polityce zagranicznej Stanów Zjednoczonych – miejsca, jakie zajmowały w niej Chiny w latach 1911–1918. Autor przedstawia różne aspekty tego zagadnienia na tle przemian zachodzących w obu państwach oraz zmagań dyplomatycznych w dobie I wojny światowej. Bardzo oryginalne ujęcie tematu oparte na dokumentach z National Archives w College Park i Library of Congress w Waszyngtonie.

„Praca Jana Pajora jest pierwszą w języku polskim monografią dotyczącą zagadnienia niezmiernie istotnego – wczesnego etapu relacji między dwoma krajami, z których pierwszy stał się szybko największym mocarstwem XX wieku, a drugi, acz dopiero pod koniec stulecia, wyrósł na największe wyzwanie dla jego hegemonii. Sięgnąć do niej powinni wszyscy zainteresowani historią, ponieważ prezentuje wysoki poziom merytoryczny, została napisana w przystępny sposób, jest znakomicie podbudowana źródłowo i dotyczy kwestii w historiografii polskiej praktycznie nieobecnej, a ważnej.”

Z recenzji dr. hab. Jakuba Polita, UJ

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jan Pajor Chiny w polityce zagranicznej Stanów Zjednoczonych w latach 1911-1918 I I WYDAWNICTWO Ul IIWERSYTETU ŁODZKIEGO Łódź 2019 a • Jan Pajor – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny, Instytut Historii 90-219 Łódź, ul. A. Kamińskiego 27a RECENZENT Jakub Polit REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos OPRACOWANIE REDAKCYJNE Tomasz Baudysz SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/m.j.h1nkle © Copyright by Jan Pajor, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08552.18.0.M Ark. wyd. 23,0; ark. druk. 21,5 ISBN 978-83-8142-086-0 e-ISBN 978-83-8142-087-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Rozdział I Polityka Stanów Zjednoczonych wobec Chin na przełomie XIX i XX wieku . . . . . Rozdział II Chińska polityka rządu Williama H. Tafta w latach 1911–1913 . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Stany Zjednoczone wobec rewolucji Xinhai . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Stany Zjednoczone a pożyczka reorganizacyjna i kwestia uznania Republiki Chińskiej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział III Chińska polityka administracji Thomasa Woodrowa Wilsona do wybuchu I woj- ny światowej (marzec 1913 roku – sierpień 1914 roku) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Wycofanie się USA z konsorcjum mocarstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Uznanie przez Stany Zjednoczone Republiki Chińskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Waszyngton wobec „drugiej rewolucji” w Chinach i wzrostu dążeń autory- tarnych Yuan Shikaia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Nominacja Paula Reinscha na posła w Chinach (15 sierpnia 1913 roku) . . 5. Nieudane próby zwiększenia amerykańskiej aktywności w Chinach (listo- pad 1913 roku – sierpień 1914 roku) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział IV Polityka Stanów Zjednoczonych wobec Chin w pierwszych latach Wielkiej Woj- ny (1914–1916) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Stany Zjednoczone wobec wybuchu wojny na Dalekim Wschodzie i zajęcia przez Japonię Jiaozhou . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Reakcja USA na japońskie 21 żądań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Waszyngton wobec amerykańskich inwestycji w Chinach (1914–1915) . . 4. Waszyngton wobec ruchu na rzecz restauracji cesarstwa i „trzeciej rewolu- cji” w Chinach (połowa 1915 roku – czerwiec 1916 roku) . . . . . . . . . . . . . . . 17 45 45 79 109 115 124 129 150 158 173 174 186 216 221 6 Spis treści Rozdział V Polityka USA wobec Chin od śmierci Yuan Shikaia do zakończenia I wojny świa- towej (1916–1918) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Amerykańska ocena wewnętrznej i międzynarodowej sytuacji Chin (czer- wiec 1916 roku – początek roku 1917) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Fiasko amerykańskiego programu inwestycyjnego w Chinach . . . . . . . . . . . . 3. Stanowisko Waszyngtonu w kwestii przystąpienia Chin do I wojny świa- 241 241 251 towej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 279 4. Polityka Stanów Zjednoczonych wobec chińskiego sojusznika . . . . . . . . . . . Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 Załączniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327 Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 339 WSTĘP Centrum świata przeniosło się […] do Chin. Ktokolwiek rozumie to potężne imperium, […] posiada klucz do polityki światowej na następne pięć wieków1. John Hay, sekretarz stanu USA, 1899 rok Sądzę, że prawdopodobnie nic tak bardzo nie wpłynie na przyszły rozwój świata jak to, co wydarzy się na [Dalekim – J.P.] Wschodzie, a powinno się to zdarzyć, tak daleko, jak sięgają nasze wpływy, pod przewodnictwem najlepszym z możliwych2. Thomas Woodrow Wilson, prezydent elekt USA, styczeń 1913 roku Uważam, że wielkie przedstawienie przyszłości zostanie rozegrane w krajach Orientu. Jest wiele punktów stycznych między [Stanami Zjednoczonymi – J.P.] a nową Republiką Chińską. Sądzę, że obecny okres ma olbrzymie znaczenie dla naszego kraju – to właśnie teraz przemysł amerykański musi zdobyć kontrolę nad ogromnymi i niewykorzystanymi zasobami Orientu3. Paul Reinsch, amerykański poseł w Chinach, sierpień 1913 roku Powyższe wypowiedzi wskazują, jak istotną rolę na przełomie XIX i XX wie- ku przypisywali Chinom amerykańscy politycy i dyplomaci oraz za jak ważną uważali politykę wobec tego państwa. Chociaż wiele współczesnych im osób uznałoby takie przewidywania za niedorzeczne, gdyż Chiny znajdowały się w tym czasie bardziej na skraju przepaści niż u progu rozkwitu, to obecnie, ponad sto lat później, można stwierdzić, że opinie te nie były pozbawione sensu. Znajo- mość dziejów Chin i polityki, jaką prowadziły wobec nich mocarstwa, zwłaszcza wyrosłe później na największą potęgę Stany Zjednoczone, może zatem pomóc zrozumieć przemiany zachodzące we współczesnym świecie. 1 J. Bailey, Great Power Strategy in Asia: Empire, Culture and Trade, 1905–2005, London 2007, s. 22. 2 Wilson to Eliot, January 20, 1913, [w:] The Papers of Woodrow Wilson (dalej: PWW), (opr.) A.S. Link, t. 27, Princeton 1978, s. 65. 3 P.J. Scanlan, No Longer a  Treaty Port: Paul S. Reinsch and China 1913–1919, nieopublikowany doktorat, University of Wisconsin, Madison 1973, s. 17. 8 W niniejszej książce starałem się zaprezentować stanowisko USA wobec Chin oraz miejsce Pekinu w amerykańskiej polityce zagranicznej w latach 1911–1918. Dążyłem do naświetlenia założeń chińskiej polityki Waszyngtonu, sposobów jej realizacji, rezultatów i przemian, jakim podlegała w okresie wyznaczonym przez ramy czasowe. W centrum mojego zainteresowania znajdował się amerykański punkt widzenia, pominąłem zaś kwestie, które były ważne dla Pekinu (jak sprawa chińskich imigrantów w Stanach Zjednoczonych), ale nie wpłynęły znacząco na postawę i działania Waszyngtonu. Z tak zarysowanej tematyki wyłonił się szereg bardziej szczegółowych pytań badawczych. Pierwsze z nich dotyczyły reakcji rządu amerykańskiego na wyda- rzenia rozgrywające się w Chinach. W 1911 roku wybuchła tam rewolucja Xinhai, która doprowadziła do upadku panującej dynastii, jak i samego Cesarstwa. Przez kolejnych kilkanaście lat sytuacja w tym kraju zmieniała się wielokrotnie, nie- rzadko w zawrotnym tempie. Zmuszało to inne państwa do ustosunkowania się do zachodzących przemian, często także do podjęcia konkretnych działań. Moim zamiarem było określenie, w jaki sposób i w jakim zakresie Stany Zjednoczone angażowały się w wydarzenia w Chinach. Jak zareagowały na rewolucję Xinhai i późniejszą walkę o władzę? Czy zachowały wówczas ścisłą neutralność, czy inge- rowały w konflikt, pomagając walczącym? Czy rozważały możliwość interwencji militarnej? Jak postrzegały uczestników walk? Z którym z nich sympatyzowały? Czy dążyły do wzmocnienia, czy dalszego osłabienia Państwa Środka? Jak ocenia- ły jego kolejne transformacje ustrojowe? Czy starały się na nie wpływać? Druga grupa pytań odnosiła się do okresu I wojny światowej. Do 1914 roku w Chinach, mających właściwie status półkolonii, krzyżowały się wpływy niemal wszystkich mocarstw europejskich (Wielkiej Brytanii, Francji, Niemiec, Rosji) oraz Japonii. W tym gronie znalazły się też Stany Zjednoczone, które pod koniec XIX wieku weszły na arenę polityki światowej, a jednym z przejawów ich nowej pozycji była aktywna działalność w Państwie Środka. Stopniowo, wraz z narasta- niem zagrożenia wojennego na Starym Kontynencie, mocarstwa europejskie za- częły poświęcać mniej uwagi Dalekiemu Wschodowi, co spowodowało, że wzro- sło tam znaczenie Waszyngtonu i Tokio. Rozpoczęcie I wojny światowej pogłębiło jeszcze ten proces. Interesowało mnie zatem, czy Stany Zjednoczone próbowały wykorzystać dogodną okazję do rozszerzania swoich wpływów w Chinach, jaka pojawiła się podczas Wielkiej Wojny. Czy dążyły do uzyskania nowych koncesji, czy raczej utrzymania status quo ante bellum? W tym kontekście istotne wydało mi się też zbadanie stanowiska rządu wa- szyngtońskiego wobec agresywnych poczynań Tokio w  Państwie Środka. Czy jawnie lub nieformalnie aprobował on japońskie plany podporządkowania Chin podczas I wojny światowej? Czy może starał się im przeciwstawić, a jeśli tak, to w jaki sposób i z jakim skutkiem? Czy był gotowy pomóc Chinom, nawet jeżeli doprowadziłoby to do pogorszenia jego stosunków z Japonią? Wstęp 9 To ostatnie pytanie stanowiło też część bardziej ogólnego zagadnienia: jak działania Stanów Zjednoczonych w Państwie Środka wpływały na ich relacje z in- nymi mocarstwami? I vice versa – na ile chińska polityka mocarstw przyczyniała się do zmiany ich notowań w Waszyngtonie? Wreszcie: czy nad Potomakiem roz- ważano pójście na ustępstwa w Chinach, aby odnieść korzyść w innych sprawach międzynarodowych? A może było na odwrót? Znalezienie odpowiedzi na te py- tania pozwoliło lepiej określić miejsce Chin w polityce zagranicznej USA. Wśród zagadnień, które poruszyłem w książce, znalazła się również kwestia koherentności amerykańskiej polityki wobec Chin. Chciałem sprawdzić, czy była ona spójna i konsekwentna, zważywszy, że w omawianym okresie kierowało nią trzech sekretarzy stanu podlegających dwóm prezydentom, którzy wywodzili się ponadto z przeciwnych partii. Starałem się ustalić, czy zmiany gospodarzy w Bia- łym Domu i Departamencie Stanu wpłynęły na pozycję Pekinu w amerykańskiej polityce zagranicznej. Kolejnym problemem badawczym, na który zwróciłem uwagę, był stopień zaangażowania rządu waszyngtońskiego w  Chinach. Na początku kontaktów dwustronnych powstał w USA mit rynku chińskiego, i choć w XIX wieku nie udało się go urzeczywistnić, to Waszyngton prowadził aktywną politykę chiń- ską. Próbowałem więc sprawdzić, czy w latach 1911–1918 jego zaangażowanie w Chinach, podobnie jak we wcześniejszym okresie, było nadal większe niż rze- czywiste interesy gospodarcze amerykańskich obywateli. Jeżeli tak, to czy rząd starał się temu zaradzić, zachęcając ich do większej aktywności? Obok mitu rynku chińskiego w Stanach Zjednoczonych panowało przeko- nanie o specjalnej więzi łączącej oba narody. Chciałem przyjrzeć się, na ile po- czynania amerykańskiej dyplomacji w  omawianym okresie wynikały jedynie z interesu państwowego, a na ile obecna była w nich tradycyjna motywacja – chęć pomocy Chinom i ochrony ich przed zbytnim osłabieniem. Zakres chronologiczny monografii obejmuje lata 1911–1918, jednak w roz- dziale wprowadzającym uznałem za zasadne cofnąć się do przełomu XIX i XX wieku, aby przedstawić źródła późniejszych działań Stanów Zjednoczonych. Ce- zurę początkową właściwych rozważań wyznacza rewolucja Xinhai, która w zna- czący sposób zmieniła sytuację w  Chinach i  rzutowała na politykę mocarstw mających swoje interesy w tym państwie. Wydarzeniem zamykającym pracę jest podpisanie rozejmu w Compiègne kończącego Wielką Wojnę, co również miało wpływ na międzynarodowy układ sił w Chinach i amerykańską politykę tamże.  W książce dominują zagadnienia polityczno-dyplomatyczne, chociaż poru- szyłem także inne kwestie, zwłaszcza gospodarcze, które akurat w Państwie Środ- ka dość mocno splatały się z polityką i dyplomacją. Kolejna uwaga dotyczy per- spektywy przyjętej w pracy. Ze względu na jej tematykę koncentrowałem się na stanowisku i działaniach władz amerykańskich, ale musiałem również uwzględ- nić osoby i podmioty prywatne, skoro np. administracja Williama Tafta w ramach Wstęp 10 „dyplomacji dolarowej” zawiązała swoisty sojusz z Wall Street. Osoby i grupy po- zarządowe, wywodzące się głównie ze środowisk biznesowych lub misjonarskich, pojawiają się w pracy wówczas, gdy mogły mieć wpływ na oficjalną politykę pań- stwa. To samo założenie dotyczy reakcji amerykańskiej opinii publicznej na de- cyzje rządu w odniesieniu do Chin. W książce wykorzystałem różne metody badawcze. Ze względu na bogac- two dokumentów bezpośrednio odnoszących się do zakreślonej w temacie pro- blematyki zastosowałem przede wszystkim podejście indukcyjne, polegające na wyprowadzaniu wniosków o charakterze ogólnym z licznych informacji szcze- gółowych. Gdy jednak materiał źródłowy nie pozwalał w pełni zrekonstruować danego fragmentu przeszłości, posługiwałem się metodami pośrednimi – retro- gresywną i progresywną oraz porównawczą. Za pomocą pierwszej starałem się uzupełnić luki faktograficzne, wnioskując na podstawie wcześniejszych lub póź- niejszych wydarzeń. Metody porównawczej używałem w dwojaki sposób – ze- stawiałem amerykańską politykę wobec Chin z polityką wobec innych państw, a także analizowałem ją na tle chińskiej polityki pozostałych mocarstw. Wnioski sformułowane na podstawie źródeł i z użyciem różnych metod konfrontowałem następnie z opiniami innych badaczy. Ustalenia poczynione w  książce opierają się w  znakomitej większości na źródłach. Znaczną część z nich stanowią archiwalia, do których miałem dostęp podczas kwerendy w Stanach Zjednoczonych. Przebadałem wówczas materiały zgromadzone w National Archives w College Park oraz w Library of Congress w Waszyngtonie. W pierwszej instytucji znajdują się przepastne zbiory Depar- tamentu Stanu dotyczące Chin, podzielone w  interesującym mnie okresie na trzy zmikrofilmowane serie: Records of the Department of State Relating to Internal Affairs of China, 1910–1929, Records of the Department of State Relating to Political Relations Between China and Other States, 1910–1929 oraz Records of the Depart- ment of State Relating to Political Relations Between the United States and China, 1910–1929. W  Bibliotece Kongresu przechowywane są z  kolei spuścizny po amerykańskich prezydentach, członkach rządu, czołowych urzędnikach i dyplo- matach. W książce wykorzystałem dokumenty z niezwykle zasobnych kolekcji: Williama H. Tafta, Philandera C. Knoxa, Thomasa Woodrowa Wilsona, Williama Jenningsa Bryana i  Roberta Lansinga. Sięgnąłem ponadto do udostępnionych w internecie fragmentów kolekcji Willarda Straighta i Roberta Lansinga, których oryginały znajdują się w bibliotekach Cornell University i Princeton University. Oprócz archiwaliów cennych materiałów źródłowych dostarczyły opu- blikowane zbiory dokumentów, z  których najważniejsze były Papers Relating to the Foreign Relations of the United States oraz The Papers of Woodrow Wilson4. 4 Papers Relating to the Foreign Relations of the United States 1899–1918, Washing- ton 1901–1930; Papers Relating to the Foreign Relations of the United States 1914–1918, Wstęp 11 Wartościowe okazały się też: The Intimate Papers of Colonel House, Congressional Records, Treaties and Agreements with and Concerning China, 1894–1919 oraz The Sino-Japanese Negotiations of 1915. Japanese and Chinese Documents and Chinese Official Statement5. Wydana korespondencja dyplomatyczna z  innych państw – Wielkiej Brytanii, Francji, Japonii i Chin – miała nie tylko wartość informacyjną, ale także pozwoliła zweryfikować część wiadomości ze źródeł amerykańskich6. Pokaźne uzupełnienie stanowiła literatura memuarystyczna. Warto wymie- nić tutaj dzieła: Paula Reinscha, Davida F. Houstona, Josephusa Danielsa, Wil- liama Jenningsa Bryana, Roberta Lansinga, Huntingtona Wilsona i  Williama Phillipsa7. Równie ciekawe i barwne, chociaż mniej istotne z punktu widzenia mojej pracy, były wspomnienia i autobiografie: Theodore’a Roosevelta, Herberta Hoovera, sir Edwarda Greya, cesarza Puyi czy Sun Yat-sena8. Jedynie sporadycznie korzystałem z tytułów prasowych. Nie zdecydowałem się na przeprowadzenie gruntownej kwerendy prasowej ze względu na ogrom materiałów oraz fakt, że dla tematyki pracy miałaby ona drugorzędne znaczenie. Z  kolei z  powodów organizacyjnych nie przebadałem rozsianych po różnych bibliotekach amerykańskich spuścizn po niektórych dyplomatach zaangażowa- nych w kształtowanie chińskiej polityki USA (m.in. Huntingtona Wilsona, Johna Supplement: The World War, Washington 1928–1933; Papers Relating to the Foreign Rela- tions of the United States, The Lansing Papers, 1914–1920, t. 1–2, Washington 1939–1940; PWW, t. 23–53, Princeton 1977–1986. 5 The Intimate Papers of Colonel House, (opr.) Ch. Seymour, t. 1–4, Boston–New York 1926–1928; Congressional Records, t. 48–56, Washington 1912–1918; Treaties and Agreements with and Concerning China, 1894–1919, zebrał i opracował J.V.A. MacMurray, t. 1–2, New York 1921; The Sino-Japanese Negotiations of 1915. Japanese and Chinese Do- cuments and Chinese Official Statement, Washington 1921. 6 British Documents on the Origins of the War 1898–1914, (opr.) G.P. Gooch, H. Temperley, t. 1–11, London 1926–1938; Documents Diplomatiques Français, 1871– 1914, 2e série: 1901–1911, t. 14, 3e série: 1911–1914, t. 1–11, Paris 1929–1955; M. Kaji- ma, The Diplomacy of Japan 1894–1922, t. 2–3, Tokyo 1978–1980; V.K. Wellington Koo’s Foreign Policy. Some Selected Documents, zebrał W. King, Shanghai 1931. 7 P. Reinsch, An American Diplomat in China, Garden City 1922; D.F. Houston, Eight Years with Wilson’s Cabinet, 1913 to 1920, t. 1–2, New York 1926; The Cabinet Diaries of Josephus Daniels, (opr.) E.D. Cronon, Lincoln 1963; W.J. Bryan, M.B. Bryan, The Memoirs of William Jennings Bryan, Chicago 1925; R. Lansing, War Memoirs of Ro- bert Lansing, Secretary of State, Westport 1970; F.M. Huntington Wilson, Memoirs of an Ex-Diplomat, Boston 1945; W. Phillips, Ventures in Diplomacy, Boston 1953. 8 T. Roosevelt, An Autobiography, New York 1914; H. Hoover, The Memoirs of Her- bert Hoover, t. 1: Years of Adventure, 1874–1920, New York 1952; E. Grey, Twenty-five Years 1892–1916, t. 1–2, New York 1925; Pu Yi, Byłem ostatnim cesarzem Chin, przeł. J. Mach, t. 1, Łódź 1988; Yat-sen Sun, Memoirs of a Chinese Revolutionary: A Programme of National Reconstruction for China, New York 1970. Wstęp 12 V.A. MacMurraya, Paula Reinscha, Edwarda T. Williamsa). Wiele z napisanych przez nich dokumentów znajduje się zresztą w zbiorach National Archives, Li- brary of Congress i w wydanych materiałach. W książce nie wykorzystałem też źródeł chińskich, których nie mogłem użyć z powodu nieznajomości języka. Wy- daje się jednak, że nie byłyby one kluczowe dla monografii, która nie traktuje o stosunkach dwustronnych, lecz o amerykańskiej postawie wobec Chin. Ogólna literatura przedmiotu jest bardzo bogata. Wynika to z faktu, że lata 1911–1918 obfitowały w doniosłe wydarzenia, które przykuwały uwagę history- ków. W skali światowej były to narastający antagonizm między zwalczającymi się blokami w Europie oraz Wielka Wojna; w perspektywie dalekowschodniej i stricte chińskiej – wzrost pozycji Japonii, rewolucja Xinhai, dyktatura Yuan Shikaia i po- czątek ery tzw. panów wojny. Pierwsze dekady XX wieku to także przełomowy moment w dziejach Stanów Zjednoczonych i ich dyplomacji. Szczególne miejsce w historiografii nie tylko tego okresu zajmuje Woodrow Wilson – jeden z naj- ważniejszych amerykańskich prezydentów – któremu historycy poświęcili niezli- czoną liczbę studiów. Interesowali się również osobami z otoczenia prezydenta, takimi jak: William Jennings Bryan, Edward House i Robert Lansing. Mniejszą, lecz nadal całkiem sporą popularnością cieszyła się postać Williama Tafta i jego współpracowników politycznych. W imponującym dorobku historiograficznym poświęconym obu prezydentom i ich gabinetom wyróżniają się książki: Paola Coletty, Lewisa Goulda, Ralpha Mingera, Davida Burtona, Arthura Linka, Johna Miltona Coopera jr., Raya Stannarda Bakera, Lloyda Ambrosiusa, Johna Morto- na Bluma, Kendricka Clementsa, Augusta Heckschera, Harleya Nottera, Micha- ela Kazina, Daniela Smitha i Godfreya Hodgsona9. 9 P. Coletta, William Jennings Bryan, t. 1–3, Lincoln 1964–1969; idem, The Presiden- cy of William Howard Taft, Lawrence 1987; L. Gould, The William Howard Taft Presidency, Lawrence 2009; R.E. Minger, William Howard Taft and American Foreign Policy: The Apprenticeship Years, 1900–1908, Urbana 1975; D.H. Burton, Taft, Wil- son and World Order, Madison 2003; idem, William Howard Taft: Confidential Peace- maker, Philadelphia 2004; A.S. Link, Wilson: The Road to the White House, Prince- ton 1947; idem, Woodrow Wilson and the Progressive Era, 1910–1917, New York 1954; idem, Wilson: The New Freedom, Princeton 1956; idem, Wilson the Diploma- tist: A  Look at His Major Foreign Policies, Baltimore 1957; idem, Wilson: The Strug- gle for Neutrality, 1914–1915, Princeton 1960; idem, Wilson: Confusions and Crises, 1915–1916, Princeton 1964; idem, Wilson: Campaigns for Progressivism and Peace, 1916–1917, Princeton 1965; J.M. Cooper jr., Woodrow Wilson: A Biography, New York 2011; R.S. Baker, Woodrow Wilson. Life and Letters, t. 1–5, Garden City 1927–1935, t. 6–8, New York 1946; L.E. Ambrosius, Woodrow Wilson and the American Diplo- matic Tradition: The Treaty Fight in Perspective, Cambridge 1987; J.M. Blum, Wood- row Wilson and the Politics of Morality, Boston 1956; K.A. Clements, The Presidency of Woodrow Wilson, Lawrence 1992; A. Heckscher, Woodrow Wilson, New York 1991; H. Notter, The Origins of the Foreign Policy of Woodrow Wilson, New York 1965; Wstęp 13 Amerykańska polityka wobec Chin również doczekała się wielu rzetel- nych i interesujących opracowań naukowych. Wśród pozycji, które omawiają ją w dłuższej perspektywie lub w okresie poprzedzającym główny tok moich roz- ważań, szczególnie wartościowe były monografie: Michaela H. Hunta, Paula A. Varga, Davida M. Pletchera, Thomasa J. McCormicka, Marilyn Blatt Young, Alfreda Whitneya Griswolda i  Akiry Iriye’a10. Z  publikacji ujmujących szcze- gółowo wybrany przeze mnie okres najbardziej przydatne okazały się studia: Daniela M. Crane’a i Thomasa A. Breslina, Waltera V. Scholesa i Marie V. Scho- les, Charlesa Veviera, Jamesa Reeda, Lloyda Gardnera, Tien-yi Li, Roya Watsona Curry’ego i Russella H. Fifielda11. Bardzo pomocne były też opracowania Burtona Beersa, Noela Pugacha, Dimitriego Daniela Laza i Patricka Johna Scanlana, pre- zentujące amerykańską politykę z punktu widzenia poszczególnych dramatis per- sonae12. Cenne uzupełnienie stanowiły książki autorstwa Petera Lowe’a, Mariusa M. Kazin, A  Godly Hero: The Life of William Jennings Bryan, New York 2007; D.M. Smith, Aftermath of War: Bainbridge Colby and Wilsonian Diplomacy, 1920–1921, Philadelphia 1970; idem, Robert Lansing and American Neutrality, 1914–1917, New York 1972; G. Hodgson, Woodrow Wilson’s Right Hand: The Life of Colonel Edward M. House, New Haven 2006. 10 M.H. Hunt, Frontier Defense and the Open Door. Manchuria in Chinese-American Relations 1895–1911, New Haven 1973; idem, The Making of a  Special Relationship: The United States and China to 1914, New York 1983; P.A. Varg, Open Door Diplomat. The Life of W.W. Rockhill, Urbana 1952; idem, The Making of a Myth: the United States and China, 1897–1912, Westport 1980; D.M. Pletcher, The Diplomacy of Involvement: American Economic Expansion Across the Pacific, 1784–1900, Columbia 2001; T.J. Mc- Cormick, China Market. America’s Quest for Informal Empire, 1893–1901, Chicago 1970; M.B. Young, The Rhetoric of Empire: American China Policy, 1895–1901, Cambridge 1968; A.W. Griswold, The Far Eastern Policy of the United States, New York 1938; A. Iriye, Pacific Estrangement: Japanese and American Expansion, 1897–1911, Chicago 1994. 11 D.M. Crane, T.A. Breslin, An Ordinary Relationship: American Opposition to Republican Revolution in China, Gainesville 1986; W. Scholes, M. Scholes, The Foreign Policies of the Taft Administration, Columbia 1970; Ch. Vevier, The United States and China, 1906–1913: A Study in Finance and Diplomacy, New York 1968; J. Reed, The Missionary Mind and American East Asia Policy, 1911–1915, Cambridge 1983; L.C. Gardner, Safe for Democracy: The Anglo-American Response to Revolution, 1913–1923, New York 1984; Tien-yi Li, Woodrow Wilson’s China Policy, 1913–1917, Kansas City 1952; R.W. Curry, Woodrow Wilson and Far Eastern Policy, 1913–1921, New York 1968; R. H. Fifield, Wood- row Wilson and the Far East. The Diplomacy of the Shantung Question, Hamden 1965. 12 B. Beers, Vain Endeavor. Robert Lansing’s Attempts to End the American-Japanese Rivalry, Durham 1962; N. Pugach, Paul S. Reinsch: Open Door Diplomat in Action, Millwood 1979; D.D. Lazo, An Enduring Encounter: E.T. Williams, China, and the United States, nieopublikowany doktorat, University of Illinois at Urbana-Champaign, Urbana 1977; P.J. Scanlan, No Longer a Treaty Port… Wstęp 14 B. Jansena i Madeleine Chi, dotyczące zarówno polityki prowadzonej przez inne mocarstwa w Chinach, jak i przez same Chiny13. Problematyka amerykańskiej polityki wobec Chin na początku XX wieku znalazła niewielkie odzwierciedlenie w piśmiennictwie polskim, aczkolwiek sy- tuacja pod tym względem powoli się zmienia. W pierwszej kolejności wypada wymienić książki Jakuba Polita, Wojciecha Rojka i  Tadeusza Dmochowskie- go14. Prezentują one szczegółowo jednak tylko pewne elementy polityki amery- kańskiej, która nie stanowi sedna ich rozważań. Zagadnienia postawy i działań Waszyngtonu wobec Pekinu podejmuje też Longin Pastusiak, lecz jego prace przedstawiające rozległą historię dyplomacji amerykańskiej i  sylwetki wszyst- kich prezydentów są z konieczności jedynie szkicowe15. Równie ogólny charak- ter mają syntezy dziejów Chin autorstwa Witolda Rodzińskiego i Jakuba Polita16. Wiele ciekawych informacji uzupełniających zawierają monografie Krzysztofa Michałka, Andrzeja Mani, Wojciecha Materskiego i Jakuba Polita17. Książka podzielona jest na pięć rozdziałów, które ujmują zagadnienia chro- nologicznie. W ramach poszczególnych rozdziałów układ bywa różny – chrono- logiczny lub chronologiczno-problemowy. Rozdział I  stanowi wprowadzenie do właściwych rozważań i  kreśli obraz amerykańskiej polityki wobec Chin na przełomie XIX i XX wieku. Znaczną część rozdziału poświęciłem doktrynie „otwartych drzwi” – jej genezie, celom i prze- mianom, jakie przechodziła od momentu inauguracji w 1899 roku. Zaprezento- wałem ponadto reakcję Waszyngtonu zarówno na wydarzenia rozgrywające się w Chinach, jak i poza nimi, a rzutujące na ich sytuację międzynarodową. Scharak- teryzowałem również podejście administracji Theodore’a Roosevelta i Williama 13 P. Lowe, Great Britain and Japan 1911–1915: A Study of British Far Eastern Policy, London–New York 1969; M.B. Jansen, The Japanese and Sun Yat-sen, Cambridge 1954; M. Chi, China Diplomacy, 1914–1918, Cambridge 1970. 14 J. Polit, Odwrót znad Pacyfiku? Wielka Brytania wobec Dalekiego Wschodu (1914– 1922), Kraków 1999; W. Rojek, Ekspansja mocarstw w  Chinach i  jej wpływ na rozwój stosunków międzynarodowych w  latach 1895–1914, Kraków 1990; T. Dmochowski, Walka polityczna mocarstw o dominację w dorzeczu Amuru, Toruń 1999. 15 L. Pastusiak, Pół wieku dyplomacji amerykańskiej 1898–1945, Warszawa 1974; idem, Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki, Warszawa 2002; idem, Droga Stanów Zjednoczonych do mocarstwowości, Łódź 2007. 16 W. Rodziński, Historia Chin, Wrocław 1992; J. Polit, Chiny, Warszawa 2004. 17 K. Michałek, Poza granice kontynentu. Teoria pogranicza Fredericka Jacksona Turnera a idea ekspansji dalekowschodniej w amerykańskiej polityce zagranicznej 1893–1922, Warszawa 1992; A. Mania, Department of State 1789–1939. Pierwsze 150 lat udziału w polityce zagranicznej USA, Kraków 2011; W. Materski, Bolszewicy i samuraje. Walka dyplomatyczna i zbrojna o rosyjski Daleki Wschód (1917–1925), Warszawa 1990; J. Polit, Japońska polityka zagraniczna 1895–1945, Kraków 2015. Wstęp 15 Tafta do Chin oraz wskazałem na ograniczenia i atuty chińskiej polityki Stanów Zjednoczonych. Rozdział II dotyczy okresu od października 1911 roku do marca roku 1913. Opisałem w  nim stanowisko i  działania USA podczas rewolucji Xinhai oraz w pierwszym roku funkcjonowania Republiki Chińskiej, kiedy to przede wszyst- kim rozważano kwestie związane z uznaniem jej nowych władz i udzieleniem po- życzki reorganizacyjnej. Początek rozdziału III traktuje o reorientacji amerykańskiej polityki wobec Chin, gdy prezydentem został Woodrow Wilson. Jego administracja, hołdująca innym zasadom niż poprzednie rządy i mająca odmienną wizję polityki zagra- nicznej, zerwała z dotychczasowym kursem. Scharakteryzowałem następnie, jak ustosunkowała się ona do „drugiej rewolucji” w Chinach i zaprowadzenia auto- rytarnych rządów przez Yuan Shikaia. Opisałem ponadto jej działania na rzecz zwiększenia amerykańskiej aktywności w Państwie Środka. Dwa ostatnie rozdziały ukazują miejsce Chin w polityce zagranicznej USA podczas I  wojny światowej. Rozdział IV obejmuje początkowe lata walk, do śmierci Yuana w czerwcu 1916 roku. W pierwszej części rozdziału skupiłem się na stosunku Waszyngtonu do wybuchu wojny na Dalekim Wschodzie i próby podporządkowania Chin przez Japonię w 1915 roku. Następnie zaprezentowa- łem jego podejście do kampanii na rzecz restauracji cesarstwa w Chinach oraz „trzeciej rewolucji”, podczas której zmarł Yuan. W rozdziale V podjąłem narrację w połowie 1916 roku i doprowadziłem ją do końca Wielkiej Wojny. Amerykańska dyplomacja musiała się wówczas zmierzyć z  coraz mocniej zazębiającymi się problemami: zmieniającą się wręcz kalejdoskopowo sytuacją polityczną w Państwie Środka, wzrastający- mi tam wpływami Japonii i  sprawą przystąpienia Chin do wojny. Opisałem reakcje i działania Stanów Zjednoczonych wobec wspomnianych zagadnień, obejmujące m.in. takie inicjatywy jak program inwestycyjny czy porozumie- nie Lansing-Ishii. Na zakończenie chciałbym wyjaśnić kilka kwestii formalnych. W  książce zastosowałem transkrypcję pinyin (w wersji uproszczonej – bez znaków tonal- nych), która jest już powszechnie przyjęta i w literaturze przedmiotu coraz bar- dziej wypiera wcześniejsze systemy latynizacji znaków chińskich. W odniesieniu do nazw i  nazwisk japońskich posłużyłem się transkrypcją międzynarodową. Wyjątek uczyniłem dla egzonimów i  nazw zakorzenionych w  języku polskim (np. Pekin, Szanghaj, Tokio, Kuomintang). Nazwisko słynnego polityka chińskie- go Wellingtona Koo podałem w zanglizowanej formie i zgodnie z kolejnością za- chodnią. W przypadku pozostałych nazwisk chińskich i japońskich zachowałem ich oryginalny szyk, w którym nazwisko poprzedza imię. Nie dotyczyło to jednak nazwisk autorów azjatyckich, które zapisywałem zgodnie z konwencją przypisów i bibliografii. Wstęp 16 Oprócz tekstu znajdującego się w załączniku nr 2 wszystkie pozostałe tłu- maczenia w pracy są mojego autorstwa. Starałem się jak najwierniej oddać za- równo sens, jak i styl wypowiedzi, ale w zawiłych fragmentach tekstu, które mogłyby się stać niezrozumiałe lub dwuznaczne, zawsze przedkładałem pierw- szą wartość nad drugą. Prezentowana książka stanowi nieco zmodyfikowaną wersję mojej rozpra- wy doktorskiej. Pragnę serdecznie podziękować mojemu Promotorowi prof. dr. hab. Andrzejowi M. Brzezińskiemu, na którego cenne rady i wsparcie zawsze mogłem liczyć. Za wszelką okazaną mi pomoc oraz inspirujące rozmowy dzię- kuję również pozostałym pracownikom i  doktorantom Katedry Historii Po- wszechnej Najnowszej Instytutu Historii Uniwersytetu Łódzkiego. Niezmiernie wdzięczny jestem Recenzentom mojej pracy – prof. dr hab. Jadwidze Kiwerskiej, dr. hab. Radosławowi Żurawskiemu vel Grajewskiemu, prof. UŁ oraz dr. hab. Ja- kubowi Politowi. Ich uwagi i sugestie pozwoliły mi uniknąć części błędów oraz ulepszyć niniejszą monografię. Kolejne podziękowania kieruję w stronę Dyrektorów Roosevelt Study Cen- ter w Middelburgu i John F. Kennedy Institute w Berlinie za przyznanie sty- pendiów badawczych, które umożliwiły mi przeprowadzenie kwerend w tych instytucjach. Pracownikom obu instytutów, a także National Archives i Library of Congress winien jestem podziękowania za życzliwą pomoc w poszukiwaniu dokumentów i  literatury przedmiotu. Wdzięczny jestem ponadto wszystkim pracownikom Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego zaangażowanym w publi- kację tej książki, Pani Annie Wosiak za sporządzenie mapy Chin oraz Agacie Ma- ryniak za konsultacje z języka angielskiego. Dziekanowi Wydziału Filozoficzno- -Historycznego UŁ prof. dr. hab. Maciejowi Kokoszce dziękuję za dofinansowa- nie wydania mojej pracy. Nie mogę wreszcie pominąć Najbliższych mi osób, bez których wsparcia i wyrozumiałości ta książka by nie powstała. Z całego serca dziękuję mojej Ma- mie, mojemu Tacie, a także Narzeczonej. Książkę dedykuję Tacie, któremu nie- stety nie dane było doczekać jej wydania. Wstęp Rozdział I POLITYKA STANÓW ZJEDNOCZONYCH WOBEC CHIN NA PRZEŁOMIE XIX I XX WIEKU Na przełomie XIX i XX wieku amerykańska polityka wobec Chin przeszła istotne zmiany, spowodowane niemal jednoczesnym wystąpieniem dwóch pro- cesów – wyznaczaniem przez mocarstwa stref wpływów w  Państwie Środka i wkraczaniem Stanów Zjednoczonych na arenę polityki światowej. Porażka w wojnie z Japonią (1894–1895) obnażyła słabość Chin i niepowo- dzenie prowadzonej przez nie polityki „samoumocnienia”, polegającej na wąsko zakrojonej modernizacji. Konsekwencje przegranej okazały się dla Chin bardzo poważne. Nie tylko musiały się zgodzić na ciężkie warunki traktatu pokojowego w Shimonoseki1, ale szybko stanęły nawet wobec widma utraty niepodległości. Mocarstwa europejskie i  Japonia, dostrzegając łatwą możliwość uzyskania no- wych nabytków i przywilejów, przystąpiły bowiem ochoczo do tworzenia w Ce- sarstwie stref wpływów, a więc obszarów zarezerwowanych dla swej penetracji gospodarczej i przygotowanych do potencjalnej aneksji. W wyniku prowadzonej w latach 1895–1899 walki o koncesje (nazywanej też bardziej obrazowo „kra- janiem chińskiego arbuza”) Rosja zdobyła silną pozycję w Mandżurii, Niemcy w Shandongu, a Francja w Yunnanie, Guangxi i Guangdongu. Strefa brytyjska rozciągała się wzdłuż doliny Jangcy, chociaż Londyn wykazywał też zaintereso- wanie Tybetem, zdobył punkt oparcia na północy Chin i rozszerzył swój stan posiadania na południu. Japonia zastrzegła sobie z kolei prawo do Fujianu (znaj- dującego się naprzeciwko przejętego przez nią Tajwanu), a ponadto interesowała się Mandżurią i Koreą. Ta ostatnia, uprzednio podporządkowana rządzącej w Pe- kinie mandżurskiej dynastii Qing, przekształcała się stopniowo w kondominium rosyjsko-japońskie2. 1 Warunki traktatu pokojowego: Doc. no. 1895/3: Japan and China. Treaty of pe- ace (with separate articles and Convention to prolong Armistice), April 17, 1895, [w:] Treaties and Agreements with and Concerning China, 1894–1919, zebrał i  opracował J.V.A. MacMurray, t. 1: Manchu Period (1894–1911), New York 1921, s. 18–24. 2 W. Rodziński, Historia Chin, Wrocław 1992, s. 480–492; T. Dmochowski, Walka polityczna mocarstw o dominację w dorzeczu Amuru, Toruń 1999, s. 44–55; W. Rojek, Ekspansja mocarstw w Chinach i jej wpływ na rozwój stosunków międzynarodowych w latach 1895–1914, Kraków 1990, s. 21–28. 18 Najbardziej widoczny element procesu wytyczania stref wpływów stanowi- ły dzierżawy dokonywane przez mocarstwa. Sygnał do tego dały w marcu 1898 roku Niemcy, które na 99 lat objęły we władanie Jiaozhou w Shandongu. Ich śla- dem podążyły Rosja i Francja. Pierwsza otrzymała na 25 lat Port Artur i Dalian w Mandżurii, druga zaś uzyskała na 99 lat Guangzhouwan w Guangdongu. Po- niekąd w odpowiedzi na te posunięcia Wielka Brytania, której nie zależało na roz- członkowaniu Chin, ale która musiała reagować na działania rywali, wystarała się o dzierżawę przylegającego do Hongkongu półwyspu Jiulong (standardowo na 99 lat) oraz znajdującego się w Shandongu Weihaiwei (zdecydowanie niestandardo- wo, bo na tak długo, jak Port Artur pozostanie pod rosyjskim zwierzchnictwem)3. Oprócz dzierżaw do wytyczenia stref wpływów doprowadziły, jak wymienia Mingchien J. Bau, cztery inne czynniki: porozumienia międzynarodowe, prawo pierwszeństwa przy ubieganiu się o możliwość eksploatacji gospodarczej danego terenu, deklaracje Chin o „nieodstępowaniu” innym państwom różnych prowin- cji oraz koncesje kolejowe4. Międzynarodowe położenie Chin stawało się wyjątkowo niekorzystne – w szybkim tempie przekształcały się one we wspólną kolonię mocarstw. Nie- podległość „chorego człowieka Azji”, jak zaczęto je nazywać per analogiam do zmierzchającego Imperium Osmańskiego, była zagrożona. Przed rozbiorem chroniła je na razie przede wszystkim równowaga sił między mocarstwami5. Rozwojowi sytuacji na Dalekim Wschodzie z  niepokojem przyglądały się Stany Zjednoczone, które w tym czasie zaczęły aspirować do grona światowych potęg i chciały prowadzić adekwatną politykę zagraniczną. Jednym z obszarów ich wzmożonej aktywności miały być Chiny. Pod koniec XIX wieku w amerykańskiej historii nastąpił zwrot. USA, koncen- trujące się dotychczas na zagospodarowywaniu wnętrza państwa i stroniące od an- gażowania się w sprawy poza własnym kontynentem, wkroczyły na arenę polityki światowej. Na ten przełom złożyły się rozmaite czynniki. Jednym z nich była chęć 3 Doc. no. 1898/4: Germany and China. Convention respecting the lease of Kiaochow, March 6, 1898, [w:] Treaties and Agreements…, s. 112–116; Doc. no. 1898/5: Russia and China. Convention for the lease of the Liaotung Peninsula, March 27, 1898, [w:] ibidem, s. 119–121; Doc. no. 1898/7: France and China. Agreement in regard to a concession to build a railway from Tongking to Yunnan, the lease of Kuang-chou-wan, and the organization of the Chinese postal service, April 10, 1898, [w:] ibidem, s. 124–125; Doc. no. 1898/11: Great Britain and China. Convention respecting an extension of the Hongkong territory, June 9, 1898, [w:] ibidem, s. 130–131; Doc. no. 1898/14: Great Britain and China. Convention for the lease of Wei-hai Wei, July 1, 1898, [w:] ibidem, s. 152–153. Chiny odrzuciły tylko żądanie wydzierżawienia zatoki Sanmen, gdyż wiedziały, że występujące z nim Włochy nie były w stanie zbrojnie narzucić swej woli. W. Rodziński, Historia Chin…, s. 492. 4 M.J. Bau, The Open Door Doctrine in Relation to China, New York 1923, s. 16. 5 O powodach fiaska rozbioru Chin piszą: W. Rodziński, Historia Chin…, s. 494; J. Polit, Chiny, Warszawa 2004, s 30–31. Chiny w polityce zagranicznej Stanów Zjednoczonych w latach 1911–1918 19 zdobycia prestiżu i statusu mocarstwa, tak aby wpływy polityczne odzwierciedla- ły pozycję gospodarczą państwa, zaczynającego pod tym względem przodować w skali świata. Wśród Amerykanów popularność zyskiwała koncepcja darwini- zmu społecznego, a także umocniło się przekonanie o ich misji dziejowej, mającej polegać na cywilizowaniu zacofanych ludów, szerzeniu demokracji i chrześcijań- stwa. Impuls do działania dawali też Europejczycy, którzy podporządkowywali sobie liczne tereny w Afryce i Azji. Nad Potomakiem zdawano sobie sprawę, że to ostatni moment, aby włączyć się do wyścigu kolonialnego. Równie istotne były powody ekonomiczne. Uważano, że prężnie rozwijająca się gospodarka amery- kańska potrzebowała nowych rynków zbytu i miejsc do lokowania kapitału. Miało to utrzymać rozkwit „pozłacanego wieku”, dać bodziec do dalszego rozwoju i zła- godzić pojawiające się cyklicznie osłabienia koniunktury. Wysuwano ponadto argumenty społeczno-polityczne. W 1891 roku agen- da federalna Census Bureau oznajmiła, że w kraju nie ma już wolnej ziemi do osiedlania się, co stanowiło symboliczny kres ekspansji wewnętrznej. Skłoniło to różne osoby – na czele z profesorem historii Frederickiem Jacksonem Turnerem, który wystąpił ze słynną teorią pogranicza – by postulować rozpoczęcie ekspan- sji zagranicznej. Turner obawiał się, że skoro dotychczas przemożny wpływ na mentalność Amerykanów, ustrój państwa i kształt instytucji państwowych mia- ło przesuwające się pogranicze, to jego zanik mógł doprowadzić do marazmu i degeneracji. Turner i inni autorzy, m.in. Josiah Strong, Brooks Adams, Alfred Thayer Mahan i Charles Conant, stworzyli naukową i ideologiczną podbudowę „Nowego Boskiego Przeznaczenia”6, które rozwijając pierwotną koncepcję, miało uzasadnić konieczność prowadzenia ekspansji zewnętrznej. W tym celu należało zaktywizować politykę zagraniczną, rozbudować flotę handlową i wojenną, skon- struować kanał międzyoceaniczny oraz zdobyć nowe bazy i punkty oparcia7. 6 W niektórych pracach New Manifest Destiny tłumaczone jest jako „Nowe Obja- wione Przeznaczenie”. Na temat „Boskiego Przeznaczenia” patrz: Manifest Destiny and Empire: American Antebellum Expansionism, (red.) S.W. Haynes, Ch. Morris, College Station 1997; S. LeMenager, Manifest and Other Destinies: Territorial Fictions of the Nine- teenth Century United States, Lincoln 2004; A.K. Weinberg, Manifest Destiny: A Study of Nationalist Expansionism in American History, Baltimore 1935. 7 Ten i poprzedni akapit na podstawie: L. Pastusiak, Dyplomacja Stanów Zjedno- czonych (XVIII–XIX w.), Warszawa 1978, s. 735–755; idem, Pół wieku dyplomacji amery- kańskiej 1898–1945, Warszawa 1974, s. 7–14; D. Healy, US Expansionism. The Imperialist Urge in the 1890s, Madison 1970, s. 9–47, 194–209; K. Michałek, Poza granice kontynen- tu. Teoria pogranicza Fredericka Jacksona Turnera a idea ekspansji dalekowschodniej w ame- rykańskiej polityce zagranicznej 1893–1922, Warszawa 1992, s. 39–58; A. DeConde, A History of American Foreign Policy, New York 1978, s. 317–319; F.R. Dulles, America’s Rise to World Power, 1898–1954, New York 1963, s. 1–39; A.T. Mahan, The Influence of Sea Power upon History 1660–1783, Boston 1890, s. 25–88; F.J. Turner, The Frontier in American History, New York 1948, s. 1–38. Rozdział I. Polityka Stanów Zjednoczonych wobec Chin na przełomie…
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Chiny w polityce zagranicznej Stanów Zjednoczonych w latach 1911-1918
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: