Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00324 005012 12225295 na godz. na dobę w sumie
Ciągłość miasta - ebook/pdf
Ciągłość miasta - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 480
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788323527251 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> geografia
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).
Transdyscyplinarne studium o mieście w kontekście ciągłości historycznej, przestrzennej, formalnej, urbanistycznej itd. Łączy rozmaite perspektywy poznawcze geografów, urbanistów, socjologów, historyków, planistów czy archeologów, a w pewnych kwestiach (np. wykładni ciągłości) jest podstawowym źródłem informacji i konceptualizacji, zawiera obszerny materiał egzemplifikacyjny, obejmujący doświadczenia miejskie z całego świata i wielu wybranych okresów historycznych. Publikacja adresowana jest do profesjonalnych badaczy osadnictwa i adeptów dziedzin zajmujących się obszarami zurbanizowanymi, jak również do miłośników miast. Może też służyć jako podręcznik akademicki dla studentów historii, geografii miast, gospodarki przestrzennej, socjologii miasta, antropologii miasta, urbanistyki, architektury, architektury krajobrazu na uniwersytetach i politechnikach, a także na sprofilowanych urbanistycznie kierunkach w innych uczelniach wyższych. ****** Continuity of the City. Prolegomenon A transdisciplinary study of the city in the context of historical, spatial, formal and urban continuity, including urban experiences from around the world and within select historical periods. The publication addresses professional settlement researchers, and can be used as an academic textbook for students of history, geography, spatial economy, city sociology, anthropology of the city, urban planning, architecture and landscape architecture.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

1 Idea ciągłości pozostało nam tylko miejsce przywiązanie do miejsca jeszcze dzierżymy ruiny świątyń widma ogrodów i domów jeśli stracimy ruiny nie pozostanie nic Zbigniew Herbert, Raport z oblężonego miasta Jakkolwiek pytanie o ciągłość należy do najistotniejszych, jakie człowiek zwykł sobie stawiać, niemniej odpowiadać na nie przychodzi przeważnie nieśpiesznie i nie wprost. Jątrząca to kwestia, której rozstrzygnięcie rozpięte bywa między intuicją a naukową pewnością, dyktowane raz zachwytem nad rzeczywistością, raz wstrzemięźliwością wobec niej. Jest problematem niemalże tak dawnym jak samo poznanie, a niewy- kluczone, że starszym odeń, gdy idzie o naturę bytu. Wymiarowi ontologicznemu zagadnienia ciągłości towarzyszy zatem od zarania wątek epistemologiczny. Pojęcie ciągłości wydaje się nieobce wielu dyscyplinom badawczym, skoro na dobre i dość wygodnie zadomowiło się w polu zainteresowań tychże, choć niekiedy pod różnymi nazwami. Podobną zmienność nominalną ciągłości odnajdziemy w rozważa- niach fi lozofi cznych. Wobec powyższego, aby zadbać o konceptualne korespondencje i wyrazistość kontekstu, nie uchybiając wymogowi klarowności wywodu naukowego, trzeba – za radą W. Szkłowskiego [2014, s. 422] – prowadzić dociekania tak, „że czy- telnik widzi, jak rozwijają się zdarzenia i jak jedno pojawia się za drugim, przy czym zwykle taka narracja będzie iść zgodnie z czasową następczością i bez znaczących opuszczeń. Jako przykład można wziąć Wojnę i pokój Tołstoja”. Wszelako zmierzyć się intelektualnie z wyzwaniem ciągłości jest nierzadko łatwiej, gdy wybierze się inną drogę, a mianowicie wiodąc dyskurs w taki sposób, „że to, co się dzieje, będzie nie- zrozumiałe, w opowiadaniu okażą się »tajemnice«, dopiero potem rozwiązywalne. Jako przykład można przytoczyć Puk, puk Turgieniewa, powieści Dickensa i opowiadania detektywistyczne” [ibidem]. Rekonstrukcja problemu ciągłości w dziedzinie ludzkiej myśli przypomina rekon- strukcję samej ciągłości, a ta nie zawsze przebiega linearnie, względnie przy wyko- rzystaniu wciąż niezmiennego instrumentarium badawczego. Dodajmy wreszcie, że relatywizacja przedmiotowa – w postaci transpozycji od „ciągłości sensu largo” do „ciąg- łości czegoś” – precyzuje i dookreśla granice założonego namysłu, aczkolwiek rodzi niechybnie nowe pytania, wynikające już z istoty tego „czegoś”. 14 1. Idea ciągłości Nadmienić również wypada na nieobojętnym marginesie, że ciągłość zdaje się jedną z tych kategorii pojęciowych, które ujawniają się w sytuacji granicznej, w chwili operacyjnego zakwestionowania ich obowiązywania. Toteż podczas interpretacji ciągło- ści będzie poniekąd naturalne posługiwanie się fi gurą nieciągłości czy wręcz zerwania. Ale w sukurs metodologiczny przyjdzie nam nie tylko dialektyka. Zanim zastanowimy się nad statusem ontologicznym ciągłości, odnotujmy jeszcze, iż badacze traktują ją najczęściej z rewerencją – bądź to z racji zapewne ewentualności aporii, swoistego braku rozstrzygnięcia (np. wskutek równoważności argumentów), bądź ze względu na konieczność odwołania się do „wiedzy ujarzmionej” (wedle okreś- lenia M. Foucaulta), a więc do treści dyskretnych, zalegających niewidocznie pod ofi cjalną nomenklaturą i powszechnie obowiązującymi systematyzacjami, lub też dla- tego, że pragną uniknąć – na drodze ku wyjaśnieniu i zrozumieniu pojęcia – pułapki metafory. Jak konstatuje B. Skarga [1989, s. 61], „nie jest jednak łatwo w świecie idei dowieść rewolucji ani też ciągłości, (...) myśl się rozwija jak linia na powierzchni, może się kręcić, zakreślać nawet koła, przechodzić z jednej płaszczyzny na drugą, lecz nie ma w niej przerw i nie jest ona sumą punktów. Jest jak melodia. Za jej ciągłością przemawia to, że się rozwija w czasie, że biegnie stale nie znacząc przystanków, że nie jesteśmy w stanie wyznaczyć początku jej i końca”. A skoro pojawiły się właśnie pierwsze zarysy ciągłości, nadszedł czas na meritum. 1.1. Status ontologiczny ciągłości Przesłanką każdego bodaj pojęcia (zatem i pojmowania) wydaje się uchwycenie istoty rzeczy, której ma dotyczyć. Im termin (wyprzedzający względnie rekapitulujący dotychczasowe uposażenie świata) naturalniej koresponduje z danym fragmentem rzeczywistości, tym łatwiej i poniekąd mimowolnie zwykliśmy zapominać o odręb- nej proweniencji obydwu. Nazwa przedmiotu, skoro raz ustalona bądź wynegocjo- wana, staje się wówczas wygodną granicą namysłu. Zapewne jednak pocześniejszym – tudzież urodzajniejszym poznawczo niźli jej przekraczanie lub przesuwanie – pozo- staje powrót do samej istoty. Wobec tego narzucającemu się pytaniu „co to jest ciąg- łość?” należałoby zrazu nadać inne merytoryczne brzmienie, a mianowicie: „jaki jest ontologiczny status ciągłości?”. Takie sformułowanie kwestii natychmiast uruchamia kolejne dylematy typu, czy ciągłość stanowi cechę niezależnego od nas (tj. obserwato- rów) uniwersum (więc ma charakter aprioryczny), czy raczej to spojrzenie z zewnątrz dopiero powołuje do życia ciągłość – bądź to konceptualnie (sąd na temat świata), bądź doświadczeniowo (aposteriorycznie). Czy powinniśmy tedy przyznać rację L. Tołstojowi, który w eseju Zatrzymaj się i zastanów z roku 1893 dzieli się następującą refl eksją: Mimo że te wszystkie rzeczy – linia prosta, ścisła prawda, doskonała cnota – nigdy nie istniały, są one nie tylko o wiele bardziej naturalne, bardziej znane i łatwiejsze do zrozumienia od całej reszty, ale także tylko tych jedynych rzeczy możemy być pewni... 1.1. Status ontologiczny ciągłości 15 Zazwyczaj powiada się, że realnością jest to, co istnieje, czy też, inaczej mówiąc, że tylko to, co istnieje, jest realne. Ale prawda wygląda całkiem inaczej: prawdziwą realnością, tą, którą w rzeczy samej znamy, jest to, co nigdy nie istniało. Gdyż tylko dzięki ideałowi coś wiemy [za: Chiaromonte 2015, s. 188–189]. I tym sposobem znaleźliśmy się w środku średniowiecznego sporu o powszech- niki, sporu do dzisiaj nierozstrzygniętego, chociaż po wielekroć zdawałoby się rozstrzyganego. Otóż zagadnienie ciągłości najpierw osadzimy właśnie w kontekście źródłowej kontrowersji nurtującej umysły w XI i XII wieku, a dotyczącej uniwersaliów, czyli pojęć ogólnych. Zastanawiali się już nad nimi fi lozofowie starożytni, a średniowieczna scholastyka nadal rozważała, czy przedmiotom jednostkowym, rzeczom konkretnym towarzyszą abstrakcyjne, jeśli zaś tak, to które z nich dają pożywkę pojęciom [Tatar- kiewicz 1999a, s. 231–232]. Problem doczekał się przez kolejne stulecia rozmaitych intelektualnych glos, m.in. I. Kanta utrzymującego, że poprzez rzutowanie na świat określeń doprowadzamy do podważenia jego prawdziwości [Hegel 1994, s. 388], czy przedstawicieli XIX-wiecznej neoscholastyki głoszących, iż poza jednostkowymi nie ma innych bytów, natomiast powszechniki są jedynie narzędziami poznania [Tatarkie- wicz 1999c, s. 239]. W podobnym duchu wiedzie argumentację XX-wieczny myśliciel M. Foucault, sytuując uniwersalia w ramach historycystycznej redukcji, więc warto wprzódy założyć, że nie istnieją, i skoncentrować się na poszczególnych przejawach rzeczywistości oraz zdarzeniowym charakterze zjawisk, aby tym samym je „oczyścić z pozorów ogólności” [za: Falkowski 2013, s. 296–297]. Z kolei N. Chiaromonte [2015, s. 277] uważa scalanie faktów i idei, a przynajmniej zadbanie o ich trwałą zgodność, za pradawne i wciąż aktualne zadanie człowieka, zda- jąc sobie jednak sprawę z tego, iż z zasady nieciągłymi, doraźnymi i przypadkowymi faktami oraz ciągłymi, porządkującymi ideami rządzi odmienna logika. Echem sporu o powszechniki wydają się również dyskusje współcześnie toczone w gronie reprezen- tantów nauk ścisłych – o naturze związków i obiektów matematycznych, które jedni kwalifi kują jako nasz sposób widzenia zjawisk, inni uniezależniają od świadomości człowieka, każąc mu prawa regulujące świat albo odkrywać i eksplorować (platonizm matematyczny), lub dedukować twierdzenia z aksjomatów (formalizm), albo tworzyć matematyczne byty (konstruktywizm) [Heller 2015; Kwiatek 2015]. Toteż na razie amplitudę interpretacyjną, jak można sądzić, wyznaczają: z jednej strony, obiektywne zależności wpisane immanentnie w rzeczywistość i dynamikę jej procesów; z drugiej zaś – ludzkie inklinacje ku metaforyzowaniu i językowemu zawłaszczaniu otoczenia. Wypada nam wobec powyższego przemyśleć, na ile ciągłość stanowi własność samego bytu, a niewykluczone i jego czynnik konstytuujący, a ewen- tualnie na ile – jak podpowiada fi lozof Andrzej Gniazdowski – „jest ona poniekąd wnoszona z zewnątrz, na ile pozostaje tylko kategorią świadomości”. Którędy więc powinniśmy podążyć: czy drogą Kartezjusza, czy tropem Kanta? Ten ostatni słynnym pytaniem, jak na podstawie przedstawień (bo one przecież są nam dostępne) możemy cokolwiek wiedzieć o rzeczach (o których sądy śmiało 16 1. Idea ciągłości wypowiadamy) [Tatarkiewicz 1999b, s. 165], przesuwa punkt ciężkości wzmiankowa- nego sporu o uniwersalia w stronę możliwości doświadczenia. Samotnik z Królewca i jego następcy specjalną uwagę poświęcili problemowi przestrzeni (w ramach estetyki transcendentalnej), a neokantysta H. Cohen wyróżnił trzy stopnie jej aprioryczności, a mianowicie: (a) możliwość – doświadczenie empiryczne przyznało pierwotność przestrzeni; (b) formę – przestrzeń jest formą zmysłu zewnętrznego; wreszcie (c) formalny warunek możliwości naszego doświadczenia – subiek- tywne a priori jest gwarantem obiektywności poznania (co stanowi zresztą istotę „prze- wrotu kopernikańskiego” Kanta) [za: Gadacz 2009b, s. 56]. Czy będzie zasadne roz- patrywanie ciągłości wedle takiego samego klucza? Do pewnego stopnia tak, jednak przy wielu zastrzeżeniach. Założenie apriorycz- ności ciągłości – uwzględniające pierwotność, naoczność i subiektywność tejże – to hipoteza mianująca ciągłość raczej jako sąd pod adresem świata. Przyjrzyjmy się zatem wnikliwiej dychotomii kwalifi kacyjnej problemu ciągłości. Ciągłości uchodzącej za „zasadę rzeczy”, arché realnego uniwersum, moglibyśmy doszukać się już u jońskiego fi lozofa przyrody Anaksymandra, który trwałość, istotność i zasadniczość rozumiał jako pierwotne własności rzeczy; sądził bowiem, że to, co było na początku, przybiera coraz to inne kształty, lecz nie przestaje istnieć – przeobraża się, pozostając tym samym (ale nie takim samym) [Tatarkiewicz 1999a, s. 26]. Ciągłość wówczas funkcjonowałaby niczym aprioryczna zasada dla świata, zarówno w sensie przestrzennym, jak i czasowym; w takim ujęciu – co akcentuje Józef Lipiec, mając na myśli płynne przechodzenie między fazami, brak pustych miejsc, anty-ziarnistość, anty-atomizm – „świat jest pewną ciągłością”. Stąd niedaleko – w wymiarze dyskursywnym, a nie chronologicznym – do poj- mowania ciągłości jako możliwego sposobu bycia, co więcej, gwarantowanego ciągłą i pierwotną strukturą całościową, pozwalającą oglądać konstytuujące ją momenty – co podpowiadał M. Heidegger [2008, s. 52]. „U podstaw potocznego użycia zwrotu »istota czegoś« na oznaczenie »podstawy«, »fundamentu«, tego, co »zasadnicze«, leży sięgająca Platona tradycja fi lozofi czna widząca w »istocie« trwale obecne cechy rze- czy, niezmienne w stosunku do zmiennych przypadłości. Tymczasem cechy Dasein [istnienia] nie są gotowymi »właściwościami«, lecz jego możliwymi sposobami bycia” [Michalski 1978, s. 31]. Pozostawiwszy w tym miejscu na marginesie kwestię zmien- ności (wrócimy do niej w następnym podrozdziale), skonstatujmy, że ciągłość jest m.in. sposobem bycia w czasie. Z kolei ciągłość, traktowana jako cecha bytu, pojawia się u Parmenidesa, stojącego na stanowisku, iż byt musi być wieczny (wiecznotrwały – nie ma przecież początku ani końca), ciągły (każda przerwa to niebyt, a ten wszak nie istnieje), niepodzielny, stały (przeciwieństwo stawania się) i niezmienny [Tatarkiewicz 1999a, s. 35]. Zarysowało się nam tutaj zaiste szerokie pole konotacyjne ciągłości. Idźmy dalej. Ciągłość, postrzegana jako akcydens, może jawić się jako właściwość istotna bądź przypadkowa (na co zwraca uwagę Andrzej Gniazdowski); jeżeli zaś mówimy o ciągłości czasoprzestrzennej – to jej warunki brzegowe wyznacza struktura fi zyczna obiektu (o czym wspomina Andrzej 1.1. Status ontologiczny ciągłości 17 Kajetan Wróblewski). O randze i zakresie obowiązywania cechy ciągłości decydowałaby w takim razie konstytucja rzeczywistości (o czym przekonamy się w podrozdziale 1.4). Własność ciągłości – jak każda inna cecha – przysługuje wybranym przedmiotom indywidualnym, które stanowią dla niej podmiot, a dzięki niej stają się dokładniej określone, nacechowane, zaopatrzone w atrybut różnicujący [Ingarden 1987, s. 84–89]; własność ciągłości natomiast w formule przysługiwania zyskuje umiejscowienie – a zatem i szansę na identyfi kację. Ową nieobojętną obecność atrybutu w przestrzeni uwypukla R. Thom [1991, s. 122]: „wielkości pochodne [typu prędkość, siła, energia] mają w istocie charakter lingwistyczny, podobny do orzeczenia, do przymiotnika. Na przykład przymiotnik »czerwony« nie daje się zlokalizować przestrzennie, ale w istocie w pewnym sensie uczestniczy we wszystkich rzeczach czerwonych we wszechświecie i jest zlokalizowany w (subiektywnej) przestrzeni wrażeń (...)”. Wątkowi epistemolo- gicznemu poświęcimy zresztą osobny passus (podrozdział 1.7). Wiemy już, że „ciągłość zakodowana w świecie” – a znacznie upraszczając wykład- nię: ciągłość obiektywna – urealnia się w postaci zasady, sposobu bycia albo cechy. Nie zapominajmy wszelako, że w takiej perspektywie nie tylko wnioskujemy „nie wprost”, bo na podstawie przejawów rzeczywistości denotujemy ciągłość, ale właśnie poprzez pryzmat tych przejawów jesteśmy władni w ogóle myśleć o ciągłości. Boć i ciągłość zawsze pozostaje ciągłością czegoś – podobnie w tradycji platońskiej logos niezmiennie i wciąż czegoś dotyczy, a mowa jest mową o czymś [Heidegger 2008, s. 203–204]; w duchu fenomenologii Husserlowskiej „każda świadomość jest świadomością czegoś” [Ricoeur 2012, s. 13], a w myśl teorii względności przestrzeń bez materii nie istnieje [Einstein, Infeld 1998]. Zastanówmy się teraz nad rewersem naszej dychotomii kwalifi kacyjnej i postarajmy się znaleźć argumenty przemawiające za tym, że ciągłość to rodzaj sądu, mniemania bądź badawczej optyki. Pierwszym krokiem niechaj będzie próba falsyfi kacji i powtó- rzenie za F. Baconem, iż konformistycznie otaczamy się idolami – złudzeniami umysłu; ciągłość wówczas okazuje się złudzeniem plemiennym (idola tribus), bo jest skłonnością do antropomorfi zacji i doszukiwania się regularności w świecie, złudze- niem jaskini (idola specus) – uwarunkowanym społecznie i kulturowo, złudzeniem rynkowym (idola fori) – skoro uwięziona w języku, w końcu złudzeniem teatru (idola theatri) – z racji hipostazowania pojęciowego [Tatarkiewicz 1999b, s. 26]. To oczywiście przywodzi na myśl zarzut F. Nietzschego, który właśnie w pojęciach widział wyłącz- nie intelektualną gnuśność, lenistwo umysłu ludzkiego zamiast sprawnego wehikułu porządkującego życie (przynajmniej w założeniu). W tożsamym rejestrze, w pewnej mierze rozpatruje ciągłość jako złudzenie Krzysztof Rutkowski. Panaceum – i radykalną reakcją – byłaby postawa zwana reizmem (konkrety- zmem), zaproponowana przez T. Kotarbińskiego; odmawiając sensowności wszel- kim abstrakcjom (przedmiotom psychicznym, zdarzeniom, stosunkom, własnościom, stanom rzeczy) w imię nobilitacji samych rzeczy (deszcz to tylko spadające krople) [Tatarkiewicz 1999c, s. 370], tym samym przeciwstawia on przestrzeni rzeczywi- stej (przestrzeni rzeczy) – przestrzeń subiektywną (wrażenia) i przestrzeń idealną ( postulowaną, wymyśloną) [Lisowski 2003, s. 33]. 18 1. Idea ciągłości Kontrapunkt dla testu złudzeń F. Bacona odnotowujemy u G. Berkeleya, twierdzą- cego, że świat zewnętrzny warunkują postrzeżenia, a istnienie przedmiotów sprowadza się do „bycia postrzeganym” (więc esse = percipi) [Tatarkiewicz 1999b, s. 107]. Zgodnie z tym ciągłość nadal jawiłaby się niczym fasada, zaprojektowana przez sposób naszego patrzenia i myślenia. „Chociaż ciągłe w umyśle, nieciągłe w rzeczywistości” – jak rzekłby średniowieczny orędownik scholastyki [zob. Mioduszewski 1996, s. 173, 177]. Empirysta E.B. de Condillac pośpiesza z kolei w sukurs Baconowi i jego nieufności wobec nominalizmu, dochodząc do wniosku, że pojęcia jako znaki i wrażenia jako stany subiektywne zdradzają niewiele o świecie realnym [Tatarkiewicz 1999b, s. 139]. Prób koncyliacyjnych rozwiązań przedłożonych przed chwilą wątpliwości dzieje myśli dostarczają nam niemało. Pozwólmy sobie przywołać niektóre z nich. Otóż J. Dewey, formułując zasadę ciągłości (krytykującą wszelkie formy dualizmu: od pod- miotu i przedmiotu – po to, co realne, i to, co idealne), uzasadnia, że separowane elementy stanowią aspekty jednej i tej samej rzeczywistości, różne przejawy bądź stopnie tego samego procesu etc. [za: Gadacz 2009a, s. 330]. P. Natorp eksplikuje, że dane zjawisko pozostaje zjawiskiem uniwersalnych praw (w wymiarze obiektywnym), a równocześnie jednostkowym zjawiskiem dla świadomości; logika i obiektywiza- cja transponują zjawisko do krainy praw, zaś psychologia i subiektywizacja odnoszą zjawisko do podmiotu [za: Gadacz 2009b, s. 109–110]. J. Łotman [2008] sugeruje ponadto, iż relacja świadomości, tekstu i kultury nosi charakter izomorfi czny, a jakie- kolwiek inwarianty wynikają z dialektyki różnic i podobieństw, heterogeniczności i homogeniczności. Gdyby pokusić się o rozwinięcie panoramy ciągłości, służącej za kryterium oglądu świata według ontologicznej perswazyjności, wypadałoby rozpocząć od intuicji, a zakończyć na imperatywie. Albowiem ciągłość może być: (a) intuicją – różniącą się od dyskursywnego czy intelektualnego sposobu myśle- nia, jak u I. Kanta (zawieszającą tedy wcześniejsze przeświadczenia) [zob. Popper 1992, s. 180]; (b) ideą – bądź to obiektywną (korespondującą z własnością rzeczy), jak rozciąg- łość, kształt czy ruch, bądź subiektywną (jako wynik działania na zmysły), jak barwy, dźwięki czy smaki – jak życzyłby sobie J. Locke [Tatarkiewicz 1999b, s. 100]; (c) intencją – o trwałym, jednoznacznym sensie (pokrewieństwo z istotą rze- czy) – według R. Ingardena [Kuderowicz 2002a, s. 153]; (d) aproksymacją i okolicznością zrozumienia: „realne to jest to, czego się nie widzi, kiedy patrzy się na rzeczywistość” [Wróbel 2015]; (e) h o r y z o n t e m o c z e k i w a ń – zbiorem dotychczasowych przyzwyczajeń i przeświadczeń umożliwiających odbiór świata [Burzyńska, Markowski 2007, s. 100], co operacyjnie odsyła do ciągłości jako: • użytecznego przypuszczenia [Miś 2000, s. 58]; • weryfi kującego założenia czy modelu („A.  Einstein opisał fotoefekt dzięki założeniu, że coś jest nieciągłe. M. Planck opisał ciepło właściwe zakładając, że coś jest nieciągłe. (...) nie badamy tak naprawdę rzeczywistości do końca, tylko mamy modele, które ją opisują; potem sprawdzamy, czy są dobre, czy złe. One nie są absolutnie dobre, lecz tylko w jakimś zakresie. I czasami są ciągłe w danym zakresie, np. mechanika 1.1. Status ontologiczny ciągłości 19 ośrodków ciągłych” – mówi Eryk Infeld); niekiedy • hipotezy [Thom 1991, s. 21], lub wręcz • deklaracji („podmiot jako byt wyobrażający nie doświadczy innej ciągłości niż deklaratywno-wyobrażona” – dodaje Jan Hartman); (f) wartością – mianowicie czymś pośrednim między realnością a świadomo- ścią, domagającym się realizacji – jak u J. Tischnera [za: Kuderowicz 2002a, s. 160]; (g) Kantowską analizą (rozbiorem logicznym pojęcia) lub syntezą (wniosko- waniem ex post o rzeczywistości); (h) Kantowską tendencją transcendentalną – czyli przekraczającą granice podmiotu i dotyczącą przedmiotu, tudzież tendencją transcendentną – prze- kraczającą granice doświadczenia [Tatarkiewicz 1999b, s. 165]; „ciągłość jest gwaran- towana podmiotowo, bo to podmiot ustanawia swoim poznaniem jako trwający mimo zmienności przedmiot, innymi słowy – imputuje doświadczeniu trwanie” (wyjaśnia Jan Hartman); (i) narracją organizującą doświadczenie, pozwalającą scalić wiedzę o ota- czającym świecie i wyjaśniającą obserwowane zdarzenia, opowieścią rejestrująco-in- terpretującą [Burzyńska, Markowski 2007, s. 506]; a więc konceptualizacją sui generis, kategorią myślenia nadającą sens zjawiskom, Bergsonowską intelektualną konstrukcją: „wszystkie zachodzące w czasie procesy są zatem ciągłe i jedynie ex post jesteśmy w sta- nie zarysować ich drogę oraz wyznaczyć na niej kolejne punkty, które nie są jednak cechą bytu, lecz wprowadzaną przez nasz intelekt konstrukcją i jako takie powinny być traktowane” [Leszczyński 2008, s. 28]; (j) k a t e g o r i ą przynależną – wedle orientacji światopoglądowej – do przed- miotów i stanów fi zycznych (ukłon wobec awersu naszej dychotomii pojmowania ciągłości), do domeny stanów psychicznych i świadomościowych czy do świata wiedzy obiektywnej, na jaki składają się, według K.R. Poppera [1992, s. 148–150, 165], systemy teoretyczne, sytuacje problemowe i argumenty krytyczne; (k) funkcją – ilościową (denotującą zwłaszcza różnorodność – obok jedności, wielości, całości), jakościową (obok tożsamości czy różnicy), relacyjną (zasadzającą się na wzajemnych zależnościach i coraz to wyższych stopniach syntezy – obok substan- cji, przyczynowości, współoddziaływania), modalnościową (obok hipotezy, dedukcji, indukcji) – w ramach propozycji P. Natorpa [za: Gadacz 2009b, s. 115]; (l) prawem – umożliwiającym łączenie zjawisk w szeregi, bo każde zjawisko stanowi przejście między innymi, nie ma zatem w przyrodzie skoków, a więc spokój to krańcowy punkt w szeregu ruchów coraz drobniejszych, linia prosta to krańcowy przypadek linii krzywych, równość zaś – nierówności, jeśli odwołać się do tzw. prawa ciągłości (lex continui) G.W. Leibniza [Tatarkiewicz 1999b, s. 77]; (m) obowiązywaniem – nieprzerwanie aktywnym w rozpoznanym uniwer- sum (jak stała grawitacyjna, stała Boltzmanna czy stała Hubble’a – ta ostatnia jako miara starzenia się Wszechświata [Cieślińska 2014, s. 24–25]); ponadto: (n) imperatywem – uwidoczniającym się: • w zdolności trwania przez lata i wieki, czyli gromadzeniu, utrzymywaniu i pomnażaniu a conto przyszłości aktualnego potencjału, w czym dowodnie się wyspecjalizowały Cesarstwo Rzymskie, Kościół Kato- licki, „państwo środka” i Imperium Brytyjskie [Chiaromonte 2015, s. 32]; • w trosce 20 1. Idea ciągłości o zachowanie tożsamości narodów, kultur, grup społecznych – dlatego, że „brak włas- nej tożsamości to przeistoczenie się w przedmiot dla innych, łatwy w manipulacji, nie stawiający oporu (...). I tak oto kategoria identyczności staje się czymś więcej niż logiczną zasadą myślenia, jest ona też zasadą porządku świata, naszego własnego ist- nienia, ciągłości istnienia naszej kultury” [Skarga 1997, s. 12], czemu wtóruje Michał Bristiger: „kultura, a wraz z nią społeczeństwo bez historii musi zginąć, bo będzie ślepe”; • w tęsknocie za samodoskonaleniem się i rozwojem człowieka przez epoki [Pelikan 1986, s. 50]. W świetle powyższego kryterium ciągłości – bądź wprost nazwane, bądź naszki- cowane implicite – wymaga za każdym razem dopowiedzenia, zrelatywizowania i usy- tuowania w kontekście przedmiotowości (obiektywności, realności, fi zyczności) lub podmiotowości (subiektywności, konceptualności), aby pozostać służebnym w pro- cesie badania świata. Warto sobie uzmysłowić, że semantyka ciągłości bywa przeważ- nie zdeterminowana ramą kwalifi kacyjną, metodologią, operacjonalizacją, a wreszcie – praktycznością (celowością). Pozostało nam prześledzenie podstawowych ścieżek znaczeniowych ciągłości. Zazwyczaj defi nicja oddaje istotę rzeczy. Podkreśla to, co wspólne wszystkim reprezentantom danej klasy przedmiotów, zjawisk czy procesów, niemniej jednak zawiera w sobie możliwość reinterpretacyjną. I tak, Zenon z Elei, dociekając natury wielkości ciągłych – czasu, przestrzeni, ruchu – dochodzi do wniosku, iż ani ruch nie jest sumą przejść czy transpozycji, ani czas – sumą momentów, ani przestrzeń – sumą punktów; zatem – na kanwie nieciągłych części – jak odtworzyć wielkości (całości) ciągłe (ciągłość wszak czyni je podzielnymi w nieskończoność)? Rozwiązanie w postaci całkowania miało przyjść długo po V stuleciu p.n.e. [Tatarkiewicz 1999a, s. 38]. Drogą powiązania zdarzeń poszedł zaś Arystoteles, upatrując we Wszechświecie procesu stop- niowego ziszczania się ukrytego dotąd potencjału; stąd – według niego – uniwersum przypominałoby jednolity łańcuch przyczynowo i celowo powiązanych zjawisk (poza pierwszą przyczyną – niezależną i źródłową) [ibidem, s. 115]. Wiele wieków później G.W.  Leibniz również potraktuje zjawiska jako ogniwa jednego ciągu, aczkolwiek pozostawi im odrębność, indywidualność i niezależność. Co więcej, przestrzenność, czasowość czy przyczynowość także włączy w poczet zjawisk, chociaż ciągłość pozo- stanie dla niego, jak ustaliliśmy uprzednio, prawem (lex continui) [Tatarkiewicz 1999b, s. 82]. Mimo podobieństwa założeń, Leibniz różni się od Zenona z Elei konkluzjami. Przyczynowość fundująca następstwo bądź też podzielność zdradzająca strukturę należą do zasad immanentnych, które przesądzają o ciągłości (lub jej braku). Jak przekonuje Józef Lipiec, „musi być spełniona pewna zasada, że zachodzą bezpośrednie związki pomiędzy kolejnymi fazami. Jedne są zespołem przyczyn dla faz następnych. W sposób płynny przechodzą jedne w drugie, a dokonuje się to jak gdyby z wnętrza struktury”. Zwróćmy uwagę, że autonomiczność zjawisk (rzeczy, procesów, zdarzeń) nie prze- kreśla zarówno dynamicznego wewnętrznego stawania się i rozwoju, jak i pozostawania w dynamicznej konfi guracji relacyjnej między nimi (w porządku synchronicznym albo diachronicznym). R. Ingarden [1962, s. 223–224] przezornie jednak ostrzega, iż trzeba umieć oddzielić następstwo faz (w ramach jednego procesu) od mnogości zdarzeń, 1.1. Status ontologiczny ciągłości 21 które dzięki swym własnościom lub zewnętrznym okolicznościom mogą się uszerego- wać, jedynie naśladując czy udając przebieg procesu (blisko umiejscowione i kolejno zapalane lampy dają pozór ciągłego ruchu, gdy o ciągłości nie ma mowy). Analogicznie błędem poznawczym byłoby utożsamianie związku przyczynowego z koincydencją (nawet zaplanowaną). U H. Bergsona następstwem jakościowym jest trwanie, a czas – następstwem ilo- ściowym [za: Heidegger 2008, s. 542]. Symptomatycznie wobec takiego ujęcia zabrzmi komentarz B. Skargi [1989, s. 62–63]: kiedy mówimy o ciągłości, nie można już iść śladami Bergsona. Patrzył on bowiem na wszelki ruch, czy miał to być gest ręki, czy ruch myśli, z dwóch przeciwstawnych sobie punktów widzenia, czasu fi zykalnego, który nie zna continuum, i trwania, dostępnego przede wszystkim w doświadczeniu wewnętrznym i pouczającego o niepodzielności zarówno ruchu, jak i każdego przeżycia. I ten drugi punkt widzenia miał docierać do faktycznego stanu rzeczy. Historyk jednak, który śledzi cudze teksty, nie doświadcza trwania, on te teksty czyta i porównuje, a porównując dostrzega wielość metamorfoz nie dających się ścisnąć w jeden ciąg, [nie pozwalających] się zsyntetyzować. Do jakich rekapitulacji jesteśmy zobligowani dojrzeć względem takiego dictum? Po pierwsze, kwestia podzielności / niepodzielności nie leżałaby w sercu defi nicji ciągłości (mimo potencjału kwantyfi kacji). Po drugie, jakakolwiek synteza zasadzająca się na uszeregowaniu bądź wykoncypowaniu pewnego ciągu (wraz z relewantnymi cezurami) jest zakotwiczona w zawsze aktywnym kontekście epistemologicznym (orientacji badawczej, paradygmacie, światopoglądzie, partykularyzmie przedsięwzięcia poznawczego, efektywności metodologicznej itp.), toteż implikacja ciągłości pozostaje asumptem. Po trzecie, ciągłość zależy od skali odniesienia (zob. podrozdział 1.5). Po czwarte, ciągłość ukorzeniona w czasie nosi jego znamiona – adekwatnie do jego statusu ontologicznego, proweniencji i ekspozycji. Ontologicznie czas rozważając, możemy mieć do czynienia z czasem: • abso- lutnym (niezależnym od rzeczy istniejących, od tego, co się zdarza); • relacyjnym (dotyczącym temporalnych relacji między rzeczami); • atrybutywnym (zdarzenia czy przedmioty mają czasoprzestrzenne własności lokalizacji) [Kobiela 2011, s. 22–23]; • relatywnym (w sensie teorii względności – czasem wtórnym wobec materii [Einstein 1997; Lisowski 2003, s. 31]). Genetycznie zagadnienie ujmując, myślimy zwykle o czasie: • abstrakcyjnym (określanym matematycznymi symbolami); • powszechnym (ergo porównawczym między czasami poszczególnych przedmiotów); i • konkretnym (wypełnionym tym, co się „w nim” zdarza i dzieje) [Ingarden 1962, s. 214]. Natomiast e k s p o z y c y j n i e czas poddając namysłowi, mamy do dyspozycji sekwencyjność i realność, ponieważ: • czas albo stanowi porządek następowania, kolejność podyktowaną pewną regułą (np. sekwencja ruchów podczas gry w szachy), • albo sprowadza się do nieprzerwanego upływu sekund, minut, godzin i dni [Ingarden 1987]. „Medium następowania po sobie ruchów jest nieciągłe, nie stanowi continuum, chociaż przy realnej, efektywnie rozgrywanej partii ruchy są rozsiane w czasie realnym” 22 1. Idea ciągłości [Kobiela 2011, s. 90]. Sekwencyjność następowania pozostaje strukturalnie nieciągłą mnogością, chociaż funkcjonalnie jest porządkiem ciągłym. Ciągłość w takim razie objawiałaby się alternatywnie (zgodnie z przyjętym założe- niem) w kolejności, sąsiedztwie, kontynuacji i – jak podkreśla Andrzej Gniazdowski, akcentując relacyjność ciągłości – także w wymiarze relatywności wobec poszczegól- nych części (sekundy składają się na minuty, ruchy fi gur współtworzą partię szachów, a mezoregion nieobojętnie uobecnia się w konfi guracji regionu itd.). I znowu do ostrożności w tej mierze namawia nas R. Ingarden [1987, s. 310], bo przecież konstytucja relacji wypływa niejako z jej racji stanu, co zresztą przesądza o zakresie ciągłości (czasowej, przestrzennej, formalnej, faktycznej). Postać współbycia różnych momentów (zdarzeń, rzeczy) utrzymuje (bądź nie) ich odrębność, w zależ- ności od tego, czy jest to powiązanie, czy związek bytowy. „O ile pewien stosunek R między pewnymi przedmiotami a i b może w następstwie zmiany fundamentum relationis przestać zachodzić i przy dalszym istnieniu a i b, o tyle to właśnie jest wykluczone przy związku bytowym dwu momentów niesamodzielnych: przestać istnieć może tylko całość zbudowana z tych momentów, wówczas zaś naturalnie przestaje istnieć wraz ze związkiem między nimi”. Te słowa odnoszą się nadzwyczaj trafnie do ciągłości, w której rdzeń i specyfi ka więzi zdają się równoważne. Jednakże to z kolei bywa pochodną statusu ontologicznego (ramy kwalifi kacyjnej) samej ciągłości i sposobu jej przysługiwania rzeczom, zdarzeniom czy procesom. Ciąg- łość może być: • własnością względną (wykładnikiem stosunku, zakładającym „drugą stronę” lub kontrapunkt – np. „ciągły z...”, „ciągły wobec...”, „wcześniejszy od...”, „związany z...”); • własnością zewnętrznie uwarunkowaną (ciągłość zależna od kontekstu występowania – np. ciągłość usytuowania budynków wzdłuż pierzei ulicy, paralela do „kształtu” wody w szklance); • własnością nabytą (ciągłość jako wynikowa pewnych zabiegów czy konsekwencja danego działania – np. ciągłość przynależności politycznej miasta, upamiętnianie, podtrzymywanie tradycji); oraz • własnością bezwzględnie własną (ciągłość uwarunkowana immanentnie, wpisana w podstawę bytową, więc i w defi nicję – np. ciągłość gatunku ludzkiego) [ibidem, s. 315, 320–333]. Wróćmy na chwilę do H. Bergsona. Ruch, zmiana i materia są według niego nie- podzielne i ciągłe, zatem czasowe następstwo bądź rozciągła (przestrzenna) obecność to cecha pierwotna (bezwzględnie własna), a próby uporządkowania, podziału i perio- dyzacji należą do fi kcji umysłu [zob. Leszczyński 2008, s. 27–29]. Skonstatujmy, że dotychczas częściej aniżeli ontologiczna ukazywała się nam ciągłość epistemologiczna. Chociaż, paradoksalnie, tęsknota za poznawczą ciągłością bywa operacjonalizowana warsztatowymi cięciami... Postarajmy się jeszcze wzbogacić paletę semantyczną ciągłości. B. Spinoza widział w trwaniu ciągłość istnienia [Ricoeur 2012, s. 16]. O.F. Bollnow domagał się dla nieciąg łych aspektów egzystencji (nastrojowości, efemeryczności spotkań) oparcia w postaci struktur trwałych i ciągłych (czasowości, przestrzenności, cielesności) [Gadacz 2009a, s. 70]. Strukturalna stabilność, odporna na niewielkie perturbacje ze strony środowiska zewnętrznego, stanowiłaby poniekąd kościec względnej ciągłości
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ciągłość miasta
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: