Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00456 009622 7507637 na godz. na dobę w sumie
Concursus in delicto. Formy zjawiskowe przestępstwa w kanonicznym prawie karnym - ebook/pdf
Concursus in delicto. Formy zjawiskowe przestępstwa w kanonicznym prawie karnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 312
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3641-8185-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> religia i rozwój duchowy >> religia
Porównaj ceny (książka, ebook (-18%), audiobook).
Opracowanie poświęcone zagadnieniu odpowiedzialności karnej z tytułu współudziału w przestępstwie.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

SPIS TREŚCI WYKAZ SKRÓTÓW ................................................................... 11 WSTĘP ........................................................................................... 13 Rozdział I Aktualność kościelnej władzy karania ........................................ 25 1. Władza karania w Kościele ...................................................... 25 1.1. Fundament biblijny kościelnej władzy karania ........................ 25 1.2. Istnienie, natura i zakres władzy karania w Kościele .............. 34 1.2.1. Istnienie kościelnej władzy karania ...................................... 34 1.2.2. Natura kościelnej władzy karania ......................................... 38 1.2.3. Zakres kościelnej władzy karania ......................................... 40 2. Pojęcie przestępstwa kanonicznego ......................................... 45 2.1. Element obiektywny przestępstwa kanonicznego ................... 48 2.2. Element subiektywny przestępstwa kanonicznego .................. 51 2.2.1. Pojęcie oraz stopnie poczytalności ....................................... 51 2.2.2. Źródła poczytalności ............................................................. 55 2.2.2.1. Dolus, czyli wina umyślna, jako źródło poczytalności ...... 55 2.2.2.2. Culpa, czyli wina nieumyślna, jako źródło poczytalności .............................................................................. 61 2.2.2.3. Odpowiedzialność karna z tytułu dolus i culpa ................. 64 2.2.3. Domniemanie poczytalności ................................................. 65 2.3. Element legalny przestępstwa kanonicznego ........................... 67 2.3.1. Zasada ścisłego legalizmu w kanonicznym prawie karnym ............................................................................ 67 2.3.2. Rodzaje sankcji w zakresie kościelnej władzy karania ......... 71 concursus.indd 5 2015-02-03 09:42:58 6 Spis treści 3. Przestępstwa w aktualnym prawie kanonicznym .................. 76 3.1. Zagadnienia wstępne ................................................................ 76 3.2. Rodzaje przestępstw ze względu na liczbę osób koniecznych do ich popełnienia ....................................................................... 83 3.2.1. Przestępstwa sprawstwa pojedynczego ................................. 84 3.2.2. Przestępstwa wielopodmiotowe ............................................ 87 3.3. Concursus in delicto – zagadnienia ogólne ............................. 87 Podsumowanie ............................................................................... 93 Rozdział II Concursus in delicto w ujęciu prawno-historycznym ze szczególnym uwzględnieniem Kodeksu z 1917 roku .......... 95 1. Concursus in delicto przed promulgacją KPK/1917 .............. 95 1.1. Krótki rys historyczny .............................................................. 96 1.2. Concursus in delicto według doktryny bezpośrednio poprzedzającej promulgację KPK/1917 ................................... 108 1.2.1. Elementy decydujące o zaistnieniu współudziału w przestępstwie ......................................................................... 108 1.2.2. Różne formy udziału w przestępstwie ................................ 111 1.2.2.1. Współudział w przestępstwie ........................................... 111 1.2.2.1.1. Cooperatores principales .............................................. 112 1.2.2.1.2. Cooperatores accessorii ............................................... 112 a) Współudział niekonieczny moralny ...................................... 112 b) Współudział niekonieczny materialny .................................. 116 1.2.2.2. Zatwierdzenie ................................................................... 116 1.2.2.3. Wspieranie ....................................................................... 118 2. Concursus in delicto według KPK/1917 ................................. 119 2.1. Analiza poszczególnych kanonów odnoszących się do współudziału w przestępstwie .................................................. 119 2.1.1. Współudział w przestępstwie .............................................. 120 2.1.1.1. Współudział (całkowity) fizyczny ................................... 121 concursus.indd 6 2015-02-03 09:42:58 Spis treści 7 2.1.1.2. Współudział (moralny i fizyczny) częściowy (konieczny i niekonieczny) .......................................................................... 124 2.1.1.3. Pomocnictwo .................................................................... 127 2.1.1.4. Odwołanie współudziału .................................................. 128 2.1.1.5. Współudział negatywny (delictum sui generis) ............... 130 2.1.1.6. Sprzyjanie przestępcy i pochwała przestępstwa .............. 133 2.1.2. Cywilne skutki współudziału w przestępstwie ................... 137 2.1.3. Współudział w usiłowaniu przestępstwa ............................ 139 2.1.4. Współudział w przestępstwie popełnionym przez małoletnich ................................................................................ 140 2.1.5. Odpowiedzialność karna wspólników koniecznych i niekoniecznych ....................................................................... 141 2.2. Systematyka dotycząca concursus in delicto w świetle KPK/1917 oraz doktryny .......................................................... 144 2.2.1. Pojęcie współudziału .......................................................... 144 2.2.1.1. Concursus non proprie dictus .......................................... 145 2.2.1.2. Concursus proprie dictus ................................................. 148 2.2.2. Rodzaje i formy współudziału w przestępstwie .................. 156 2.2.2.1. Zagadnienia wstępne ........................................................ 156 2.2.2.2. Współudział całkowity, czyli współudział fizyczny ........ 159 2.2.2.3. Współudział częściowy .................................................... 166 2.2.2.3.1. Współudział moralny jako forma współudziału częściowego .............................................................................. 168 a) Zlecenie i nakaz .................................................................... 169 b) Nakłanianie (podżeganie) ..................................................... 173 2.2.2.3.2. Współudział fizyczny jako forma współudziału częściowego .............................................................................. 175 2.3. Odpowiedzialność z tytułu współudziału .............................. 182 2.3.1. Odpowiedzialność z tytułu współudziału całkowitego ....... 183 2.3.2. Odpowiedzialność z tytułu współudziału częściowego ...... 186 2.3.3. Odpowiedzialność w przypadku odwołania współudziału ... 188 2.3.4. Odpowiedzialność z tytułu współudziału negatywnego ..... 191 2.3.5. Odpowiedzialność z tytułu sprzyjania przestępcy i pochwały przestępstwa ........................................................... 195 Podsumowanie ............................................................................. 199 concursus.indd 7 2015-02-03 09:42:58 8 Spis treści Rozdział III Concursus in delicto według KPK/1983 ..................................... 203 1. Pojęcie współudziału w przestępstwie według KPK/1983 ... 203 1.1. Treść kan. 1329 ...................................................................... 204 1.2. Convergentia subiectiva et obiectiva jako istotny warunek współudziału ............................................................................. 207 1.2.1. Element subiektywny współudziału w przestępstwie ......... 207 1.2.2. Element obiektywny współudziału w przestępstwie .......... 212 2. Rodzaje współudziału w przestępstwie według KPK/1983 ... 217 2.1. Sprawca główny ..................................................................... 218 2.1.1. Sprawcy główni moralno-materialni, czyli współsprawcy ... 220 2.1.1.1. Porozumienie jako istotny warunek współsprawstwa ..... 221 2.1.1.2. Współdziałanie jako warunek współsprawstwa ............... 225 2.1.1.3. Współsprawstwo w przestępstwach wielopodmiotowych według KPK/1983 ..................................................................... 229 2.1.2. Sprawcy główni moralni (zleceniodawca) .......................... 242 2.2. Wspólnicy przestępstwa ......................................................... 247 2.2.1. Różne formy udziału w cudzym przestępstwie .................. 248 2.2.1.1. Podżeganie ....................................................................... 249 2.2.1.2. Pomocnictwo .................................................................... 251 2.2.1.3. Udział w grupie przestępczej ........................................... 255 2.2.2. Uczestnicy konieczni i niekonieczni ................................... 255 3. Odpowiedzialność karna z tytułu współudziału w przestępstwie według KPK/1983 ....................................... 260 3.1. Odpowiedzialność karna za współudział w przypadku kar ferendae sententiae ................................................................... 262 3.1.1. Odpowiedzialność sprawcy głównego i uczestników koniecznych .............................................................................. 262 3.1.2. Odpowiedzialność uczestników niekoniecznych ................ 265 3.2. Odpowiedzialność karna za współudział w przypadku kar latae sententiae ......................................................................... 266 concursus.indd 8 2015-02-03 09:42:58 Spis treści 9 3.2.1. Zaciąganie kar latae sententiae przez uczestników koniecznych .............................................................................. 267 3.2.2. Wymierzanie kar ferendae sententiae uczestnikom koniecznym i niekoniecznym ................................................... 270 Podsumowanie ............................................................................. 275 ZAKOŃCZENIE ......................................................................... 279 BIBLIOGRAFIA ......................................................................... 287 SUMMARIES .............................................................................. 299 TABLE OF CONTENTS ............................................................ 307 concursus.indd 9 2015-02-03 09:42:58 concursus.indd 10 2015-02-03 09:42:58 WYKAZ SKRÓTÓW AAS Art. can. EdD kan. KKKW (CCEO) KPK/1917 (CIC/1917) KPK/1983 (CIC/1983) Leges Ecclesiae, vol. III „Acta Apostolicae Sedis”. Commenta- rium officiale (od 1909), Typis Vaticanis Artykuł/artykuły kanon/kanony Enciclopedia del Diritto, vol. VIII, Mi- lano 1961 kanon/kanony Codex Canonum Ecclesiarum Orienta- lium auctoritate Joannis Pauli PP. II pro- mulgatus, Typis Polyglotis Vaticanis 1990 (AAS 82, 1990, s. 1033-1363) Codex Iuris Canonici Pii X Pontificis Ma- ximi iussu digestus, Benedicti Papae XV auctoritate promulgatus, Romae 1917 Codex Iuris Canonici auctoritate Joan- nis Pauli PP. II promulgatus. Kodeks Prawa Kanonicznego, przekład polski za- twierdzony przez Konferencję Episkopa- tu, Poznań 1984 Leges Ecclesiae post Codicem Iuris Ca- nonici editae, red. X. Ochoa, vol. III Roma 1972 n. 3072 Leges Ecclesiae, vol. VII Leges Ecclesiae post Codicem Iuris Ca- nonici editae, red. Dominicus Andrés Gutiérrez, vol. VII, Roma 1994 Konstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen gentium LG concursus.indd 11 2015-02-03 09:42:59 12 GS m.p. n./nr Pastor Bonus PCCIC AI PCLTI t. tit. vol. Fontes Wykaz skrótów Konstytucja duszpasterska o Kościele Gaudium et spes motu proprio numer Joannes Paulus II, Constitutio Apostolica Pastor Bonus, 28.06.1988, AAS 80 (1988), s. 841-912 Pontificia Commissio ad Codicem Iuris Canonici Authentice Interpretandum Pontificium Consilium de Legum Texti- bus Interpretandis tomus/tom titulus/tytuł volumen/volumin Codicis Iuris Canonici Fontes, red. P. Gas- parri (vol. 1-6), J. Serédi (vol. 7-9), Ro- mae 1923-1939 O sposobie cytowania dawnych źródeł (Corpus Iuris Canonici) informują podręczniki historii źródeł. Skróty dotyczące Pisma Świętego według Ency- klopedii katolickiej t. I, Lublin 1973, s. 1. concursus.indd 12 2015-02-03 09:42:59 WSTĘP W dzisiejszym Kościele z coraz większą świadomością dostrzega się potrzebę ponownego odkrywania prawa karnego oraz konieczności częstszego i bardziej adekwatnego stosowania tego działu prawa kano- nicznego. Przejawem szczególnego nim zainteresowania są kongresy oraz konferencje poświęcone w ostatnim czasie zagadnieniom kano- nicznego prawa karnego oraz ściśle z nim związanego kanoniczego procesu karnego. Tematyka kongresów i konferencji pozostaje w ścis- łym związku ze specyfiką problemów, jakie Kościół i społeczność ludz- ka przeżywają w danym momencie swojej historii. W ostatnich latach, w dużej mierze w wyniku działalności mediów, zostały uwidocznione zachowania, które poważnie kontrastują z moralnością chrześcijańską, przynosząc poważne szkody społeczności kościelnej. Władza kościelna ma obowiązek podjęcia wobec takich zachowań odpowiednich działań, aby naprawić powstałe zgorszenie oraz bronić praw wspólnoty wier- nych. Bez wątpienia jednym z poważniejszych problemów, z jakim mu- siał się zmierzyć Kościół w ostatnim czasie, jest zjawisko pedofilii – stąd też uwaga zarówno ustawodawcy kościelnego, jak i doktryny poświęcona jest ochronie małoletnich przed nadużyciami oraz odpo- wiedzialności karnej osób dopuszczających się aktów pedofilii1. 1 Na temat rozmiarów tego problemu oraz reakcji Kościoła zob. C. Camponi, La tute- la penale del minore nell’ordinamento canonico con particolare riferimento alla fat- tispecie sub can. 1395 § 2, Roma 2003, s. 38-41; D. Albornoz, Norme e orientamenti della Chiesa cattolica dinanzi agli abusi sessuali di minori perpetrati da chierici, „Salesianum” 70 (2008), s. 711-726; G. Marchesi, La Chiesa Cattolica negli Stati Uniti scossa dallo scandalo della pedofilia, „La Civiltà Cattolica” 153 (2002) II, s. 477-486; E. Conway, Le teologie operative del sacerdotio hanno contribuito agli abusi sessuali sui minori?, „Concilium” 49 (2004), z. 3, s. 103-107; G. Crea – G.F. Poli, Abuso sessuale e vita religiosa, „Vita Consacrata” 39 (2003), s. 297; G. Cucci, H. Zollner, Chiesa e pedofilia. Una ferita aperta. Un approccio psicologico-pastora- le, Venezia 2010; D. Borek, Delicta graviora contra mores w normach De delictis reservatis z 2010 roku, „Prawo Kanoniczne” 57 (2014) nr 2, s. 53-69. concursus.indd 13 2015-02-03 09:42:59 14 Wstęp Spośród różnych inicjatyw związanych z kanonicznym prawem karnym warto w tym miejscu przypomnieć kongres zorganizowany przez Wydział Prawa Kanonicznego Papieskiego Uniwersytetu Santa Croce w Rzymie 25-26 marca 2004 roku na temat procesu karnego oraz ochrony praw w prawie kanonicznym2. Proces karny to zespół środków technicznych, którymi posługuje się kompetentna władza kościelna, mając na uwadze cel ostateczny, jaki powinien przyświecać każdemu działaniu w Kościele, tzn. salus animarum, o którym w kan. 1752. Bezpośrednio jednak Kościół, wymierzając sankcje karne w pro- cesie karnym, stara się realizować cele wyznaczone jasno w kan. 1341: przywrócenie sprawiedliwości, naprawienie skandalu i doprowadzenie do nawrócenia przestępcy. Podjęcie kwestii związanych z kanonicz- nym procesem karnym oraz ochroną praw na płaszczyźnie kanoniczne- go prawa karnego jest niezbędne dla właściwego wymiaru sprawiedli- wości oraz realizacji celu zbawczego przez wspólnotę kościelną3. Natomiast spośród wydarzeń mających miejsce na gruncie polskim na uwagę zasługuje konferencja naukowa zorganizowana przez Wy- dział Prawa Kanonicznego UKSW w Warszawie 18 maja 2011 roku pod tytułem Współczesne przyczyny i procedury wydalania duchow- nych4. Wydalenie ze stanu duchownego to kara ekspiacyjna wiążą- ca na stałe, a więc jedna z najcięższych kar, dlatego też zgodnie z KPK/1983 może być ustanawiana tylko w ustawie powszechnej (kan. 1327) i tylko w przypadku wyraźnie określonych przestępstw, a jej wymierzanie jest możliwe jedynie na drodze sądowej, nigdy zaś 2 Akta kongresu zostały opublikowane w 2005 roku w zbiorze zatytułowanym Proces- so penale e tutela dei diritti nell’ordinamento canonico, red. Davide Cito, Milano 2005. Warto jednocześnie zaznaczyć, że ukazała się także anglojęzyczna wersja akt wspomnianego kongresu, jednak w wersji nieco skróconej (The Penal Process nad the Protection of Rights in Canon Law. Proceedings of a conference held at the Pon- tifical Universiti of the Holy Cross, Rome, march 25-26, 2004, edited by Patricka M. Duga, Montréal 2005, ss. 303). 3 Szerzej na temat akt przywołanego kongresu, zob.: Processo penale e tutela dei diritti nell’ordinamento canonico, red. Davide Cito, Milano 2005, ss. 711 – Rec.: Dariusz Borek, „Prawo Kanoniczne” 49 (2006) nr 1-2, s. 318-321. 4 Materiały z konferencji zostały zamieszczone w „Prawo Kanoniczne” 54 (2011) nr 3-4. concursus.indd 14 2015-02-03 09:42:59 Wstęp 15 administracyjnej (kan. 1342 § 2). Niemniej jednak pewne odstępstwa od zasad dotyczących jej wymierzania zostały wprowadzone w ostat- nim czasie zarówno w uprawnieniach z 2009 roku przyznanych Kon- gregacji ds. Duchowieństwa5, jak i w normach De delictis reservatis z 2010 roku przyznanych Kongregacji Nauki Wiary6. Wybrane zagadnienia z zakresu kanonicznego prawa karnego zostały przedstawione w 14-18 września 2011 roku podczas XIV Międzynarodowego Kongresu Kanonistów na UKSW w Warsza- wie, którego temat brzmiał: Administracja w prawie kanonicznym7. Władza karania w Kościele jest wykonywana w ramach władzy rzą- dzenia, a ściślej w związku z wykonywaniem jej potrójnej funkcji: ustawodawczej, administracyjnej i sądowniczej. Kiedy Kościół formułuje ustawy karne, wykonuje władzę ustawodawczą (kan. 1315 § 1), natomiast kiedy wydaje nakazy karne, wymierza lub deklaruje kary, wybierając drogę administracyjną, wykonuje władzę wykonaw- czą (kan. 1319 § 1, kan. 1341). I wreszcie kiedy wymierza lub dekla- ruje kary w procesie karnym na drodze sądowej, wykonuje władzę sądowniczą (kan. 1341). Administracyjna władza rządzenia może również wykonywać władzę karania na różnych etapach, w tym w fazie stosowania kar kanonicznych. Ma to miejsce wtedy, gdy ordynariusz zdecyduje o wszczęciu postępowania mającego na celu wymierzenie kary na drodze administracyjnej albo gdy zajmuje się wykonaniem kary już wymierzonej lub deklarowanej. Droga administracyjna wymierzenia kary oznacza, że proces został rozpoczęty przez prze- łożonego poza drogą sądową i kończy się wydaniem dekretu, a nie 5 Por. Congregazione per il Clero, Lettera circolare prot. 2009.0556, del 18/04/2009; Congregazione per l’Evagelizzazione dei Popoli, Lettera circolare prot. 0579/09, del 31/01/2009. Zob. także Astigueta D.G., Le facoltà speciali concesse alla Congrega- zione per la Evagelizazzione dei Popoli e alla Congregazionje per il Clero, w: Studi Giuridici XCVI, Questioni attuali di diritto penale canonico, Città del Vaticano 2012, s. 135-148. 6 Por. Congregatio pro Doctrina Fidei, Normae de delictis Congregationi pro Doctrina Fidei reservatis seu Normae de delictis contra fidem necnon de gravioribus delictis (21.05.2010), AAS 102 (2010), s. 419-434. 7 Materiały z kongresu zostały zamieszczone w: Administracja w prawie kanonicz- nym, Marek Stokłosa, Józef Wroceński (red.), Warszawa 2012. concursus.indd 15 2015-02-03 09:42:59 16 Wstęp wyroku8. Administracyjny wymiar kar nabiera w obecnej dobie szcze- gólnego znaczenia ze względu na swoją specyficzną strukturę9. Kolejna inicjatywa godna uwagi to XLIII Kongres Narodowego Stowarzyszenia Włoskiej Kanonistyki, który odbył się w Weronie 5-8 września 2011 roku, w całości poświęcony aktualnym zagadnie- niom kanonicznego prawa karnego. Akta wspomnianego kongresu zo- stały zamieszczone w numerze XCVI Studi Giuridici zatytułowanym Questioni attuali di diritto penale canonico10. Także i ten kongres od- bywał się w momencie szczególnego zainteresowania zagadnieniami z zakresu kanonicznego prawa karnego, m.in. ze względu na powtarza- jące się doniesienia o przestępstwach przeciwko szóstemu przykazaniu Dekalogu popełnianych z małoletnimi przez ludzi Kościoła, duchow- nych i zakonników. Tematyka poszczególnych artykułów składających się na wymienione wydanie Studi Giuridici jest ściśle związana z aktu- alnymi problemami i wyzwaniami, przed jakimi stanął Kościół, wyma- gającymi także interwencji w zakresie kościelnej władzy karania. Przy- wołana pozycja to zbiór dwunastu artykułów, w których znajdujemy szereg ważnych i aktualnych treści, począwszy od pytania o aktualność kanonicznego prawa karnego, poprzez artykuły dotyczące różnych kwestii z zakresu delicta graviora, a więc najcięższych przestępstw zarezerwowanych Kongregacji Nauki Wiary, ze szczególnym uwzględ- nieniem przestępstwa molestowania nieletnich, aż po artykuły doty- czące wzajemnych relacji między władzą kościelną i władzą świecką w przypadku przestępstw molestowania nieletnich oraz wzajemnych relacji między karą kanoniczną i państwową11. 8 Zob. V. De Paolis, Il processo penale amministrativo, w: Il processo penale canoni- co, red. Z. Suchecki, Roma 2003, s. 215-234. Por. także A. Calabrese, La procedura stragiudiziale penale, w: I procedimenti speciali nel diritto canonico, Città del Vati- cano 1992, s. 267-281. 9 Zob. Ch.J. Scicluna, Delicta graviora ius processuale, Studi Giuridici XCVI, Que- stioni attuali di diritto penale canonico, Città del Vaticano 2012, s. 79-94. 10 Zob. Studi Giuridici XCVI, Questioni attuali di diritto penale canonico, Città del Vaticano 2012. 11 Szerzej na temat akt przywołanego kongresu, zob.: Studi Giuridici XCVI, Ques- tioni attuali di diritto penale canonico, Città del Vaticano 2012, ss. 287 – Rec. Dariusz Borek, „Prawo Kanoniczne” 55 (2012) nr 4, s. 242-255. concursus.indd 16 2015-02-03 09:42:59 Wstęp 17 W 2014 roku miały miejsce dwie warte podkreślenia inicjatywy do- tyczące kanonicznego prawa karnego. Pierwsza z nich to konferencja zorganizowana 24-25 marca 2014 roku przez Wydział Prawa Kano- nicznego Papieskiego Uniwersytetu Urbanianum pod patronatem Kon- gregacji Nauki Wiary. Jej owocem jest publikacja pt. I delitti riservati alla Congragazione per la Dottrina della Fede, która ukazała się na łamach „Quaderni di Ius Missionale”12. Celem konferencji oraz powsta- łej na jej gruncie publikacji było przybliżenie właściwej interpretacji, a co za tym idzie i aplikacji norm dotyczących przestępstw zarezerwo- wanych Kongregacji Nauki Wiary. Taka potrzeba wynikała z trudności, z jakimi spotykają się pracownicy trybunałów kościelnych zajmujący się sprawami związanymi z omawianymi przestępstwami. Drugie ważne wydarzenie to XV Międzynarodowy Kongres Prawa Kanonicznego, który odbył się w 17-21 września 2014 roku w Wa- szyngtonie (USA). Jego temat brzmiał: Przestępstwo i kara. Natura, problemy i perspektywy prawa kanonicznego i jego relacja do prawa państwowego13. Przestępstwo i kara są ściśle ze sobą powiązane, zgod- nie bowiem z zasadą nullum crimen, nulla poena sine lege poenali previa nie można nikogo karać, jeżeli naruszona ustawa bądź nakaz nie przewidują za to żadnej sankcji. Może się jednak zdarzyć (pozor- nie wbrew cytowanej właśnie zasadzie), że naruszenie ustawy bądź nakazu, za które nie przewiduje się kary, będzie jednak skutkować pociągnięciem do odpowiedzialności karnej sprawcy14. Z drugiej jed- nakże strony należy przypomnieć, że nie zawsze popełnienie prze- stępstwa musi bezwzględnie skutkować pociągnięciem winnego do odpowiedzialności karnej15. Już sam fakt istnienia takich sytuacji może prowadzić do pewnych trudności w aplikowaniu sankcji karnych w Kościele. Ponadto trudną i delikatną kwestią jest sprawa koordyna- cji represji kanonicznych i państwowych oraz współpracy między- 12 I delitti riservati alla Congragazione per la Dottrina della Fede, red. Andrea D’Auria, Claudio Papale, „Quaderni di Ius Missionale” Città del Vaticano 2014. 13 W oczekiwaniu na publikację akt konferencji. 14 Por. KPK/1983, kan. 1399. 15 Zob. np. KPK/1983, kan. 1341; 1344; 1345. concursus.indd 17 2015-02-03 09:42:59 18 Wstęp dyscyplinarnej z uwzględnieniem konfliktu między normą państwową i kanoniczną. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera także problemem odpowiedzialności cywilnej i karnej władzy kościelnej na płaszczyźnie państwowej. W związku z powyższym tematyka XV Międzynarodowego Kongresu Prawa Kanonicznego jest jak najbar- dziej zasadna. Jak widzimy, kanoniczne prawo karne stało się w ostatnich czasach przedmiotem szczególnej uwagi, w tym przede wszystkim dyspozycje prawa karnego materialnego i procesowego. Do takiego ożywienia za- interesowania kościelną władzą karania zarówno ze strony teorii, jak i praktyki przyczyniły się niestety przestępstwa, jakich w materii szóstego przykazania Dekalogu dopuszczali się duchowni względem małoletnich. Kościół, mając na uwadze dobro osób będących ofiarami wspomnianych przestępstw, starał się zawsze podejmować stosowne działania i zaliczał molestowanie małoletnich do kategorii najcięż- szych przestępstw. Należy jednak podkreślić, że przedmiotem szcze- gólnego zainteresowania w ostatnich czasach są również i inne prze- stępstwa należące do kategorii najcięższych, których rozpoznawanie i rozstrzyganie zostało zarezerwowanie Kongregacji Nauki Wiary. Pewną trudność do 2001 roku stanowiło określenie, które z prze- stępstw zgodnie z konstytucją apostolską Pastor Bonus z 1988 roku art. 52 należą do kategorii delicta reservata. Rozstrzygnięciem tej kwestii były w pierwszej kolejności postanowienia zawarte w nor- mach De gravioribus delictis promulgowanych przez papieża Jana Pawła II w motu proprio Sacramentorum sanctitatis tutela 30 kwiet- nia 2001 roku16, a następnie zmiany i uzupełnienia do tegoż dokumen- tu wprowadzone w późniejszym czasie, w tym szczególnie zatwier- dzone 21 maja 2010 roku przez papieża Benedykta XVI Normae de 16 Por. Joannes Paulus II, Litterae Apostolicae motu proprio datae quibus Normae de gravioribus delictis Congregationi pro Doctrina Fidei reservatis promulgantur, Sacra- mentorum sanctitatis tutela, 30 aprilis 2001, AAS 93 (2001), s. 737-739. Congregatio pro Doctrina Fidei, Epistula a Congregatione pro Doctrina Fidei missa ad totius Ca- tholicae Ecclesiae Episcopos aliosquae Ordinarios et Hierarchos interesse habentes: de delictis gravioribus eidem Congregationi pro Doctrina Fidei reservatis, 18 maii 2001, AAS 93 (2001), s. 785-788. concursus.indd 18 2015-02-03 09:42:59 Wstęp 19 delictis Congregationi pro Doctrina Fidei reservatis17. W obydwu przywołanych powyżej dokumentach jest mowa o najcięższych prze- stępstwach (nie tylko w materii de sexto) zastrzeżonych Kongregacji Nauki Wiary oraz o sposobach postępowania w przypadku ich zaist- nienia. W związku z dokonanymi zmianami konieczne okazuje się obec- nie przygotowanie nowych opracowań, które przedstawiałyby zagad- nienia z zakresu kanonicznego prawa karnego oraz kanonicznego pro- cesu karnego z perspektywy przestępstw zastrzeżonych Kongregacji Nauki Wiary w sposób całościowy i systematyczny, biorąc pod uwagę także uzupełnienia, jakie w tej materii zostały wprowadzone przez Kościół od czasu promulgowania Kodeksu w 1983 roku. Takie opra- cowania stanowiłyby pomoc w praktycznym stosowaniu norm zarów- no substancjalnych, jak i procesowych. Odpowiedzią na teoretyczne oraz praktyczne zapotrzebowanie w omawianym zakresie stanowią właśnie organizowane w ostatnich latach kongresy i konferencje oraz powstające w ich wyniku publikacje. Trzeba podkreślić, że wspomniane kongresy i konferencje nauko- we, jak również ukazujące się publikacje, w tym artykuły poświęcone omawianym zagadnieniom, stanowią nie tylko instrukcje postępowa- nia w przypadku określonych naruszeń uznanych za przestępstwa, ale świadczą także o aktualności pytań oraz dyskusji na temat istnienia i wykonywania władzy karania w Kościele. Jak stwierdza V. De Pao- lis, pytanie o aktualność prawa karnego może być różnie rozumiane, np. następująco: Czy obecnie obowiązujące prawo karne Kościoła jest aktualne? Czy jest realizowane w praktyce? Kanoniczne prawo karne, jak stwierdza wspomniany autor, nie tylko nie cieszy się dobrym zdro- wiem w aktualnej sytuacji Kościoła, ale wręcz jest chore. Potrzeba zatem poprawnej diagnozy pozwalającej na ustalenie prawdziwych przyczyn takiego stanu rzeczy, a następnie przeprowadzenia adekwat- nej terapii. Do dokonania właściwej oceny sytuacji i w związku z tym podjęcia właściwej terapii konieczna jest według autora analiza ak- tualnego systemu karnego kanonicznego przeprowadzona wewnątrz 17 Congregatio pro Doctrina Fidei, Normae..., s. 419-434. concursus.indd 19 2015-02-03 09:42:59 20 Wstęp całego sytemu prawnego kanonicznego oraz w świetle zasad teolo- gicznych i duchowych czasów, w których żyje Kościół. Odpowiadając na postawione pytania, autor stwierdza, że prawo karne jest zawsze aktualne, ponieważ człowiek niestety ma zawsze skłonności do złego i tendencje do bycia poza prawem oraz pokojowymi relacjami z inny- mi. Z drugiej strony nieaktualność prawa karnego, a zatem jego cho- roba, ma podłoże raczej ideologiczne, to znaczy jest wynikiem niedo- ceniania w życiu Kościoła prawa w ogóle, a w szczególności prawa karnego. Tym, co naprawdę stanowi o wartości kanonicznego porząd- ku prawnego, a zatem i o aktualności prawa karnego Kościoła, jest nie surowość sankcji, jakimi się posługuje, ale świat wartości, jakie ten system przekazuje i proponuje. Sprawa dotyczy w sposób szczególny odniesienia do sumienia oraz odpowiedzialności, jaką każda osoba ma względem Boga i wspólnoty, a więc życia osoby, jej świadomości ży- cia wiecznego oraz zbawienia wiecznego18. Kara kościelna może być zatem postrzegana jako niezbędny środek na drodze do zbawienia dla tych wiernych, którzy dopuszczają się przestępstw. W takim kontekście szczególnego znaczenia nabiera niejednokrot- nie pomijana przez doktrynę kwestia odpowiedzialności karnej także i ewentualnych innych oprócz sprawcy głównego uczestników prze- stępstwa, to znaczy współsprawców i wspólników. Zdarza się bowiem, że w popełnieniu przestępstwa bierze udział więcej aniżeli jedna oso- ba, przy czym sprawa dotyczy zarówno sytuacji, kiedy przestępstwo może być popełnione przez jedną osobę, jak i sytuacji, gdy do jego popełnienia konieczny jest oprócz sprawcy głównego udział innej osoby lub osób, jak to ma miejsce np. w przypadku udzielenia sakry biskupiej bez mandatu papieskiego, usiłowania udzielenia/przyjęcia święceń kapłańskich kobiecie, przestępstwa przeciwko szóstemu przykazaniu Dekalogu popełnionego przez duchownego lub też prze- stępstwa aborcji. W powyższych sytuacjach należałoby także roz- patrywać kwestię odpowiedzialności karnej ewentualnych innych uczestników przestępstwa. Sprawa jednak – wbrew temu, co mogłoby 18 V. De Paolis, Attualità del diritto penale della Chiesa, w: Studi Giuridici XCVI, Questioni attuali di diritto penale canonico, Città del Vaticano 2012, s. 11-29. concursus.indd 20 2015-02-03 09:42:59 Wstęp 21 się wydawać – nie jest jasno i wyraźnie sprecyzowana w aktualnym prawie kanonicznym oraz w doktrynie. Jak zauważa J. Syryjczyk, zagadnienie „odpowiedzialności karnej osób, które współdziałają w przestępstwie lub przyczyniają się do niego, jest jednym z mało opracowanych zagadnień nauki kanonicznego prawa karnego. Rów- nież w KPK/1983 kwestia ta nie jest zbyt jasno zarysowana i wyczer- pująco rozwiązana”19. Rzeczywiście, jak się wydaje, aktualna doktry- na niewiele uwagi poświęciła omówieniu i wykładni przepisów prawnych dotyczących zjawiskowych form przestępstwa kanoniczne- go oraz odpowiedzialności karnej z tytułu współudziału. Także w pod- ręcznikach z zakresu kanonicznego prawa karnego zazwyczaj mało miejsca poświęca się temu zagadnieniu. Wyjątek stanowi komentarz ks. prof. Jerzego Syryjczyka, który starał się omawianą kwestię przed- stawić bardziej szczegółowo20, ponieważ jednak komentarz ten doty- czy obszernego zagadnienia, tzn. część I księgi VI Kodeksu, proble- matyka współudziału nie mogła zostać omówiona szerzej. Brakuje także odrębnych publikacji, które ukazywałyby interesującą nas tema- tykę w sposób samodzielny i całościowy, oprócz pracy Claudio Papa- le, w której autor zajął się zagadnieniem współudziału w przestęp- stwie w kanonicznym prawie karnym21. Warto zauważyć, że chociaż problematyka odpowiedzialności z ty- tułu współudziału w przestępstwie jest tak dawna jak samo przestęp- stwo, to jednak zagadnienie to w kanonicznym prawie karnym zostało całościowo i kompleksowo opracowane dopiero w Kodeksie z 1917 roku. Ówczesna doktryna zajmująca się analizą i wykładnią omawia- nego zagadnienia przedstawiała je w węższym bądź szerszym zakre- sie. Na szczególną uwagę zasługują opracowania takich kanonistów, 19 J. Syryjczyk, Sankcje w Kościele. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2008, s. 192-193. 20 Por. tamże, s. 192-209. 21 Por. C. Papale, Il concorso di persone nel diritto penale canonico, Roma 2002. Cytowany autor omawiał to zagadnienie także w innych swoich tekstach, zob. C. Pa- pale, „Qui abortum procurat” (can. 1398). Breve disamina giuridico-canonica, „Quaderni di diritto ecclesiale” 13 (2000), s. 434-446. concursus.indd 21 2015-02-03 09:42:59 22 Wstęp jak: Wernz22 i Michiels23 oraz Myrcha24, jednakże przywołani autorzy przedstawiali współudział w przestępstwie w ramach całego systemu karnego według KPK/1917, a więc siłą rzeczy w ich opracowaniach nie spotykamy zbyt obszernych informacji np. na temat rozwoju histo- ryczno-prawnego procesu kształtowania się odpowiedzialności karnej z tytułu concursus in delicto. Więcej wiadomości dotyczących współ- udziału w przestępstwie – i to zarówno w ujęciu historyczno-praw- nym, jak i systematycznym – znajdujemy w pracach w całości po- święconych interesującemu nas zagadnieniu. Są to przede wszystkim dwie publikacje: L.A. Eltz, Cooperation in Crime. An historical conspectus and commentary, Washington 1942 oraz J.M. Pinna, De participatione in delictis, Romae 1942. W obydwu wymienionych pracach znajdujemy obszerne przedstawienie zarówno zagadnienia rozwoju historyczno-prawnego odpowiedzialności karnej z tytułu concurus in delicto, jak i samej instytucji współudziału w przestęp- stwie według KPK/1917. W ramach pytania o aktualność kanonicznego prawa karnego war- to zatem zająć się także kwestią odpowiedzialności karnej ewentual- nych innych oprócz sprawcy głównego uczestników przestępstwa. Można w takim razie zadać pytanie, czy obecne przepisy w materii odpowiedzialności karnej z tytułu współudziału są aktualne, tzn. czy są w ogóle konieczne, a jeśli tak, to czy stanowią adekwatną odpo- wiedź na zjawisko współudziału w przestępstwie. Obowiązujący Kodeks Prawa Kanoniczego zagadnieniu współ- udziału w przestępstwie poświęca tylko jeden składający się z dwóch paragrafów kanon, a mianowicie 1329. Trzeba zauważyć, że przywo- łany kanon nie zawiera ani definicji współudziału w przestępstwie, ani 22 F.X. Wernz, Ius canonicum, vol. VII, Romae 1937, s. 126-147. 23 G. Michiels, De delictis et poenis: Commentarius libri V Codicis Iuris Canonici, tom 1, De delictis: Canones 2195-2213, Paris–Tournai–Romae–New York 1961, s. 326-363. 24 M. Myrcha, Prawo karne. Komentarz do piątej księgi Kodeksu Prawa Kanoniczne- go, t. II, cz. 1, Przepisy ogólne, Warszawa 1960, s. 260-271; tenże, Zbiorowa odpo- wiedzialność w karnym ustawodawstwie kanonicznym, polskim i międzynarodowym, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne” 1 (1949), s. 142-143. concursus.indd 22 2015-02-03 09:42:59 Wstęp 23 też jasnego odróżnienia możliwych jego rodzajów, co nie ułatwia właś- ciwego i jednoznacznego zrozumienia, na czym polega współudział w przestępstwie oraz jakie mogą być jego ewentualne rodzaje lub for- my. Brak właściwego zrozumienia wspomnianych zagadnień niewątp- liwie będzie w konsekwencji rzutował na prawidłową aplikację odpo- wiedzialności karnej z tytułu współudziału w przestępstwie. Dlatego też według oceny piszącego podjęcie próby odpowiedzi na pytanie o aktualność dyscypliny kanonicznej w kwestii odpowiedzialności karnej z tytułu współudziału w przestępstwie wymaga najpierw przeprowadzenia chociażby ogólnego studium historyczno-prawnego zagadnienia. Trzeba zaznaczyć, że studium takie nie musi oznaczać obszernego omówienia wszystkich etapów rozwoju zjawiskowych form przestępstwa w kanonicznym prawie karnym, konieczne bowiem, ale także i wystarczające będzie odwołanie się do dyscypliny i doktryny z okresu obowiązywania Kodeksu z 1917 roku, gdyż kodeks ten w du- żym stopniu przyczynił się do sprecyzowania i uregulowania przepi- sów prawnych dotyczących współudziału w przestępstwie. W celu wyjaśnienia problemu postawionego w powyższych pyta- niach praca została podzielona na trzy rozdziały. Pierwszy poświęco- no analizie zagadnienia aktualności kościelnej władzy karania, drugi to analiza współudziału w przestępstwie w ujęciu prawno-historycz- nym ze szczególnym uwzględnieniem Kodeksu z 1917 roku, natomiast trzeci zawiera analizę zagadnienia współudziału według Kodeksu z 1983 roku. W rozdziale pierwszym zostanie podjęta próba wskazania na aktual- ność zagadnienia współudziału w przestępstwie w kontekście szersze- go pytania o aktualność kanonicznego prawa karnego. Dlatego też na podstawie fundamentu biblijnego zostanie przeprowadzone uzasadnie- nie potrzeby samego istnienia kościelnej władzy karania, a następnie nieco szersze spojrzenie na pojęcie przestępstwa kanonicznego w jego trzech zasadniczych elementach: obiektywnym, subiektywnym i legal- nym. W końcu zostanie przedstawiona typologia przestępstw wystę- pujących w aktualnym prawie kanonicznym. Dokonana w rozdziale drugim analiza przepisów zawartych w Ko- deksie z 1917 roku zostanie poprzedzona krótkim rysem historycznym concursus.indd 23 2015-02-03 09:42:59 24 Wstęp rozwoju dyscypliny kanonicznej zajmującej się zagadnieniem odpo- wiedzialności karnej z tytułu różnych form współudziału w przestęp- stwie. Ze względu na bardzo szczegółowe i kazuistyczne rozwiązania przewidywane przez Kodeks z 1917 roku wydaje się także konieczne przeprowadzenie na podstawie ówczesnej doktryny pewnej systematy- ki całości zagadnień związanych ze współudziałem w przestępstwie. Ostatni, trzeci, rozdział dotyczy w całości zagadnienia współ- udziału w przestępstwie według aktualnie obowiązującego prawa kanonicznego. Opierając się na treści kan. 1329, zostanie podjęta pró- ba wyjaśnienia, co dzisiaj rozumie się przez pojęcie współudziału w przestępstwie. Ważną częścią tego rozdziału będzie propozycja pewnej systematyki rodzajów współudziału w przestępstwie według Kodeksu z 1983 roku, niezbędnej także ze względu na ustalenie zakre- su odpowiedzialności karnej z tego tytułu. Każdy rozdział kończy się podsumowaniem, natomiast cała praca została podsumowana ogólnym zakończeniem oraz wykazem uwzględ- nionych w niej źródeł i literatury. Należy podkreślić, że ze względu na określony zakres badawczy, w pracy zostaną wykorzystane materiały bibliograficzne głównie z okresu obowiązywania Kodeksu z 1917 roku oraz prawa kanonicznego aktualnie obowiązującego. W niniejszym studium stosowana będzie metoda analityczo-synte- tyczna oraz historyczno-prawna. W przeprowadzanych badaniach nie- zbędne będzie uwzględnienie zasad koniecznych do przeprowadzenia wykładni egzegetyczno-dogmatycznej omawianych przepisów praw- nych. W celu jak najszerszego naświetlenia problematyki związanej ze współudziałem w przestępstwie niezbędne będzie przytoczenie i ustosunkowanie się do poglądów autorów wypowiadających się tej kwestii. concursus.indd 24 2015-02-03 09:42:59
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Concursus in delicto. Formy zjawiskowe przestępstwa w kanonicznym prawie karnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: