Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00040 009066 17294245 na godz. na dobę w sumie
Colloquia opatowskie z przełomu XII i XIII wieku - ebook/pdf
Colloquia opatowskie z przełomu XII i XIII wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 100
Wydawca: Armoryka Język publikacji: polski
ISBN: 9788380642157 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Treść: WPROWADZENIE. 2. DOKUMENT W HISTORII I ARCHIWISTYCE. 3. ZJAZDY, WIECE, COLLOQUIA. I. Dokument opatowski datowany 12 kwietnia 1189 rok. I.1. Treść dokumentu z 1189 roku. I.2. Przekład dokumentu z 1189 roku. I.3. Podobizna dokumentu z 1189 roku. I.4. Lista świadków dokumentu z 1189 roku. II. Dokument opatowski datowany na 1206 rok. II.1. Treść dokumentu datowanego na 1206 rok. II.2. Przekład dokumentu datowanego na 1206 rok. II.3. Podobizna dokumentu datowanego na 1206 rok. II.4. Lista świadków dokumentu datowanego na 1206 rok.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

AArturrtur L Lisis CC o l l o q u i a o l l o q u i a opatowskie opatowskie z p r z e ł o m u z p r z e ł o m u X I I i X I I I w i e k u X I I i X I I I w i e k u ijkl A r m o r y k a A r m o r y k a Artur Lis Colloquia opatowskie z przełomu XII i XIII wieku Artur Lis Colloquia opatowskie z przełomu XII i XIII wieku Armoryka Sandomierz 2017 Tekst: Artur Lis Projekt okładki: Juliusz Susak Recenzenci: prof. dr hab. Czesław Deptuła dr hab. Barbara Lubas Copyright © 2017 by Artur Lis   Wydawnictwo „Armoryka” Wydawnictwo ARMORYKA ul. Krucza 16 27­600 Sandomierz http://www.armoryka.pl/ ISBN 978­83­8064­215­7 1. WPROWADZENIE Przez dokument rozumie się pisemne oświadczenie o treści prawnej, wyrażające jakąś czynność prawną, sporzą- dzoną w wymaganej formie. Dokumenty średniowieczne (dy- plomy) spisywano w języku łacińskim na pergaminie (tj. spe- cjalnie wyprawionej skórze)1. Początki dokumentu na zie- miach polskich giną w mrokach przeszłości2. Po uformowaniu się państwa i przyjęciu chrześcijaństwa nastąpiło stopniowe przejmowanie różnych elementów kultury. Początki dokumen- tu w Polsce są przedmiotem naukowej dyskusji już od końca XIX wieku. Wśród polemik i dyskusji możemy wyróżnić zwo- lenników poglądu o bardzo wczesnym datowaniu początków polskiego dokumentu i rozwoju zorganizowanych kancelarii oraz drugi z nurtów zakładający, że recepcja ta była późna. Do zwolenników pierwszego z wymienionych można zaliczyć Stanisława Krzyżanowskiego3, Franciszka Piekosińskiego4, jak 1 S. Płaza, Historia prawa w Polsce na tle porównawczym, cz. I: X-XVIII w., Kraków 2002, s. 93. Ostatnio zob. Dyplomatyka staropol- ska, red. T, Jurek, Warszawa 2015, s. 17-144. 2 J. Dobosz, Dokument na ziemiach polskich w wiekach średnich, [w:] Ars scribendi. O sztuce pisania w średniowiecznej Polsce. Katalog wystawy, Gniezno 2008, s. 27-36. 5 również Karol Maleczyński5. Z kolei do drugiego „powściągli- wego” nurtu możemy zaliczyć Wojciecha Kętrzyńskiego6, jego syna Stanisława Kętrzyńskiego7, Władysława Semkowicza8. Nie zabrakło także badaczy uznających częściową rację obu stron - wyważając początki dokumentu Polskiego między wy- żej wymienionymi skrajnymi hipotezami. Z pośród zwolenni- ków „środkowego” rozwiązania można wymienić Marię Bie- lińską9 oraz nestora badań nad naukami pomocniczymi historii - Józefa Szymańskiego10. Z dużym uznaniem należy przyjąć podsumowanie stanu badań w pracy pt. „Dyplomatyka staro- polska” pod redakcją Tomasza Jurka11. 3 S. Krzyżanowski, Początki dyplomatyki polskiej, „Kwartalnik Histo- ryczny” 6(1892), s. 781-820. 4 F. Piekosiński, Najdawniejszy dokument polski, „Wiadomości Numi- zmatyczno-Archeologiczne” 13(1902), kol. 493-502. 5 K. Maleczyński , Studia nad dokumentem polskim, Wrocław 1971; tenże, Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich, Wrocław 1951. 6 W. Kętrzyński , Studia nad dokumentami XII-ego wieku, „Rozprawy (Polskiej) Akademii Umiejętności, Wydział Historyczno-Filozoficzny” 26(1892), s. 201-320. 7 S. Kętrzyński, Zarys nauki o dokumencie polskim wieków średnich, wyd. 2, Poznań 2008. 8 W. Semkowicz, Uwagi o początkach dokumentu polskiego, „Kwartal- nik Historyczny” 49(1935), s. 1-55. 9 M. Bielińska, Kancelaria i dokumenty wielkopolskie XIII wieku, Wro- cław 1967. Por Dyplomatyka wieków średnich, opr. K. Maleczyński, M. Bielińska, A. Gąsiorowski, Warszawa 1971. 10 J. Szymański, Nauki pomocnicze historii, Warszawa 2011. 11 Dyplomatyka staropolska, red. T. Jurek, Warszawa 2015. W syntezie tej odnajdujemy szczególnie istotne dla podjętego tematu badań rozdział „Początki dokumentu polskiego”, w którym T. Jurek opracował: 1. Stan dyskusji, 2. Kwestia istnienia dokumentu w X-XI wieku, 3. Dokumenta- cja spraw majątkowych Kościoła, 4. Recepcja dokumentu pieczętnego 6 Dokument należy do najważniejszych i najliczniej- szych źródeł poznania prawa w omawianym okresie12. Jak za- uważa Józef Dobosz na plan pierwszy wysuwa się, więc jego strona pragmatyczna, a sam dokument spisywany jest wedle znanych i utrwalających się na Zachodzie wzorców i form kancelaryjnych13. Bez wątpienia jako pierwszy o zapisywanie swych spraw dbać zaczął Kościół. Nastąpiła ewolucja od roz- budowanych i opatrzonych pewnymi formułami notycji zapi- sywanych w księgach ku samodzielnemu dokumentowi spisa- nemu na osobnej karcie pergaminu. Rozwój dokumentu pol- skiego odbywał się pod wpływem wzorów czerpanych z za- granicy, głównie z Rzeszy Niemieckiej oraz jak również papie- i jej przyczyny, 5. Forma pierwszych dokumentów, 6. Znaczenie doku- mentu w XII wieku. Oraz rozdział zatytułowany „Rozwój dokumentu polskiego w XIII wieku” gdzie czytelnik znajdzie: 1. Tło historyczne, 2. Pojawienie się dokumentów dla odbiorców świeckich, 3. Kształtowanie się pojęć o randze prawnej dokumentu, 4. Moc dowodowa dokumentu w sądach, 5. Kształtowanie się kancelarii, 6. Przemiany formy dokumentu, 7. Funkcjonowanie dokumentu kościelnego, 8. Funkcjonowanie doku- mentu książęcego, 9. Funkcjonowanie dokumentu prywatnego. 10. Pod- sumowanie. 12 Szczególnie godna uwagi jest publikacja: Ars scribendi. O sztuce pisa- nia w średniowiecznej Polsce, Gniezno 2008. Czytelnik znajdzie tam następujące artykuły: R. Witkowski, Warsztat pisarza w średnio- wiecznej Polsce, s. 15-26; J. Dobosz, Dokument na ziemiach polskich w wiekach średnich, s. 27-36; R. Witkowski, Średniowieczny rękopis – pomnik trwalszy niż w spiżu ryty, s. 37-49; E. Skibiński, Odczyty- wanie źródła historycznego (oratura i litteatura - między mitem a histo- rią), s. 51-61. 13 J. Dobosz, Dokument na ziemiach polskich w wiekach średnich, [w:] Ars scribendi. O sztuce pisania w średniowiecznej Polsce, Gniezno 2008, s. 27; tenże, Wprowadzenie, [w:] S. Kętrzyński, Zarys nauki o dokumencie polskim wieków średnich, Poznań 2008, s. v-xix. 7 stwa14. Następnie pojawił się dokument pieczętny dający uwie- rzytelnienie czynności prawnych. Właśnie w wieku XII rozpo- czyna się ich powolne wprowadzenie do powszechnej prakty- ki, co zapewne powoduje nie tylko ewolucję ich formy i struk- tury, ale pociąga za sobą kształtowanie się początków instytu- cji zwanej kancelarią, a w stuleciu XIII jej szybszy rozwój. Kancelaria kościelna w zakresie funkcji i organizacji nie różni- ła się zasadniczo od kancelarii świeckich, podlegały one tym samym procesom przemian, wzajemnie na siebie oddziałując, w przeszłości w kancelariach świeckich wiele urzędów powie- rzano duchownym15. Kancelarie określa się nie tylko, jako in- stytucje, ale także, jako zespół ludzki. Pogłębiające się rozbi- cie dzielnicowe, a wraz z nim wzrost liczby dworów książę- cych, bez wątpienia spowodowało, iż znacznie wzrosła liczba możliwych wystawców dokumentów. Zapewne w XIII stule- ciu ukształtowała się pewna liczba kancelarii książąt dzielnico- wych16. Badania dyplomatyczne mają już długą tradycję. Dy- plomatyka to jedna z pierwszych wyodrębnionych tzw. nauk pomocniczych historii. Początkowo do XIX wieku traktowana 14 T. Jurek, Początki dokumentu polskiego, [w:] Dyplomatyka staropol- ska, Warszawa 2015, s. 64-87 15 S. Olczak, Kancelaria, [w:] Encyklopedia Katolicka, t. VIII, Lublin 2000, kol. 551. 16 Zob. S. Nawrocki, Rozwój form kancelaryjnych, Poznań 1997; A. Gąsiorowski, Staropolski dokument i kancelaria jako przedmiot badań historycznych, [w:] Nauki Pomocnicze Historii na IX Powszech- nym Zjeździe Historyków Polskich w Toruniu, red. A. Tomczyk , War- szawa-Łódź 1976, s. 53-62. 8 była łącznie z paleografią17. W ostatnich latach rozwija się nowy nurt badawczy, postrzegający dokumenty w kontekście systemu komunikacji społecznej. Do niedawna dużym zainte- resowaniem cieszyły się badania kancelarii poszczególnych władców, kancelarii kościelnych oraz miejskich. Dla rozwoju dyplomatyki decydujące znaczenie miała zmiana spojrzenia na definicję i funkcję dokumentu średniowiecznego. Dyplom przestał być traktowany jedynie, jako źródło informacji o fak- tach politycznych, gospodarczych czy społecznych. On sam, wraz ze swoimi cechami formalnymi (format, dukt, dyktat), staje się faktem historycznym, który należy badać na szerokim tle zjawisk prawnych, administracyjnych i kulturowych18. 17 J. Lelewel, Nauki dające poznać źródła historyczne, Wilno 1822. Zob. J. Szymański, Sto lat przemian metodologicznych nauk pomoc- niczych historii w Polsce, [w:] Tradycje i perspektywy nauk pomocni- czych historii w Polsce, red. M. Rokosz, Kraków 1995, s. 35-47. 18 I. Pietrzyk, Kancelaria i dokument Przemyślidów opawskich w XIV i początkach XV wieku, Katowice 2008. Zob. K. Bobowski, Doku- menty i kancelarie książęce na Pomorzu Zachodnim do końca XIII wie- ku na tle praktyki kancelaryjnej wszystkich świeckich i kościelnych ośrodków zarządzania i kultury, Wrocław 1988; K. Skupieński, No- tarius a subcancellarius. Uwagi o hierarchii urzędników kancelaryj- nych w Polsce dzielnicowej, [w:] Homines et societas. Czasy Piastów i Jagiellonów. Studia ofiarowane Antoniemu Gąsiorowskiemu w sześć- dziesiątą piątą rocznicę urodzin, red. J. Bieniak i in., Poznań 1997; B. Trelińska, Kancelaria i dokument książąt cieszyńskich 1290-1573, Warszawa-Łódz 1983; T. Jurek, K. Skupieński, Die polsnische Di- plomatki an der Schwelle zum 21. Jahrhundert. Eine Bilanz. „Archiv für Diplomatik, Schriftgeschichte, Sigel- und Wappendkunde” 2006, Bd. 52; A. Adamska, „From Memory to Written Record” in the Periphery of Medieval Latinity: The Case of Poland in the Eleventh-Thirteenth Centuries, [w:] Charters and the Use of the Written Word in Mediev al. Society, ed. K. Heidecker, Turnhout 2000, s. 83-100; A. Adamska, 9 2. DOKUMENT W HISTORII I ARCHIWISTYCE W historii przyjęła się definicja Karola Maleczyńskie- go, według którego dokumentem są wszystkie pisma, które mogą służyć dowodzeniu, powstawaniu i wykonywaniu uprawnień, posiadające przy tym oczywiście pewne, zmienia- jące się zależnie od czasu i miejsca, formy zewnętrzne19. Nieco zmodyfikowaną formę definicji podał w swoim dziele pt. Na- Arengi w dokumentach Władysława Łokietka. Formy i funkcje, Kraków 1999; B. Kürbis, Metody źródłoznawcze wczoraj i dziś, „Studia Źró- dłoznawcze” 24(1979), s. 83-96; K. Bobowski, W sprawie metod ba- dawczych średniowiecznej dyplomatyki śląskiej, „Sobótka” 35(1980), nr 3, s. 517-526; M. Bielska, Kancelarie i dokumenty wielkopolskie XIII w., Warszawa-Wrocłąw 1967; S. Kuraś, Przywileje prawa nie- mieckiego miast i wsi małopolskich XIV-XV wieku, Warszawa- Wrocław 1971, s. 24; K. Mieszkowski, Studia nad dokumentami katedry kra- kowskiej XIII w. Początki kancelarii biskupiej, Wrocław-Warszawa 1974, s. 93; J. Krzyżaniakowa , Kancelaria królewska Władysława Jagiełły. Studium z dziejów kultury politycznej Polski w XV wieku, cz. 1, Poznań 1972, s. 10; taż, Kancelaria królewska Władysława Jagiełły jako ośrodek kultury historycznej, „Studia Źródłoznawcze” 18(1973), s. 67-96; W. Korta, Rola kulturalna średniowiecznej kancelarii, [w:] Studia z dziejów kultury i ideologii ofiarowane E. Maleczyńskiej, Wrocław 1968, s. 63-78; 19 K. Maleczyński , Stanowisko dokumentu w polskim prawie prywat- nym i przewodzie sadowym do połowy XIII w., [w:] tenże, Studia nad dokumentem polskim, Wrocław 1971, s. 117. 10 uki pomocnicze historii Józef Szymański. W myśl tego autora, za dokument uważa się każde pisemne oświadczenie, posiada- jące prawnie i kancelaryjnie samodzielny byt, oświadczenie, które służyło powstaniu, udowadnianiu i wykonywaniu okre- ślonych uprawnień oraz posiadające pewne określone prawem i kulturą cechy, wewnętrzne i zewnętrzne, zmieniające się za- leżnie od czasu i miejsca jego powstania20. Dokumenty można podzielić na grupy i rodzaje wychodząc z różnych punktów widzenia i stosując różne kryteria i zasady podziału. Biorąc pod uwagę założenia prawne możemy podzielić dokumenty na publiczne i prywatne, dyspozytywne i poświadczeniowe. Ro- dzaje źródeł dokumentowych zależą od formy kancelaryjnej, jak i od zdolności prawnej. Możemy tu wyróżnić następujące rodzaje: 1) dyplomy lub dokumenty w sensie ścisłym, 2) listy i 3) akty. Biorąc za kryterium podziału dokumentów osobę, która je wystawiła, dzielimy je znów na dokumenty 1) publicz- ne i 2) prywatne. W wystawieniu dokumentu biorą zawsze udział, co najmniej dwie strony: wystawca i odbiorca21. Prze- kazem dokumentu nazywamy tę jego formę, w jakiej dociera on do nas obecnie. Formy przekazu mogły być różne i od tego zależały jego walory dowodowe. 20 J. Szymański, Nauki pomocnicze historii. Wydanie nowe przejrzane i zmienione, Warszawa 2002, s. 443. 21 Dyplomatyka wieków średnich, red. K. Maleczyński, M. Bieliń- ska, A. Gąsiorowski, Warszawa 1971, s. 19 – 24. 11 (będący odpowiednikiem (będący odpowiednikiem Protokół Protokół wstępu) wstępu) Dok u me nt: Dok u me nt: Dok u me nt: Dok u me nt: Kontekst Kontekst (czyli treść właściwa) (czyli treść właściwa) Eschatokół Eschatokół (odpowiednik (odpowiednik zakończenia) zakończenia) Inwokacja – wezwanie imienia Boga, aby swą opieką wspierał czynności wymienione Inwokacja – wezwanie imienia Boga, aby swą opieką wspierał czynności wymienione w kontekście dokumentu w kontekście dokumentu Arenga – formułuje motyw wystawienia dokumentu; często sentencja filozoficzna, teologiczna lub Arenga – formułuje motyw wystawienia dokumentu; często sentencja filozoficzna, teologiczna lub prawna prawna Intytulacja – imię Intytulacja – imię i godność wystawcy i godność wystawcy Promulgacja – Promulgacja – ogłoszenie woli ogłoszenie woli Inskrypcja – adres Inskrypcja – adres odbiorcy odbiorcy Narracja – wydarzenia, które Narracja – wydarzenia, które towarzyszyły oświadczeniu woli towarzyszyły oświadczeniu woli wystawcy i poleceniu spisania wystawcy i poleceniu spisania dokumentu dokumentu Dyspozycja - treść właściwa dokumentu, wyrażająca wolę Dyspozycja - treść właściwa dokumentu, wyrażająca wolę wystawcy wystawcy Testacja – lista Testacja – lista świadków świadków Podpisy: wystawcy Podpisy: wystawcy i urzędników i urzędników kancelaryjnych kancelaryjnych Datacja – określenie Datacja – określenie miejsca i czasu miejsca i czasu powstania dokumentu powstania dokumentu Aprekacja –końcowe życzenie wieczności dla wykonanej Aprekacja –końcowe życzenie wieczności dla wykonanej czynności prawnej czynności prawnej Klauzule nakazujące Klauzule nakazujące określone czynności określone czynności Sankcja – zagrożenie Sankcja – zagrożenie karami naruszenie karami naruszenie dokumentu dokumentu Koroboracja – środki którymi Koroboracja – środki którymi ma być zabezpieczony ma być zabezpieczony dokument dokument Wykres 1: Formuły dokumentu średniowiecznego 12 Możemy tu wyróżnić: 1) oryginały, 2) falsyfikaty, 3) koncepty, 4) kopie, 5) oraz tzw. dokumenty powtarzające (vi- dimus, insert)22. Nauką historyczną, która zajmuje się krytycz- nym badaniem dokumentów jest dyplomatyka23. Polski słownik archiwalny w następujący sposób definiuje dokument (carta, charta, littera): 1) pismo uwierzytelnione sporzą- 22 Nazwa dyplomatyki wywodzi się od greckiego słowa diplôma, które dało początek łacińskiemu diploma, a stąd polskie dyplomy. Oznacza ono: podwójnie złożony i służyło na określenie paszportów, składają- cych się z dwóch połączonych ze sobą tabliczek woskowych, wydawa- nych przez senat rzymski kurierom cesarskim lub wysłużonym żołnie- rzom. Na określenie nauki o dokumencie termin ten został użyty przez Jeana Mabillona i zyskał sobie pełne prawa w historiografii. Za: J. Szymański, Nauki pomocnicze historii…, s. 447. 23 Podstawowa literatura z dyplomatyki: M. Bielińska, Kancelarie i dokumenty wielkopolskie XIII wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków 1967; taż, Kancelaria Władysława Łokietka w latach 1296-1299, „Stu- dia Źródłoznawcze” 6(1961), s. 21-80; taż, Rozwój form kancelaryjnych w Polsce w okresie staropolskim. Stan badań i postulaty badawcze, [w:] Nauki pomocnicze historii na XI Powszechnym Zjeździe History- ków Polskich w Toruniu, Warszawa 1976, s. 19-53; A. Gąsiorowski, O dokumencie sądowym w Polsce późnośredniowiecznej, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 21(1969), z. 1, s. 103-109; K. Jasiński, Uwagi nad kancelarią Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego, ,,Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 19(1953), s. 57-101; A. Kamiń- ski, O kancelarii staropolskiej, [w:] Nauki pomocnicze historii na XI Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich w Toruniu, Warszawa 1976, s. 62-73; S. Kętrzyński, Do genezy kanclerstwa koronnego, ,,Kwartalnik Historyczny” 42(1928), s. 713-760; tenże, Formuła „ad relationem” w kancelarii polskiej (1393-1492), „Przegląd Historyczny” 18(1914), s. 39-50 i 146-171; W. Korta, Rola kulturalna średnio- wiecznej kancelarii, [w:] Studia z dziejów kultury i ideologii ofiarowane E. Maleczyńskiej, Wrocław 1968, s. 63-78; J. Krzyżaniakowa , Wprowadzenie formuły relacyjnej do polskiej kancelarii królewskiej, [w:] Europa-Słowiańszczyzna-Polska. Studia ku uczczeniu K. Tymie- 13 dzone z zachowaniem przyjętych w danej epoce i miejscu form ze- wnętrznych i wewnętrznych, stwierdzające lub ustanawiające pe- wien stan prawny albo też służące do wykonywania uprawnień; 2) zapis bez względu na jego postać będący świadectwem jakiegoś faktu (faktów) i zjawisk obiektywnej rzeczywistości lub przejawów nieckiego, Poznań 1970, s. 397-416; taż, Kancelaria królewska Włady- sława Jagiełły. Studium z dziejów kultury politycznej Polski XV wieku, t. 1, Poznań 1972; S. Krzyżanowski, Dyplomy i kancelaria Przemy- sła II, Studium z dyplomatyki polskiej XIII wieku, ,,Pamiętnik Akademii Umiejętności w Krakowie. Wydział Filologiczny i Historyczno-Filozo- ficzny” 8(1890), s. 122-192; G. Labuda, Szkice historyczne XI wieku. Początki klasztoru benedyktynów w Tyńcu, „Studia Źródłoznawcze” 35(1994), s. 23-64; M. Łodyński , Falsyfikaty wśród dokumentów bi- skupstwa płockiego w XIII wieku, ,,Rozprawy Akademii Umiejętności Wydział Historyczno-Filozoficzny” 59(1916), s. 148-191; tenże, O in- terpolacjach w dokumentach biskupstwa płockiego, [w:] Studia histo- ryczne wydane ku czci W. Zakrzewskiego, Kraków 1908, s. 299-315; K. Maleczyński , Studia nad dyplomami i kancelarią Odonica i La- skonogiego 1202-1239, Lwów 1928; tenże, Rozwój dokumentu polskie- go od XI do XV w., [w:] tegoż, Studia nad dokumentem polskim, Wro- cław 1971, s. 242-276; tenże, Wpływy obce na dokument polski w XII w., „Kwartalnik Historyczny” 64(1932), s. 1-35; S. Mikucki, Badanie autentyczności dokumentów w praktyce monarszej i sądów polskich w wiekach średnich, Kraków 1934; K. Mieszkowski, Studia nad do- kumentami katedry krakowskiej XIII w. Początki kancelarii biskupiej, Wrocław 1974; J. Mularczyk, Dwór i rola świadków w dokumentach śląskich do końca XIII wieku, Wrocław 1977; S. Płocha, Najdawniej- sze dzieje klasztoru cystersów w Mogilnie, Wrocław 1969; F. Sikora, Ze studiów nad średniowiecznymi kancelariami polskimi, „Studia Histo- ryczne” 16(1973), z. 1, s. 3-47; K. Skupieński, Notariat publiczny w średniowiecznej Polsce, Lublin 1997; tenże, Notariusze i notariat w Polsce średniowiecznej, [w:] Kultura piśmienna średniowiecza, s. 165-182; E. Suchodolska, Kancelaria na Mazowszu w Latach 1248-1345, Warszawa 1972; I. Sułkowska-Kurasiowa , Dokumenty 14 myśli ludzkiej24. Warto również przybliżyć pojęcia aktu i dyplomu, jako tych, które nieraz używa się zamiennie z dokumentem. W przywoływanym już słowniku akt (l. mn. akty) to: 1) pismo utrwalające czynność urzędową, powstałe, jako jej produkt uboczny, niesamoistne w przeciwieństwie do dokumentu, uzyskujące pełne znaczenie tylko w związku z innymi aktami, z którymi łącznie sta- nowi całość; 2) termin używany nieraz zamiennie z dokumentem25. Tymczasem dyplom definiuje się, jako: 1. dokument nadający od- biorcy określony tytuł lub uprawnienia, względnie stwierdzający kwalifikacje odbiorcy lub przysługujące mu uprawnienia albo też przyznane mu, lub uzyskane przez niego wyróżnienia; 2. termin używany również na oznaczenie dokumentu pergaminowego26. królewskie za Andegawenów i pierwszych Jagiellonów 1370-1444, War- szawa 1977; taż, Księgi polskiej kancelarii koronnej w drugiej połowie XV wieku, „Studia Źródłoznawcze” 6(1961), s. 81-101; taż, Księgi wpi- sów Metryki Koronnej (1447-1794) w Archiwum Głównym Akt Daw- nych, „Archeion” 44(1966), s. 73-91; A. Tomczak, Kancelaria bisku- pów wrocławskich w okresie księgi wpisów (XV-XVII w.), Toruń 1964; W. Turoń, Zarys dziejów kancelarii Henryka Probusa (1270-1290), „Sobótka” 19(1964), s. 219-226; A. Wolff, Formuła relacji w kance- larii mazowieckiej, „Archeion” 1(1927), s. 73-80; A. Lis, Dokumenty Mistrza Wincentego. Zarys problematyki, „Cistercium Mater Nostra” Rok 2 (2/2008), (Błogosławiony Wincenty Kadłubek. W 800-lecie sakry biskupiej), red. tomu: M. Starzyński, M. Zdanek , Kraków 2008, s. 39-54; tenże, Rec.: Błogosławiony Wincenty Kadłubek. W 800-lecie sakry biskupiej, „Cistercium Mater Nostra”, Tradycja – Historia – Kul- tura, Rocznik II/2/2008, redaktorzy tomu Marcin Starzyński, Maciej Zdanek, Kraków 2008, ss. 332, „Nasza Przeszłość” Studia z dziejów Kościoła i kultury katolickiej w Polsce, 114(2010), s. 355-363. 24 Polski słownik archiwalny, red. W. Maciejewska, Warszawa 1974, s. 27-28. 25 Tamże, s. 14. 26 Tamże, s. 30. 15 3. ZJAZDY, WIECE, COLLOQUIA Badania polskiej historiografii nad „teorią wiecu” mają już długą tradycję27. Już w XIX wieku ustalono typologię wie- ców, odróżniając wiece urzędnicze od książęcych. Wiece dzielnicowe podzielono na walne i zwyczajne. Wypracowano pogląd na temat genezy tego zgromadzenia jako kontynuacji wieców prasłowiańskich. Zestawiano ich uczestników oraz re- konstruowano zakres działania, czyli kompetencje tych zgro- madzeń, wyszczególniając załatwiane tam sprawy. Dwaj wybitni historycy Stanisław Zachorowski28 i Franciszek Bujak29, uważali wiec za ciało doradcze księcia, organ pomocniczy i utożsamiali z radą książęcą, personalnie uwidocznioną w liście świadków. Inną rolę wiecu kreowali 27 J. Lelewel, Historyczny rozbiór prawodawstwa polskiego cywilnego i karnego do czasów Jagiellońskich, [w:] tegoż, Polska wieków średnich, t. 3, Poznań 1851, s. 42-43, 74-75; R. Nowakowski, O wiecach w Pol- sce w XI, XII i XIII wieku, [w:] Rocznik zbiorowy prac naukowych na rok 1879, Warszawa 1879, s. 47-69. 28 S. Zachorowski, Colloquia w Polsce od w. XII do XIV, [w:] tegoż, Studya z historii prawa kościelnego i polskiego, Kraków 1917. 29 F. Bujak, O wiecach w Polsce do końca wieku XIII ze szczególnym uwzględnieniem Wielkopolski, [w:] Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby, t. 1, Kraków 1938, s. 45-80. 16 Franciszek Piekosiński30, Oswald Balzer31, Kazimierz Tymie- niecki32 oraz Roman Grodecki33. Ostatni z wymienionych usta- lił trzy składniki wiecu: księcia, urzędników oraz tłumnego ze- brania mas ludności, łącznie z wolnymi chłopami34. Uczeni ci uważali, że była to instytucja stała, która nie tylko doradzała, ale też decydowała razem z księciem, przy czym zgoda rycer- stwa (baronów) była koniecznym warunkiem dla prawomoc- ności zarządzeń monarchy. Pierwszy model reprezentowali Zachorowski i Bujak. Dopuszczali oni ograniczenie władcy tylko w sensie faktycznym np. przedstawianie spraw księciu, udzielanie wyjaśnień. Z kolei drugi nurt uczonych zakładał model formalnego, prawnego ograniczenia księcia. Kolejna generacja uczonych podjęła dalszą dyskusję nad znaczeniem prawno-historycznym: zjazdów, wieców, col- loquiów w Polsce piastowskiej. Znaczące miejsce w dyskursie odegrał Juliusz Bardach nad wprowadzonym terminem „wiec feudalny”35. Karol Buczek stwierdził, że „nie wszystkie posta- 30 F. Piekosiński, Wiece, sejmiki, sejmy i przywileje ziemskie w Polsce wieków średnich, „Rozprawy Wydziału Historyczno-Filozoficznego Pol- skiej Akademii Umiejętności w Krakowie” 39(1900), s. 171-251. 31 O. Balzer, Królestwo Polskie 1295-1370, Lwów 1919, s. 76-130. 32 K. Tymieniecki, Społeczeństwo Słowian Lechickich (Ród i plemię), Lwów 1928, s. 183-200. 33 R. Grodecki, Instytucja wieców w Polsce piastowskiej, „Sprawozda- nia z czynności i posiedzeń Akademii Umiejętności w Krakowie” 34(1929), nr 5, s. 23-26; tenże, Dzieje wewnętrzne Polski XIII w., [w:] tegoż, Polska piastowska, Warszawa 1969, s. 139-257. 34 Tenże, Dzieje wewnętrzne Polski…, s. 229-33, 250. 35 J. Bardach, Rada książęca, [w:] Słownik starożytności słowiańskich, Wrocław 1972, t. 4, cz. 2, s. 440-444; tenże, Historia państwa i prawa Polski, t. 1, Warszawa 1964, s. 125-126, 249-251, 441-442. Por Z. Woj- 17 nowienia podjęte cum consilio et consensu baronum uchwala- ne bywały na wiecach i że chodzi tu nierzadko o zgodę i radę złożonej z dostojników i wielmożów rady książęcej”36. Po wie- cu i radzie książęcej dominującą pozycję w badaniach nad udziałem społeczeństwa w rządach otrzymała formuła testa- cyjna, czego przykładem są opracowania Stanisława Russoc- kiego37, Jerzego Mularczyka38, czy Kazimierza Jasińskiego39. W swoich pracach J. Mularczyk utożsamił wiecowników z „radą feudalną” księcia, formalnie i realnie konsensującą jego decyzje, odzwierciedloną personalnie w formule testacyj- nej40. K. Jasiński zaproponował odróżnienie wszystkich uczestników wiecu od decydentów41. S. Russocki w artykule ciechowski, Państwo polskie w wiekach średnich. Dzieje ustroju, Po- znań 1948, s. 75-76; S. Kutrzeba, Historia ustroju Polski. Korona, Warszawa 1949, s. 111-117 36 K. Buczek, O Polsce piastowskiej Romana Grodeckiego, „Kwartalnik Historyczny” 76(1969), z. 4, s. 909. 37 S. Russocki, Zjazdy książęce, [w:] Słownik starożytności słowiań- skich, Wrocław 1982, t. 7, cz. 1, s. 140-142; tenże, Wiec, [w:] Słownik starożytności słowiańskich, Wrocław 1980, t. 6, cz. 2, s. 424-428; tenże, Problem rady książęcej w Polsce dzielnicowej, „Czasopismo Prawno- Historyczne”, 27(1975), z. 2, s. 89-95; tenże, Świadkowie czy decydenci?, „Kwartalnik Historyczny” 85(1978), z. 3, s. 669-673. 38 J. Mularczyk , O wiecach Gallowych, „Kwartalnik Historyczny”, 90(1983), z. 3, s. 515-526; tenże, Dobór i rola świadków w dokumentach śląskich do końca XIII wieku, Wrocław 1977; tenże, Jeszcze o świadkach w dokumentach XIII wieku, „Sobótka”, 1984, z. 1, s. 37-60. 39 K. Jasiński, Zjazd na Mazowszu w kwietniu 1369 r. i jego geneza. Ze studiów nad itinerarium Kazimierza Wielkiego, [w:] tegoż, Prace wybra- ne z nauk pomocniczych historii, Toruń 1996, s. s. 279-280. 40 J. Mularczyk , Dobór i rola świadków…, s. 128-129, 138, 153-156. 41 K. Jasiński, Studia nad wielkopolskim stronnictwem książęcym w po- łowie XIII w. Współpracownicy Przemysła I do 1253 r. [w:] Społeczeń- 18 pt. Consilium i consensus otoczenia książęcego w dokumen- tach polskich XIII wieku, dokonał rewizji dotychczasowych ustaleń i ze względu na brak konsekwencji w stosowaniu wskazanych w tytule formuł, skłonił się do zarzuconych w na- uce poglądów S. Zachorowskiego i F. Bujaka. Badania te wią- zano ze zgłębianiem dziejów prawa, instytucji ustrojowych i sądowych oraz innych zjawisk42. W wyniku rozwoju badań dyplomatycznych otworzyły się inne możliwości rozpatrywania „teorii wiecu”, a nawet wy- krywania faktu odbywania wieców dotychczas nieznanych. Dawniej zazwyczaj opierano się na formalnym stwierdzeniu odbycia colloquium43. Obecnie powstają zestawienia doku- mentów, których redaktorzy ignorowali okoliczności, że były one wystawione w czasie odbywania się kolokwium44. Na wie- lu takich zgromadzeniach wydawano dokumenty z formułą konsensującą, która jest wyznacznikiem skorzystania ze swo- ich kompetencji przez radę książęcą. Można zauważyć skłon- ność do dedukcji, iż wystarczy dłuższa i bardziej zróżnicowa- na lista świadków dokumentu, żeby zaistniał pogląd o wyda- stwo Polski średniowiecznej. Zbiór studiów, (cyt. dalej: SPś)t. 1, red. S.K. Kuczyński Warszawa 1981, t. 1, s. 170 n. 42 S. Russocki, Consilium i consensus otoczenia książęcego w doku- mentach polskich XIII wieku, [w:] SPś, t. 5, red. S.K. Kuczyński, Warsza- wa 1992, s. 195-202. 43 Zob. W. Uruszczak, Władza książęca, wiece sądowe i prawo wła- sności na Śląsku w XIII w. w świetle Księgi Henrykowskiej, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, 2002, z. 1, s. 83-103. 44 S. Russocki, Świadkowie czy decydenci?..., s. 672. 19 niu tego aktu na wiecu45. Obecnie zamiennie stosuje się takie terminy jak wiec, zjazd, kolokwium. Jak słusznie zauważa Tomisław Giergiel: „Badania nad instytucją wiecu przypominają szlifowanie diamentu, trwające już od półtora wieku. Nie wolno zapominać, że taki fakt źró- dłowy jak wiec, umożliwia zbadanie wielu zjawisk ustrojo- wych, społecznych i politycznych. Dzięki temu była możli- wość np. zrekonstruowania składu osobowego korpusu urzęd- ników46, czy rycerstwa służebnego biskupów krakowskich. Oprócz tego otrzymaliśmy cenne wskazówki metodyczne, pro- pozycje definicji wiecu i szerokie konteksty badawcze. Czy to znaczy, że wiemy już o wiecu wszystko? Można zauważyć przewagę prób syntetyzujących nad badaniami szczegółowy- mi. Brakuje analiz wieców w ujęciach dzielnicowych, oprócz Wielkopolski. Brakuje analiz wieców w obrębie poszczegól- nych panowań, co może dziwić, gdyż w takich ujęciach można wydobyć cechy rządów danego władcy. (…) Pomimo ciągle odradzającego się dyskursu na temat charakteru i ram wiecu, dalej jest aktualne pytanie o jego kompetencje i w konsekwen- cji o definicję i liczbę wieców”47. 45 Por. J. Bieniak, Polska elita polityczna XII wieku. (Część I. Tło dzia- łalności), [w:] SPś, t. II, red. S.K. Kuczyński, Warszawa 1982, s. 11-61 oraz kolejne części. 46 Zob. Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII-XVIII wieku. Spisy, red. A. Gąsiorowski, t. IV: Małopolska, z. 1: Urzędnicy małopolscy XII-XV wieku, oprac. J. Kurtyka, T. Nowakowski, F. Sikora, A. So - chacka, P.K. Wojciechowski, B. Wyrozumska , Wrocław 1990. 47 T. Giergiel , Colloquia rycerstwa sandomierskiego. Od wieców dziel- nicowych do zjazdu ziem polskich w Chęcinach w 1331 roku, [w:] Lokal- ne społeczności a konstytucje i uchwały sejmowe. Z dziejów parlamenta- 20 Celem niniejszego artykułu jest charakterystyka dwóch dokumentów, pierwszego z 1189 r. i drugiego datowanego na 1206 r. Pierwszy z wymienionych został wydany przez księcia Kazimierza Sprawiedliwego, natomiast drugi przez jego syna Leszka Białego. W pracy zostanie przeprowadzona analiza za- mieszczonej w dokumentach testacji w celu rozpoznania gene- alogii świadkujących. ryzmu między Wisłą a Pilicą, red. J. Muszyńska, J. Pielas , Kielce- Warszawa 2008, s. 9-55. 21 I. Dokument opatowski datowany na 12 kwietnia 1189 r. Regest: Kazimierz książę polski zwraca kapitule krakowskiej opole chropskie, które był otrzymał celem melioracji, i oświadcza, że darował św. Wacławowi karczmę na brzegu i koryto z prostej pobożności, nie zaś tytułem wynagrodzenia. Oryginał: Archiwum Kapituły Metropolitarnej w Krakowie Podobizna: Monumenta Poloniae Palaeographica, wyd. S. Krzyżanowski, Kraków 1907, tab. XV. Wydanie: Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej św. Wa- cława, wyd. F. Piekosiński, cz. 1, Kraków 1874, nr 4, s. 8-9. Uwagi: Dokument datowany 12 kwietnia 1189 r. zachował się w oryginale i powszechnie przyjmowany jest za autentyk. Z dyspozycji dowiadujemy się o zwrocie przez Kazimierza Sprawiedliwego chropensum provincia kapitule krakowskiej, na jej życzenie. Wraz ze zwrotem Chropów48 książę nadał ka- 48 Chropy – wieś w Polsce położona w województwie łódzkim, w powie- cie poddębickim, gminie Poddębice, w latach 1975–1998 miejscowość ta należała administracyjnie do województwa sieradzkiego. 22 nonikom karczmę na brzegu rzeki i koryto rzeczne49. Maksy- milian Baruch poddał w wątpliwość, aby wcześniej kapituła krakowska dobrowolnie oddała własne dobra, ryzykując ich utratę50. Według tego autora dobra chropskie zostały zajęte siłą w wyniku wcześniejszych konfliktów na linii kapituła-książę. W odpowiedzi na te zarzuty Franciszek Bujak uznał, iż nie ma poszlak wskazujących na ukryte intencje księcia i idąc za brzmieniem dokumentu wymienione dobra były przekazane Kazimierzowi w celu polepszenia ich stanu i melioracji51. Ba- dacz ten dodał, iż dokument został wystawiony w celu zabez- pieczenia przekazanej własności. Powszechnie uważa się, iż występujący w testacji Vin- centius magister-mistrz Wincenty Kadłubek był dyktatorem dokumentu52. Heinrich Zeissberg stwierdził, że świadkowie dyplomu są współcześni dokonanej akcji prawnej, co potwier- dza jego autentyczność53. Antoni Małecki poddał w wątpli- 49 Zapewne chodzi o rzekę Dobrzynkę – lewy dopływ rzeki Ner, przepły- wającej przez Pabianice (koło Chropów). 50 M. Baruch, Pabjanice, Rzgów i wsie okoliczne, Pabjanice 1930, s. 27-29. Zob. S. Zajączkowski, Opole chropskie. Przyczynek do ge- nezy dawnych dóbr pabianickich kapituły krakowskiej, „Rocznik Łódz- ki” 5(1962), s. 134-145. 51 F. Bujak, Studia nad osadnictwem Małopolski, „Rozprawy Akademii Umiejętności Wydziału Historyczno-Filozoficznego” 47(1905), s. 227- 228. Por. M.D. Kowalski, Uposażenie krakowskiej kapituły w śre- dniowieczu, Kraków 2000, s. 50-51. 52 K. Maleczyński , Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich, Wro- cław 1951, s. 91, przypis 174. 53 H. Zeissberg, Vincentius Kadlubek, Bisehof von Krakau (1208– 1218; zm. 1223) und seine Chronik Polens, „Archiv für Kunde österre- ichischer Geschichtsquellen” 1869, t. 42, s. 25-29. 23 wość autentyczność formalną, nie rzeczową dokumentu, kieru- jąc się zbyt uniżoną stylizacją w stosunku do kapituły54. Woj- ciech Kętrzyński kwestionował autentyczność dwóch pieczę- ci55, po których pozostały sznurki z pąsowego jedwabiu – któ- rych z kolei bronił Stanisław Krzyżanowski56. Idąc dalej, wspominany już Wojciech Kętrzyński, oraz Karol Maleczyń- ski przyjęli, że dokument opatowski jest autografem Wincente- go Kadłubka, aczkolwiek zauważono, iż inne dokumenty, któ- rych dyktat przypisuje się Wincentemu są pisane odmiennymi rękoma57. Ze wzglądu na podobieństwo stylu dokumentu do Kroniki Kadłubka a także terminologię zaczerpniętą z prawa rzymskiego, również kolejni badacze przyjęli wnioski o redak- cji dokumentu przez Wincentego m.in: Stanisław Kętrzyński58, Roman Grodecki59 oraz Oswald Balzer60. Ten ostatni założył, iż Kadłubek pełnił wówczas funkcję notariusza Kazimierza II 54 A. Małecki, W kwestii fałszowania dokumentów, „Kwartalnik Histo- ryczny” 18(1904), s. 471. 55 W. Kętrzyński , Studia nad dokumentami XII wieku, „Rozprawy Wydziału Historyczno-Filozoficznego” Umiejętności Akademii 26(1891), s. 231. 56 S. Krzyżanowski, Początki dyplomatyki polskiej, „Kwartalnik Hi- storyczny” 6(1892), s. 25. 57 K. Maleczyński , Wpływy obce na dokument polski w XII wieku, [w:] tenże, Studia nad dokumentem polskim, Wrocław 1971, s. 16. 58 S. Kętrzyński, Ze studiów nad Gerwazym z Tilbury, „Rozprawy Wydziału Historyczno-Filozoficznego” Umiejętności Akademii 46(1903), s. 168. 59 R. Grodecki, Mistrz Wincenty Kadłubek, biskup krakowski (zarys biograficzny), „Rocznik Krakowski” 19(1923), s. 31. 60 O. Balzer, Studium o Kadłubku, cz. 1, [w:] tegoż, Pisma pośmiertne, t. I, Lwów 1934, s. 44. 24 Sprawiedliwego61. Dokument został także poddany analizie przez Zofię Kozłowską-Budkową w jej Repertorium polskich dokumentów doby piastowskiej62. Ostatnio Tadeusz Nowakow- ski w swoich badaniach zauważył, że autor dokumentu opa- towskiego wprowadził tu pojęcie Kościoła, jako „matki” i „syna”, którym jest tu książę Kazimierz63. Jest to nawiązanie do Ewangelii św. Jana (19, 25-27), która w opisie Pasji przed- stawia osoby stojące przed krzyżem – matkę Jezusa i Jana. Dokument z 1189 r. wyraźnie nawiązuje do tej sceny, a opieka umiłowanego ucznia nad matką, nasunęła myśl o opiece Kazi- mierza nad dobrami kapituły. Karol Maleczyński zwrócił także uwagę na zwrot nam sicut publica, sic res ecclesiastica iure utitur pupillari, zaczerpnięty z Digestów rzymskich, jako nie- wątpliwy ślad erudycji prawnej Kadłubka64. Wyżej wymienio- ny badacz przybliżył także kilka paleograficznych spostrzeżeń dokumentu Sprawiedliwego. Otóż dokument opatowski spisa- ny jest pismem dokumentowym – wyraźnym i eleganckim, od- znaczającym się głównie charakterystycznymi ligaturami st, ct. Zwraca uwagę litera s, której górna laseczka jest zwykle wolno puszczona w dół, aż do przecięcia się z trzonkiem i za- 61 Tamże, s. 44 i n. 62 Z. Kozłowska-Budkowa, Repertorium polskich dokumentów, nr 118, s. 114-150. 63 T. Nowakowski, Idee areng dokumentów książąt polskich do połowy XIII wieku, Bydgoszcz 1999, s. 63. 64 K. Maleczyński , Wpływy obce na dokument polski w XII wieku, [w:] tenże, Studia nad dokumentem polskim, Wrocław 1971, s. 107. Por. F. Sikora, O małopolskim dokumencie kościelnym w XIII wieku, „Stu- dia Historyczne” 19(1976), s. 174. 25 SPIS TREŚCI 1. WPROWADZENIE …........................................................................5 2. DOKUMENT W HISTORII I ARCHIWISTYCE …..............…..10 3. ZJAZDY, WIECE, COLLOQUIA …..............................................16 I. Dokument opatowski datowany na 12 kwietnia 1189 r..….............22 I.1. Treść dokumentu z 1189 roku. …........................................30 I.2. Przekład dokumentu z 1189 r. ….........................................32 I.3. Podobizna dokumentu z 1189 r. …......................................34 I.4. Lista świadków dokumentu z 1189 r. …..............................35 II. Dokument opatowski datowany na 1206 r. ….................................50 II.1. Treść dokumentu datowanego na 1206 roku. …................62 II.2. Przekład dokumentu datowanego na 1206 r. ….................64 II.3. Podobizna dokumentu datowanego na 1206 r. …..............66 II.4. Lista świadków dokumentu datowanego na 1206 r. …......67 100
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Colloquia opatowskie z przełomu XII i XIII wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: