Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00521 007504 11263485 na godz. na dobę w sumie
Ciężar dowodu w prawie pracy. Studium na tle prawnoporównawczym - ebook/pdf
Ciężar dowodu w prawie pracy. Studium na tle prawnoporównawczym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-8937-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> pracy i ubezpieczeń społecznych
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Aneta Tyc doktor nauk prawnych; w latach 2012 2014 kierownik projektu w grancie Preludium przyznanym przez Narodowe Centrum Nauki na finansowanie badań naukowych, w latach 2013 2014 laureatka stypendium Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego; odbyła pobyty naukowe m.in. na uniwersytetach: w Barcelonie, w Grenoble, w Genewie, w Turynie oraz w Amsterdamie; autorka 48 publikacji naukowych, 25 referatów w tym 11 na konferencjach za granicą (m.in. w Irlandii, Hiszpanii, Czechach, na Litwie, Słowacji i Ukrainie).

Monografia stanowi pionierskie ujęcie zagadnienia ciężaru dowodu w prawie pracy, przy wykorzystaniu nauki materialnego i procesowego prawa pracy oraz postępowania administracyjnego, postępowania cywilnego, teorii i filozofii prawa, historii prawa, jak również szeroko pojętego prawa europejskiego. Celem książki jest próba uporządkowania tej problematyki nie tylko z perspektywy polskiej regulacji prawnej i orzecznictwa, ale także w aspekcie rozwiązań francuskich, belgijskich, holenderskich, włoskich, hiszpańskich, niemieckich, szwajcarskich oraz rozwiązań przyjętych w prawie Unii Europejskiej i Międzynarodowej Organizacji Pracy.
W publikacji zaakcentowano kwestie budzące największe wątpliwości interpretacyjne, takie jak:
charakter prawny reguły ciężaru dowodu i umowy o ciężar dowodu,
sposoby przerzucania ciężaru dowodu,
rozkład oneris probandi w kontekście relacji klauzul generalnych: zasad współżycia społecznego i wypowiedzenia nieuzasadnionego,
ciężar dowodu w sprawach dotyczących wykorzystania zabezpieczeń wekslowych,
odmienne ukształtowanie ciężaru dowodu w przypadku roszczeń o podobnej naturze,
możliwość kwalifikowania interesu ekonomicznego jako obiektywnego kryterium uzasadniającego zróżnicowanie pracowników w świetle realizacji zasad równości i sprawiedliwości,
ciężar dowodu w administracyjnoprawnej sferze prawa pracy.
Książka przeznaczona jest przede wszystkim dla prawników praktyków sędziów, adwokatów, radców prawnych, a także pracowników organów administracji publicznej. Będzie pomocnym źródłem dla pracodawców i pracowników działów kadr. Zainteresuje również przedstawicieli nauki.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Ciężar dowodu w prawie pracy Studium na tle prawnoporównawczym Aneta Tyc MONOGRAFIE WARSZAWA 2016 Stan prawny na 1 marca 2016 r. Recenzent Dr hab. Artur Tomanek Wydawca Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Redaktor prowadzący Opracowanie redakcyjne Kinga Zając Opracowanie redakcyjne Łamanie Joanna Ośka Łamanie Projekt gra czny okładki i stron tytułowych Wolters Kluwer Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁ ASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl PLK IB ��K © Copyright by © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2013 Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN: ISBN 978-83-8092-167-2 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 Dział Praw Autorskich tel. 22 535 82 19 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 www.wolterskluwer.pl e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl Mojej Rodzinie Spis treści Wykaz skrótów / 13 Uwagi wprowadzające / 19 1. 1.5. Rozdział 1 Ogólna charakterystyka ciężaru dowodu i pojęć z nim związanych / 33 Istota ciężaru dowodu / 33 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. Ciężar dowodu w znaczeniu materialnym i formalnym / 34 Funkcje ciężaru dowodu / 37 Ciężar twierdzenia / 42 Charakter prawny reguły ciężaru dowodu i umowy o ciężar dowodu / 45 Sposoby przerzucania ciężaru dowodu w prawie pracy / 49 1.5.1. Wpływ wyrażenia „w miarę możliwości” na rozkład ciężaru dowodu / 49 Domniemania prawne wzruszalne / 56 Wpływ wyrażenia „chyba że” na rozkład ciężaru dowodu / 61 Normy względnie obowiązujące / 63 1.5.4. Wpływ dowodu prima facie na rozkład ciężaru dowodu / 66 1.5.2. 1.5.3. 1.6. Podsumowanie / 70 2. Rozdział 2 Analiza ciężaru dowodu w prawie pracy w ujęciu prawnoporównawczym / 72 1. Ciężar dowodu we francuskim prawie pracy / 72 1.1. 1.2. 1.3. Powszechne prawo dowodowe / 72 Aktywna rola sędziego w postępowaniu / 75 Domniemania / 77 7 Legalne odstępstwa od powszechnego prawa dowodowego / 80 Wpływ sędziego na rozkład ciężaru dowodu / 83 1.5. Ciężar dowodu w belgijskim prawie pracy / 87 2.1. 2.2. 2.3. Podstawowe reguły rozkładu ciężaru dowodu / 87 Uprawnienia sądu do działania z urzędu / 89 Ciężar dowodu w wybranych sprawach z zakresu prawa pracy / 91 Ciężar dowodu w holenderskim prawie pracy / 93 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. Ogólne reguły ciężaru dowodu / 93 Domniemania – wybrane przykłady / 95 Prawny obowiązek informowania / 96 Ciężar dowodu w sprawach związanych z chorobami zawodowymi i wypadkami przy pracy / 98 Dostosowanie stanowiska pracy do potrzeb pracownika / 100 Narkotyki i alkohol w pracy / 100 Jednostronna zmiana warunków pracy / 101 Przyczynowość rozwiązania umowy o pracę; niezwłoczne odejście pracownika / 102 3.5. 3.6. 3.7. 3.8. Spis treści 1.4. 2. 3. 4. 5. 6. 8 Ciężar dowodu w niemieckim prawie pracy / 103 4.1. Ogólne reguły ciężaru dowodu i pojęcie ciężarów procesowych / 103 Domniemania i dowód prima facie / 106 Rozwiązanie stosunku pracy / 108 Kwalifikacja klauzul umownych dotyczących ciężaru dowodu (§ 309 nr 12 BGB) / 110 4.2. 4.3. 4.4. Ciężar dowodu w szwajcarskim prawie pracy / 111 5.1. Podstawowe reguły związane z rozkładem ciężaru dowodu / 111 Molestowanie seksualne, dyskryminacja, mobbing / 114 Ciężar dowodu godzin nadliczbowych / 115 Rozwiązanie stosunku pracy / 116 Obowiązek informowania / 119 Świadectwo pracy / 120 Przykłady domniemań wzruszalnych i niewzruszalnych / 121 5.2. 5.3. 5.4. 5.5. 5.6. 5.7. Ciężar dowodu w hiszpańskim prawie pracy / 123 6.1. Inicjatywa dowodowa / 123 Spis treści 6.2. 6.3. 6.4. Podstawowe reguły rozkładu ciężaru dowodu / 126 Reguły szczególne rozłożenia ciężaru dowodu / 128 Reguła szczególna związana z reformą prawa pracy z 2012 r. / 132 Podstawowe reguły rozkładu ciężaru dowodu / 134 Ciężar dowodu przy ustaniu stosunku pracy / 135 Domniemania / 142 Ciężar dowodu we włoskim prawie pracy / 134 7.1. 7.2. 7.3. Konwergencja percepcji ciężaru dowodu w prawie pracy / 145 Zjawisko konwergencji i jego wpływ na prawo pracy / 145 8.1. 8.2. Oddziaływanie konwencji MOP na rozkład ciężaru dowodu / 148 Uniwersalne i europejskie standardy domniemania niewinności a ciężar dowodu / 152 Harmonizacja rozwiązań w zakresie rozłożenia ciężaru dowodu powodowana dyrektywami unijnymi / 154 8.4. 8.3. Podsumowanie / 161 7. 8. 9. 1. 2. 3. Rozdział 3 Funkcjonowanie reguł rozkładu ciężaru dowodu w wybranych sprawach z zakresu polskiego prawa pracy / 168 Rola sądu w sprawach z zakresu prawa pracy / 168 Sprawy związane z fazą powstania stosunku pracy / 171 2.1. Problematyka ciężaru dowodu na tle odpowiedzialności z umowy przedwstępnej / 171 Ustalenie istnienia stosunku pracy / 173 2.2. Sprawy z zakresu indywidualnego prawa pracy związane z realizacją stosunku pracy / 175 3.1. Ciężar dowodu w sprawach o wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych / 175 3.1.1. Wpływ braku prowadzenia ewidencji czasu pracy na pozycję stron w procesie / 175 Kadra kierownicza / 182 System zadaniowego czasu pracy / 187 3.1.2. 3.1.3. Odpowiedzialność za mienie powierzone i niepowierzone / 188 3.2.1. Przesłanki odpowiedzialności materialnej / 188 3.2. 9 Spis treści 3.3. 4. 5. 4.2. 4.3. 4.4. 3.2.2. 3.2.3. 3.2.4. Ciężar dowodu w przypadku ograniczonej odpowiedzialności pracowniczej / 190 Ciężar dowodu w przypadku odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną w mieniu powierzonym / 191 Ciężar dowodu w przypadku wykorzystania zabezpieczeń wekslowych / 196 Ciężar dowodu w sprawach dotyczących bezpodstawnego wzbogacenia / 199 Wypadki przy pracy i choroby zawodowe / 200 3.4. Sprawy z zakresu indywidualnego prawa pracy związane z ustaniem stosunku pracy / 204 4.1. Relacja klauzul generalnych „zasad współżycia społecznego” i „wypowiedzenia nieuzasadnionego” oraz jej wpływ na rozkład ciężaru dowodu / 204 4.1.1. Stosunek pomiędzy klauzulami generalnymi: „zasady współżycia społecznego” i „wypowiedzenie nieuzasadnione” / 204 Rozkład ciężaru dowodu w kontekście relacji klauzul generalnych „zasad współżycia społecznego” i „wypowiedzenia nieuzasadnionego” / 209 4.1.2. Ciężar dowodu dotyczących pracownika przyczyn odwołania z funkcji członka zarządu spółki / 211 Onus probandi w przypadku rozwiązania umowy o pracę na podstawie art. 52 § 1 pkt 1 k.p. / 213 4.3.1. Rozłożenie ciężaru dowodu w sytuacji niezachowania przez pracownika trzeźwości w miejscu pracy / 215 Działalność konkurencyjna pracownika jako przyczyna rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia a ciężar dowodu / 218 4.3.2. Onus probandi w innych przypadkach działalności konkurencyjnej pracownika / 220 Ciężar dowodu w zbiorowym prawie pracy / 225 5.1. Problematyka ciężaru dowodu w sporach przed kolegium arbitrażu społecznego / 225 Ciężar dowodu w aspekcie działalności związków zawodowych / 226 Układy zbiorowe pracy a ciężar dowodu / 229 5.2. 5.3. 10 6. Podsumowanie / 231 Spis treści Rozdział 4 Ciężar dowodu w sprawach dotyczących dyskryminacji w zatrudnieniu i mobbingu / 235 1. 2. 3. 1. Ciężar dowodu w sprawach antydyskryminacyjnych / 236 1.1. 1.2. Ciężar dowodu w prawie UE / 236 Fakty nasuwające przypuszczenie o zaistnieniu dyskryminacji – przykłady z orzecznictwa TSUE / 243 Warianty interpretacyjne art. 183b § 1 k.p. / 252 Wątpliwości związane z instytucją uprawdopodobnienia / 256 Rzeczywiste przerzucenie ciężaru dowodu a realizacja zasady prawdy materialnej / 258 Wątpliwości związane z przyjmowaniem domniemania w art. 183b § 1 k.p. / 262 Poprawność wdrożenia dyrektyw do prawa polskiego / 265 Obiektywne powody, o których mowa w art. 183b § 1 k.p. / 267 Możliwość zakwalifikowania interesu ekonomicznego jako obiektywnego kryterium uzasadniającego zróżnicowanie pracowników a realizacja zasad równości i sprawiedliwości / 269 1.3. 1.4. 1.5. 1.6. 1.7. 1.8. 1.9. Ciężar dowodu w sprawach o mobbing / 276 2.1. 2.2. Różnice pomiędzy mobbingiem a dyskryminacją / 278 Możliwość zakwalifikowania mobbingu jako dyskryminacji (molestowania) i związane z tym ułatwienia dowodowe / 279 Środki ochronne zagwarantowane przez ustawodawcę w przypadku mobbingu i dyskryminacji / 282 Prawnokarny aspekt mobbingu / 288 2.3. 2.4. Podsumowanie / 289 Rozdział 5 Ciężar dowodu w administracyjnoprawnej sferze prawa pracy / 291 Określenie reguł rozkładu ciężaru dowodu w postępowaniu administracyjnym w opozycji do reguł przyjętych w sprawach cywilnych / 292 11 Spis treści 1.1. 1.2. 2. 3. 2.2. 2.3. 2.4. Ewolucja poglądów dotyczących ciężaru dowodu w postępowaniu administracyjnym / 293 Polemika z koncepcją zakładającą stosowanie art. 6 k.c. w postępowaniu administracyjnym / 299 Ciężar dowodu na podstawie wybranych przykładów spraw należących do „administracyjnoprawnej sfery prawa pracy” / 303 2.1. Postępowania administracyjne prowadzone przez PIS i PIP / 303 Postępowania administracyjne prowadzone przez organy rentowe / 308 Postępowania prowadzone przez organy zatrudnienia / 312 Sprawy na tle zatrudnienia funkcjonariuszy służb zmilitaryzowanych / 319 Podsumowanie / 324 Zakończenie / 331 Bibliografia / 337 12 Wykaz skrótów ArbGG BGB BW c.c. CC CCB CCS CO Akty prawne niemiecka ustawa o sądach pracy (Arbeitsgerichts- gesetz) z dnia 3 września 1953 r. (BGBl. 1979 I S. 853, 1036) niemiecki Kodeks cywilny (Bürgerliches Gesetz- buch) z dnia 18 sierpnia 1896 r., wszedł w życie 1 stycznia 1900 r. (RGBl. 1896 I S. 195) holenderski Kodeks cywilny (Burgerlijk Wetboek) z 1838 r., zreformowany w 1992 r. włoski Kodeks cywilny (codice civile) – przyjęty dekretem królewskim z dnia 16 marca 1942 r., nr 262 (G.U. nr 79 z 4 kwietnia 1942 r.) francuski Kodeks cywilny (Code civil) z dnia 21 marca 1804 r. (30 ventôse a XII r.) belgijski Kodeks cywilny (Code civil, Burgerlijk Wetboek) z dnia 21 marca 1804 r. szwajcarski Kodeks cywilny (Schweizerisches Zivilgesetzbuch, Code civil suisse, Codice civile svizzero) z dnia 10 grudnia 1907 r., wszedł w życie 1 stycznia 1912 r. (RO 24 245) szwajcarski Kodeks zobowiązań (Das Obligationen- recht, Code des obligations, Codice delle obbliga- zioni) z dnia 30 marca 1911 r. (RO 27 321) 13 Wykaz skrótów COJ CPC c.p.c. CT EKPCz k.c. k.k. Konstytucja RP k.p. 14 belgijski Kodeks sądowy (Code judiciaire, Gerech- telijk wetboek) z dnia 29 czerwca 1967 r., wszedł w życie 1 listopada 1970 r. (opublikowany 31 paź- dziernika 1967 r., nr 1967101052, s. 11360) szwajcarski Kodeks postępowania cywilnego (Schweizerische Zivilprozessordnung, Code de procédure civile, Codice di diritto processuale civile svizzero) z dnia 19 grudnia 2008 r. (RO 2010 1739), wszedł w życie 1 stycznia 2011 r. włoski Kodeks postępowania cywilnego (codice di procedura civile) przyjęty dekretem królewskim z dnia 28 października 1940 r., nr 1443 (G.U. nr 253 z 28 października 1940 r.) francuski Kodeks pracy (code du travail) – ustawa z dnia 21 stycznia 2008 r. ratyfikująca ordonans z dnia 12 marca 2007 r. w sprawie kodeksu pracy (część legislacyjna) oraz dekret z dnia 7 marca 2008 r. w sprawie kodeksu pracy (część regulacyjna) europejska Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Pro- tokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1502 z późn. zm.) Wykaz skrótów ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępo- wania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 23) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postę- powania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępo- wania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) niemiecka ustawa o ochronie zatrudnienia (Kündi- gungsschutzgesetz) z dnia 10 sierpnia 1951 r. (BGBl. I S. 499) ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1030 z późn. zm.) hiszpańska ustawa o obywatelskim postępowaniu sądowym (Ley 1/2000, de 7 de enero, de Enjuicia- miento Civil), BOE nr 7 z dnia 8 stycznia 2000 r., s. 575–728 hiszpański królewski dekret ustawodawczy z dnia 24 marca 1995 r. w sprawie przyjęcia wersji prze- kształconej ustawy Statut pracowniczy (Real Decre- to Legislativo 1/1995, de 24 marzo, por el que se aprueba el texto refundido de la Ley del Estatuto de los Trabajadores), BOE nr 75 z 29 marca 1995 r., s. 9654 hiszpańska ustawa 36/2011 z 10 października 2011 r. regulująca jurysdykcję socjalną (Ley 36/2011, de 10 de octubre, reguladora de la jurisdic- ción social) BOE nr 245 z 11 października 2011 r., s. 106584 francuski nowy Kodeks postępowania cywilnego (nouveau code de procédure civile) k.p.a. k.p.c. k.p.k. KSchG k.s.h. LEC LET LRJS NCPC 15 Wykaz skrótów o.p. TfUE u.e.r.FUS u.p.z. u.r.s.z. ustawa o KRS ustawa o PIP ustawa o PIS u.z.n.k. u.z.z. WBR ZPO ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja po- datkowa (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 613 z późn. zm.) Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 748 z późn. zm.) ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrud- nienia i instytucjach rynku pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 149 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 295 z późn. zm.) ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Re- jestrze Sądowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1142 z późn. zm.) ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 640 z późn. zm.) ustawa z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej In- spekcji Sanitarnej (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1412) ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodo- wych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1881) holenderski Kodeks postępowania cywilnego (We- tboek van Burgerlijke Rechtsvordering) niemiecki Kodeks postępowania cywilnego (Zivil- prozessordnung) z dnia 30 stycznia 1877 r., wszedł w życie 1 października 1879 r. (BGBl. I S. 3202, BGBl. 2006 I S. 431, BGBl. 2007 I S. 1781) 16 Czasopisma, wydawnictwa promulgacyjne i zbiory orzeczeń Wykaz skrótów BGBl. BOE Bull. civ. Dz. U. Dz. Urz. UE Dz. Urz. WE EPS G.U. MPP M. Praw. OSNAPiUS OSNC OSNCP OSNP OSPiKA OTK OTK ZU PiP PiZS Bundesgesetzblatt, dziennik urzędowy Republiki Federalnej Niemiec Boletín Oficial del Estado, dziennik urzędowy Królestwa Hiszpanii Bulletin civil, oficjalny publikator orzeczeń francu- skiego Sądu Kasacyjnego w sprawach cywilnych Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich Europejski Przegląd Sądowy Gazzetta Ufficiale della Repubblica Italiana, dzien- nik urzędowy Republiki Włoskiej Monitor Prawa Pracy Monitor Prawniczy Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Administra- cyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (od 1995 r.) Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej (od 1995 r.) Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna oraz Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (od 1963 r.) Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (od 1995 r.) Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażo- wych (w latach 1957–1989) Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy Państwo i Prawo Praca i Zabezpieczenie Społeczne 17 Wykaz skrótów PPC Prok. i Pr. RGBl. RO Zb. Orz. Polski Proces Cywilny Prokuratura i Prawo Dziennik Ustaw Rzeszy (Reichsgesetzblatt) Recueil officiel (Amtliche Sammlung, Raccolta uf- ficiale), dziennik urzędowy Konfederacji Szwajcar- skiej Zbiór Orzecznictwa Organy orzekające i inne instytucje Cass. soc. MOP MPiPS NSA PIP PIS RE SA SN TK TSUE WSA Izba Socjalna francuskiego Sądu Kasacyjnego Międzynarodowa Organizacja Pracy Minister Pracy i Polityki Społecznej Naczelny Sąd Administracyjny Państwowa Inspekcja Pracy Państwowa Inspekcja Sanitarna Rada Europy Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej z sie- dzibą w Luksemburgu; uwzględniając zmiany wprowadzone Traktatem z Lizbony, oznaczenie to odnoszę również ogólnie do orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości (dawniej: Trybunału Sprawiedli- wości Wspólnot Europejskich; sygnatury orzeczeń opatrywane literą „C”) oraz Sądu (dawniej: Sądu Pierwszej Instancji; sygnatury orzeczeń opatrywane literą „T”) Wojewódzki Sąd Administracyjny 18 Uwagi wprowadzające 1. Przedmiot badania „Zarówno bogactwo zapatrywań o charakterze teoretycznym, jak i praktyczna doniosłość tej instytucji, czyni problematykę ciężaru dowodu jednym z istotniejszych zagadnień prawa dowodowego”1. W rzeczy samej: Idem est non esse aut non probari. Z całą stanowczością należy podkreślić, że polski ustawodawca niedostatecznie dostrzega rolę ciężaru dowodu w prawie pracy i wiele kwestii pozostaje nierozwiązanych już na poziomie legislacyjnym. Dokonywane nowelizacje natomiast wydają się czasem nie do końca prze- myślane (np. odejście od regulacji art. 4771 § 1 i 11 k.p.c.). Celem monografii jest próba uporządkowania problematyki ciężaru dowodu w prawie pracy nie tylko z perspektywy polskiej regulacji prawnej i orzecznictwa, ale także w aspekcie rozwiązań obcych: Francji, Belgii, Holandii, Włoch, Hiszpanii, Niemiec oraz Szwajcarii. Przed podjęciem przeze mnie tematyki ciężaru dowodu istniało niewiele opracowań o nim traktujących. Wśród artykułów z zakresu prawa pracy można wymienić przede wszystkim: Ciężar dowodu przed sądem pracy au- torstwa D. Dudy oraz Rozkład ciężaru dowodu w sprawach na tle dyskrymi- nacji P. Czarneckiego. Do obszerniejszych opracowań z zakresu postępowa- nia cywilnego należy zaliczyć dzieło pt. Ciężar dowodu w polskim procesie cywilnym H. Doleckiego. Wątki prawnoporównawcze pojawiły się natomiast w pracy A. Stefaniaka pt. Onus probandi w procesie cywilnym. Opracowanie 1 T. Zembrzuski (w:) Ł. Błaszczak, K. Markiewicz, E. Rudkowska-Ząbczyk (red.), Dowody w postę- powaniu cywilnym, Warszawa 2010, s. 266–267. 19 Uwagi wprowadzające w tym zakresie jest jednak całkowicie zdezaktualizowane, co więcej – nie dotyczy problemów z dziedziny prawa pracy. Książka jest próbą interdyscyplinarnego i ponadsystemowego ujęcia tematu przy wykorzystaniu nie tylko nauki materialnego i procesowego prawa pracy, ale również nauki innych gałęzi prawa, w tym postępowania admini- stracyjnego, postępowania cywilnego, teorii i filozofii prawa, historii prawa oraz dorobku szeroko pojętego prawa europejskiego. Opracowanie ma znaczenie z teoretycznego i praktycznego punktu widzenia. Pomaga określić pozycję procesową uczestników postępowania. Stanowi wyraźny kierunkow- skaz nie tylko dla pracownika i pracodawcy, ale także dla kandydata na pracownika, organów administracji publicznej, sądów, prokuratora, inspek- tora pracy, organizacji pozarządowych, ustawodawcy, stron postępowań w sprawach pomocy społecznej, osób bezrobotnych i innych podmiotów. Ponadto, badania prawnoporównawcze zaowocowały propozycjami stwo- rzenia nowych przepisów prawnych lub modyfikacji istniejących już rozwią- zań. Doświadczenia innych państw pozwoliły na wyciągnięcie ważnych wniosków dotyczących rodzimych regulacji. Pragnę w tym miejscu, jedynie tytułem przykładu, wskazać na brak w polskim prawie przepisów dotyczących niedopuszczalności umów o ciężar dowodu, ochrony świadków w procesach o mobbing, wyraźnego domniemania zawarcia umowy o pracę na czas nie- określony i w pełnym wymiarze czasu pracy w sytuacjach wątpliwych odnoś- nie do rodzaju zawartej umowy, w której nie został określony czas jej obo- wiązywania. Postuluję rozważenie m.in. regulacji francuskiej dotyczącej przejścia ciężaru dowodu na pozwanego w sytuacji, gdy dyskryminowany lub nieprzychylnie traktowany pracownik wysunie fakty pozwalające do- mniemywać, że poświadczył okoliczności dotyczące korupcji, o których dowiedział się przy wykonywaniu swojej funkcji. W monografii chciałabym potwierdzić tezę o konieczności obowiązywania ogólnej reguły określającej rozłożenie ciężaru dowodu, przedstawiając argu- menty przemawiające za takim stanowiskiem. Postaram się również odpowiedzieć na pytanie, kiedy mamy do czynienia z „odwróceniem” bądź „przerzuceniem” ciężaru dowodu, a kiedy tylko z zastosowaniem ogólnej reguły z art. 6 k.c. w związku z art. 300 k.p. Stawiam tezę, że w niektórych przypadkach utrwaliły się nieprawidłowe wypowiedzi 20 Uwagi wprowadzające orzecznictwa czy doktryny dotyczące „przerzucenia” lub „odwrócenia” cię- żaru dowodu w sytuacji, gdy po prostu znajduje zastosowanie art. 6 k.c. w związku z art. 300 k.p. Z tym bowiem przepisem łączy się podział na fakty prawotwórcze wykazywane zasadniczo przez powoda oraz fakty tamujące i niweczące – udowadniane przez pozwanego. Mechanizm taki nie oznacza jednak ustawowego przerzucenia ciężaru dowodu. Wysuwam tezę, że po- trzebna jest do tego określona ingerencja ustawodawcy, np. wprowadzenie wyrażeń: „w miarę możliwości” oraz „chyba że”, a także domniemań praw- nych wzruszalnych czy choćby przepisów względnie obowiązujących. Wy- chodzę z założenia, że dowód prima facie nie przerzuca oneris probandi na adwersarza w procesie, usprawnia natomiast jego przeprowadzenie – często jako dowód związku przyczynowego. Ponadto, pragnę postawić tezę o konieczności wprowadzenia uprawdopo- dobnienia w art. 183b § 1 k.p. oraz w przypadku uchybień pracodawcy związanych z prowadzeniem ewidencji czasu pracy. Założeniem monografii jest rozróżnienie funkcjonowania reguł rozkładu ciężaru dowodu w prywatnej i administracyjnoprawnej sferze prawa pracy. Badania wykazały, iż reguły te powinny być odmienne. W konsekwencji moją intencją jest zaproponowanie alternatywnego rozwiązania niż sięganie w administracyjnoprawnej sferze prawa pracy do art. 6 k.c. Formułuję w tym miejscu tezę, że najwłaściwszym wyjściem jest wywodzenie reguł ciężaru dowodu z art. 7 i 77 § 1 k.p.a., czyli z zasady prawdy materialnej. Jeden z rozdziałów został poświęcony omówieniu problematyki oneris pro- bandi w sprawach o dyskryminację i mobbing. Szczegółowa eksploracja prawa unijnego oraz orzecznictwa TSUE zaowocowała próbą analizy art. 183b § 1 k.p. Stawiam tezę, że przepis w obecnym brzmieniu powinien być inter- pretowany w duchu unijnych dyrektyw. Innym, wybranym sprawom z zakresu prawa pracy poświęciłam miejsce w rozdziale trzecim. Zagadnienia związane z rozłożeniem ciężaru dowodu są niezwykle problematyczne, pojawiają się w znakomitej większości orzeczeń sądów, dlatego też w rozdziale tym zaprezentowałam, moim zdaniem, naj- ciekawsze bądź najbardziej kontrowersyjne kwestie. 21 Uwagi wprowadzające 2. Metody badawcze Na wstępie chciałabym również poświęcić uwagę określeniu metod badaw- czych wykorzystywanych w badaniach prawa pracy w celu opracowania problematyki ciężaru dowodu. Należy odróżnić pojęcie metod badawczych od innych terminów, a mianowicie metodologii oraz metodyki. Ostatni wiąże się z techniką pisania pracy naukowej2. Metodologia nauk jest nato- miast nauką o sposobach systematycznego poznawania rzeczywistości, świata przyrody i świata kultury ludzkiej3. Przedmiot tej nauki stanowią metody naukowe4. Poszukiwanie w prawie pracy innych metod niż ogólnie przyjęte w naukach prawnych byłoby, moim zdaniem, bezzasadne. Wprawdzie specyfika tej gałęzi prawa powinna usprawiedliwić stosowanie w niektórych przypadkach kontrowersyjnej5 metody aksjologicznej, jednakże inne metody wydają się tożsame z wykorzystywanymi w odmiennych dziedzinach prawa. Metodo- logiczna podstawa podziału badania prawa implikuje trzy fundamentalne płaszczyzny – logiczno-językową, socjologiczną i psychologiczną6, niemniej jednak nie oznacza ograniczenia liczby metod badawczych7. Wśród metod o podstawowym znaczeniu możemy zatem wyszczególnić następujące: komparatystyczną, logiczno-językową, historyczną, aksjologiczną, socjolo- giczną, psychologiczną, statystyczną, cybernetyczną i filologiczną (leksykal- ną). Wykorzystywanie metody prawnoporównawczej nie ogranicza się wyłącznie do analizy litery prawa obcego, ale polega ponadto na poznawaniu poglądów wyrażanych w zagranicznej doktrynie i orzecznictwie. Należy jednak pamię- 2 S. Kasprzak, Metody badawcze w prawie i prawie kanonicznym, Науковий Вісник 2011, nr 1, s. 313. 3 Z. Ziembiński, Teoria prawa, Warszawa–Poznań 1972, s. 16, podaję za: M. Możdżeń-Marcinkow- ski, Problemy metodologii badań dysfunkcji w administracji publicznej (w:) P.J. Suwaj, D.R. Ki- jowski (red.), Patologie w administracji publicznej, Warszawa 2009, s. 131. 4 S. Kasprzak, Metody..., s. 310. 5 S. Kasprzak, Metody..., s. 326. 6 A. Peczenik, Płaszczyzny badania prawa, PiP 1968, z. 2, s. 232. Niektórzy autorzy wymieniają także czwartą płaszczyznę badania prawa, a mianowicie płaszczyznę aksjologiczną. Zob. J. Wró- blewski, Prawo i płaszczyzny jego badania, PiP 1969, z. 6, s. 1001. 7 K. Opałek, Przedmiot prawoznawstwa a problem tzw. płaszczyzn prawa, PiP 1969, z. 6, s. 991. 22 Uwagi wprowadzające tać, że warunkiem koniecznym uznania określonego opracowania za pracę porównawczą jest skonfrontowanie dwu lub więcej systemów prawnych (albo ich fragmentów)8. Materiał badawczy stanowią należące do różnych systemów instytucje prawne w ujęciu funkcjonalnym, a więc rozpatrywane w nierozerwalnym związku z ich rzeczywistą funkcją w życiu społecznym9. Komparatystyka umożliwia porównanie badanych zagadnień w kształcie istniejącym w Polsce i innych państwach w celu dostrzeżenia podobieństw i różnic10. W szczególności te ostatnie pozwalają na wypełnienie luk poznaw- czych w obiektywnie istniejących stanach niewiedzy bądź ułatwiają krytyczne podejście do rodzimych rozwiązań prawnych. „Studia prawnoporównawcze (...) pozwalają na bardziej wszechstronne i pogłębione spojrzenie oraz na wnikliwszą i pełniejszą ocenę własnego prawa wewnętrznego”11. W doktrynie rozróżnia się makro- i mikrokomparatystykę. Potencjał studiów makrokomparatystycznych polega na porównywaniu całych systemów prawnych lub ich działów, z zastrzeżeniem, że porównania muszą mieć charakter „in toto”. Studia mikrokomparatystyczne charakteryzują się nato- miast porównywaniem instytucji prawnych rozumianych jako pewne roz- wiązania prawne określonych kwestii społecznych lub nawet porównywa- niem pojedynczych przepisów prawnych12. Ze względu na tematykę niniejszej monografii ograniczę się jedynie do mikrokomparatystyki. Uważam, że w dobie integracji europejskiej metoda komparatystyczna mogłaby służyć próbom przenoszenia wybranych polskich rozwiązań prawnych, które uważamy za skuteczne i sprawdzone, na szczebel unijny. 8 J. Jakubowski, Z problematyki metodologicznej badań prawno-porównawczych, PiP 1963, z. 7, s. 4. 9 S. Rozmaryn, Z teorii badań i prac prawno-porównawczych, PiP 1966, z. 3, s. 398–399. 10 S. Kasprzak, Metody..., s. 320. „Niekiedy stawia się problem, czy badania prawno-porównawcze powinny być nastawione na uchwycenie podobieństw między rozwiązaniami prawnymi w różnych krajach, czy też na uchwycenie różnic w tym zakresie zachodzących. Takie postawienie zagadnienia jest fałszywe, bo zamiast nieuprzedzonego badania, nie zakładającego rezultatów, wprowadza dążności do poszukiwania ilustracji do tezy założonej z góry”. J. Jakubowski, Z problematyki..., s. 5. 11 M. Rybicki, Badania prawnoporównawcze. Ich znaczenie dla rozwoju nauk prawnych i dla prak- tyki (w:) A. Łopatka (red.), Metody badania prawa. Materiały Sympozjum Warszawa 28–29 IV 1971 r., Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1973, s. 40. 12 J. Jakubowski, Z problematyki..., s. 6. 23 Uwagi wprowadzające Zaadaptowanie polskich rozwiązań w UE spowodowałoby brak konieczności, czasem zbyt pochopnego i nieprzemyślanego, uchwalania ustaw inkorporu- jących np. unijne dyrektywy13. Ponadto, wiązałoby się z koniecznością uchwalania prawa wyższej jakości. Warto jednocześnie zadać sobie pytanie, czy polska nauka prawa pracy zbudowała koncepcje, które mogłyby odegrać znaczącą rolę poza naszym systemem prawnym? Na zakończenie posiedzenia Komitetu Nauk Prawych PAN, które odbyło się 16 grudnia 2010 r. w War- szawie, A. Mączyński wyraził żal, iż Polska jest biernym uczestnikiem inte- gracji i nie stara się wpływać na rozwój prawa europejskiego14. W prawnoempirycznych badaniach kluczowe znaczenie odgrywa cel począt- kowy, a mianowicie wyjaśnienie treści samego prawa15. Doniosłą rolę należy przypisać w tym zakresie metodzie logiczno-językowej (egzegetyczno-do- gmatycznej, formalno-dogmatycznej), jako tej, która pozwala na szczegółowe wyjaśnienie (egzegezę) i interpretację treści pojęć użytych w normach prawnych oraz usunięcie rodzących się na tle tych norm wątpliwości. Obszar badawczy może stanowić prawo obowiązujące, a więc system norm prawnych czy też elementy tego systemu. Ponadto, dzięki tej metodzie można dogłębnie analizować procesy tworzenia, stosowania i wykładni prawa16. Logiczno-językowa analiza tekstów prawnych czerpie z dorobku językoznaw- stwa, logiki i metod rozumowań jurydycznych. Spośród najbardziej znanych sposobów ustalania znaczenia przepisów prawnych można wymienić nastę- pujące: wykładnię rozszerzającą lub zwężającą, wnioskowanie z podobieństwa lub z celu na środki, reguły typu norma późniejsza uchyla normę wcześniejszą lub norma szczególna uchyla normę ogólną17. 13 Jaskrawym przykładem wydaje się ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania (Dz. U. Nr 254, poz. 1700 z późn. zm.). 14 P. Kamela, Posiedzenie Komitetu Nauk Prawnych PAN (Warszawa, 16 XII 2010), PiP 2011, z. 6, 15 W. Sokolewicz, S. Zawadzki, Podejście empiryczne w badaniu prawa (w:) A. Łopatka (red.), Me- 16 J. Wróblewski, Metody logiczno-językowe w prawoznawstwie (w:) A. Łopatka (red.), Metody..., s. 122. tody..., s. 138. s. 51. 24 17 T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2003, s. 22. Uwagi wprowadzające Ulubione narzędzie metody logiczno-językowej stanowią – omawiane w dalszych częściach monografii w kontekście ciężaru dowodu – fikcje prawne18. Kodeks pracy dostarcza wielu ich przykładów: art. 231 § 4 k.p., art. 251 § 1 k.p., art. 42 § 3 k.p., art. 51 § 1 k.p., art. 55 § 3 k.p., art. 113 k.p. Prawidłowością rządzącą tymi wszystkimi przepisami jest to, że „w ich po- przedniku i następniku zawarte są zwroty, które po wyizolowaniu z całości przepisu pozostają ze sobą w logicznej sprzeczności”19. Rozwiązanie umowy o pracę (bez wypowiedzenia) z przyczyn określonych w art. 55 § 1 i 11 k.p. pociąga za sobą skutki, jakie przepisy prawa wiążą z rozwiązaniem umowy przez pracodawcę za wypowiedzeniem (art. 55 § 3 k.p.). W terminie dwóch miesięcy od przejścia zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę, pracownik może bez wypowiedzenia, za siedmiodniowym uprzedzeniem, rozwiązać stosunek pracy. Rozwiązanie stosunku pracy w tym trybie powo- duje dla pracownika skutki, jakie przepisy prawa pracy wiążą z rozwiązaniem stosunku pracy przez pracodawcę za wypowiedzeniem (art. 231 § 4 k.p.) itd. Sprzeczność jest pozorna. Fikcje nie zawierają bowiem sprzeczności i nie przeczą żadnym faktom ani związkom empirycznym. Stanowią specyficzne skróty języka ustawowego, które należy rozumieć na podstawie zawartych w ustawie reguł wnioskowania20. Metoda historyczna wymaga od autora spojrzenia na prawo jak na zjawisko społeczne o dynamicznym charakterze, mającym określone drogi rozwoju. Badacz powinien brać pod uwagę nie tylko zmiany w samym prawie, ale także spór o prawo, jego stosowanie i wykładnię. Refleksji towarzyszy szu- kanie powiązań z występującymi w historii określonymi zjawiskami społecz- nymi21. Jako przykłady podejścia historycznego można wymienić analizę nieobowiązującego już, a ważnego dla postępowania w sprawach z zakresu prawa pracy, przepisu art. 4771 § 1 i 11 k.p.c.22 Zgodnie z jego treścią, „Sąd 18 S. Ehrlich, O metodzie formalno-dogmatycznej, PiP 1955, z. 3, s. 377. 19 S. Frydman, E. Drapkin, Domniemania prawne, Wilno 1938, s. 48. 20 S. Frydman, E. Drapkin, Domniemania..., s. 49. 21 H. Olszewski, Podejście historyczne w prawoznawstwie (w:) A. Łopatka (red.), Metody..., s. 17. Do ustalenia faktów historycznych przydatna może okazać się także metoda filologiczna. Najogól- niej mówiąc, wiąże się ona z używaniem pojęć, które zatraciły swoje pierwotne znaczenie. Tytułem przykładu można wskazać znaczenie terminu zakład pracy – przed rokiem 1996 i po nim. 22 Przepisy zostały zniesione ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 172, poz. 1804). Na mocy tej ustawy 25 Uwagi wprowadzające wydając wyrok orzeka o roszczeniach, które wynikają z faktów przytoczonych przez pracownika także wówczas, gdy roszczenie nie było objęte żądaniem pracownika lub gdy było zgłoszone w rozmiarze mniejszym niż usprawiedli- wiony wynikiem postępowania. Przepisy o uzupełnieniu wyroku stosuje się odpowiednio” (art. 4771 § 1 k.p.c.). „Sąd wydając wyrok w sprawie o ustalenie istnienia stosunku pracy nie może oddalić powództwa tylko na tej podstawie, że powód nie udowodnił wszystkich faktów niezbędnych do takiego ustalenia; w takim wypadku sąd prowadzi postępowanie dowodowe z urzędu” (art. 4771 § 11 k.p.c.). Jeżeli na cytowane przepisy spojrzymy przez pryzmat ochronnej funkcji prawa pracy, dojdziemy do wniosku, że były one odzwierciedleniem jej idei. Niewątpliwie stanowiły także gwarancję realizacji zasady prawdy materialnej. Wykorzystując podejście historyczne i śledząc kolejne zmiany w prawie, należy zauważyć, iż w dniu 3 maja 2012 r. weszła w życie obszerna nowelizacja23 kodeksu postępowania cywilnego, która zmieniła brzmienie art. 212 k.p.c. w sposób wzmacniający24 realizowanie zasady prawdy mate- rialnej w procesie cywilnym25. W świetle tej nowelizacji, teza dotycząca po- art. 477 k.p.c. otrzymał następujące brzmienie: „W postępowaniu wszczętym z powództwa pra- cownika wezwania do udziału w sprawie, o którym mowa w art. 194 § 1 i § 3, sąd może dokonać również z urzędu. Przewodniczący poucza pracownika o roszczeniach wynikających z przytoczo- nych przez niego faktów”. Artykuł 4771 k.p.c. otrzymał brzmienie: „Jeżeli pracownik dokonał wyboru jednego z przysługujących mu alternatywnie roszczeń, a zgłoszone roszczenie okaże się nieuzasadnione, sąd może z urzędu uwzględnić inne roszczenie alternatywne”. Przepisy obowią- zują w takim kształcie do dziś. 23 Ustawa z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz. 1381). 24 Moim zdaniem, zasada prawdy materialnej nie została nigdy wyeliminowana z procesu cywilnego, mieliśmy do czynienia jedynie z wprowadzaniem przez ustawodawcę kolejnych jej ograniczeń (od 1996 r.). 25 Aktualnie ustawodawca nadał art. 212 k.p.c. następujące brzmienie: „§ 1. Sąd na rozprawie przez zadawanie pytań stronom dąży do tego, aby strony przytoczyły lub uzupełniły twierdzenia lub dowody na ich poparcie oraz udzieliły wyjaśnień koniecznych dla zgodnego z prawdą ustalenia podstawy faktycznej dochodzonych przez nie praw lub roszczeń. W ten sam sposób sąd dąży do wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, które są sporne. § 2. W razie uzasadnionej potrzeby przewodniczący może udzielić stronom niezbędnych pouczeń, a stosownie do okoliczności zwraca uwagę na celowość ustanowienia pełnomocnika procesowego”. Przed 3 maja 2012 r. przepis ten miał treść: „Przewodniczący, jeżeli to możliwe, jeszcze przed wszczęciem postępowania dowodowego powinien przez zadawanie pytań stronom ustalić, jakie z istotnych okoliczności sprawy są między nimi sporne, i dążyć do ich wyjaśnienia. W razie uzasadnionej potrzeby może udzielić stronom niezbędnych pouczeń, a stosownie do okoliczności zwraca im uwagę na celowość ustanowienia pełnomocnika procesowego. W sprawach o alimenty i o naprawienie szkody wy- rządzonej czynem niedozwolonym przewodniczący poucza powoda występującego w sprawie 26 Uwagi wprowadzające wrotu do rozwiązań zawartych w art. 4771 § 1 i 11 k.p.c. wydaje się tym bar- dziej uprawniona. Innym przykładem wykorzystania metody historycznej jest analiza art. 8 ust. 1 nieobowiązującej ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (tekst jedn.: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 z późn. zm.), który stanowił: „Świadczenia określone w ustawie nie przysługują pracownikowi, gdy wyłączną przyczyną wypadku przy pracy było udowodnione przez zakład pracy naruszenie przez pracow- nika przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia, spowodowane przez niego umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa”. Stosownie zaś do art. 21 ust. 1 obecnie obowiązującej ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubez- pieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1242 z późn. zm.): „Świadczenia z ubezpie- czenia wypadkowego nie przysługują ubezpieczonemu, gdy wyłączną przy- czyną wypadków, o których mowa w art. 3, było udowodnione naruszenie przez ubezpieczonego przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia, spowodowane przez niego umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa”. Jak słusznie wskazuje W. Witoszko, ustawodawca w aktualnie obowiązującym przepisie – w przeciwieństwie do regulacji z 1975 r. – nie określa podmiotu obarczonego ciężarem dowodu. Wprawdzie obecny stan prawny związany jest z tym, że ustawa wypadkowa dotyczy ubezpieczonych, a nie pracowni- ków, a także z tym, że pracodawca nie pokrywa świadczeń w niej przewidzia- nych26, jednak brak wskazania podmiotu zobowiązanego do udowodnienia określonych w niej okoliczności rodzi szereg wątpliwości interpretacyjnych. Powrócę do tego zagadnienia w rozdziale trzecim. Retrospekcja przynosi satysfakcjonujący rezultat w badaniach nad wpływem dowodu prima facie na rozkład ciężaru dowodu na przykładzie procesów mankowych. Analiza historyczna – przeprowadzona w dalszej części mono- grafii – umożliwia odpowiedź na pytanie o dopuszczalność stosowania do- wodu „na pierwsze wejrzenie” w realiach współczesnych. bez adwokata lub radcy prawnego o roszczeniach wynikających z przytoczonych przez niego fa- któw”. 26 W. Witoszko, Jednorazowe odszkodowanie z ubezpieczenia wypadkowego, LEX/el. 2010. 27 Uwagi wprowadzające Metoda socjologiczna sprowadza się do badania ludzkich zachowań uregu- lowanych określonymi normami prawnymi, rozpatrywanych z punktu wi- dzenia: 1) społecznego uwarunkowania tych norm, a więc uwarunkowania ekono- micznego, kulturowego i politycznego poprzez analizę czynników wpływających na określoną treść norm obowiązujących w danym czasie i miejscu, 2) faktycznego funkcjonowania tych norm, stopnia zgodności postępowania adresatów norm z wzorami postępowania zawartymi w normach i związanego z tym stopnia akceptacji norm oraz postaw wobec promul- gowanego prawa i instytucji prawnych, 3) społecznych konsekwencji wydawanych norm, a więc społecznych przeobrażeń pod wpływem działania norm i instytucji prawnych27. Zdaniem M. Boruckiej-Arctowej, prawo pracy stanowi sferę uregulowania prawnego szczególnie nadającą się do badań z wykorzystaniem metod sto- sowanych w socjologii28. Obserwacja życia społecznego może mieć charakter bezpośredni i pośredni. Badania pośrednie polegają na systematycznym gromadzeniu lub wykorzystaniu zgromadzonych informacji i materiałów przedstawiających zachodzące procesy bez bezpośredniego stykania się z osobami uczestniczącymi w tych procesach29. Przeanalizujmy zatem przykład zastosowania podejścia socjologicznego o charakterze pośrednim. W rozdziale czwartym książki zostanie omówiona konieczność udowodnienia przez pracownika, że był ofiarą mobbingu. Należy wskazać w tym miejscu, że stanowi to prawdopodobną przyczynę małej liczby sporów sądowych z tego tytułu30. Sytuacja pracownika, który stał się ofiarą mobbingu, zarówno ze strony pracodawcy, jak i ze strony innego pracownika, jest w zakresie udowodnienia mobbingu niezwykle trudna31. Autorzy przytaczają następu- 27 M. Borucka-Arctowa, Podejście socjologiczne (w:) A. Łopatka (red.), Metody..., s. 76–77. 28 M. Borucka-Arctowa, Podejście socjologiczne (w:) A. Łopatka (red.), Metody..., s. 81–82. 29 M. Borucka-Arctowa, Podejście socjologiczne (w:) A. Łopatka (red.), Metody..., s. 85. 30 M.T. Romer, M. Najda, Mobbing w ujęciu psychologiczno-prawnym, Warszawa 2010, s. 242. Inni autorzy wskazują jednak na coraz większą liczbę spraw «mobbingowych», wpływających do sądów pracy. O tym: R. Poździk, Odszkodowanie, zadośćuczynienie za mobbing w miejscu pracy, Przegląd Sądowy 2004, nr 5, s. 126–127. 31 M.T. Romer, M. Najda, Mobbing..., s. 259; G. Jędrejek, Postępowanie dowodowe w sprawie mob- bingowej, MPP 2008, nr 12, s. 626. 28 Uwagi wprowadzające jące dane statystyczne: w 2005 r. pracownice wytoczyły powództwa o mob- bing w 95 sprawach, pracownicy w 101 sprawach. Żadna ze spraw nie zakoń- czyła się ugodą, natomiast powództwa uwzględniono jedynie w trzech sprawach. W 2006 r. pracownice wytoczyły 229 powództw o mobbing, mężczyźni – 205. W jednej ze spraw zawarto ugodę, uwzględniono 10 po- wództw, oddalono powództwa w 81 sprawach. Kolejne sprawy załatwione zostały w inny sposób: odroczono, zwrócono, przekazano do innej jednostki. W 2007 r. kobiety wniosły 376 pozwów, natomiast mężczyźni – 304. Powódz- two oddalono w 141 sprawach, w 35 – uwzględniono w całości lub w części. Ugoda została zawarta w 18 sprawach, pozostałe sprawy załatwiono w inny sposób. W 2008 r. pracownice wniosły ogółem 428 spraw, zaś pracownicy – 270. W przypadku kobiet uwzględniono powództwa w 32 sprawach, nato- miast w odniesieniu do mężczyzn – 11. W 2009 r. wniesiono 168 spraw o mobbing, z czego zakończono 83 sprawy. W całości uwzględniono powódz- twa w pięciu sprawach, w trzech sprawach została zawarta ugoda32. Z przedstawionych badań wynika, że zachowanie obywateli wobec prawa polega w tym przypadku na zaniechaniu wytaczania powództw w sprawach mobbingowych. Świadczy o tym niewielka liczba postępowań w stosunku do skali występowania tego patologicznego zjawiska. Ponadto, znikoma liczba spraw zakończonych sukcesem po stronie pracownika zniechęca do wstępowania na drogę sądową. Egzemplifikację należy uzupełnić, eksponując rolę pozostałych metod bada- nia prawa. Przytoczone powyżej zestawienie liczbowe dotyczące spraw mobbingowych odzwierciedla statystyki sądowe, a więc stanowi przykład wykorzystania metody statystycznej w badaniu prawa pracy. Badanie prawa w kategoriach aksjologicznych (od gr. aksios – cenny) jest konsekwencją pojmowania prawa jako zespołu norm postępowania w sto- sunkach między ludźmi, zbudowanego na gruncie pewnych wartości w celu ich urzeczywistnienia i obrony33. Prawo stanowione jest nie tylko nosicielem określonych wartości, ale także ich gwarantem. Badacz powinien odnosić się do nich w interpretacji i wykładni prawa34. W dalszej części pracy zostanie 32 M.T. Romer, M. Najda, Mobbing..., s. 215–216. 33 T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp..., s. 20. 34 S. Kasprzak, Metody..., s. 326. 29 Uwagi wprowadzające dokonana interpretacja sformułowania „w miarę możliwości” w sferze prawa pracy, które stanowi doskonały przykład wykorzystania metody aksjologicz- nej. W celu uzyskania pełniejszego obrazu metod badawczych nie można pomi- nąć metody psychologicznej. Polega ona na stosowaniu technik, pojęć oraz koncepcji teoretycznych charakterystycznych dla współczesnej psychologii. Podejście psychologiczne odpowiada potrzebom ustalenia poziomu świado- mości prawnej obywateli35. Uważam, że trafnym przykładem jest badanie świadomości społecznej odnośnie do istnienia przepisów antydyskrymina- cyjnych, a co za tym idzie, ułatwień dowodowych z tych przepisów wynika- jących. Należy wyrazić ubolewanie, że w Polsce świadomość ta jest wciąż zbyt niska. Istnieje ponadto metoda cybernetyczna, która, moim zdaniem, powinna być szerzej omawiana w literaturze. Pozwala ona wykorzystać w bardzo szerokim zakresie wszelkie programy komputerowe (np. popularne już LEX, Hein-OnLine, Springer i inne) dla usprawnienia badań prowadzonych przez naukowców36. Należy także wymienić metody myśleniowe: indukcyjną – od szczegółu do ogółu, oraz dedukcyjną – od ogółu do szczegółu37. Postawienie problemu naukowego w postaci znalezienia luk w istniejącej wiedzy to początek pracy każdego badacza38. Stworzenie prawidłowego warsztatu naukowego powinno wiązać się z dokonaniem świadomego wy- boru metod badawczych. Niejednokrotnie wieloaspektowość problematyki badawczej bądź jej interdyscyplinarny charakter wymagać będą połączenia kilku klasycznych metod badawczych, bez absolutyzowania którejkolwiek z nich. 35 S. Kasprzak, Metody..., s. 324–325. Więcej zob. M. Borucka-Arctowa, Podejście psychologiczne (w:) A. Łopatka (red.), Metody..., s. 92–107. 36 Więcej: F. Studnicki, Ujęcie cybernetyczne w dziedzinie prawa (w:) A. Łopatka (red.), Metody..., s. 162–180; J. Wróblewski, Informatyka prawnicza – możliwości zastosowania cybernetyki, PiP 1971, z. 3–4, s. 639–655. 37 S. Kasprzak, Metody..., s. 328. 38 R. Michałek, Oceniać naukę i jej twórców według właściwych kryteriów, Nauka 2009, nr 3, s. 173. 30 Uwagi wprowadzające Wielopłaszczyznowe podejście, przenikanie i uzupełnianie się poszczegól- nych metod w badaniach nad konkretnym zjawiskiem prawnym pozwala w sposób wnikliwy przeanalizować wybrany temat, np. połączenie metody logiczno-językowej, prawnoporównawczej i historycznej w badanych przeze mnie domniemaniach prawnych czy metody aksjologicznej i historycznej przy omawianiu dowodu prima facie. Wskazuje się w literaturze, że w dzie- dzinie badań prawnoporównawczych coraz większe uznanie zyskuje podej- ście socjologiczne39. Jeśli zaś chodzi o metodę historyczną, autorzy podkre- ślają, że najwyżej należy oceniać przydatność takich badań, które łączą per- spektywę historyczną z innymi perspektywami: systemową, komparatystycz- ną oraz teoretyczną. Nie ma bowiem metody historycznej samej w sobie, wyizolowanej od innych metod i technik badawczych. Historyk prawa od- rzucający elementy spojrzenia formalno-dogmatycznego nie jest w stanie właściwie pokazać treści normy prawnej40. Książka stanowi uzupełnioną wersję rozprawy doktorskiej, obronionej 16 czerwca 2015 r. na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódz- kiego. W sposób szczególny chciałabym w tym miejscu podziękować mojemu Promotorowi – Panu Profesorowi Zbigniewowi Góralowi – za udzielone wsparcie i wieloletnią opiekę naukową. Wyrazy wdzięczności kieruję również do Recenzentów rozprawy – Pani Profesor Teresy Wyki oraz Pana Profesora Krzysztofa Wojciecha Barana, których uwagi wpłynęły na kształt opracowa- nia. Wyniki badań zamieszczone w książce pochodzą ze środków Narodowego Centrum Nauki nr DEC-2012/05/N/HS5/01589. przyznanych na podstawie decyzji 39 M. Borucka-Arctowa, Podejście... (w:) A. Łopatka (red.), Metody..., s. 82. 40 H. Olszewski, Podejście... (w:) A. Łopatka (red.), Metody..., s. 26. 31 Rozdział 1 Ogólna charakterystyka ciężaru dowodu i pojęć z nim związanych 1. Istota ciężaru dowodu W doktrynie zdefiniowano ciężar dowodu jako „prawną konieczność przedsiębrania przez stronę wszelkich czynności, dopuszczalnych przez ustawę procesową, a zmierzających do przekonania sądu o prawdziwości określonych twierdzeń o tych faktach, które są istotne w sprawie cywilnej i wymagają dowodu”41. Wypada podkreślić, że wyróżnia się podmiotową i przedmiotową stronę ciężaru dowodu. Pierwsza odpowiada na pytanie, którą stronę obciąża po- winność dowodzenia, druga zaś – co ma zostać udowodnione w trakcie postępowania42. Trzeba także zastanowić się, jakie środki dowodowe mogą zostać wykorzystane w postępowaniu dowodowym przed sądem pracy. Szczególną uwagę należy zwrócić na odformalizowanie tego postępowania. Zgodnie z art. 473 § 1 k.p.c., w sprawach przewidzianych w dziale kodeksu postępowania cywilnego dotyczącym postępowań w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych nie stosuje się przepisów ogranicza- jących dopuszczalność dowodu ze świadków i z przesłuchania stron. Zasto- sowania nie znajdzie zatem art. 246 k.p.c., który stanowi, że jeżeli ustawa 41 A. Stefaniak, Onus probandi w procesie cywilnym, Lublin 1973, s. 15. J. Jaśkiewicz wskazuje na trzy grupy faktów podlegających dowodzeniu w procesie: 1) fakty sporne między stronami, 2) fakty budzące wątpliwości sądu oraz 3) fakty, za pomocą których można obalić domniemania prawne. J. Jaśkiewicz, Poznanie faktów w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2013, s. 158. 42 K. Piasecki, Postępowanie sporne rozpoznawcze w sprawach cywilnych, Warszawa 2010, s. 260; T. Zembrzuski (w:) Ł. Błaszczak, K. Markiewicz, E. Rudkowska-Ząbczyk (red.), Dowody..., s. 265. 33 Rozdział 1. Ogólna charakterystyka ciężaru dowodu i pojęć z nim związanych lub umowa stron wymaga dla czynności prawnej zachowania formy pisemnej, dowód ze świadków lub z przesłuchania stron w sprawie między uczestnika- mi tej czynności na fakt jej dokonania jest dopuszczalny w wypadku, gdy dokument obejmujący czynność został zagubiony, zniszczony lub zabrany przez osobę trzecią, a jeżeli forma pisemna była zastrzeżona tylko dla celów dowodowych, także w wypadkach określonych w kodeksie cywilnym. Po- nadto, nie stosuje się art. 247 k.p.c., zgodnie z którym dowód ze świadków lub z przesłuchania stron przeciwko osnowie lub ponad osnowę dokumentu obejmującego czynność prawną może być dopuszczony między uczestnikami tej czynności tylko w wypadkach, gdy nie doprowadzi to do obejścia przepi- sów o formie zastrzeżonej pod rygorem nieważności i gdy ze względu na szczególne okoliczności sprawy sąd uzna to za konieczne. Trzeba jednak podkreślić, że stosownie do art. 4777 k.p.c., przepisów art. 473 nie stosuje się w sprawach, w których pracownik jest stroną pozwaną43. W świetle po- wyższych przepisów i orzecznictwa sądowego przyjmuje się zatem, że „dowód z zeznań świadków jest dopuszczalny co do wszystkich faktów spornych lub niemożliwych do udowodnienia za pomocą dowodu z dokumentu, a nawet ponad i przeciwko osnowie dokumentu”44. Podobnie należy traktować dowód z przesłuchania stron i inne środki dowodowe wymienione w kodeksie po- stępowania cywilnego. 1.1. Ciężar dowodu w znaczeniu materialnym i formalnym Kluczową rolę odgrywa rozróżnienie pomiędzy ciężarem dowodu w znacze- niu materialnym (obiektywnym), czyli art. 6 k.c.45, a ciężarem dowodu 43 Trafne są uwagi zaprezentowane przez K.W. Barana, mające na celu krytykę «jednokierunkowo- ści» postępowania dowodowego, tzn. wyłączenia stosowania art. 473 k.p.c. w sytuacji, gdy pra- cownik jest stroną pozwaną. Zdaniem K.W. Barana i J. Bogacza (K.W. Baran powołuje publikację we współautorstwie: Refleksje na temat reformy systemu likwidowania indywidualnych sporów pracy (w:) Polskie prawo pracy w procesie przemian, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagielloń- skiego 1991, nr 138, s. 100), z uprawnień wynikających z art. 473 k.p.c. pracownik powinien korzystać nie tylko jako strona czynna w procesie, ale w ogóle jako strona stosunku pracy. Słusznie autorzy postulują wykreślenie art. 473 k.p.c. z treści art. 4777 tego aktu. K.W. Baran, Sądowy wymiar sprawiedliwości w sprawach z zakresu prawa pracy, Warszawa 1996, s. 236–237. 44 Wyrok SA w Łodzi z dnia 22 października 2013 r., III AUa 1708/12, LEX nr 1400333. 45 Historycznie, ustawodawca trzykrotnie umiejscawiał regułę ogólną dotyczącą ciężaru dowodu w przepisach prawa materialnego: w art. 7 dekretu z dnia 12 listopada 1946 r. – Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz. U. Nr 67, poz. 369), w art. 4 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. – przepisy 34 1. Istota ciężaru dowodu w znaczeniu formalnym (subiektywnym)46, którego rdzeń stanowią art. 3 i 232 k.p.c., obligujące strony do przedstawienia środków dowodowych47. W świetle art. 6 k.c., ciężar udowodnienia spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutek prawny (odpowiada to rzymskiej paremii: ei incumbit probatio qui dicit, non ei qui negat)48. W konsekwencji, w postępowaniu cywilnym strona dochodząca roszczenia powołuje dla jego uzasadnienia okoliczności faktyczne, które powinna udowodnić. Strona przeciwna, za- ogólne prawa cywilnego (Dz. U. Nr 34, poz. 311) oraz w art. 6 k.c. Patrz bliżej: H. Dolecki, Ciężar dowodu a obowiązek przedstawiania dowodów w procesie cywilnym (art. 6 k.c. a art. 3 § 1 i 232 k.p.c.), PiP 1988, z. 3, s. 93–94. Jakkolwiek, istnieje spór co do tego, czy norma art. 6 k.c. jest normą o charakterze procesowym, czy materialnym. Niektórzy autorzy są zdania, że samo zlo- kalizowanie tegoż przepisu wśród norm prawa cywilnego nie przesądza o jego charakterze. De- cydujące znaczenie ma tu bowiem treść przepisu, to, w jakiej sferze prawa (materialnego czy procesowego) wywołuje skutki prawne, a nie jego systematyka. Zob. A.G. Harla, Ciężar dowodu a podstawy rewizyjne w postępowaniu cywilnym, PiP 1990, z. 8, s. 77. Autor postuluje przeniesienie art. 6 k.c., jako przepisu procesowego, do działu o dowodach kodeksu postępowania cywilnego. K. Piasecki zaproponował natomiast, by wzbogacić art. 227 k.p.c. o normę nawiązującą do obowiązków wynikających z ciężaru dowodu, o następującej treści: „Przytoczenie dowodów obciąża stronę, która przedstawiła twierdzenia faktyczne dla uzasadnienia swoich żądań”. Zob. K. Piasecki, Prawda w procesie cywilnym, Nowe Prawo 1989, nr 2–3, s. 29. Ostatecznie oczywiste jest, że procesowym odpowiednikiem art. 6 k.c. jest art. 232 in principio k.p.c., który stanowi, że „Strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywo- dzą skutki prawne”. Zob. J. Lapierre, Prawo sądu do instruowania procesu z urzędu według ko- deksu postępowania cywilnego na tle prawnoporównawczym (w:) A. Marciniak (red.), Księga pamiątkowa ku czci Witolda Broniewicza. Symbolae Vitoldo Broniewicz dedicatae, Łódź 1998, s. 201. 46 Według Z.R. Kmiecika, w doktrynie prawa karnego i postępowania karnego określenia te oznaczają dwa odmienne pojęcia. Natomiast w nauce postępowania cywilnego są to dwa aspekty tego samego pojęcia. Zob. Z.R. Kmiecik, Inicjatywa dowodowa w postępowaniu admini- stracyjnym, Prok. i Pr. 2008, nr 6, s. 93–94. S. Waltoś z kolei, obok ciężaru dowodu w znaczeniu formalnym i materialnym, wyróżnił dodatkowo ciężar dowodu w znaczeniu prakseologicznym (ogólnym). Tak rozumiany onus probandi obciąża każdego, kto wysuwa twierdzenie, nawet jeśli broni się przed zarzutami, które powinny być udowodnione przez atakującego. W konsekwencji każdy powinien dążyć do udowodnienia wysuwanego twierdzenia, w przeciwnym bowiem razie dojdzie do jego osłabienia bądź wzmocnienia twierdzenia wysuwanego przez przeciwnika pro- cesowego. Zob. S. Waltoś, Naczelne zasady procesu karnego, Warszawa 1999, s. 58–59. 47 H. Dolecki, Ciężar dowodu w polskim procesie cywilnym, Warszawa 1998, s. 65. 48 Według W. Broniewicza, ciężar udowodnienia, zwany inaczej ciężarem dowodu, stanowi zapo- życzenie z terminologii francuskiej (fardeau albo charge de la preuve), niemieckiej (Beweislast), hiszpańskiej (carga de la prueba), włoskiej (onere della prova) czy angielskiej (burden of proof) i odbiega od ustawowego określenia z art. 6 k.c. dotyczącego udowodnienia faktu, łacińskiego onus probandi, a także od rosyjskiego briemja dokazywanija. W. Broniewicz, Postępowanie cy- wilne w zarysie, Warszawa 2008, s. 220–221. 35 Rozdział 1. Ogólna charakterystyka ciężaru dowodu i pojęć z nim związanych przeczająca istnieniu dochodzonego prawa, powinna wykazać fakty, które powołuje w celu uzasadnienia podnoszonych przez siebie zarzutów49. Ciężar dowodu w znaczeniu materialnym wiąże się z oceną prawną negatywnego wyniku postępowania dowodowego. Dotyczy więc odpowiedzi na pytanie, jaki wpływ na wynik procesu ma nieudowodnienie twierdzeń, z których strony wywodzą skutki prawne. W omawianym znaczeniu ciężar dowodu dotyczy dowodu pojmowanego jako czynność uzasadniania zdań. Jest to reguła wskazująca stronę, która ma ponieść negatywne skutki nieudowod- nienia określonych twierdzeń. Na tym polega fundamentalna funkcja reguły ciężaru dowodu, pozwalająca rozstrzygnąć sprawę merytorycznie – także wtedy, gdy sąd nie zdołał w ogóle wyjaśnić stanu faktycznego sprawy50. Tym samym, ciężar dowodu wchodzi w rachubę dopiero wówczas, gdy pewne twierdzenia okażą się nieudowodnione, a nie już wtedy, gdy strona nie przedstawi środków dowodowych. Należy bowiem pamiętać, że sąd może z urzędu poszukiwać środków dowodowych (art. 232 k.p.c.). W praktyce zatem, dla ciężaru dowodu obojętny jest fakt, kto przedstawia środki dowo- dowe, gdyż środki dowodowe przedstawione niezgodnie z rozkładem ciężaru dowodu nie tracą mocy dowodowej. Okazuje się bowiem, że podstawowe znaczenie ma to, czy twierdzenia, z których strona wywodzi skutki prawne, sąd uznał ostatecznie za udowodnione, czy też nie51. Obciążenie strony ne- gatywnymi konsekwencjami w postaci nieudowodnienia twierdzenia, a w rezultacie ewentualnej porażki procesowej, wiąże się ściśle z formalnymi regułami rozkładu ciężaru dowodu. Gdy prawdziwość zdań o istnieniu lub nieistnieniu faktów nie znalazła potwierdzenia w stanie faktycznym sprawy, powództwo podlega oddaleniu. Jeśli pozwany nie wywiązał się ze spoczywa- 49 E. Marszałkowska-Krześ, Ł. Błaszczak, I. Gil, E. Rudkowska-Ząbczyk, Postępowanie cywilne, Warszawa 2008, s. 170. 50 H. Dolecki, Postępowanie cywilne: zarys wykładu, Warszawa 2007, s. 184. 51 L. Morawski, Ciężar dowodu – niektóre problemy dowodowe, Studia Cywilistyczne 1982, nr 32, s. 191–192. Autor kwestionuje jednocześnie zasadność poglądu, według którego środki dowodowe na poparcie określonych zdań o faktach sprawy powinna przedstawić ta strona, która ponosi „ryzyko” ich nieudowodnienia. Stanowisko to znane jest pod postacią tezy, że ciężar dowodu w znaczeniu formalnym wiąże tę stronę, na której spoczywa ciężar dowodu w sensie obiektywnym. L. Morawski dochodzi ostatecznie do wniosku, że art. 6 k.c. określa wyłącznie ciężar dowodu w znaczeniu materialnym i nie wiąże się z powinnością przedstawienia przez strony środków dowodowych. Pogląd cytowanego autora popiera H. Dolecki, który uważa za zasadne przyjęcie za punkt wyjścia materialnoprawnego charakteru art. 6 k.c. Zob. H. Dolecki, Ciężar dowodu w polskim..., s. 60–61; L. Morawski, Ciężar dowodu – niektóre..., s. 195. 36 1. Istota ciężaru dowodu jącego na nim ciężaru dowodu w znaczeniu subiektywnym, zarzuty, które podnosi, nie będą wzięte pod uwagę, natomiast rozstrzygnięcie zapadnie zgodnie z żądaniem powoda52. Ciężar dowodu w znaczeniu formalnym od- nosi się do dowodu rozumianego jako czynność przedstawienia bądź wskazywania środków dowodowych, mających stanowić potwierdzenie tezy dowodu. Ciężar dowodu w znaczeniu subiektywnym wiąże się z czynnościa- mi dowodowymi stron i pokazuje, kto, powód czy pozwany, powinien za- prezentować środki dowodowe celem wykazania prawdziwości twierdzeń o faktach, z których wywodzą skutki prawne53. Zbigniew Resich porównuje ciężar dowodu przy zbieraniu materiału procesowego do busoli, która z jednej strony wskazuje stronom właściwy kierunek ich aktywności na płaszczyźnie dostarczania sądowi środków dowodowych, z drugiej zaś – wskazuje przewodniczącemu, w jakim kierunku ma działać, by zmobilizować strony do aktywności54. 1.2. Funkcje ciężaru dowodu Onus probandi, a właściwie reguła jego rozkładu, ma ważkie znaczenie dla wzmagania inicjatywy dowodowej stron oraz uporządkowania zbierania dowodów w procesie, przez co wpływa na realizację zasady prawdy material- nej55. Zadaniem ciężaru dowodu jest ułatwienie ustalenia odpowiadającego rzeczywistości stanu faktycznego sprawy poprzez stosowną organizację działań stron. Należy przy tym mieć na uwadze, że w istocie skuteczne funkcjonowanie tej instytucji prawnej nie wyklucza pomocy sądu w przy- padkach, które tego wymagają. 52 E. Marszałkowska-Krześ, Ł. Błaszczak, I. Gil, E. Rudkowska-Ząbczyk, Postępowanie..., s. 171. 53 H. Dolecki, Postępowanie..., s. 184. Patrz też: D. Duda, Ciężar dowodu przed sądem pracy, M. Praw. 2001, nr 1, s. 14. Rozwiązanie podobne do polskiego mają także Stany Zjednoczone, gdzie z problematyką ciężaru dowodu (burden of proof, zwanego także burden of producing evidence) wiążą się dwie kwestie. Po pierwsze, rozkład ciężaru udowodnienia (allocation) – kto, powód czy pozwany, jest obarczony ciężarem polegającym na udowodnieniu określonego faktu lub okoliczności. Po drugie, który z uczestników postępowania lub stron procesowych ponosi nie- korzystne skutki nieudowodnienia. Zob. R. Tokarczyk, Prawo amerykańskie, Kraków 2006, s. 316. 54 Z. Resich, Poznanie prawdy w procesie cywilnym, Warszawa 1958, s. 77–78. 55 Aczkolwiek niektórzy autorzy upatrują w regule rozkładu ciężaru dowodu pewnego ograniczenia zasady swobodnej oceny dowodów, a więc – jak się wydaje – również sui generis ograniczenia zasady prawdy materialnej (obiektywnej), por. Z. Resich, Poznanie..., s. 93. 37
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ciężar dowodu w prawie pracy. Studium na tle prawnoporównawczym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: