Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00299 006247 13429352 na godz. na dobę w sumie
Ciężar dowodu i obowiązek dowodzenia w procesie karnym - ebook/pdf
Ciężar dowodu i obowiązek dowodzenia w procesie karnym - ebook/pdf
Autor: , , , , , , , Liczba stron: 352
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8107-671-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W książce poddano analizie pojęcia ciężaru dowodu i obowiązku dowodzenia oraz ich relację do podstawowych zasad procesu karnego: zasady domniemania niewinności, kontradyktoryjności, prawdy, legalizmu i oportunizmu, a także celów procesu karnego wyrażonych w ustawie i doktrynie prawa karnego procesowego.
Przedstawiono zasadność rozróżniania pojęć ciężar dowodu i obowiązek dowodzenia . Omówiono również dopuszczalność odwrócenia ciężaru dowodu oraz jego zgodność z zasadą domniemania niewinności.
W opracowaniu przybliżono ponadto dorobek nauki procesu cywilnego w odniesieniu do problematyki ciężaru dowodu i obowiązku dowodzenia, porównano osiągnięcia nauki prawa cywilnego procesowego z osiągnięciami prawa karnego procesowego w kontekście użyteczności dorobku cywilistycznego z perspektywy procesu karnego.
Książka przeznaczona jest dla adwokatów, radców prawnych, sędziów oraz prokuratorów. Zainteresuje także pracowników naukowych.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ciężar dowodu i obowiązek dowodzenia w procesie karnym redakcja naukowa Wojciech Jasiński, Jerzy Skorupka Łukasz Błaszczak, Dagmara Gruszecka, Piotr Kardas Karolina Kremens, Jerzy Skorupka, Paweł Wiliński Jarosław Zagrodnik MONOGRAFIE WARSZAWA 2017 Wydanie publikacji zostało dofi nansowane przez Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego Stan prawny na 12 kwietnia 2017 r. Recenzent Dr hab. Igor Zgoliński, prof. Kujawsko-Pomorskiej Szkoły Wyższej Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Joanna Tchorek Opracowanie redakcyjne Joanna Ośka Łamanie Wolters Kluwer Polska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2017 ISBN 978-83-8107-495-7 ISSN 1897-4392 Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl SPIS TREŚCI Wykaz skrótów .................................................................................. Jerzy Skorupka Przedmowa ........................................................................................ Łukasz Błaszczak Pojęcie i znaczenie ciężaru dowodu w procesie cywilnym ....... Piotr Kardas Determinanty ciężaru dowodu i ciężaru (obowiązku) dowodzenia w procesie karnym .................................................... Paweł Wiliński Onus probandi (ciężar dowodu) w polskim procesie karnym – konstrukcja ułomna? .................................................................... Jarosław Zagrodnik Ciężar dowodu i obowiązek dowodzenia w koncepcji Mariana Cieślaka .............................................................................. Dagmara Gruszecka Problematyka ciężaru dowodu w niemieckim postępowaniu karnym ................................................................................................ Karolina Kremens Ciężar dowodu w procesie karnym państw common law ......... 7 9 16 53 121 140 174 198 6 Spis treści Jerzy Skorupka Podsumowanie .................................................................................. 227 Bibliografia ........................................................................................ 255 O Autorach ........................................................................................ 269 WYKAZ SKRÓTÓW Akty prawne EKPC k.c. k.k. k.p.c. k.p.k. – – – – – europejska Konwencja o ochronie praw czło‐ wieka i podstawowych wolności sporządzona w Rzymie 4.11.1950 r., zmieniona następnie Pro‐ tokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protoko‐ łem nr 2 (Dz.U. z 1993 r. poz. 284 ze zm.) ustawa z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 2017 r. poz. 459) ustawa z 6.06.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. z 2016 r. poz. 1137 ze zm.) ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 2016 r. poz. 1822 ze zm.) ustawa z 6.06.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 2016 r. poz. 1749 ze zm.) Czasopisma i wydawnictwa promulgacyjne BGHSt HRRS NJW NStZ – – – – orzecznictwo Trybunału Federalnego w spra‐ wach karnych (Entscheidungen des Bundesge‐ richtshofs in Strafsachen) Online Zeitschrift Rechtssprechung zum Strafrecht Neue Juristische Wochenschrift Neue Zeitschrift für Strafrecht für Höchstrichterliche 8 OSNC OwSG PiP PPC RPEiS Inne skróty BGH cz. SN t. zd. – – – – – – – – – – Wykaz skrótów Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna Orzecznictwo Sądów w Sprawach Gospodar‐ czych Państwo i Prawo Polski Proces Cywilny Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Bundesgerichtshof (niemiecki Trybunał Fede‐ ralny) część Sąd Najwyższy tom zdanie Przedmowa Niniejsza publikacja poświęcona jest zagadnieniom dotyczącym cię‐ żaru dowodu i obowiązku dowodzenia w procesie karnym. Zmiana modelu postępowania dowodowego prowadzonego na rozprawie głównej wprowadzona ustawą z 27.09.2013 r.1, polegająca na zobowią‐ zaniu stron do przeprowadzania dowodów (art. 167 § 1 k.p.k.2) i ogra‐ niczeniu na tym polu roli sądu do wyjątkowych sytuacji uzasadnionych szczególnymi okolicznościami sprawy (art. 167 § 1 zd. 3 k.p.k.), spo‐ wodowała, że tytułowa problematyka stała się bardzo aktualna. Jeżeli w inkwizycyjnym, a nawet mieszanym modelu procesu karnego tytu‐ łowe zagadnienia schodziły na dalszy plan, gdyż oczywiste było, że cię‐ żar dowodu i związany z nim obowiązek dowodzenia spoczywał zawsze na państwie, czyli na oskarżycielu publicznym (inkwirencie) oraz na innym uprawnionym oskarżycielu, a także na sądzie, co powszechnie uznawano w polskim piśmiennictwie, to w kontradyktoryjnym proce‐ sie karnym kwestie dotyczące ciężaru dowodu i jego rozkładu oraz obowiązku dowodzenia nie są już tak oczywiste, co wynika m.in. z przy‐ toczonego wyżej przepisu art. 167 § 1 k.p.k. oraz z nałożenia na oskar‐ życiela publicznego powinności udowodnienia winy oskarżonego (art. 2 § 1 pkt 1 k.p.k.), usunięcia wątpliwości, o których mowa w art. 5 § 2 k.p.k., a także ograniczenia roli sądu do rozstrzygnięcia o odpo‐ wiedzialności oskarżonego, a roli przewodniczącego składu orzekają‐ 1 Ustawa z 27.09.2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1247). 2 Artykuł 167 został znowelizowany ustawą z 11.03.2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 437). 10 Przedmowa cego do czuwania nad prawidłowym przebiegiem postępowania (art. 366 § 1 k.p.k.). Problematyka ciężaru dowodu i ciężaru dowodzenia należy do rzadko omawianych w literaturze karnoprocesowej. W dogmatyce prawa kar‐ nego procesowego oba tytułowe pojęcia rozumiane są niejednolicie. Nierzadko ciężar dowodzenia utożsamiany jest z formalnym ciężarem dowodu. Sporna jest także podstawa formalnego ciężaru dowodu. W dyskusji naukowej pomijane jest również znaczenie wymienionych zagadnień dla modelowego ujęcia procesu karnego, a zwłaszcza postę‐ powania głównego oraz dla przebiegu postępowania karnego. Wszyst‐ ko to sprawia, że niniejsze opracowanie może wypełnić istniejącą lukę, porządkując i rozwijając wyrażone w piśmiennictwie stanowiska. * W dogmatyce prawa karnego procesowego dominują dwie koncepcje ciężaru dowodu i obowiązku dowodzenia, przedstawione przez S. Śli‐ wińskiego i M. Cieślaka. Pierwszy z tych autorów wyróżniał formalny ciężar dowodu (onus probandi), tj. prawny obowiązek dowodzenia, oraz materialny ciężar dowodu3. Formalny ciężar dowodu nazywany jest także obowiązkiem dowodzenia, tj. obowiązkiem przeprowadzenia wszystkich dowodów mających istotne znaczenie dla sprawy przema‐ wiających zarówno przeciw oskarżonemu, jak i za nim. Według S. Śli‐ wińskiego formalny ciężar dowodu spoczywa na oskarżycielu oraz na sądzie. Materialny ciężar dowodu polega zaś na obciążeniu autora do‐ wodzonej tezy niekorzystnością wynikającą z nieudania się dowodu, gdyż nieudowodniona przez niego teza upada. Materialny ciężar do‐ wodu spada zawsze na oskarżyciela (publicznego, posiłkowego lub prywatnego)4. Natomiast Marian Cieślak wychodząc z założenia, że ciężar dowodu jest odpowiednim gatunkiem ciężaru procesowego, a ciężar procesowy jest przynależną uczestnikom procesu relatywną (bo uzależnioną od 3 Zob. S. Śliwiński, Polski proces karny przed sądem powszechnym, Warszawa 1959, s. 300. 4 Zob. S. Śliwiński, Polski proces..., s. 300. Przedmowa 11 tego, czy chcą skorzystać z uprawnienia), realną powinnością wzglę‐ dem samego siebie (w jego własnym interesie) do określonego zacho‐ wania się, warunkującego osiągnięcie określonego skutku procesowego (której niespełnienie powoduje lub może powodować niekorzystne dlań skutki procesowe)5, wyróżnił trzy różne ujęcia (znaczenia) ciężaru dowodu, przyjmując za kryterium wyróżnienia unormowanie przez prawo procesowe konsekwencji niepodjęcia ciężaru dowodu przez stronę procesową (niezrealizowania jej uprawnień do udowodnienia tez dla niej korzystnych). Mianowicie: 1) ciężaru dowodu w znaczeniu formalnym, który daje podstawę do sformułowania następującej normy celowościowej: „staraj się udo‐ wodnić swoją tezę, gdyż jeśli jej sam nie udowodnisz swoją akcją (lub akcją swojego przedstawiciela ustawowego), to nikt inny, a zwłaszcza organ procesowy, nie będzie mógł cię w tym wyręczyć i teza twoja zostanie odrzucona”, dodając, że pojęcie ciężaru do‐ wodu w tym znaczeniu wystąpić może tylko na gruncie takiego systemu procesowego, który zakłada bierną rolę organu kierowni‐ czego w postępowaniu dowodowym, nie dając mu zwłaszcza ini‐ cjatywy dowodowej, 2) ciężar dowodu w znaczeniu materialnym, który daje podstawę na‐ stępującej regule celowościowej „staraj się udowodnić swoją tezę, gdyż w razie jej nieudowodnienia przez kogokolwiek zostanie ona odrzucona”, dodając, że w myśl tej reguły, nie jest konieczne, by strona obarczona ciężarem dowodu w znaczeniu materialnym sa‐ ma udowodniła swą tezę, gdyż wystarczy, że teza ta będzie udo‐ wodniona przez sąd z urzędu lub nawet przez przeciwnika proce‐ sowego, 3) ciężar dowodu w znaczeniu ogólnym, który wynika z następującej normy celowościowej „staraj się udowodnić swoją tezę, gdyż w przeciwnym razie osłabisz szansę jej udowodnienia i zwiększysz szansę udowodnienia tezy przeciwnej reprezentowanej przez prze‐ ciwnika”6. 5 Zob. M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1973, s. 165. 6 Zob. M. Cieślak, Polska procedura..., s. 338. 12 Przedmowa M. Cieślak podkreśla, że zasadę materialnego ciężaru dowodu złożo‐ nego na barkach oskarżyciela można stosować nie tylko do zasadniczej kwestii „winien–nie winien”, lecz do wszelkich kwestii dowodowych, związanych bezpośrednio z procesowymi interesami oskarżonego, w tym sensie, że warunkiem przyjęcia okoliczności niekorzystnych dla oskarżonego jest ich udowodnienie. Natomiast przyjęcie okoliczności korzystnych dla oskarżonego może nastąpić niekiedy także na podsta‐ wie domniemania niewinności i zasady in dubio pro reo7. Z bardzo ogólnego i, rzecz jasna, niedokładnego przedstawienia do‐ minujących w dogmatyce prawa karnego procesowego koncepcji cię‐ żaru dowodu widać, że brak jest zgodności co do sposobu rozumienia pojęcia „ciężar dowodu”. Pod tym pojęciem rozumie się formalny cię‐ żar dowodu, to jest spoczywający na każdym oskarżycielu oraz na są‐ dzie obowiązek dowodzenia faktów dotyczących okoliczności prze‐ stępstwa zarzuconego oskarżonemu. Obowiązek ten pojmowany jest także jako ustawowa powinność dowodzenia faktów korzystnych i nie‐ korzystnych dla oskarżonego spoczywająca jedynie na oskarżycielu publicznym i sądzie. W wymienionych znaczeniach, formalny ciężar dowodu obejmuje swoim zakresem także pojęcie ciężaru (obowiązku) dowodzenia. Pojęcie „ciężar dowodu” pojmuje się również jako powinność udo‐ wodnienia oskarżonemu zarzuconego mu przestępstwa, wyróżniając przy tym ciężar dowodu w znaczeniu formalnym, jako powinność udowodnienia twierdzenia wyłącznie przez tego, kto je wysunął, oraz ciężar dowodu w znaczeniu materialnym, jako powinność udowod‐ nienia twierdzenia przez kogokolwiek, a także ciężar dowodu w zna‐ czeniu ogólnym, odnoszący się do każdej osoby występującej z okreś‐ lonym twierdzeniem (tezą). Od tak rozumianego pojęcia ciężaru dowodu odróżnia się pojęcie „cię‐ żar dowodzenia”, tj. powinność dowodzenia nie ze względu na swój interes, ale za względu na cudzy interes (klienta, państwa). 7 Zob. M. Cieślak, Polska procedura..., s. 339. Przedmowa 13 Sporne jest też pojęcie „materialny ciężar dowodu”, gdyż rozumie się przez to powinność wykazania przez stronę czynną stawianej tezy pod rygorem jej odrzucenia, a także powinność kogokolwiek udowodnienia twierdzenia pod rygorem odrzucenia8. Osią podziału jest więc kwestia, czy ciężar dowodu w znaczeniu materialnym obciąża wyłącznie stronę procesową czynną, czy także organy procesowe, a zwłaszcza sąd. Zwraca zatem uwagę posługiwanie się w obu koncepcjach różnymi terminami, zastosowanie odmiennych podziałów i odmienne rozu‐ mienie poszczególnych terminów, co sprawia, że problematyka ciężaru dowodu oraz ciężaru (obowiązku dowodzenia) daleka jest od jedno‐ znaczności. Celem niniejszej publikacji jest zatem usunięcie wymienionych wątp‐ liwości oraz rozważenie, czy omawiane koncepcje są w dalszym ciągu aktualne i reprezentatywne dla tytułowej problematyki, czy też wymie‐ niony walor przypisać należy tylko jednej z nich, a być może, należy porzucić obie koncepcje i wypracować nową. Niezależnie od tego, ce‐ lem publikacji jest wypracowanie pojęcia „ciężar dowodu” oraz „ciężar (obowiązek) dowodzenia”, a także elementów (wartości) determinu‐ jących oba pojęcia. To ambitne zadanie powierzone zostało luminarzom nauki prawa kar‐ nego procesowego – mianowicie prof. dr. hab. P. Kardasowi, prof. dr. hab. P. Wilińskiemu i prof. UŚ dr. hab. J. Zagrodnikowi. Ponieważ pojęcia „ciężar dowodu” i „ciężar dowodzenia” występują przede wszystkim w procesie cywilnym, a karnoprocesowe koncepcje są mocno osadzone w cywilistycznym rozumieniu obu pojęć, do ob‐ jaśnienia tytułowej problematyki w procesie cywilnym zaproszono prof. UWr dr. hab. Ł. Błaszczaka, którego poproszono o przygotowanie referatu pt. „Pojęcie i znaczenie ciężaru dowodu w procesie cywilnym” oraz o uwzględnienie w nim następujących kwestii: 1) sposób rozumienia tytułowych pojęć w postępowaniu cywilnym (elementy definicyjne), 8 Zob. M. Cieślak, Polska procedura..., s. 338. 14 Przedmowa 2) ciężar dowodu w znaczeniu materialnym, 3) ciężar dowodu w znaczeniu formalnym, 4) związek pomiędzy materialnym a formalnym aspektem ciężaru dowodu, 5) ciężar dowodu a obowiązek dowodzenia, w tym aktualność kon‐ cepcji obowiązków procesowych W. Siedleckiego oraz koncepcji ciężarów procesowych (obowiązków wobec samego siebie – Pflicht gegen sich selbst), 6) ciężar dowodu a ciężar przytoczenia twierdzenia, 7) działalność sądu z urzędu w świetle naczelnych zasad procesowych: prawdy, dyspozycyjności, kontradyktoryjności, równouprawnie‐ nia stron, 8) działalność sądu z urzędu w postępowaniu dowodowym w procesie cywilnym. Prof. dr. hab. P. Kardasa poproszono o przedstawienie referatu pt. „Determinanty ciężaru dowodu i ciężaru (obowiązku) dowodzenia w procesie karnym” oraz o odniesienie się do następujących kwestii: 1) czy i jakie elementy istotne dla pojęć „ciężar dowodu” i „obowiązek dowodzenia” wypływają z następujących zasad procesowych (do‐ mniemania niewinności, kontradyktoryjnego i inkwizycyjnego po‐ stępowania dowodowego, prawdy, legalizmu i oportunizmu), a także celów procesu karnego wyrażonych w ustawie (art. 2 § 1 k.p.k.) i doktrynie prawa karnego procesowego, tj. sprawiedliwości materialnej i sprawiedliwości proceduralnej, 2) czy i w jakim zakresie pojęcia „ciężar dowodu” i „obowiązek do‐ wodzenia” determinowane są (lub mają być) elementami defini‐ cyjnymi obu tych pojęć z postępowania cywilnego oraz czy uży‐ teczne i dogmatycznie doniosłe jest odnoszenie cywilistycznej kon‐ cepcji ciężaru dowodu i obowiązku dowodzenia do sposobu rozu‐ mienia tych pojęć w procesie karnym, 3) zasadność rozróżniania pojęć „ciężar dowodu” i „obowiązek do‐ wodzenia”, 4) dopuszczalność odwrócenia ciężaru dowodu (ratio legis i zakres takiego uregulowania oraz jego zgodność z zasadą domniemania niewinności). Przedmowa 15 Prof. dr. hab. P. Wilińskiego i prof. UŚ dr. hab. J. Zagrodnika popro‐ szono o przedstawienie referatów dotyczących ciężaru dowodu i cię‐ żaru (obowiązku) dowodzenia w koncepcjach S. Śliwińskiego i M. Cieś‐ laka oraz o odniesienie się do następujących kwestii: 1) ogólny zarys omawianej koncepcji, 2) spójność koncepcji ciężaru dowodu i obowiązku dowodzenia z teo‐ retycznym modelem postępowania o charakterze inkwizycyjnym, kontradyktoryjnym i mieszanym, 3) procesowe konsekwencje stosowania ciężaru dowodu i obowiązku dowodzenia w inkwizycyjnym, kontradyktoryjnym i mieszanym postępowaniu karnym (czy zakres obowiązku spoczywającego na oskarżycielu obejmuje dowodzenie wszystkich kwestii istotnych dla rozstrzygnięcia o przedmiocie procesu, a w razie przyjęcia, że okoliczności korzystnych dla kwestii odpowiedzialności karnej obowiązany jest dowodzić oskarżony, czy jest to zgodne z rozkła‐ dem ciężaru dowodu, czy też stanowi odstępstwo od zasady oraz, czy da się pogodzić takie twierdzenie z zasadą domniemania nie‐ winności; czy obowiązek dowodzenia spoczywa na sądzie, 4) przydatność (użyteczność) tytułowej koncepcji w obowiązującym modelu postępowania karnego, 5) możliwość odmiennego określenia tytułowych pojęć (np. zgodnie z przeciwną koncepcją lub w inny jeszcze sposób), 6) możliwość ujednolicenia terminologii dotyczącej ciężaru dowodu i obowiązku dowodzenia w koncepcji M. Cieślaka i S. Śliwińskiego. Uzupełnieniem wypowiedzi przedstawionych przez wymienionych autorów są opracowania dotyczące tytułowej problematyki w niemiec‐ kim procesie karnym, pióra dr D. Gruszeckiej z Uniwersytetu Wroc‐ ławskiego, oraz w procesie karnym państw common law autorstwa dr K. Kremens, także z Uniwersytetu Wrocławskiego. Jerzy Skorupka Łukasz Błaszczak Pojęcie i znaczenie ciężaru dowodu w procesie cywilnym 1. Pojęcie ciężaru dowodu. Ciężar dowodu w znaczeniu materialnym i formalnym. Pytanie o zasadność i celowość przedmiotowego rozróżnienia Ciężar dowodu jest ciężarem udowodnienia (onus probandi), choć właśnie to pierwsze określenie jest powszechnie używane w polskim języku prawniczym. Określenie to także operuje słowem „dowód” w znaczeniu czynności dowodowej (dowodzenia, udowodnienia)1. Oprócz terminu „ciężar dowodu” posługiwano się także sformułowa‐ niem „prawo do dowodu” czy też mówiono o „obowiązku dowodu”. Tego rodzaju nomenklatura była używana jednak dość dawno temu. Ciężar dowodu czy też ciężar dowodzenia lub udowodnienia niewąt‐ pliwie powiązany jest z dowodem, ponieważ wykazanie określonego faktu bądź okoliczności faktycznej następuje przy pomocy dowodu2. 1 Por. W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016, s. 265; H. Dolecki, Ciężar dowodu w cywilistyce polskiej w latach 1945–1985 [w:] Zbiór rozpraw z zakresu postępowania cywilnego. Profesorowi Włodzimierzowi Berutowiczowi w 40-lecie pracy naukowej, red. J. Mądrzak, Wrocław 1990, s. 33 i n. 2 Por. E. Bagińska, Odpowiedzialność deliktowa w razie niepewności związku przyczynowego. Studium prawnoporównawcze, Toruń 2013, s. 32; J. Turek, Czynności Pojęcie i znaczenie ciężaru dowodu w procesie cywilnym 17 Samo słowo „dowód” jest wieloznaczne i niezwykle pojemne treściowo. Niekiedy wskazuje się, że dowodem jest taka aktywność procesowa, która powinna przekonać sąd o prawdziwości lub nieprawdziwości twierdzenia o faktach3. W doktrynie podkreśla się nawet, że byłoby dobrze, gdyby słowo „dowód” – ze względu na swą wieloznaczność – dało się całkowicie wyrugować z języka prawnego i prawniczego. Nie wydaje się jednak to możliwe w stopniu zupełnym4. W związku z tym należy wyróżnić te znaczenia, które w zasadzie są podstawowe5. A za‐ tem pod nazwą „dowód” należy rozumieć: 1) przebieg rozumowania, które prowadzi do osądu o pewnym stanie rzeczy. Rozumowanie, w którym demonstrandum (czyli twierdze‐ nie o istnieniu faktu) jest uzasadnione przez zbiór wyrażeń języ‐ kowych, z którego wyprowadza się je w skończonej liczbie kroków; 2) zwrot językowy (zdanie lub ocenę), zbiór tych zwrotów stanowi podstawę dowodu; 3) postępowanie dowodowe, które należy przeprowadzić, aby dojść do ustalenia wszelkich potrzebnych okoliczności do rozstrzygnię‐ cia. W tym wypadku na postępowanie to będą składały się wszelkie czynności procesowe; 4) ostateczny wynik przebiegu myślowego6; 5) źródło dowodowe; 6) środek dowodowy; 7) zmysłową percepcję środka dowodowego7. dowodowe sądu w procesie cywilnym, Warszawa 2011, s. 31; także L. Morawski, Domniemania a dowody prawnicze, Toruń 1981, s. 79. 3 Por. K. Knoppek, Zagadnienia ogólne [w:] System prawa procesowego cywilnego. Postępowanie procesowe przed sądem pierwszej instancji, t. 2, cz. 2, red. T. Wiśniewski, Warszawa 2016, s. 147 z powołaniem się na pogląd zaprezentowany przez R. Holzhammera. 4 Por. J. Wróblewski, Sądowe stosowanie prawa, Warszawa 1988, s. 210; K. Piasecki, System dowodów i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych, Warszawa 2010, s. 13. 5 Por. Ł. Błaszczak, Pojęcie dowodu [w:] Dowody i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych, red. Ł. Błaszczak, K. Markiewicz, Warszawa 2015, s. 25; K. Knoppek, Zagadnienia..., s. 148. 6 K. Knoppek, Zagadnienia..., s. 148. 7 Por. Ł. Błaszczak, Pojęcie dowodu [w:] Dowody i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych, red. Ł. Błaszczak, K. Markiewicz, Warszawa 2015, s. 25. 18 Łukasz Błaszczak Z punktu widzenia rozważań dotyczących ciężaru dowodu najwłaś‐ ciwsze jest przyjęcie, że dowodem jest czynność zmierzająca do wyka‐ zania prawdziwości jakiegoś twierdzenia. Przy czym, co istotne, owo twierdzenie staje się głównym zagadnieniem toczącego się postępowa‐ nia dowodowego. Od dowodzenia powiązanego z ciężarem dowodu należy odróżnić uprawdopodobnienie (art. 243 k.p.c.), które jest środ‐ kiem zastępczym dowodu, niedającym pewności, lecz tylko wiarygod‐ ność. Uprawdopodobnienie, jako wyjątek od reguły przeprowadzania dowodów, przewidują szczególne przepisy, gdy zachodzi potrzeba roz‐ strzygnięcia jakiejś kwestii wpadkowej (por. np. art. 50 § 1, art. 78 § 2, art. 144 § 1, art. 162 k.p.c. itd.)8, ale nie tylko, ponieważ w postępowaniu cywilnym wyraźnie dopuszcza się w niektórych przypadkach możli‐ wość uprawdopodobnienia okoliczności istotnych z punktu widzenia istoty sprawy, co z kolei przekłada się na element merytorycznego roz‐ strzygnięcia9. W zależności od rozstrzyganych kwestii faktycznych i prawnych lub unormowań szczególnych ciężar dowodu może spoczywać na różnych stronach procesowych, a instytucja ta spełnia dwie zasadnicze funkcje: dynamizuje postępowanie dowodowe w systemie obowiązywania za‐ sady kontradyktoryjności oraz określa wynik merytoryczny sporu, w sytuacji, gdy strona nie udowodni faktów istotnych dla rozstrzyg‐ nięcia sprawy10. Nie ulega wątpliwości, iż problematyka ciężaru dowodu jest niezwykle skomplikowana, co potwierdza doktryna nie tylko polska, lecz także zagraniczna. Należy ona do zagadnień bez wątpienia najbardziej zawi‐ łych, ale i spornych11. Już sam zakres pojęciowy sprawia liczne proble‐ my, nie mówiąc o tym, że instytucja ta ma charakter wieloaspektowy12. 8 Por. J. Turek, Czynności..., s. 31. 9 Por. P. Rylski, Stopień dowodu w postępowaniu cywilnym – zagadnienia podstawowe, PPC 2016/3, s. 503. 10 Por. J. Turek, Czynności..., s. 31. 11 Por. W. Siedlecki, Ciężar dowodu w polskim procesie cywilnym, PiP 1953/7, s. 56 i n.; A. Stefaniak, Onus probandi w procesie cywilnym, Lublin 1972, s. 13 i n.; H. Dolecki, Ciężar..., s. 41. 12 Por. I. Adrych-Brzezińska, Ciężar dowodu w prawie i procesie cywilnym, Warszawa 2015, s. 17. Pojęcie i znaczenie ciężaru dowodu w procesie cywilnym 19 Mimo że nauka prawa procesowego cywilnego poświęciła zagadnieniu ciężaru dowodu wiele miejsca i odnotować można wiele wypowiedzi na ten temat, to jednak zróżnicowane podejście do tej kwestii nie po‐ zwala na wypracowanie jednolitego stanowiska. Najlepiej powyższe oddaje stwierdzenie J.J. Litauera, że w nauce istnieje w tej materii wiele teorii, przy czym wszystkie one są żywo krytykowane i każda z nich ma więcej przeciwników niż zwolenników13. Nie przytaczając wszystkich poglądów przedstawicieli doktryny, warto przynajmniej zatrzymać się na poglądach niektórych z nich i wskazać na stanowiska najbardziej reprezentatywne. I tak W. Siedlecki ciężar dowodu wiąże z obowiąz‐ kiem, który spoczywa przede wszystkim na tej stronie, która według ogólnej czy szczególnej normy dowodowej ma wykazać prawdziwość swoich twierdzeń co do pewnych faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Ale, jak wiem, sąd powinien dążyć do wszechstronnego zba‐ dania wszystkich istotnych okoliczności sprawy i do wyjaśnienia rze‐ czywistej treści stosunków faktycznych i prawnych14. Jak podkreśla A. Stefaniak, ciężar dowodu należy definiować jako „prawną koniecz‐ ność przedsiębrania przez stronę wszelkich czynności, dopuszczalnych przez ustawę procesową, a zmierzających do przekonania sądu o praw‐ dziwości określonych twierdzeń o tych faktach, które są istotne w spra‐ wie cywilnej i wymagają dowodu”15. Nie jest to jedyne spojrzenie na tę kwestię, ponieważ przedstawione ujęcie jest tylko formalnym podejś‐ ciem do kwestii ciężaru dowodu sprowadzającym się do wskazania re‐ guł procesowych co do wykonania podstawowej materialnej reguły ciężaru dowodu. M. Waligórski ciężar dowodu sprowadza do koniecz‐ ności dostarczenia organowi procesowemu środków, przy pomocy których mógłby on przekonać się o tym, że przytoczone okoliczności są prawdziwe. W ramach ciężaru dowodu wyróżnić można interes w dowodzeniu pewnej okoliczności, który jest interesem obustronnym, ponieważ po przytoczeniu przez jedną ze stron pewnej okoliczności 13 J.J. Litauer, Ciężar dowodu jako zagadnienie przyszłego polskiego procesu cywilnego, Zeszyt Jubileuszowy czasopisma Przegląd Prawa i Administracji 1925/10–12, s. 10, przywołane także przez T. Zembrzuskiego [w:] Dowody i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych, red. Ł. Błaszczak, K. Markiewicz, Warszawa 2015, s. 294; I. Adrych-Brzezińska, Ciężar..., s. 17. 14 W. Siedlecki, Zarys postępowania cywilnego, Warszawa 1966, s. 243. 15 Por. A. Stefaniak, Onus probandi w procesie cywilnym, Lublin 1972, s. 27; pogląd powoływany także przez A. Tyc, Ciężar dowodu w prawie pracy, Warszawa 2016, s. 33. 20 Łukasz Błaszczak obie strony są już zainteresowane w tym, czy okoliczność ta zostanie przyjęta za prawdziwą czy nie i skoro jedna z nich będzie zmierzać do wykazania jej prawdziwości, to druga strona starać się będzie wykazać jej nieprawdziwość i odwrotnie16. Zdaniem z kolei Z. Fenichela istota ciężaru dowodu wyraża się w tym, kto ma w procesie dowodzić i czego ma dowodzić17. Według zaś H. Doleckiego ciężar dowodu jest jedynie pewnym skrótem myślowym czy uproszczeniem, ale tak długo i po‐ wszechnie stosowanym w polskiej literaturze prawniczej, że ostatecznie stał się terminem ustawowym18. W opinii K. Piaseckiego ciężar dowodu pozostaje w ścisłym związku z problematyką procesową dowodów i in‐ stytucja ta spełnia dwie zasadnicze funkcje. Po pierwsze, dynamizuje postępowanie dowodowe w systemie obowiązywania sporności (kon‐ tradyktoryjności) w procesie. Po drugie, określa wynik merytoryczny sporu (sprawy) w sytuacji krytycznej, gdy strona nie udowodni faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy19. Natomiast M. Lisiewski stwier‐ dza, że ciężar dowodu ma znaczenie nie tylko przy wykazywaniu oko‐ liczności faktycznych uzasadniających prawo, lecz zawsze, gdy chodzi o wykazywanie okoliczności faktycznych uzasadniających jakikolwiek samodzielny skutek prawny, a więc nie tylko, gdy dochodzi się prawa, lecz także, gdy np. zarzuca się jego wygaśnięcie. Dlatego też ten, kto dochodzi jakiegokolwiek samodzielnego skutku prawnego, powinien w razie sporu przekonać sędziego o prawdziwości podstaw faktycznych tego skutku20. Dla K. Knoppka ciężar dowodu jest ciężarem proceso‐ wym, który statuowany jest w pierwszej kolejności w art. 6 k.c. Wystę‐ puje on też zdaniem tego autora dwóch aspektach, tj. w aspekcie for‐ malnym, który wskazuje na stronę obowiązaną do przedstawienia do‐ wodów, i w aspekcie materialnym, który wskazuje na stronę ponoszącą ujemne konsekwencje procesowe na skutek nieprzedstawienia dowo‐ dów. Dzięki rozkładowi ciężaru dowodu, w opinii K. Knoppka, sąd orzekający wie, jak postąpić w przypadku nieudowodnienia przez stro‐ 16 M. Waligórski, Polskie prawo procesowe cywilne. Funkcja i struktura procesu, Warszawa 1947, s. 181. 17 Z. Fenichel, Ciężar dowodu w kodeksie zobowiązań, PPC 1934/11, s. 321. 18 H. Dolecki, Ciężar dowodu w polskim procesie cywilnym, Warszawa 1998, s. 13 i n. 19 K. Piasecki, Postępowanie sporne rozpoznawcze w sprawach cywilnych, Warszawa 20 M. Lisiewski, Projekt części ogólnej kodeksu cywilnego (II), Przegląd Notarialny 2013, s. 263. 1948/5, s. 410 i n. Pojęcie i znaczenie ciężaru dowodu w procesie cywilnym 21 ny niektórych lub wszystkich ich twierdzeń o stanie faktycznym spra‐ wy. W ten sposób porażkę poniesie ta strona, która nie wywiązała się z nałożonego na nią ciężaru dowodu w sprawie21. Ma on zatem funda‐ mentalne znaczenie dla dokonania prawidłowej oceny wykonania przez każdą ze stron obowiązku dowodzenia w zakresie przesłanek uzasadniających roszczenie lub zwalniających stronę pozwaną z ko‐ nieczności jego zaspokojenia22. Wśród innych jeszcze zapatrywań na ciężar dowodu zwraca się uwagę na jego zróżnicowaną strukturę, wyróżniając przy tym stronę podmio‐ tową i przedmiotową. Pierwsza odpowiada na pytanie, którą stronę obciąża powinność dowodzenia, druga zaś – co ma zostać udowod‐ nione23. Reguła dotycząca dowodu nie może być pojmowana w ten sposób, że ciąży zawsze na powodzie. W zależności od rozstrzyganych w procesie kwestii faktycznych i prawnych ciężar dowodu co do pew‐ nych faktów będzie spoczywał na powodzie, co do innych z kolei na pozwanym. Już przy wyjaśnieniu samych kwestii terminologicznych sprawa dość znacznie się komplikuje ze względu na dwojakiego rodzaju podejście do źródła istnienia ciężaru dowodu. W niemieckiej nauce pojawiło się rozróżnienie na formalny aspekt ciężaru dowodu i materialny aspekt ciężaru dowodu. Ciężar dowodu w znaczeniu formalnym wskazywał, która ze stron powinna przeprowadzić dowód twierdzeń o faktach w celu uzyskania korzystnego wyroku. Z kolei ciężar dowodu w zna‐ czeniu materialnym wskazuje sądowi, czyj interes ucierpi na tym, gdy istotne w danej sprawie fakty nie zostaną udowodnione. Inny jeszcze podział w nauce w tym zakresie zaproponował L. Rosenberg, wskazując na subiektywny i obiektywny ciężar dowodu24. Subiektywny ciężar do‐ wodu oznacza prawną konieczność udowodnienia oznaczonych fa‐ któw. A więc udzielania odpowiedzi na pytanie, kto – powód czy po‐ 21 K. Knoppek, Zagadnienia..., s. 147. 22 K. Knoppek, Zagadnienia..., s. 140. 23 Por. K. Piasecki, Postępowanie sporne..., s. 158. 24 L. Rosenberg, Die Beweislast auf der Grundlage des Bürgerlichen Gesetzbuchs und der Zivilprozeßordnung, Berlin 1923, s. 26 i 27; L. Rosenberg, Lehrbuch desDeutschen Zivilprozessrechts, Berlin 1931, s. 389. 22 Łukasz Błaszczak zwany – powinien w procesie udowodnić prawdziwość spornych twier‐ dzeń o faktach25. Natomiast obiektywny ciężar dowodu wymaga od‐ powiedzi, które fakty dla osiągnięcia pożądanego celu muszą być ustalone, oraz określa skutki niewyjaśnienia stanu faktycznego26. Rów‐ nież i obecne podejście nauki polskiej wskazuje na rozróżnienie ciężaru dowodu w znaczeniu materialnym (obiektywnym) oraz ciężaru dowo‐ du w znaczeniu procesowym (subiektywnym). W tym pierwszym aspekcie mamy ogólną regułę dowodową z art. 6 k.c., zgodnie z którym ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wy‐ wodzi skutki prawne. Odpowiada to rzymskiej paremii ei incumbit probatio qui dicit, non ei qui negat. Pozostałe przepisy w zakresie prawa materialnego oczywiście w odmienny sposób rozkładają ciężar dowodu (np. art. 429, 433, 471 k.c.). Rozkład ciężaru dowodu kształtuje się od‐ miennie w zależności od tego, czy w rachubę wchodzi odpowiedzial‐ ność cywilna na zasadzie winy, czy też na zasadzie ryzyka, jak również czy mamy do czynienia z sytuacją, w której zachodzi niepewność związku przyczynowego. 27 Pamiętać także należy o tym, że przepisy prawa materialnego – przez użycie zwrotu „chyba że” – częstokroć zmieniają ogólną zasadę rozkładu ciężaru dowodu. Niekiedy również kwestia ciężaru dowodu wymaga uwzględnienia okoliczności konkret‐ nej sprawy, a w takich wypadkach nie można tworzyć abstrakcyjnych reguł generalnych28. We wskazanym aspekcie przepis art. 6 k.c. ma charakter generalny, ustala zasadę. W podstawowym jednakże założeniu aspekt materialny ciężaru dowodu dotyczy negatywnych skutków związanych z nieudo‐ wodnieniem przez stronę faktów, z których wywodzi ona skutki praw‐ ne. Dla zastosowania koncepcji ciężaru dowodu w znaczeniu material‐ nym obojętne jest to, z jakiego powodu doszło do nieudowodnienia istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych. Nega‐ tywny wynik postępowania dowodowego może być zatem efektem obiektywnych zdarzeń i faktów, postawy stron, którym niekoniecznie 25 Por. L. Rosenberg, Die Beweislast..., s. 28 i n. 26 Por. L. Rosenberg, Die Beweislast..., s. 34 i 35; także wśród innych opracowań z przytoczeniem poszczególnych poglądów A. Stefaniak, Onus probandi..., s. 21 i 22. 27 Por. także E. Bagińska, Odpowiedzialność..., s. 33 i n. 28 Por. T. Wiśniewski, Przebieg procesu cywilnego, Warszawa 2009, s. 199. Pojęcie i znaczenie ciężaru dowodu w procesie cywilnym 23 musi zależeć na ujawnieniu wszystkich okoliczności faktycznych czy też bezskuteczności działań podjętych przez strony29. Innymi słowy, przedmiotem ciężaru dowodu w znaczeniu materialnym jest kwestia, na czyją korzyść albo niekorzyść należy uwzględnić negatywny wynik postępowania dowodowego. W tym kontekście reguła ciężaru dowodu w znaczeniu materialnym pozwala na rozstrzygnięcie sprawy w sytuacji nieudowodnienia twierdzeń o okolicznościach faktycznych30. Z kolei, gdy chodzi o ciężar dowodu w znaczeniu formalnym, to należy zaznaczyć, iż jest on charakterystyczny przede wszystkim dla postępo‐ wań, w których obowiązuje zasada kontradyktoryjności. W ustawie procesowej podstawową normą w tym zakresie jest art. 232 k.p.c., który stanowi, że strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne. Sąd może dopuścić dowód niewskazany przez stronę. Pierwsze zdanie wskazanego przepisu wiąże się w sposób bezpośredni z ciężarem dowodu, a raczej ciężarem do‐ wodzenia lub udowodnienia. Drugie zaś dotyczy uprawnienia sądu do dopuszczenia dowodu z urzędu i w tym zakresie nie mamy do czynienia z ciężarem udowodnienia, lecz wyjątkiem od ogólnej reguły w zakresie procesu dowodzenia, o czym będzie mowa w dalszej części niniejszego opracowania. O ile w ramach ciężaru dowodu w znaczeniu formalnym mamy do czynienia z koniecznością podjęcia wielu czynności procesowych ma‐ jących na celu wskazanie i przedstawienie środków dowodowych w celu wykazania prawdziwości faktów powiązanych, z których wywodzi się skutki prawne, o tyle inne już podejście nakazuje interpretację ciężaru dowodu w znaczeniu obiektywnym. Zdaniem Z. Resicha ciężar dowo‐ du przy zbieraniu materiału procesowego porównać można do busoli, która z jednej strony wskazuje stronom właściwy kierunek ich aktyw‐ ności na płaszczyźnie dostarczania sądowi środków dowodowych, z drugiej zaś wskazuje przewodniczącemu, w jakim kierunku ma dzia‐ łać, by zmobilizować strony do aktywności31. 29 Por. I. Adrych-Brzezińska, Ciężar..., s. 31 i 33. 30 Por. J. Lapierre, J. Jodłowski, Z. Resich, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, Warszawa 2016, s. 472. 31 Z. Resich, Poznanie prawdy w procesie cywilnym, Warszawa 1958, s. 77 i n. 24 Łukasz Błaszczak Obie postaci ciężaru dowodu (tj. w znaczeniu materialnym i formal‐ nym) wiążą się z problemem rzeczywistej przynależności reguł o cię‐ żarze dowodu, czy to do prawa materialnego, czy też do prawa proce‐ sowego. Przy przyjęciu bowiem, że ciężar dowodu przynależy do prawa materialnego, zakładamy w konsekwencji, że mamy do czynienia je‐ dynie z materialnym aspektem ciężaru dowodu, podczas gdy prawo procesowe odnosi się jedynie do reguł procesowych, w jaki sposób ma postępować strona w sądowym postępowaniu. Zestawiając obie normy, a więc art. 6 k.c. i art. 232 k.p.c., można założyć, iż zasadę rozkładu ciężaru dowodu wypowiada ta pierwsza norma, stanowiąc, że ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne; natomiast podstawowe wskazanie co do wykazania tej zasady znajdujemy w art. 232 k.p.c.32 Przepis art. 6 k.c. dotyczy udo‐ wodnienia faktu właśnie w znaczeniu jego ustalenia. Udowodnienie faktu w rozumieniu art. 6 k.c. polega na uznaniu przez sąd za prawdziwe zdania o tym fakcie. Chodzi więc nie o przedstawienie przez strony środków dowodowych, ale o wynik operacji myślowej dokonywanej przez sąd; o ocenę, czy przedstawione środki dowodowe pozwalają uznać twierdzenie strony o faktach za prawdziwe33. Norma z art. 6 k.c. nie jest adresowana do stron, lecz do sądu i dla jej zastosowania istotne jest jedynie to, że dany fakt nie został udowod‐ niony, nie ma przy tym znaczenia, z jakiej przyczyny sąd nie powziął przekonania o prawdziwości twierdzenia o tym fakcie34. Mówiąc o fak‐ tach w ramach wskazanego przepisu, należy mieć na uwadze jedynie fakty prawne, czyli fakty, z którymi prawo wiąże skutki prawne. W na‐ uce rozróżnia się następujący podział faktów na: fakty prawotwórcze, fakty tamujące i fakty niweczące. Fakty prawotwórcze powodują po‐ wstanie stosunku prawnego (np. zawarcie umowy, wyrządzenie szko‐ dy). Fakty tamujące uniemożliwiają powstanie stosunku prawnego (brak przesłanek decydujących o ważności czynności prawnej). Fakty niweczące prowadzą do zniweczenia prawa (np. w drodze potrącenia, 32 Por. J. Ignatowicz, Ciężar dowodu [w:] Ochrona posiadania i inne wybrane prace Profesora Jerzego Ignatowicza, red. M. Nazar, K. Stefaniuk, Warszawa 2014, s. 345. 33 Por. P. Machnikowski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. E. Gniewek, P. Machnikowski, Warszawa 2016, s. 23. 34 Por. P. Machnikowski [w:] Kodeks..., s. 24. Pojęcie i znaczenie ciężaru dowodu w procesie cywilnym 25 spełnienia świadczenia). Wyróżnienie tych trzech rodzajów faktów służy do odpowiedniego rozłożenia ciężaru dowodu różnego rodzaju okoliczności przytoczonych przez strony dla uzasadnienia dochodzo‐ nego prawa lub obrony na tle reguły z art. 6 k.c.35 Fakty będące przed‐ miotem dowodu należy odróżnić od faktów procesowych. Te ostatnie są zjawiskami realnymi, zmysłowo postrzegalnymi, a na ich powstanie mają zasadniczo wpływ nie tylko strony, lecz także inne podmioty po‐ stępowania, w tym także organy procesowe. Natomiast fakty w rozu‐ mieniu przepisu art. 227 k.p.c. są kategorią faktów pozaprocesowych – wynikających ze zdarzeń z zakresu współżycia między ludźmi, które już upłynęły lub wprawdzie jeszcze się dokonują, ale nie można ich powtórzyć przed sądem. Na ich powstanie też mają wpływ strony, z tym że następuje to w momencie, kiedy nie są jeszcze stronami procesowy‐ mi. Mimo powyższego rozróżnienia w doktrynie jednak przyjmuje się, że przedmiotem dowodu mogą być także fakty procesowe mające zna‐ czenie dla określenia przesłanek procesowych. Odnosząc fakty do czynności dowodzenia, trudno przyjąć założenie, iż dowodzimy fakty. W rozumieniu logiki dowodzić można jedynie twierdzeń, a w szcze‐ gólności twierdzeń dotyczących istnienia faktów, a nie samych faktów. Dowodząc istnienia lub nieistnienia faktów, dowodzimy jednocześnie prawdziwości lub fałszywości zdań o tych faktach i odwrotnie36. W rze‐ czywistości więc przedmiotem dowodu są wyłącznie twierdzenia jed‐ nostkowe o faktach sprawy; przy założeniu, że nie dowodzi się twier‐ dzeń ogólnych37. Odnosząc z kolei powyższe do wyróżnianego przez doktrynę ciężaru formalnego, należy zauważyć, iż w istocie nie jest on powiązany z faktem prawnym, lecz z obowiązkiem przedstawiania do‐ wodów dla stwierdzenia faktów. Czyli w tym znaczeniu podstawową kwestią jest dowodzenie w rozumieniu czynności procesowych. O ile zatem art. 232 k.p.c. będzie dotyczył już bezpośrednio postępowania dowodowego, o tyle art. 6 k.c. też ma zastosowanie w procesie przy wydawaniu rozstrzygnięcia, niemniej jednak ta ostatnia norma może 35 Por. zamiast wielu Ł. Błaszczak, Pojęcie dowodu..., s. 34. 36 Por. J. Wróblewski, Sądowe stosowanie..., s. 171. 37 Por. L. Morawski, Domniemania a dowody prawnicze, Toruń 1981, s. 26; zob. także Ł. Błaszczak, Pojęcie dowodu..., s. 35. 26 Łukasz Błaszczak dotyczyć także okoliczności przedprocesowych, zaistniałych przed wszczęciem postępowania. Przykładowo w ramach art. 101 k.p.c. zwrot kosztów należy się pozwanemu pomimo uwzględniania powództwa, jeżeli nie dał powodu do wytoczenia sprawy i uznał przy pierwszej czynności procesowej żądanie pozwu. W tym aspekcie ustalenie oko‐ liczności, tj. właśnie okoliczności przedprocesowych powiązanych z powodami do wytoczenia sprawy, będzie się wiązało przede wszyst‐ kim z możliwością zastosowania art. 6 k.c.38 Nie ulega wątpliwości, że pomiędzy wskazanymi normami zachodzą różnice. Pytanie tylko, czy poza oczywistym obowiązkiem wyróżniania ciężaru dowodu w zna‐ czeniu materialnym powinniśmy także wyróżniać ciężar dowodu w znaczeniu procesowym, czy też w istocie jest to swego rodzaju reguła procesowa, która mówi, w jaki sposób ma postępować strona uczest‐ nicząca w postępowaniu dowodowym. Jest to być może jedna z wielu reguł, która przyjmuje postać obowiązku lub ciężaru, nie będąc w isto‐ cie ciężarem dowodzenia, o czym także poniżej. Zresztą w kodeksie postępowania cywilnego możemy wskazać na wiele reguł dowodo‐ wych, które mają istotne znaczenie z punktu widzenia prowadzonego postępowania dowodowego i ostatecznej oceny dowodów. Interesujące w tym zakresie stanowisko zajmują Z. Radwański i A. Zie‐ liński, negując potrzebę istnienia materialnego i formalnego ciężaru dowodu. Autorzy ci przyjmują, że przepis art. 6 k.c. rozstrzyga kwestię, która strona ponosi materialnoprawne konsekwencje nieudowodnie‐ nia istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy faktu, a zatem wpływa na pra‐ wa i obowiązki stron. Co do zasady przepis ten nie nakłada na strony obowiązku przeprowadzenia dowodów, który mógłby być dochodzony przed sądem albo byłby opatrzony sankcjami prawnymi. To, co z kolei określa się w doktrynie mianem formalnego ciężaru dowodu, jest je‐ dynie kompleksem reguł procesowych, które określają, jakie kompe‐ tencje przysługują uczestnikom procesu co do przeprowadzenia po‐ stępowania dowodowego39. Wskazany powyżej problem wydaje się dość skomplikowany i trudno rozstrzygnąć go ad hoc. Z całą pewnością dużo racji jest w postulatach Z. Radwańskiego i A. Zielińskiego pre‐ 38 Tak też P. Machnikowski [w:] Kodeks..., s. 26. 39 Z. Radwański, A. Zieliński [w:] System prawa prywatnego. Prawo cywilne – część ogólna, t. 1, red. M. Safjan, Warszawa 2007, s. 412. Pojęcie i znaczenie ciężaru dowodu w procesie cywilnym 27 zentujących odmienny w tym zakresie pogląd, jakby na to nie patrzeć, od poglądu większościowego w tym aspekcie, dominującego wśród procesualistów. 2. Ciężary procesowe (ciężar dowodu) a obowiązki procesowe (obowiązek dowodzenia) Kwestia ciężaru dowodu siłą rzeczy wiąże się z pojęciem i kategorią ciężarów procesowych. Rola ciężarów procesowych pozostaje w ścis‐ łym związku z zakresem aktywności sądu w sferze zbierania materia‐ łów procesowych40. Ciężary procesowe służą wykazaniu, która ze stron postępowania i w jakim zakresie powinna dokonywać określonych czynności procesowych pod rygorem niekorzystnych skutków, jakie może wywołać zaniechanie tych czynności41. Ogólnie rzecz ujmując, kategoria ciężarów procesowych wiąże się z kontradyktoryjnym pro‐ cesem sądowym, w którym to strony mają obowiązek przytaczania okoliczności faktycznych i dowodzenia swoich twierdzeń. Problema‐ tyka ciężarów procesowych jest przede wszystkim rozpatrywana z punktu widzenia określonych powinności procesowych, jakie winny ponosić strony postępowania, ale także ze względu na mogące z tego tytułu powstać skutki prawnoprocesowe42. Ciężary procesowe w dok‐ trynie są w różny sposób definiowane, niekiedy także wiązane z obo‐ wiązkami procesowymi. Tego rodzaju stanowisko jest mimo wszystko za daleko idące, ponieważ powinny być one oceniane jako spoczywa‐ jące na stronach powinności procesowe. Ciężary procesowe są ponadto urzeczywistnieniem działania podmiotów zainteresowanych w wyniku procesu. Z. Resich w latach 50. XX w. wskazywał, że pojęcie ciężaru procesowego należy utrzymywać w naszym procesie i nie eliminować 40 K. Knoppek, Zagadnienia..., s. 140. 41 Por. P. Rylski, Działanie sądu z urzędu a podstawa faktyczna wyroku cywilnego, 42 Por. Ł. Błaszczak [w:] Postępowanie cywilne, red. E. Marszałkowska-Krześ, Warszawa 2009, s. 183 i 185. Warszawa 2011, s. 69.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:


Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: