Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00590 008237 10457885 na godz. na dobę w sumie
Choinka w kulturze polskiej. Symbolika drzewka i ozdób - ebook/pdf
Choinka w kulturze polskiej. Symbolika drzewka i ozdób - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 296
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1439-6 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> praktyczna edukacja, samodoskonalenie, motywacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Bożonarodzeniowa choinka i jej ozdoby są znakami symbolicznymi o wieloplanowych sensach, różnorodnej motywacji i funkcjach. Współczesny Polak przypisuje im przede wszystkim funkcje estetyczne. Jednakże odgrywają one również rolę przedmiotów o funkcji religijnej, w pierwszym rzędzie związanych z chrześcijaństwem, gdyż świąteczna jodełka stała się symbolem narodzenia Chrystusa oraz rajskich drzew. Zwyczaj choinki powstał zarazem z ludowych obyczajów o funkcji magicznej, dlatego świąteczna jodełka i jej detale zachowały i tę najbardziej archaiczną funkcję. Jest więc choinka drzewkiem ofiarowanym Bogu i przodkom w zamian za błogosławieństwo, urodzaj, obfitość, zdrowie i szczęście w miłości. Chroni dom i jego mieszkańców przed działaniem złych duchów.

Ubrane zielone drzewko staje się więc jedną z licznych w kulturze europejskiej i pozaeuropejskiej konkretyzacji drzewa kosmicznego i drzewa życia. Te i wiele innych znaczeń opisuje autorka w książce-leksykonie symboliki choinkowej. Książka rekonstruuje sposób potocznego myślenia współczesnego Polaka przez pryzmat jego wyobrażenia bożonarodzeniowej choinki wedle zasady: „pokaż mi swoją choinkę, a powiem Ci, kim jesteś”. Pisząc o tradycyjnej i współczesnej choince, odtworzono więc nie tylko obraz choinki, ale także portret jej kreatora, skupiając się na zasadniczym dla humanisty zagadnieniu: jakimi wartościami kieruje się współczesny Polak, definiując swoje miejsce w świecie.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Katarzyna Smyk CHOINKA W KULTURZE POLSKIEJ Symbolika drzewka i ozdób universitas CHOINKA W KULTURZE POLSKIEJ Katarzyna Smyk CHOINKA W KULTURZE POLSKIEJ Symbolika drzewka i ozdób Kraków Publikacja dofinansowana przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego © Copyright by Katarzyna Smyk and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2009 ISBN 97883-242-1439-6 TAiWPN UNIVERSITAS Redakcja Wanda Lohman Projekt okładki i stron tytułowych Sepielak www.universitas.com.pl Spis treści WSTĘP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 7 Rozdział I BOŻONARODZENIOWA CHOINKA – ZNACZENIE SŁOWA I DZIEJE ZWYCZAJU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 1 ..Choinka – znaczenie i.historia.wyrazu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 2. Pochodzenie i.dzieje zwyczaju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 3 ..Podłaźniki, światy.i.pająki poprzednikami polskiej choinki . . . . .. Rozdział II BOŻONARODZENIOWA CHOINKA JAKO KULTUROWY MAKROZNAK.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 1. Nazwy choinki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 2. Legendowe pierwowzory . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 3. Wigilijna kreacja choinki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 3 .1 ..W.zimowym czasie przejścia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 3 .2 ..W.promieniującym centrum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 3.3. Choinka ubrana jak choinka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 4. Choinkowa kreacja świata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 4.1. Bogata i.święta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 4.2. Domowa oś świata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 4.3. Świąteczne kontinuum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 5. Podstawowe składniki choinki: drzewko i.ozdoby . . . . . . . . . . . .. Rozdział III O SYMBOLICE DRZEWKA.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 1. Z.lasu do domu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 2. Wieczna rajska zieloność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 3. Jak oś świata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 4. Wierzchołek – źródłem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Rozdział IV O SYMBOLICE OZDÓB CHOINKOWYCH.. . . . . . . . . . . . . . .. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. IV.1. Światło choinkowe.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 1. Świeczki i.światełka elektryczne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 2 ..Gwiazda.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 3. Księżyce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 4. Sople . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 19 19 26 35 43 43 55 60 60 64 77 84 84 89 99 105 107 107 112 119 124 127 127 141 147 153 156 157 6. SPIS TREŚCI IV.2. Ozdoby sferyczne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 1. Kolistość i.kulistość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 2. Łańcuch . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. IV.3. Ozdoby zoomorficzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 1. Zwierzęta i.ptaki domowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 2. Ptaki i.zwierzęta spoza gospodarstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 3 ..O.symbolice choinkowego jajka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. IV.4. Ozdoby roślinne i floromorficzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 1. Owoce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 1.1. Jabłka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 1.2. Orzechy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 1.3. Szyszki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 1.4. Żołędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 2. Grzybki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 3. Kwiaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. IV.5. Pożywienie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 1. Słodycze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 2. Ciastka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 3. Cukierki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. IV.6. Ozdoby antropomorficzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 1. Anioły i.aniołki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 2. Święty Mikołaj i.krasnoludki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 3. Ludzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 4. Serca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 160 162 165 171 172 174 179 182 182 184 189 192 193 195 196 198 201 202 203 205 205 209 211 213 Rozdział V CHOINKA WE WSPÓŁCZESNEJ KULTURZE POLSKIEJ .. .. .. 217 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 229 BIBLIOGRAFIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. MATERIAŁY WŁASNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. INDEKS OSÓB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. INDEKS PRZEDMIOTOWY.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. SUMMARY. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 235 239 255 261 267 279 Wstęp Celem publikacji jest rekonstrukcja językowo-kulturowego ob- razu bożonarodzeniowej choinki. Do podjęcia tego tematu przeko- nuje po pierwsze fakt, że rola kulturowa choinki jest dziś bardzo doniosła. Stawianie i. ubieranie jej jest współcześnie zwyczajem powszechnym na obszarze całej Polski, wśród wszystkich warstw społecznych, grup etnicznych i. wyznaniowych. Choinka zrobiła też fenomenalną karierę, gdyż pojawiła się na ziemiach polskich zaledwie około 200 lat temu, w. społecznościach wiejskich osta- tecznie upowszechniła po II wojnie światowej i.w.bardzo krótkim czasie stała się pierwszoplanowym atrybutem świąt Bożego Na- rodzenia. Choinka jest znakiem symbolicznym o.wieloplanowym sensie, różnorodnej motywacji i.funkcjach. Współczesny Polak przypisu- je bożonarodzeniowemu drzewku przede wszystkim funkcję este- tyczną. Jednakże odgrywa ono również rolę przedmiotu o.funkcji religijnej, w.pierwszym rzędzie związanego z.chrześcijaństwem, gdyż świąteczna jodełka stała się symbolem narodzenia Chrystu- sa oraz rajskich drzew. Zwyczaj choinki powstał zarazem z.ludo- wych obyczajów o.funkcji magicznej, dlatego jodełka i.jej detale zachowały i.tę najbardziej archaiczną funkcję. Jest bowiem choin- ka drzewkiem ofiarowanym bogu i.przodkom w.zamian za błogo- sławieństwo, urodzaj, obfitość, zdrowie i.szczęście w.miłości oraz chroni dom i.jego mieszkańców przed działaniem złych duchów. Ubrane zielone drzewko należy więc sytuować wśród licznych w.kulturze europejskiej i.pozaeuropejskiej konkretyzacji idei drze- wa kosmicznego, interpretując zaś jego synkretyczną treść – nale- ży sięgać do najgłębszych, antycznych źródeł kultury polskiej, za- równo kręgu śródziemnomorskiego, jak i.judeochrześcijańskiego. Sprawia to – i.tu druga motywacja podjęcia tematu – że analizu- 8. WSTĘP jąc pojęcie choinki w.perspektywie komunikacyjnej, rekonstruuje- my nie tylko fragment potocznej świadomości współczesnych Po- laków, ale także sięgamy do najgłębszych, przedchrześcijańskich warstw kultury polskiej oraz opisujemy przemiany polskiego sys- temu wartości. W.takiej perspektywie analiza językowo-kulturo- wego obrazu choinki integruje paradygmaty badawcze dwu dzie- dzin współczesnej humanistyki: lingwistyki i.kulturologii, łącząc je na poziomie epistemologii kulturowej, a.dokładniej – epistemo- logii potocznej. Trzecia motywacja wynika ze stanu badań, gdyż na temat bo- żonarodzeniowego drzewka nie powstała do tej pory monografia, tak w.literaturze polskiej jak i.slawistycznej. Stan badań nad bożonarodzeniową choinką w.kulturze polskiej Bożonarodzeniowa choinka nie była dotąd przedmiotem pogłę- bionego zainteresowania badaczy kultury. Wśród prac jej poświę- conych, poza pracami popularnymi1, można wydzielić dwie zasad- nicze grupy. 1. Do pierwszej zaliczają się szersze, nieliczne opracowania an- tropologów kultury, religioznawców, etnografów czy etnologów, poświęcone dociekaniom na temat historii, genezy, treści, funkcji i.miejsca tego zwyczaju w.systemie wierzeń i.kalendarzu tradycyj- nych obrzędów. W.tej grupie sytuują się, od najstarszych począw- szy, teksty J..Rostafińskiego (rok 1888) Rost Jem 892, S..Estreiche- ra (1905) Szel BN 20–22, Estr Drz 96 i.W ..Klingera (1931) Kling BN 95–103 .. 1 Wydawnictwa popularne zawierające informacje na temat choinki: artykuły J. Bujaka (Buj Taj), M. Paterak (Pat Ozd), H. Soleckiej (Sol Puł), J. Kamockiego (Kam Ch), L. Dyczewskiego (Dycz Ch); książki na temat polskich zwyczajów świątecznych A. Kamockiego (Od andrzejek do dożynek, Warszawa 1986, s. 24), B. Ogrodowskiej (Święta polskie – tradycje i.obyczaj, Warszawa 1996, s. 26–27; Zwyczaje, obrzędy i.tra- dycje w. Polsce. Mały słownik, Warszawa 2001, s. 33–34), P. Kowalskiego (Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa 2007, s. 49–54), E. Ferenc (Polskie tradycje świąteczne, Poznań 2000, s. 40–41), H. Szymanderskiej (Polskie tradycje świąteczne, Warszawa 2003, s. 69–71), R. Hryń-Kuśmierek i.Z. Śliwy (Encyklopedia tradycji polskich, b. m. w. 2004, s. 26), J. Minksztym (Tajemnice obyczajów i tradycji polskich, b. m. w. 2008, s. 18); katalog wystawy muzeum etnograficznego w.Krakowie z.2002.r ..z.tekstem A. Kozieł na temat dziejów polskiej choinki (Koz Ch) oraz fotogra- fiami tradycyjnych ozdób choinkowych. 2 Rozwiązanie skrótów – zob. Źródła i opracowania. Cyfra oznacza numer stro- ny, tom lub część. . WSTĘP. 9 Najistotniejsze jednak są opracowania zasłużonego ludoznawcy T. Seweryna (1932) Sew Pod 7–19 oraz strukturalisty, etnografa i.języ- koznawcy P. Bogatyriewa (1932–1933) Bog Ch 157–161, gdyż nie tylko pokazują potrzebę opracowania tematu choinki, ale także projek- tują kierunki dalszych badań. Na eksponowane miejsce zasługu- je też artykuł Z. Klimka (1971) jako pierwszy tekst językoznawczy Klimek Drz 203–220. Ustalenia Z. Klimka stały się z.kolei punktem odniesienia dla K. Smyk, która zinwentaryzowała nazwy choinki notowane w.polszczyźnie (2006) Smyk Nazw 115–126 .. Wśród istotniejszych tekstów na temat choinki lokuje się grupa wzmianek współczesnych badaczy kultury tradycyjnej: J. i.R ..To- mickich (1975) Tom Drz 162–164, 77, D. Benedyktowicz i.Z..Benedyk- towicza (1992) Ben Dom 68, 66, A..Zadrożyńskiej (2002) Zadr Przew 48, sytuujących choinkę wśród symboli drzewa kosmicznego i.drzewa. życia. Grupę tę zamykają artykuły K. Smyk, oparte na własnych badaniach terenowych, poświęcone historii zwyczaju choinkowego, symbolice tradycyjnych ozdób: jabłek, łańcucha, gwiazd i.świeczek (2008) Smyk Sym 14–17, Smyk Tr, semantyce choinkowego światła (2005) Smyk Św 219–232, waloryzacji przestrzeni objawiającej się przy ana- lizie współczesnych i.tradycyjnych lokalizacji choinki (2005) Smyk Przes 43–49, kategorii czasu w.kulturowym obrazie choinki (2008) Smyk Czas 3–14, symbolice drzewka Smyk Drzewko 209–228 (2008), inter- ferencji legend o.choince i.choinki-tekstu kultury (2007) Smyk Kod . 93–103, przemianom zwyczaju i funkcji choinki Smyk Trad 131–142, choince jako osi świata (2009) Smyk Oś 63–75, historii zwyczaju oraz semantyce choinkowego pożywienia (tekst w druku). Osobna grupa to prace współczesnych badaczy religijności lu- dowej.z.lat 1986–2003. Są to artykuły A..Dudka Dud Pszcz 185–186, J. Węcławika Węc Skier 203–204 oraz monografie książkowe T. Sy- czewskiego Sycz NBuż 178–185, J. Perszona Persz Wejh 16–19, Z. Kupi- sińskiego Kup Op 59–61 oraz J. Nowaka Now Tom 130–137. Atutem tych tekstów jest to, że rzetelnie i.dość szeroko przywołują lub referują relacje potoczne zebrane w.terenie, choć interpretacje charaktery- zują się niekiedy zbyt jednostronnym nachyleniem teologicznym. 2. Druga grupa zebranych wzmianek o.choince pochodzi z.ar- tykułów lub monografii konkretnego regionu etnograficznego, subregionu, powiatu, gminy lub jednej wsi3. Fragmenty te są bar- 3 Odnoszą się do funkcjonowania zwyczaju choinkowego w. następujących re- gionach kraju (kolejność skrótów źródeł odpowiada ich chronologii): Kaszuby (Stel PomZw 73, Stel Pom 44–46, 52–53, 55, 60, Lor Kasz 176 i.po II wojnie światowej: Kn Skorz 36, Persz Wejh 16, 18, Mal Kasz 15–16), Kociewie (Mal Koc 26), Ziemia 10. WSTĘP dzo skromne, często jednozdaniowe, rzadko opatrzone schema- tycznym komentarzem. Ponadto w.pracach na temat polskiej kul- tury tradycyjnej o.choince wspominają: J. Klimaszewska Klim Dor 134–135, która opracowała także mapę Zasięg rozpowszechnienia choinki stawianej w.izbie na Boże Narodzenie.Klim Dor 134, J. S. By- stroń Byst Etn 173, Byst Dz 42, W. Klinger Kling BN 50, Ł. Gołębiowski Goł Lud 317, Cz. Witkowski Witk Dor 12, M. Dynowska Dyn Zw 56, M. Gi- nalska Gin BN 243–245, W. Dowlasiewicz Dow BN 7–8 czy M. Borejszo Bor BN 26–27, 113, M. Błońska Bł BN 870, M. Zboromirska Zborom Wig 28 oraz W. Kopaliński Kop SMit 169. Osobną grupę tworzą publika- cje materiałów terenowych: praca S. Niebrzegowskiej Nieb Przes 94, 107, A. Lebedy Leb PAE 166–170.i.artykuły K. Smyk o.choince u.Góra- li Czadeckich Smyk Czad 37–39, na terenie Lubelszczyzny Smyk Lub 32– 33, w.okolicach Hajnówki i.na Żywiecczyźnie Smyk Krys 15–17 oraz na południowym Podlasiu Smyk PołPodl 124–141 .. Podsumowując, na tym tle do istotniejszych i.inspirujących na- leżą powstałe w.międzywojniu szersze studia P..Bogatyriewa i.T .. Seweryna, które współcześnie wyznaczają ścieżki interdyscypli- narnych badań zwyczaju ubierania choinki. Chełmińska (Łęga Chełm 185, Stel Pom 56, 61, 63), Ziemia Dobrzyńska (Karw Dobrz 180), Warmia i.Mazury (Szyf WiM 20), Krajna (Skł Złot 410–411), Kujawy (Skł Kuj 22, Str Szub 31), ogólnie Polska północna (Kawr Płn 51–52), okolice Hajnówki (Smyk Krys 15–17), Wielkopolska (K 9 Poz 115 i.po II wojnie światowej: Dyd Wiel 28–29), okolice Kruszwicy (Skł Krusz 50), Śląsk Górny, Opolski i.Cieszyński (Bend Brz 238 i.po II wojnie światowej: Ond Ciesz 203–204, Klim Sioł 148, Pośp Śl 74–78, Dud Pszcz 185–186, Sim Śl 276, Smol Śl 77–79, Hal Byt 118, Smyk Krys 15–17), Dolny Śląsk (Now WPiek 233, 239 i.po II wojnie światowej: Pałw DŚl 180, Wes DŚl 201), Beskid Śląski (Kwaś BesŚl 165), Beskid Żywiecki (Kwaś Żyw 143), Kurpie (Glog BN 213, Kiel Ziel 1), okolice dolnego Bugu (Orl Maz-Podl 177, Sycz Nbuż 178–185), Warszawa i.okolice (K 26 Maz 53–54 i.po II wojnie światowej: Wojc War 35, Burd Rob 87–88), radomskie (Gór Rad 26), Polska środkowa (Bar Pil 81, Lech Śr 22), okolice Łodzi (Jas Brzez 84–85, Lech Rob 88–90, Chel Gł 123, 125–126, 132–133), opoczyńskie (Kup Op 59–61), Lubelszczyzna (Ad Lub 38, Pet Lub 19, Pet Biała 6–7, Węc Skier 203, Brz Zam 4, Mag Dub 17, Ol Międz 148, Now Tom 130–137, Smyk Lub 32–33, Smyk PołPodl 124–141), Kielecczyzna (Kwaś Kiel 225, Miel Kiel 57, 88, 117–118, Tracz Kiel 127–128), region sandomierski (Gaj Rozw 24–25), Lasowiacy (Karcz Las 10), Rze- szowskie (Rusz Rzesz 74), Pogórze (Wój Pog 260–261, Witkś Biał 201), Krakowskie (Szew Olk 207, Brel Myś 251, Haj Tyn 177, Kwaś Nieg 77, Kwaś Rud 152–153), Zagó- rzanie (Kroh Chyż 238–239) i.Podhale (Sik Jabł 203, Zbor PodhBN 96 i.po II wojnie światowej: Jost Naddun 60, Roj Podh 181, Kwaś Podh 354), Górale Czadeccy (Smyk Czad 37–39). Dwie spośród cytowanych wyżej prac powstały w. oparciu o. badania w. środowisku wielkomiejskim wśród robotników dużych zakładów przemysłowych Warszawy (Burd Rob 87–88) i.Łodzi (Lech Rob 89). . WSTĘP. 11 Językowo-kulturowy obraz świata i.jego eksplikacja Celem pracy jest monograficzna, całościowa eksplikacja ję- zykowo-kulturowego obrazu choinki. Przyjęłam, że językowo- kulturowy obraz świata jest zawartą w. myśleniu potocznym interpretacją rzeczywistości, dającą się wyeksplikować z. utrwa- lonych danych werbalnych oraz z.danych niewerbalnych utrwalo- nych w.spetryfikowanych tekstach kultury, realizowanych w.ko- dzie przedmiotowym i.gestycznym. Przedmiot badań został więc potraktowany szerzej, co zaowocowało szerszym kontekstem kul- turowym niż w.tradycyjnym studium lingwistycznym czy nawet etnolingwistycznym. Szerszy kontekst okazał się niezbędny, po- nieważ jak wynika z.relacji, które kodują wiedzę potoczną współ- czesnych Polaków na temat choinki – choinka funkcjonuje w.sieci licznych, wyraziście i.eksplicytnie wyrażanych powiązań z.inny- mi zjawiskami kultury. Z.tej obserwacji wyrasta postulat, by ter- minu „językowo-kulturowy obraz” nie traktować zamiennie z.ter- minem „językowy obraz świata”, choć genetycznie należą one do tego samego pnia. Idzie on w.parze.z.poglądami wrocławskich ba- daczy, związanych z. nurtem konstruktywnego funkcjonalizmu, którzy stwierdzają, że kulturowy obraz świata organizuje wszyst- kie pozostałe komponenty obrazu świata w.obrębie danej kultu- ry. Obejmuje bowiem nie tylko językowy obraz świata, ale też kon- strukty produkowane za pomocą innych systemów znakowych (mimika, gesty, zachowanie itd.) i.jest złożony z.licznych wycin- ków systemu globalnego obrazu świata (Fleischer 2000: 64), choć kulturowy obraz świata stanowi wraz z.językowym obrazem świa- ta zestaw dwu podstawowych komponentów obrazu świata. Języ- kowy obraz świata pozostaje jednakże podstawowym elementem i.miejscem przejawiania się kulturowego obrazu świata (Anusie- wicz, Dąbrowska, Fleischer 2000: 30–31). Praktyka opisu semantyki choinki oparta jest na bogatej trady- cji badań JOS, sięgającej myśli W. Humboldta, L. Weisgerbera, H. Gippera (Anusiewicz 1990/1999, Mańczyk 1982, Anusiewicz, Dą- browska, Fleischer 2000), relatywizmu językowego E. Sapira i.B .. L. Whorfa (Sapir 1978, Whorf 1982) oraz teorii „naiwnego obrazu świata” Jurija D. Apresjana (Apresjan 1974/2001). Spośród kon- cepcji JOS na gruncie językoznawstwa polskiego (Pisarek 1978, Ajdukiewicz 1934/1985, Schaff 1967), zwłaszcza podjętych w.nur- cie językoznawstwa kognitywnego, bezpośrednio z.proponowaną w.pracy analizą wiążą się ustalenia J..Bartmińskiego i.R. Tokar- skiego (Bartmiński 2006: 76–88, Tokarski 1993), R. Grzegorczy- 12. WSTĘP kowej (Grzegorczykowa 1990/1999), J. Maćkiewicz (Maćkiewicz 1990/1999, Maćkiewicz 1999), J. Anusiewicza, A..Dąbrowskiej i.M .. Fleischera (Anusiewicz 1995, Anusiewicz, Dąbrowska, Fleischer 2000) i.J. Kajfosza (Kajfosz 2001). Najbliższa zarazem niniejszej rozprawie jest definicja J. Bartmińskiego, który przez językowy obraz świata rozumie „zawartą w.języku interpretację rzeczywi- stości, którą można ująć w.postaci sądów o.świecie. Mogą to być sądy bądź to utrwalone w.samym języku, w.jego formach grama- tycznych, słownictwie, kliszowanych tekstach (np. przysłów), bądź to przez formy i.teksty języka implikowane” (Bartmiński 2006: 76–77). Istotne pojęcia wprowadza J. Maćkiewicz, dla której ję- zykowy obraz świata jest częścią obrazu świata, a.językowy mo- del rzeczywistości jest wielowarstwowy, skomplikowany i.hetero- geniczny i.niekiedy sprzeczny wewnętrznie. Tę złożoność daje się wytłumaczyć polistadialnością współczesnej kultury typu trady- cyjnego, czyli efektem „synkretycznego nakładania się na siebie wytworów, zjawisk i.wartości o.różnej proweniencji chronologicz- nej (Adamowski 2002: 67, Mieletinski 1978: 115). Na model świa- ta składają się więc elementy pochodzące z.różnych etapów ludz- kiego myślenia i.z.różnych źródeł: od magii poczynając, na nauce kończąc (Maćkiewicz 1990/1999b: 196, Maćkiewicz 1999: 22–24). J. Kajfosz wśród cech językowego obrazu świata, które charakte- ryzują także językowo-kulturowy obraz, wymienia wybiórczość, transcendentność, dynamiczność, charakter aksjologiczny, wielo- warstwowy, integralny i.kontekstualny (Kajfosz 2001). Językowy obraz świata między innymi rejestruje więc zachodzące w.czasie zmiany w.zakresie sposobów ludzkiego poznania, utrwala przyję- ty.w.danej wspólnocie komunikatywnej system wartości, a.wiedza. kulturowa, językowa i.encyklopedyczna współdziałają i.łączą się, stanowiąc o.integralności językowego obrazu świata. W.moim rozumieniu językowo-kulturowego obrazu świata na- wiązuję do szerokiego rozumienia potoczności (Bartmiński 2003: 25, Grzegorczykowa 1993: 15, Hołówka 1986: 125–135, Maćkie- wicz 2000: 108), która nie może być utożsamiana wyłącznie z.da- nymi z. poziomu systemu języka, gdyż nie jest zjawiskiem doty- czącym form wyrazu. „Tkwi [...] w. sferze znaczeń i. w. sposobie postrzegania rzeczywistości”. Składniki tej wizji świata są „nie- jako zinwentaryzowane w.potocznym słownictwie” (Korżyk 1992: 62), ale także w.niewerbalnie wyrażanych zjawiskach kultury, jak zwyczaje, obrzędy czy praktyki magiczne, nierzadko współcze- śnie funkcjonujące już bez słów. Zestawienie tych izomorficznych – jak udowodnił N. I. Tołstoj (Tołstaja 2006: 7) – znaków języko- . WSTĘP. 13 wych i.kulturowych integruje się na poziomie myślenia potoczne- go, potocznej epistemologii, a. więc „epistemologii codzienności” (Kajfosz 2009, Smyk 2009), które legitymizują przyjęty z. punk- tu widzenia „prostego człowieka” dobór materiału, sposób anali- zy.i.opisu wyobrażenia fragmentu świata. Rekwizyty obrzędowe, zwyczaje, obrzędy i.wierzenia stanowią nie tylko kontekst dla peł- nego zrozumienia języka, lecz ich zrozumieniu najpełniej służy ję- zyk, pozostający zasadniczym interpretantem utrwalonego w.nich obrazu świata. Wprowadzenie zatem terminu „językowo-kultu- rowy” pozwala mówić nie tylko o.językowych, ale i.kulturowych podstawach obrazu świata, rekonstruowanego z. zastosowaniem metod językoznawczych. Dokładniej – chodzi o.metodę etnolin- gwistyczną, która w.niniejszej pracy została aplikowana do sze- roko zakrojonego przedmiotu – wyczerpującej eksplikacji seman- tyki tekstu kultury. Do zasadniczych celów nurtu językoznawczego etnolingwistyki – interdyscyplinarnego kierunku współczesnego językoznawstwa mieszczącego się w. nurcie kognitywnym – należy badanie rela- cji języka do kultury, czyli „języka w.jego powiązaniach z.histo- rią określonych społeczności (środowiskowych, regionalnych, na- rodowych) i. ich kulturą, zwłaszcza z. mentalnością grupową, ze sferą zachowań i. systemami wartości” (Bartmiński 2002: 380). Język przy tym jest nie tylko narzędziem kultury, ale równocze- śnie jej klasyfikatorem i.interpretantem, archiwum składników językowego obrazu świata (Anusiewicz 1995: 10–12, Bartmiński 2002: 380) oraz kulturowo uwarunkowanym systemem poznaw- czym, odzwierciedlającym wzory kulturowe danej społeczności (Sapir 1978: 88–89). Nad wszystkim dominuje duch iście humani- styczny, wyrażający się w.zamierzeniu, „by wychodząc od języka docierać do człowieka, do jego sposobu pojmowania świata” (Bart- miński 2007: 33). Uszczegóławiając i.operacjonalizując tak zary- sowany cel, najkrócej można powiedzieć, że zadaniem badawczym etnolingwistyki jest podmiotowa rekonstrukcja językowego obra- zu świata. Opisując znaczenie, lingwista utrzymujący się w. nurcie ko- gnitywizmu, przyjmuje pozycję podmiotu: „umieszcza siebie we- wnątrz, a.zarazem w.centrum, poznawanej rzeczywistości i.rze- czywistość tę porządkuje i.waloryzuje w.zależności od oddalenia od centrum. Efekty tego zabiegu to egocentryzm, etnocentryzm i. antropocentryzm poznania potocznego” (Maćkiewicz 2000: 108). Sprzyja temu przyjęcie „perspektywy myślenia potoczne- go” (Kwaśnica 1991: 33) związanego z.punktem widzenia (Bart- 14. WSTĘP miński 1990/1999: 106), który jest rozumiany podmiotowo i.ma służyć „podmiotowej rekonstrukcji” kultury (Burszta 1986: 97). Tym sposobem zrekonstruowana struktura semantyczna pojęcia odwzorowuje strukturę umysłu człowieka (Grzegorczykowa 2001: 86, Grzegorczykowa 1996: 24) – stojącego w.centrum zaintereso- wań językoznawstwa kognitywnego. W.myśl przyjętych przez etnolingwistów zasad, w.celu odtwo- rzenia stereotypu polskiej choinki zastosowałam definicję ko- gnitywną, nazywaną też otwartą. Odpowiada ona nie ency- klopedycznej, ale. potocznej wiedzy o. świecie, objaśnia językowe znaczenia oraz konotacje, jest budowana z.cech stereotypowych, składających się na obraz typowego przedmiotu (Bartmiński 2007: 114, Bartmiński 2006: 37, Bartmiński, Tokarski 1993: 59), zaś w.jej eksplikacji – czyli szczególnym, dość rozbudowanym opi- sie stanu mentalnego i.intencji użytkowników języka i.kultury – stosuje się kategorialne uporządkowanie zdań definiujących, na- zywane fasetowym (Wierzbicka 1999: 83–137, Wierzbicka 1993, Winogradowa 2000: 60–61, Bartmiński 2006: 20). Definicja ko- gnitywna, nastawiona na oddanie w. definiensie treści poznaw- czych, jest w. etnolingwistyce optymalnym sposobem opisu zna- czenia, gdyż ujmuje wszystkie potwierdzane cechy relewantne, hierarchizuje je, ukazuje dynamikę i.otwartość struktury znacze- nia, nie zatracając przy tym jego całościowego charakteru. Taką definicję zastosowano w.opisie znaczenia bożonarodzeniowej cho- inki, wywodząc jej kształt (dobór, kolejność i.nazwy faset-podroz- działów) ze specyfiki analizowanego materiału. Podstawa materiałowa pracy Podstawę materiałową analizy językowo-kulturowego obrazu choinki stanowi dokumentacja ogólnopolska, na którą integralnie składają się dane z.różnorodnych źródeł: – dane werbalne (systemowe i. tekstowe) i. niewerbalne ekscer- powane ze źródeł drukowanych, takich jak słowniki językowe, zapisy wierzeń, zwyczajów i.obrzędów, teksty folkloru polskie- go, opracowania na temat kultury typu tradycyjnego i.słowni- ki symboli; – materiał językowy i.etnograficzny zebrany przez autorkę me- todą swobodnego wywiadu kwestionariuszowego o. mniej- szym stopniu standaryzacji pytań (Lutyńska, Wejland 1983: 45, Przybyłowska 1978: 64, Konecki 2000: 169–183) z.użyciem . WSTĘP. 15 kwestionariusza Choinka. Tą metodą od grudnia 1999 roku do grudnia 2006 roku autorka przeprowadziła i.nagrała 108 roz- mów z.222 mieszkańcami 105 miejscowości Polski, w.tym: z.64. miejscowości z.terenu województwa lubelskiego oraz z.41 miej- scowości z. terenu kraju. Eksploracje te służyły pogłębionym badaniom jakościowym, których celem było zanotowanie obec- nego stanu świadomości nosicieli kultury tradycyjnej – star- szych mieszkańców wsi. Wybrano taki profil informatora, kie- rując się przekonaniem, że „język i.kultura mniejszych grup społecznych są silnie zintegrowane i. stanowią prototypowy obiekt badawczy etnolingwistyki” (Bartmiński 1994: 12). Do- stęp do wiedzy tych informatorów zapewniał ogarnięcie współ- czesnego i. tradycyjnego sposobu widzenia świata. Wywiady przetranskrybowano półfonetycznie; – wykonana w. latach 2002–2009 dokumentacja fotograficzna współczesnych choinek i.zjawisk związanych z.choinkami; – zbiory dostępnych w. Lublinie w. latach 2001–2009 świątecz- nych folderów reklamowych, świątecznych ofert sklepów, świą- tecznych wydań prasy, kartek pocztowych oraz innych przed- miotów z.graficznym motywem choinki; – osobnym źródłem materiałów są zasoby opublikowane w.Inter- necie, między innymi fotografie choinek, elektroniczne kartki świąteczne, tapety itd. oraz oferta reklamowa firm produkują- cych lub sprzedających asortyment choinkowy; – materiały pochodzące z. archiwów placówek zajmujących się kulturą tradycyjną; – przekazy i.notatki z.rozmów z.mieszkańcami Lublina, Warsza- wy, Białegostoku, Kielc, Łukowa, Torunia, Biłgoraja, Mielca, Lubartowa, Niedrzwicy, okolic Hajnówki, Rabki, Łomaz, Msza- ny Dolnej, Dąbrowy Górniczej, Kaszub czy Śląska Cieszyńskie- go. Znajomi i.nieznajomi bowiem – za co jestem im wdzięczna – udzielali mi informacji na temat zwyczaju choinkowego, prze- kazywali fotografie choinek i.ozdób oraz nawet same ozdoby choinkowe. * * * Prezentowana analiza językowo-kulturowego obrazu fragmen- tu świata jest próbą opisania człowieka przez pryzmat jego wy- obrażenia bożonarodzeniowej choinki wedle zasady: „pokaż mi swoją choinkę – czy raczej: opowiedz mi o.niej – a.powiem Ci, kim jesteś”. U.jej postawy znaleźć możemy perspektywę komunikacyj- 16. WSTĘP ną, ktoś bowiem – komuś – w.miejscu ustawienia choinki – w.cza- sie, gdy stoi ubrana – komunikuje coś – za pomocą tekstu kultury, jakim jest przystrojone drzewko – świąteczna ozdoba, której uty- litarność zbliża się do zera, gdy status znakowości jest bardzo wy- soki (Bajburin 1998: 109–117). Pisząc zatem o.tradycyjnej choince, jej strukturze, lokalizacji, tle czasowym itd., można odtworzyć nie tylko portret charakteryzowanego obiektu, ale także portret kre- atora choinki. Nadrzędne zatem pozostają zasadnicze dla huma- nisty zagadnienia: z.kim poszukuje kontaktu współczesny Polak, jakie relacje nawiązuje oraz jakimi wartościami i.w.jaki sposób zhierarchizowanymi kieruje się, definiując swoje miejsce w.tych relacjach i.w.świecie. Rekonstrukcja językowo-kulturowego obrazu bożonarodzenio- wej została podzielona na pięć części. Pierwszy rozdział opisuje historię wyrazu choinka w.polszczyźnie oraz jego rozwój seman- tyczny a. także pochodzenie i. dzieje zwyczaju ubierania choinki zwłaszcza na ziemiach polskich. Osobne miejsce poświęcono omó- wieniu podłaźników, pająków.i.światów, gdyż polska choinka jest spadkobierczynią ich funkcji i sensów. Rozdziały drugi, trzeci i. czwarty stanowią zasadniczą część pracy. Zawierają szczegółową rekonstrukcję językowo-kulturowe- go obrazu choinki. W.analizie wydzielono trzy podstawowe części: (1) obraz choinki jako makroznaku, czyli jednostki spójnej seman- tycznie i.integralnej strukturalnie, złożonej z.elementów takich, jak drzewko. i. ozdoby; (2). obraz drzewka wybieranego na choin- kę oraz (3).obraz ozdób choinkowych, wśród których wydzieliłam ozdoby związane ze światłem, ozdoby sferyczne, roślinne i.floro- morficzne, zoomorficzne, pożywienie oraz ozdoby o.cechach antro- pomorficznych. Taki układ pracy odzwierciedla najogólniej rozu- mianą strukturę stereotypowej bożonarodzeniowej choinki. Uporządkowanemu opisowi treści choinki służy założenie I.. N.. Tołstoja, że każdy obrzęd – a. zatem i. zwyczaj wchodzący często w. skład obrzędu lub stanowiący jego pozostałość – może być przedstawiony jako tekst (Tołstoj 1995: 63–65). Zatem każ- da choinka jest tekstem kultury.Smyk Kod 94–95 i.może być pod- dana analizie jako jeden z.wariantów tekstu, powstający w.dro- dze realizacji inwariantu-wzorca kulturowego. Wzorzec ten jest wypełniany materiałem pozawerbalnym, zaliczanym zasadniczo do kodu akcjonalnego i.przedmiotowego (Tołstoj 1995: 63). Idea ta implikuje „generalną tendencję do maksymalnej synonimicz- ności”, która polega na wyrażaniu danej treści za pomocą jak naj- . WSTĘP. 17 większej liczby symboli (Tołstoj 1995: 65). Podstawowy składnik obrzędu, czyli symbol, w.którym można wyróżnić – na poziomie „języka obrzędu” – osobne, autonomiczne elementy znaczące, bu- duje – na poziomie tekstu obrzędu – odpowiedniki „zdaniowych struktur”, czyli sekwencje symboli. Ich forma i.szyk modelowane są przez obrzędową syntagmatykę, zapewniającą realizację spójnej semantycznie całości. Dlatego można powiedzieć, że bożonarodze- niowa choinka jest makroznakiem, a.zatem jednostką składającą się z.elementów, które są hierarchicznie niżej zorganizowanymi znakami o.równie skomplikowanych sensach. W.przypadku cho- inki elementami tymi są drzewko.i.ozdoby, wśród ozdób zaś kolej- ne ich typy i.rodzaje. Elementy te jednakże stanowią „skończony i.uporządkowany ciąg [...], a.więc jeden globalny znak” (Dobrzyń- ska 1993: 287). Jest on integralny strukturalnie głównie dzięki temu, że można wyznaczyć wyraźnie jego granice: początek i.ko- niec tak w.czasie (jak moment ubrania i.rozebrania choinki), jak i.w.przestrzeni (co jest zauważalne przed zawieszeniem i.po zdję- ciu ozdób z.drzewka, gdy – po ich rozkontaktowaniu – nie możemy już powiedzieć, że mamy do czynienia z.choinką jako kompleksem, ale jedynie z.elementami, z.których można skonstruować choin- kę). Choinka jako makroznak ma również znamiona całości kohe- rentnej, gdyż kolejne elementy jej kulturowego obrazu „zespalają się w.płaszczyźnie sensu” (Dobrzyńska 1993: 290). Na przykład aspekty semantyki drzewa, światła, ozdób sferycznych i.zoomor- ficznych budują symbolikę choinki jako drzewa kosmicznego, zaś znaczenia drzewa i.ozdób roślinnych budują symbolikę drzewa ży- cia itp. W.potocznej świadomości ponadto, która jest uruchamia- na tak w.chwili konstruowania choinkowego tekstu, jak i.w.chwi- li jego odbioru, choince jako całości przypisany jest nierzadko „jeden cel komunikacyjny” (Dobrzyńska 1993: 219, Bartmiński 1998: 17), co objawia się tym, że nazywana jest drzewkiem radości, drzewkiem życia, symbolem świąt, symbolem narodzenia Jezusa, drzewkiem reklamowym itd. Jednakże, jak z.planem treści obrzę- du często się zdarza, zbliża się on do „funkcjonalnego ukierunko- wania”, które trudno przy takim materiale, jak prastary zwyczaj czy obrzęd, odgraniczyć od znaczenia (Tołstoj 1995: 63). Rozdział piąty poświęcony jest miejscu choinki w. kulturze współczesnej, ze szczególnym uwzględnieniem przemian w.zakre- sie formy oraz treści. Opisano te zjawiska, z.jednej strony wska- zując zmiany wyglądu choinki w.przeciągu ostatnich co najmniej pięćdziesięciu lat, z.drugiej zaś – proponując rozwikłanie zagadki: 18. WSTĘP w.jakim stopniu choinka jest dla współczesnego Polaka przedmio- tem o.funkcji estetycznej czy komercyjnej, a.w.jakim – przedmio- tem magicznym czy symbolicznym. Praca była dofinansowana ze środków na naukę w.latach 2005– 2007 jako projekt badawczy promotorski nr 1 H01D 032.029 .. * * * Rodzicom, Siostrze Magdalenie, Panu Profesorowi Janowi Ada- mowskiemu i.Przyjaciołom – dziękuję. ROZDZIAŁ I BOŻONARODZENIOWA CHOINKA – ZNACZENIE SŁOWA I DZIEJE ZWYCZAJU 1. Choinka – znaczenie i historia wyrazu Najpowszechniej współcześnie używaną w.języku polskim na- zwą drzewka iglastego, przystrajanego tradycyjnie na czas świąt Bożego Narodzenia i.Nowego Roku, jest wyraz choinka. Znany on był jednak polszczyźnie, zanim na ziemiach polskich rozpowszech- niło się świąteczne drzewko. Pojawił się w.bowiem w.XVI lub na- wet.w.XV w. jako zdrobnienie od choina.Bańk SE 1/141. Prasłowiań- ska forma tego wyrazu choina brzmiała zaś *chvoj-ina, przez co w.gwarach oraz w.wielu językach słowiańskich spotykamy formy typu.chwoj, chwojna, chwoja Sł SE I/74, Brück SE 181, Vasm SE 4/233, Budz Sł 276, Waj Drz 61, Klimek Drz 214. Pierwotnie wyraz ten obsługiwał też znaczenia: ‘coś ostrego, sterczącego, igła, igliwie’ por. Vasm SE 4/233, a.od XV w. – ‘gałęzie pokryte igliwiem’ Waj Drz 62 oraz ‘określone drzewo iglaste’ Budz Sł 276, ‘mały lasek iglasty Sł SE I/74, sosnowy. Bańk SE 1/141’, ‘młody las sosnowy’ SPKoch 1/234–235, ‘młode drzewko iglaste’. Od początku XVI w. leksem ten oznaczał też ‘sosnę’ Waj. Drz 62,.Sław SE I/74, ‘młode drzewo sosnowe’ SJPask 1/78, zaś w.XV w. – także ‘gatunek jałowca Juniperus sabina’ Sstp I/244 .. Rdzeń chwoj zdaniem etymologów spokrewniony jest z.jednej strony z.litewskim skuja ‘igła, szpilka, szyszka’ Sł SE I/74, Vasm SE 4/233, ale też z.podstawą słowotwórczą wyrazu chwiać Brück SE 181, 187, Vasm SE 4/233. „Tyle etymologia. Poucza nas ona, że wyraz ma wiele znaczeń obsługujących jednakże tylko gatunki i. poszcze- 20. I. BOŻONARODZENIOWA CHOINKA... gólne części drzew szpilkowych, bo od szpilki wywodzi się jego gene- za” Klimek Drz 215. Uwagę zwraca także fakt, że pojawiły się określenia „młody” i.„mały”, co staje się cechą charakterystyczną dla semantyki omawianego wyrazu w.polszczyźnie, podczas gdy w.innych językach słowiańskich, jak rosyjski czy ukraiński, na pierwszy plan wysuwa się znaczenie ‘las iglasty’ czy wręcz ‘bór’ Sł SE I/74. Wagę takiego za- strzeżenia potwierdza między innymi wypowiedź współczesnej Polki, według której choinką jest drzewo wielkości człowieka, zaś większe – ‘to już świerk’ Lipsk n/Biebrzą LS. Po drugie, etymologia sugeruje jesz- cze jedną właściwość pojęć nazywanych leksemem choina – jest to dy- namiczność, najogólniej rzecz ujmując, związana z.‘poruszaniem się i.kołysaniem’ por. Brück SE 187, Vasm SE 4/233 .. Słowniki polszczyzny ogólnej i.słowniki gwarowe odnotowują około dwudziestu znaczeń leksemu choinka. Słowem tym nazy- wano ‘małe SGP PAN 4/1, NSJP 87, ISJP 103, SSyn 56 drzewko iglaste SJP Dor 1/889, Sych Kasz 1/46, MSJP 76, SPS Bral 86, WSPP 123, SWB 52, SGP PAN 4/1’, ‘drzewko iglaste, zwłaszcza jodłę, świerk albo sosnę’ PSWP 7/49, USJP 1/425, SJP Szym 1/270, WSUcz 1/169, a.także ‘młodą Arc SIJP 1/51 so- senkę’ SJP Dor I/889, Sych Kasz 1/46, MSJP 76, SSyn 56.i.‘małą sosnę’ SJP Wil 1/152, SGP PAN 4/1, ‘mały SJP Dor 1/889, Sych Kasz 1/46, MSJP 76, mło- dy świerk SGP PAN 4/1, SWJP 108’, ‘świerczek’ SSyn 56, ‘młodą jodłę SGP PAN 4/1 / jodełkę SSyn 56’. W.drugiej kolejności choinka to ‘so- sna’ Lind SJP 1/255, SJP War 1/290, SGP PAN 4/1, ‘świerk’ SJP War 1/290, SGP PAN 4/1, ‘jodła’ SJP War 1/290. Następnie – ‘młody niewielki las sosno- wy, pole młodym lasem sosnowym zarosłe, młoda sośnina’ SJP War 1/290, ‘zarośla sosnowe’ SJP War 1/290, ‘mały Karł SGP 1/195 / młody las sosnowy SGP PAN 4/1’ oraz ‘młody Sych Kasz 1/46 las iglasty SGP PAN 4/1, gaj, las choinny Lind SJP 1/255 / lasek choinowy Arc SIJP 1/51’. Lek- sem choinka oznaczał również ‘gałąź drzewa iglastego’ Lind SJP 1/255,.SGP PAN 4/1,.SJP War 1/290, ‘gałęzie drzew iglastych SJP War 1/290, ich pęk, wiązankę SPXVI 3/284’ oraz inne części – ‘wierzchołek drze- wa iglastego Lind SJP 1/255 / sosny’ SJP War 1/290; ‘szpilki drzew igla- stych’ SJP War 1/290, SGP PAN 4/1, ‘szpilki z.cisu’ SGP PAN 4/1. Wyrazem choinka określane są również inne rośliny podobne kształtem do drzewa iglastego: ‘jałowiec (Juniperus Sabina L.)’ zwany też cho- inką klasztorną.Lind SJP 1/256.i.‘wilczomlecz sosnka (Euphorbia cy- parissias L.)’ Lind SJP 1/256, SJP Wil 1/152, SJP War 1/291 .. Kolejne znaczenia wyrazu choinka mają związek z. tradycyj- nym zastosowaniem w.kulturze gałęzi drzew iglastych oraz mo- tywów graficznych o.kształcie drzewa iglastego. Choinka bowiem oznacza także ‘wiechę, znak pijacki Lind SJP 1/256, znak szynkowni wiejskiej’ SJP War 1/290 oraz ‘motyw, wzór zdobniczy m.in. na pisan- . 1. Choinka – znaczenie i historia wyrazu. 21 kach Karł SGP 1/195, PSWP 7/49, SJP Dor 1/890, SGP PAN 4/2, MSJP 76, haf- ciarski i.garncarski SGP PAN 4/2’. Zanotowano także bardziej współczesne znaczenia, choinka. mianowicie to więzienny ‘przedmiot z. drutu. w. kształcie choin- ki, służący do samouszkodzenia’ PSWP 7/49, Stęp Przest 73, ‘urządze- nie rurociągowo-zaworowe, które służy do ujęcia gazu oraz ropy z.samoczynnego odwiertu o.wysokim ciśnieniu’ PSWP 7/49, a.tak- że „eufemizm: zamiast cholera” SGP PAN 4/2, w.którym istotną rolę odgrywa podobieństwo brzmieniowe pierwszych sylab zestawio- nych wyrazów. Nowy rozdział w. dziejach omawianego leksemu rozpoczyna się wraz z.pojawieniem się na ziemiach polskich zwyczaju stroje- nia wigilijnego drzewka. To.znaczenie po raz pierwszy spotykamy w.wydanych w.1900.r ..Słowniku języka polskiego pod red. J. Kar- łowicza, A. Kryńskiego i.W ..Niedźwiedzkiego oraz Słowniku gwar polskich J. Karłowicza1 .. 1 Zebrane leksykograficzne definicje wyrazu choinka w.znaczeniu drzewka świą- tecznego w. układzie chronologicznym przedstawiają się następująco: rok 1900: ‘drzewko iglaste ubierane na Boże Narodzenie’ SJP War 1/290; ‘drzewko ze świeczka- mi i.łakociami, urządzane w.przeddzień Bożego Narodzenia’ ustnie z.różnych okolic Karł SGP 1/195; 1927: „zwyczaj choinki na Boże Narodzenie przybył do nas od Niem- ców, u.których dopiero od 18. wieku spowszechniał” Brück SE 181; 1929: ‘choinka wigilijna dla dzieci ubrana świeczkami i.łakociami’ Arc SIJP 1/51; 1952: znaczenie kwalifikowane jako „nowe”: ‘drzewko (jodełka lub świerk) na Boże Narodzenie’ Sł SE 1/74; 1958: ‘tradycyjne drzewko iglaste, świerk albo jodła, ozdobnie przybierane w.czasie świąt Bożego Narodzenia lub Nowego Roku’ SJP Dor I/889; 1967: ‘tradycyj- ny świerk ozdobnie przybierany w.okresie Bożego Narodzenia’ Sych Kasz 1/46; 1969:. ‘drzewko iglaste, świerk albo jodła, tradycyjnie przybierane na święta Bożego Na- rodzenia lub Nowego Roku’ MSJP 76; 1978: ‘drzewko iglaste, świerk lub jodła (dziś także wykonywane z.tworzyw sztucznych), przystrajane tradycyjnie na okres świąt Bożego Narodzenia lub Nowego Roku’ SJP Szym 1/270; ‘małe drzewko (Pinus, Abies lub Picea) ozdobnie ubierane na święta Bożego Narodzenia i.Nowego Roku’ SJPCudz 36; 1996: ‘drzewko iglaste, tradycyjnie ozdobnie przybierane w.okresie świąt Bożego Narodzenia’ SGP PAN 4/2; ‘drzewko iglaste, najczęściej świerk albo jodła (dziś także wykonane z.tworzyw sztucznych), przystrajane tradycyjnie na czas świąt Bożego Na- rodzenia i.Nowego Roku’ PSWP 7/49; 1998: ‘wigilijne drzewko iglaste (także z.two- rzywa sztucznego) zgodnie z.tradycją ustawiane w.domu, przystrajano błyszczącymi ozdobami, lampkami, cukierkami, słodyczami itp. w.czasie świąt Bożego Narodzenia lub Nowego Roku; drzewko’ SWJP 108; 2000: ‘Dziś głównie o.tym [drzewku – KS], które stawia się i.zdobi w.domu na święta (25 grudnia) [...]’ Bańk SE 1/141; 2002:. ‘drzewko iglaste, świerk albo jodła, tradycyjnie przybierane na święta Bożego Naro- dzenia’ NSJP 87; 2003: ‘ścięte drzewko iglaste, świerk, jodła, rzadziej sosna, obec- nie także wykonane z.tworzyw sztucznych, przystrajane tradycyjnie na okres świąt Bożego Narodzenia lub Nowego Roku’ USJP 1/425; 2004: ‘drzewko iglaste, świerk albo jodła, tradycyjnie przybierane na święta Bożego Narodzenia’ ISJP 103; ‘drzewko iglaste, także sztuczne, przystrajane na Boże Narodzenie’ WSPP 123; 2005: ‘ścięte drzewko iglaste lub wykonane z. tworzyw sztucznych, przystrajane na okres świąt 22. I. BOŻONARODZENIOWA CHOINKA... Znaczenie choinki jako ‘drzewka bożonarodzeniowego’ daje podstawy dalszego rozwoju semantycznego wyrazu, co zaowo- cowało takimi derywatami semantycznymi, jak ‘zabawa dla dzieci’2, ‘wigilia Bożego Narodzenia’ dla północno-wschodniej czę- ści Kaszub SGP PAN 4/2, ‘maszt sygnałowy, na którym umieszczo- ne są światła białe, czerwone i.zielone’ PSWP 7/49.oraz.pejoratyw- nie o.‘wystrojonej kobiecie’3. Słowniki do tej pory natomiast nie utrwaliły takich znaczeń, jak: ‘zestaw składający się z.haczyków z.wabikami, umieszczonych na bocznych trokach i.ciężarkach, słu- żący m.in. do połowu śledzi’4, ‘awaria świateł auta, czyli niewła- ściwe, nadmierne i. naprzemienne miganie kilku żarówek świa- teł tylnych auta, spowodowane spięciem instalacji elektrycznej’5. oraz pejoratywnie o.‘nadmiernym, niekiedy kolorowym lub o.róż- nym natężeniu, oświetleniu przedniej części ciężarówki typu TIR, z. wykorzystaniem większej ilości lamp, niż zamontowane przez producenta dwie lub cztery obrysowe’6 .. Bożego Narodzenia’ SPS Bral 86; 2006: ‘drzewko iglaste lub jego imitacja z.tworzy- wa sztucznego, ozdabiane na Boże Narodzenie lampkami i.świecidełkami i.stawiane w.domu, ogrodzie itp.’ WSUcz 1/169; ‘drzewko iglaste przystrajane na święta Bożego Narodzenia’ SSyn 56. Połączenia wyrazowe: naturalna, sztuczna choinka PSWP 7/47, ubierać, roz- bierać choinkę PSWP 7/49, SJP Szym 1/270, USJP 1/425, ustrojona choinka PSWP 7/49, USJP 1/425 i.wieszać ozdoby, cukierki na choince PSWP 7/49, choinka ustrojona bombkami, świecidełkami PSWP 7/49, zapalić światełka, lampki, świeczki na choince. PSWP 7/49, wieszać cukierki, lametę na choince PSWP 7/49, choinka nawigacyjna. PSWP 7/49; przybory choinkowe SJP War 1/290, zabawki, bombki SJP Dor 1/890, SJP Szym 1/270, ozdoby, świeczki SJP Szym 1/270, światełka choinkowe SWJP 108; pod choinkę ‘w.prezencie na Boże Narodzenie’ USJP 1/425, PSWP 7/49, WSUcz 1/169. Wyrazy bliskoznaczne: choineczka, świerk, jodła, świerczek, jodełka, drzewko. PSWP 7/49; dla choinkowego: bożonarodzeniowy, gwiazdkowy SWB 52, 37, PSWP 7/50, opłatkowy.i.noworoczny PSWP 7/50. Antonim.do.choinkowy: powszedni SAnt 62, 734. 2 PSWP 7/49, SJP Dor 1/889, USJP 1/425, SGP PAN 4/2, MSJP 76, SJP Szym 1/270, NSJP 87, ISJP 103, SSyn 56, SJP Dor 1/890, SWJP 108, WSPP 123, SJPCudz 36, WSUcz 1/169. 3. W.gwarze uczniowskiej notowane są z.początkiem lat 90. XX w. następujące znaczenia choinki: ‘wystrojona dziewczyna’ Stęp Przest 73; ‘dziewczyna, która zało- żyła na siebie zbyt wiele biżuterii i.innych dodatków’ SGUcz 53, por. PSWP 7/49. 4. Encyklopedia wędkarstwa. Kompendium wiedzy o.rybach, sprzęcie i.technikach łowienia dla początkujących i. doświadczonych wędkarzy, tł. z ang. M. Witeska, W. Górny, M. Korwin-Kossakowski, Warszawa 1995, s. 133, zob. też: http://www.poga- wedki.wedkarskie.pl, odczyt: 22 marca 2006. 5 Określenie użyte przez elektryka samochodowego. Archiwum autorki, zanoto- wane w.lubelskiej stacji kontroli pojazdów, maj 2004. 6 Znaczenie przywołane przez Mirosława Nowaka z.Warszawy, ur. w Radomiu w 1975 r., zanotowano w.sierpniu 2006. . 1. Choinka – znaczenie i historia wyrazu. 23 W.opracowaniach leksykograficznych od końca lat 70. XX w. no- towane są derywaty słowotwórcze leksemu choinka w.znacze- niu ‘świątecznego drzewka’. Słowniki podają następujące jednost- ki wyrazowe: choineczka ‘drzewko iglaste, zwłaszcza świąteczne’ SJP Szym 1/270, PSWP 7/49, SWJP 1/108, USJP 1/425; choinkowy.w.znacze- niu ‘drzewka świątecznego’ i.‘zabawy’ SWJP 108 oraz ‘drzewa igla- stego’; choinkowo ‘jak na bożonarodzeniowej choince’ PSWP 7/50, dla czego wskazano jako bliskoznaczne pojęcia: bajecznie, kolo- rowo, barwnie. PSWP 7/50; choinkowiec ‘budynek, który wyglądem przypomina choinkę’ PSWP 7/49–50.oraz.minichoinka jako ‘bardzo mała, miniaturowa choinka’ PSWP 21/265 .. * * * Opis leksykograficzny słowa choinka, uwzględniający wszyst- kie elementy znaczeniowo relewantne, czyli zarówno komponen- ty desygnacyjne, jak i.konotacyjne, można ująć w.formie tabeli (na kolejnych stronach). Treści pojęcia bożonarodzeniowej choinki, wyeksplikowane z.zebranego materiału słownikowego, zostały ułożone począwszy od potwierdzanych w. największej ilości różnych zjawisk języko- wych. Otrzymano zatem hierarchię dwudziestu pięciu segmentów znaczeniowych. Z.nich najsilniej utrwalone okazują się pierwsze cztery, z. których można zbudować zrąb najogólniejszej definicji pojęcia bożonarodzeniowej choinki. Jednakże pozostałe dwadzie- ścia jeden segmentów nie może ujść uwadze, gdyż częstokroć są one bardzo szczegółowe czy nowsze i.wskazują kierunki dalszych obserwacji sensu choinki w.kulturze polskiej. Proponowane zestawienie uwidacznia z.jednej strony fakt, że definicje leksykograficzne notują najwięcej segmentów znaczenio- wych pojęcia bożonarodzeniowej choinki (18), najmniej zaś – wyra- zy bliskoznaczne (5), ale za to – segmenty zasadnicze, sytuowane najwyżej w.hierarchii. Niewiele więcej treści odnajdujemy wśród derywatów słowotwórczych fundowanych na choince jako podsta- wie leksykalnej, aczkolwiek – podobnie – albo dotyczą pierwszych z.listy, albo – treści ogólnych i.podstawowych zarazem, nieuchwyt- nych przez definicje stricte słownikowe czy połączenia wyrazowe, jak: rozpowszechnienie nazwy, jednoznaczne kojarzenie kształtu choinki z.ubranym świątecznym drzewkiem lub cechy związane z.urodą choinki. Zarazem znaczna liczba segmentów znaczenio- wych utrwalonych przez połączenia wyrazowe (12) oraz derywaty semantyczne (10) poświadcza upowszechnienie się wśród nosicieli 24. I. BOŻONARODZENIOWA CHOINKA... . y z a r y W - o k s i l b e n z c a n z y t a w y r e D - o w o ł s e z c r ó w t 7 + + + + + 6 . + + y t a w y r e D e n z c y t n a m e s 5 + + + + + + a i n e z c ą ł o P e w o z a r y w . e j c i n i f e D - o r a n o ż o b . j e w o i n e z d i k n i o h c 4 + + + + + + + + + + + 3 + + + + + + + + + + + + h c y n z c e t ą i w ś ń e z r t s e z r p a w o m o d a z o p t s e j i k n i o h c m e c s j e i m w a b a z . i i c ś o t s y z c o r u o ł t a i w ś e w o k n i o h c e j u m j a z e c s j e i m e n ż a w b ó d z o d ó r ś w a k ł e t a i w ś z e z r p e n o i p ą t s a z y ł a t s o z i k z c e i w ś e n w a d e n z c y r t k e l e e z c y d o ł s ą j u m j a z e c s j e i m e n ż a w b ó d z o d ó r ś w e c ą z c z s y ł b y b o d z o ą j u m j a z e c s j e i m e n ż a w b ó d z o d ó r ś w e i k l e i w e i n o w o k n u s o t s t s e j e w o k n i o h c o k w e z r d e n z c u t z s b u l e w y ż t s e j e w o k n i o h c o k w e z r d e c n i o h c a n ą z s i w e w o k n i o h c y b o d z o a k w e z r d k e n u t a g t s e j y n t o t s i ą k n i o h c t s e j i m a b o d z o e n o j o r t s y z r p o k w e z r d o k l y t ń e z r t s e z r p a z c z s a ł w z , m o d t s e j i k n i o h c m e c s j e i m j e n j i l i g i w y z r e z c e i w a i n a w y ż o p s i i l i g i W m e i n d . z a z c z s a ł w z , u k o R o g e w o N . i a i n e z d o r a N o g e ż o B m e s a z c m y n z c e t ą i w ś e z t s e j a n a z ą i w z a k n i o h c . a i c ę j o p y n z c y t n a m e s t n e n o p m o K i k n i o h c j e w o i n e z d o r a n o ż o b 2 o k w e z r d e t s a l g i t s e j i k n i o h c m e t n e m e l e m y z c i n d a s a z . p L 1 . 1 . 2 . 3 . 4 . 5 . 6 . 7 . 8 . 9 . 0 1 . 1 1 . 2 1 . 3 1 . 1. Choinka – znaczenie i historia wyrazu. 25 . 5 + + + + 6 + + + + + + + . + + y n j y c y d a r t b ó s o p s a n t s e j a n a j a r t s y z r p a k n i o h c a ł t a i w ś ą i c ś o l i ą ż u d a n a i b a d z o t s e j a k n i o h c d ó r g o t s e j i k n i o h c m e c s j e i m e i n ś e z c ł ó p s w m o n a i m e z r p a g e l d o p j a z c y w z i m a t n e z e r p . z a n a z ą i w z t s e j a k n i o h c i c e i z d a l d o n a r e i b u ę k n i o h c j e i n w a d e w o r o l o k t s e j e w o k n i o h c o ł t a i w ś a g i m e w o k n i o h c o ł t a i w ś o g e n j i l i g i w ą w z a n e i n ś e z c ł ó p s w ą z s j e i n h c e z s w o p j a n a k n i o h c m e s k e l t s e j a k w e z r d i c ś o m o d a i w ś . w y n o l a w r t u t s e j i k n i o h c t ł a t z s k j e i k s l o p y r u t l u k w ó k i n w o k t y ż u 0 1 . 2 1 . 8 1 a w o r o l o k , a n z c e j a b t s e j e ż , m y t ę i s e j u z y r e t k a r a h c a k n i o h c a n w r a b . i a w o n a l p o g u r d a h c e c o t ć o h c , a n t o t s i t s e j i k n i o h c ć ś o k l e i w . 4 1 . 5 1 . 6 1 . 7 1 . 8 1 . 9 1 . 0 2 . 1 2 . 2 2 . 3 2 . 4 2 . 5 2 26. I. BOŻONARODZENIOWA CHOINKA... polszczyzny tak desygnatu-wigilijnej jodełki, jak i.jego podstawo- wej nazwy – choinka .. 2. Pochodzenie i dzieje zwyczaju Zwyczaj ustawiania w. domu ustrojonego bożonarodzeniowe- go drzewka nie ma polskiego rodowodu. Geograficznie ojczyzną współczesnej choinki jest Alzacja, jak stwierdzają badacze na pod- stawie najstarszej wzmianki na temat ubierania choinki, pocho- dzącej z.1604 roku i.dotyczącej Strasburga. Na lata zaś 1642–1646 datowana jest wypowiedź ortodoksyjnego protestanckiego profe- sora Dannhauera, który skrytykował alzacką choinkę. Następnie „człowiek nieznanego nam nazwiska, zawędrowawszy w.młodo- ści do Strasburga, podał w.r. 1695 opis [...]: «Na Boże Narodzenie umieszczają w.izbie choinkę, obwieszoną kwiatami, wycinanymi z.kolorowych papierów, jabłkami, opłatkami, szeleszczącymi zło- tem, cukrem i.t.p.»” Szel BN 22. Zarazem ustalono, że choinka przy- ozdobiona gwiazdami i.świecami wystąpiła już w.1509 roku na sztychu Lucasa Cranacha St. oraz – przybrana w.świece – w.1621. roku w.żłóbku kościoła w.Neustift w.południowym Tyrolu Bł BN 870. U.Niemców zwyczaj ten kształtował się w.XV w., by pod ko- niec XVIII w. rozprzestrzenić się prawie na całym obszarze języka niemieckiego Till Ger 177, a.następnie na terenie krajów ościennych. Dopiero jednak w.XIX wieku „dostał się ten zwyczaj do katolickich Niemiec, nad Ren, przez protestanckie rodziny tam przesiedlone” Szel BN 23. Jak pisze S. Estreicher, kraje katolickie powoli przyswa- jały sobie choinkę, co potwierdza wypowiedź bawarskiego etnogra- fa, że na początku wieku XX na bawarskiej wsi choinki są mało znane, zaś „w.północnych Niemczech, w.Holsztynie, Meklembur- gii, Pomorzu i.prowincjach pruskich nie znano jeszcze w.pierwszej. ćwierci XIX stulecia drzewka Bożego Narodzenia” Szel BN 23 . Na teren Francji zaś, od Paryża począwszy, wprowadziła cho- inkę w. 1840 roku księżniczka meklemburska Helena, księżna Orleańska, a. na jej rozpowszechnienie miało wpływ zamiłowa- nie księżnej Eugenii do tego zwyczaju. Podobnie w.Anglii pierw- sze drzewko ustawiono w.królewskim zamku za sprawą małżon- ka królowej Wiktorii, księcia Alberta of Sachsen-Coburg, w.1840. roku Till Ger 166. „Z.królewskiego zamku zwyczaj ten torował so- bie powoli drogę do arystokratycznych i.mieszczańskich domów, . 2. Pochodzenie i dzieje zwyczaju. 27 a.dziś [w.1903 r. – KS] jest już dość rozpowszechnionym. Ale prze- cież zwyczaj ten wygląda tam zupełnie inaczej niż w.Niemczech. Po obiedzie Wigilijnym mała choinka przechodzi z. rąk do rąk, a.każdy zdejmuje z.niej przeznaczony dla siebie prezent” Szel BN 24 .. Dodajmy, że niemiecki rodowód stwierdzają badacze historii ro- syjskiej7, węgierskiej8, duńskiej, szwedzkiej, włoskiej9, czeskiej Flor Cze 75.i.słowackiej10 choinki. „Widzimy więc, że wskutek niewytłu- maczonego kaprysu mody ten zwyczaj niemiecki w.ciągu XIX w. odbył jakoby pochód triumfalny przez wszystkie niemal kraje eu- ropejskie” Kling Dor 95 .. Badacze przyjmują zasadniczo dwa źródła pochodzenia zwy- czaju choinki: przedchrześcijańskie i. chrześcijańskie. Z. jednej strony zatem E. Reimann11.i.A. Tille12 wskazują „na prastarą, in- dogermańską genezę bożonarodzeniowego drzewka” i. wywodzą niemiecki zwyczaj świątecznego drzewka lub gałęzi z.prastarych kultur indogermańskich, w.których rozpowszechnione było wśród ludów germańskich zawieszanie w.domach w.dniach przesilenia zimowego gałązek iglastych lub jemioły For Sym 152. Na gruncie pol- skim szerzej opisuje ten wątek W. Klinger, łącząc choinkę z.grec- kim zwyczajem wnoszenia w.określone święta do domów i.świątyń strojonej gałęzi zwanej eiresiône, co do złudzenia przypomina zna- ne polskiej kulturze ludowej kolędowanie z.podłaźniczką. „Ośrod- kiem obrzędu była pokaźnych rozmiarów gałąź z.drzewa laurowego lub oliwkowego, a.więc o.liściu trwałym i.na zimę nieopadającym. Gałąź tę, strojną w.pasma białej sierści, we wstęgi białe i.czerwo- ne, obwieszano ponadto figami, naczyńkami z. winem, miodem, oliwą, oraz pieczywem, niekiedy o.kształtach niezwykłych i.wy- szukanych. [...] Umieszczano na niej »wszelkie owoce« [w.tym głów- nie jabłka] lub nawet »wszelkie dobre rzeczy«” Kling Dor 96. „Nieśli . ją chłopcy w.procesji podczas świąt ku czci Apollona, najpierw do świątyni boga, następnie zawieszali u.drzwi domostw. W.trakcie 7 A. N. Afanasjew, Poetičeskija vozzrienja slavian na prirodu, t. II, Moskva 1868, s. 755; E.V. Dušečkina, Russkaja elka: istorija, mifologija, literatura, Sankt-Peter- burg 2002. 8 H. von Wislocki, Aus dem Volksleben der Magyaren, Monachium 1893. 9 M. Nilsson, Die volksthümlichen Feste des Jahres, Tübingen 1914, s. 19–21. 10 D. Rihtman-Auguštin, Symbol kultury ludowej w. codzienności politycznej: casus Bożego Narodzenia, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne”, z. 35, Symbole słowiańskie – symbole narodowe, pod red. M. Maj i.C. Rybotyckiego, Kraków 1999, s. 85–95. 11 E. Reimann, Ostpreussiches Volkstum um die ermländische Nordostgrenze, Königsberg-Berlin 1937, s. 193. 12 A. Tille, Die Geschichte der deutschen Weihnacht, Leipzig 1893, s. 257. 28. I. BOŻONARODZENIOWA CHOINKA... pochodu wydawali okrzyk: Eiresjone!” Zaw Gr 27.i.wykonywali pro- jektującą dostatek pieśń życzącą zwaną również Eiresione, zakoń- czoną prośbą o.datek. Zwyczaj ten pod nazwą korythaleia lub kory- tale znany był w.krajach doryckich – Lakonii i.południowej Italii, wywarł wpływ na obrzędowość rzymską i.pozostawił ślad w.no- worocznych zwyczajach Kalend Marcowych (1 marca), w.których również wykorzystywana jest zielona ozdobiona gałąź Kling Dor 97, Zw Eir 763. Powołując się na ustalenia religioznawcy A. Dietricha, W. Klinger stwierdza, że „w.ejresionie mamy po prostu »zaklina- nie urodzaju« [...], tego źródła wszelkiego bogactwa”. Dodaje zara- zem istotny wątek: Grecy mieli zwyczaj nosić eiresjony na groby, czego kontynuację wskazuje W. Klinger wśród obrzędów począt- ku roku, Dnia Zadusznego lub Palmowej Niedzieli na Kaukazie, u.Rumunów, w.nowożytnej Grecji, we Francji, Szwajcarii, w.Mo- skwie i.u.czarnogórskich Serbów Kling Dor 98–103. „Ta pogrzebowa rola ejresiony daje się bez trudu pogodzić z.wyżej ustalonem ma- gicznem jej znaczeniem, gdyż dla tego rodzaju zaklęć nie ma może odpowiedniejszego miejsca, jak właśnie kult dusz, które, przeby- wając w. ziemi, są według wierzenia niemal powszechnego daw- cami urodzaju, płodności i. bogactwa. Wszedłszy w. orbitę kultu przodków, ten zabieg magiczny zostaje z.czasem pojęty jako ofia- ra zmarłemu, podobnie jak tenże zabieg wchodząc w.orbitę kultu Apollina, Demetry, Ateny, otrzymał również znaczenie ofiary wy- mienionym bogom” Kling Dor 99, por. Sew Pod 10 ..W.świetle tych usta- leń można postawić hipotezę, że w.symbolice i.funkcji współcze- snej bożonarodzeniowej choinki znaleźć się mogą takie treści, jak oznaczanie i. przysparzanie szczęścia, bogactwa i. urodzaju. oraz. funkcje zaduszne, podczas gdy w.strukturze choinki istotne miej- sce zajmą element roślinny w.postaci wiecznie zielonego drzewa oraz ozdoby. Drugie źródło bożonarodzeniowej choinki widzą etnografo- wie. w. chrześcijańskiej tradycji związanej z. dniem Wigilii. Otóż „w. dzień wigilijny święcił kościół uroczystość Adama i. Ewy, a.w.związku z.tem świętem stoi fakt, iż w.całem chrześcijaństwie rozpowszechnia się już w. wiekach średnich obyczaj, aby na pa- miątkę pierwszych rodziców postarać się na ten dzień o.kwitną- ce «żywe» drzewko lub przynajmniej o.jedną tego rodzaju gałęź”
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Choinka w kulturze polskiej. Symbolika drzewka i ozdób
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: