Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00427 005066 14474187 na godz. na dobę w sumie
Ćwiczenia laboratoryjne z chemii fizycznej. Wydanie drugie poprawione i uzupełnione - ebook/pdf
Ćwiczenia laboratoryjne z chemii fizycznej. Wydanie drugie poprawione i uzupełnione - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 390
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-503-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> chemia
Porównaj ceny (książka, ebook (-21%), audiobook).

Do przygotowania niniejszego opracowania skłoniły nas zarówno zapotrzebowanie ze strony studentów chemii na skrypt zawierający opis ćwiczeń wykonywanych w laboratorium chemii fizycznej, jak i wieloletnie doświadczenie zdobyte w czasie organizowania i prowadzenia zajęć z chemii fizycznej na kierunku chemicznym Wydziału Fizyki i Chemii Uniwersytetu Łódzkiego.

Zakres opisanych ćwiczeń laboratoryjnych jest dostosowany do trzydziestu dziewięciu zestawów ćwiczeniowych wykonywanych w Katedrze Chemii Fizycznej UŁ. Skrypt nie uwzględnia ćwiczeń z tych działów chemii fizycznej, które nie są reprezentowane w naszym laboratorium. Poszczególne rozdziały dotyczące wybranych zagadnień z chemii fizycznej zawierają wstępy teoretyczne, które stanowią wprowadzenie do problematyki wykonywanych ćwiczeń. Każde ćwiczenie zawiera dość szczegółowo określony cel, z którego na ogół wynika wybór metody pomiarowej. W opracowaniu ćwiczenia zawarty jest zawsze opis układu pomiarowego (często ze schematem aparatury), spis stosowanych odczynników chemicznych, sposób wykonania eksperymentu oraz opracowanie i dyskusja uzyskanych rezultatów badań. Czasochłonność wykonywania wszystkich ćwiczeń została dostosowana do zajęć czterogodzinnych. Studenci wykonują ćwiczenia indywidualnie, a wyniki pomiarów opracowują w formie sprawozdań. Ze względu na to, że niniejsze opracowanie obejmuje tylko te zagadnienia, które są niezbędne do wykonania ćwiczeń, nie może ono stanowić jedynego źródła wiedzy koniecznej do zdania egzaminu. Spis podręczników i opracowań o charakterze monograficznym z dziedziny chemii fizycznej został zamieszczony za wstępem, natomiast na końcu każdego rozdziału podano numery zalecanych pozycji literaturowych dotyczących omawianej tematyki.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

REDAKCJA NAUKOWO-DYDAKTYCZNA „FOLIA CHIMICA” Henryk Piekarski, Małgorzata Jóźwiak RECENZENT Ewa Hawlicka POSZCZEGÓLNE PODROZDZIAŁY I ĆWICZENIA OPRACOWALI: Jolanta Barczyńska − rozdział 3.2, ćwiczenia: 3.1.2, 3.2.1, 7.1.3 Leokadia Bartel Paweł Góralski Małgorzata Jóźwiak − rozdziały: 4.2, 6.1, 6.2, ćwiczenia: 4.2.4, 4.2.5, 6.1.1, 6.1.2, − rozdziały: 3.4, 7.1, ćwiczenia: 3.4.1, 4.2.2, 7.1.1 − rozdziały: 3.5, 4.3, ćwiczenia: 3.5.1, 3.5.2, 4.3.1 6.1.3, 6.2.1, 8.1.3 − rozdział 5.1, ćwiczenia: 5.1.1, 5.1.2 Anna Kacperska − ćwiczenia: 4.2.3, 7.1.2, 7.1.4 Bożenna Nowicka − rozdział 3.1, ćwiczenia: 3.1.1, 4.1.3, 4.4.3 Bartłomiej Pałecz − rozdział 8.1, ćwiczenia: 8.1.1, 8.1.2, 8.1.4, 8.1.5 Alina Piekarska − ćwiczenie 8.1.7 Anetta Pietrzak − rozdział 3.3, ćwiczenia: 3.3.1, 8.1.6 Mariola Tkaczyk Dariusz Waliszewski − rozdział 8.2, ćwiczenia: 8.2.1, 8.2.2 Jadwiga Woźnicka − rozdziały: 1, 2, 3.6, 4.1, 4.4, ćwiczenia: 3.6.1, 4.1.1, 4.1.2, 4.2.1, 4.4.1, 4.4.2, 5.1.3 OKŁADKĘ PROJEKTOWAŁA Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/Nik_Merkulov/Tihon6 Skrypt dla studentów wykonujących ćwiczenia w Katedrze Chemii Fizycznej Uniwersytetu Łódzkiego © Copyright by Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2007 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 2007 Wydanie II. Ark. druk. 24,25 Zam. W.09125.19.2.S ISBN 978-83-7171-884-7 e-ISBN 978-83-8142-503-2 SPIS TREŚCI 7 8 9 9 10 10 17 23 27 36 36 40 40 41 41 53 58 63 69 73 WSTĘP ............................................................................................................... LITERATURA .................................................................................................. 1. METODYKA PRACY W LABORATORIUM CHEMII FIZYCZNEJ ...... 1.1. Przygotowanie i wykonanie pomiaru w pracowni studenckiej ..................... 1.2. Przedstawienie i opracowanie wyników pomiarów ....................................... 1.2.1. Tabele i wykresy ...................................................................................... 1.2.2. Graficzne opracowanie wyników pomiarów ........................................... 1.2.3. Numeryczne opracowanie wyników pomiarów ....................................... 1.2.4. Elementy rachunku błędu ......................................................................... JEDNOSTKI I STAŁE FIZYCZNE ............................................................... 2. 2.1. Układ jednostek ................................................................................................ 2.2. Wartości liczbowe ważniejszych stałych fizykochemicznych ........................ 2.3. Alfabet grecki .................................................................................................... 3. OPTYCZNE I ELEKTRYCZNE WŁASNOŚCI SUBSTANCJI ................. 3.1. Widma absorpcyjne .......................................................................................... Ćwiczenie 3.1.1. Wyznaczanie punktu izozbestycznego p-nitrofenolu ............. Ćwiczenie 3.1.2. Spektrofotometryczne oznaczanie stężenia jonów żelaza Fe(III) ..................................................................................... 3.2. Refraktometria .................................................................................................. Ćwiczenie 3.2.1. Refrakcja dwuskładnikowych mieszanin organicznych ......... 3.3. Interferometria .................................................................................................. Ćwiczenie 3.3.1. Zastosowanie metody interferometrycznej do oznaczania stężenia roztworu ................................................................... 3.4. Aktywność optyczna związków chemicznych ................................................. Ćwiczenie 3.4.1. Wyznaczanie skręcalności właściwej sacharozy .................... 3.5. Polaryzacja dielektryczna ................................................................................ Ćwiczenie 3.5.1. Względna przenikalność elektryczna cieczy organicznych ... Ćwiczenie 3.5.2. Wyznaczanie momentu dipolowego cieczy polarnych .......... 77 80 82 87 94 97 3.6. Elektryczne własności ciał stałych ................................................................... 101 Ćwiczenie 3.6.1. Temperaturowa charakterystyka termistora typu NTC .......... 108 4. TERMODYNAMIKA CHEMICZNA ............................................................ 112 4.1. Efekty cieplne reakcji chemicznych i procesów fizykochemicznych ............ 112 Ćwiczenie 4.1.1. Wyznaczanie entalpii tworzenia związku organicznego na podstawie pomiaru jego ciepła spalania .................................. 122 Ćwiczenie 4.1.2. Wyznaczanie ciepła właściwego cieczy metodą kaloryme- tryczną .................................................................................... 132 Ćwiczenie 4.1.3. Entalpia rozpuszczania elektrolitu w wodzie ......................... 139 4.2. Równowagi fazowe w układach jedno- i wieloskładnikowych ...................... 150 Ćwiczenie 4.2.1. Wyznaczanie entalpii i entropii parowania wody na podsta- wie pomiaru temperaturowego współczynnika prężności pary 157 4 Ćwiczenie 4.2.2. Równowaga ciecz−para w układzie dwuskładnikowym ........ 166 Ćwiczenie 4.2.3. Izoterma rozpuszczalności w układzie trójskładnikowym ..... 178 Ćwiczenie 4.2.4. Wyznaczanie współczynnika podziału w układzie: woda− kwas octowy−chloroform metodą potencjometryczną .......... 184 Ćwiczenie 4.2.5. Wyznaczanie współczynnika podziału w układzie: woda− aceton−tetrachloroetylen metodą refraktometryczną ............. 193 4.3. Wielkości cząstkowe molowe ........................................................................... 200 Ćwiczenie 4.3.1. Wyznaczanie cząstkowych molowych objętości wody i alko- holu w temperaturze 25°C ...................................................... 205 4.4. Oznaczanie masy cząsteczkowej substancji .................................................... 209 Ćwiczenie 4.4.1. Wyznaczanie masy cząsteczkowej substancji metodą ebulio- metryczną ............................................................................... 210 Ćwiczenie 4.4.2. Wyznaczanie masy cząsteczkowej cieczy lotnej metodą V. Meyera ............................................................................... 218 Ćwiczenie 4.4.3. Zastosowanie destylacji z parą wodną do oznaczania masy cząsteczkowej cieczy niemieszającej się z wodą ................... 225 5. ZJAWISKA TRANSPORTU W CIECZACH ............................................... 232 5.1. Lepkość cieczy ................................................................................................... 232 Ćwiczenie 5.1.1. Wyznaczanie lepkości wodnych roztworów sacharozy ......... 243 Ćwiczenie 5.1.2. Wyznaczanie termodynamicznych funkcji aktywacji lep- kiego przepływu cieczy .......................................................... 247 Ćwiczenie 5.1.3. Lepkościowo średnia masa cząsteczkowa polimeru ................ 250 6. ZJAWISKA POWIERZCHNIOWE ............................................................... 258 6.1. Napięcie powierzchniowe cieczy ...................................................................... 258 Ćwiczenie 6.1.1. Zależność napięcia powierzchniowego wody od stężenia mydła ...................................................................................... 268 Ćwiczenie 6.1.2. Zależność napięcia powierzchniowego 1,4-dioksanu od temperatury ............................................................................ 272 Ćwiczenie 6.1.3. Wyznaczanie wartości parachory substancji organicznych ... 274 6.2. Adsorpcja ........................................................................................................... 279 Ćwiczenie 6.2.1. Adsorpcja kwasu octowego na węglu aktywnym .................. 285 7. KINETYKA CHEMICZNA ............................................................................ 289 7.1. Podstawowe zagadnienia kinetyki chemicznej ............................................... 289 Ćwiczenie 7.1.1. Wpływ rodzaju kwasu na szybkość inwersji sacharozy ........ 306 Ćwiczenie 7.1.2. Wpływ stężenia kwasu na szybkość hydrolizy octanu etylu 313 Ćwiczenie 7.1.3. Wyznaczanie stałej szybkości i rzędu reakcji metodą całkową (wariant graficzny) ........................................................................ 318 Ćwiczenie 7.1.4. Energia aktywacji jodowania acetonu .................................... 321 8. ELEKTROCHEMIA ........................................................................................ 326 8.1. Przewodnictwo i równowagi jonowe w roztworach elektrolitów ................. 326 Ćwiczenie 8.1.1. Przewodnictwo graniczne mocnego elektrolitu ..................... 340 Ćwiczenie 8.1.2. Wyznaczanie stałej dysocjacji kwasu octowego poprzez pomiar przewodnictwa ........................................................... 341 Ćwiczenie 8.1.3. Entalpia dysocjacji kwasu octowego ..................................... 343 5 Ćwiczenie 8.1.6. Wyznaczanie współczynników aktywności soli trudno roz- puszczalnej metodą pomiaru rozpuszczalności ...................... 361 Ćwiczenie 8.1.7. Oznaczanie punktu izoelektrycznego żelatyny ...................... 369 8.2. Siła elektromotoryczna ogniwa ........................................................................ 376 Ćwiczenie 8.2.1. Wyznaczanie funkcji termodynamicznych ΔG, ΔS, ΔH reakcji zachodzącej w ogniwie .............................................. 383 Ćwiczenie 8.2.2. Siła elektromotoryczna ogniwa stężeniowego ....................... 385 Ćwiczenie 8.1.4. Miareczkowanie konduktometryczne ..................................... 347 Ćwiczenie 8.1.5. Wyznaczanie stałej dysocjacji kwasu mlekowego metodą potencjometryczną .................................................................. 353 WSTĘP Do przygotowania niniejszego opracowania skłoniły nas zarówno zapotrzebowanie ze strony studentów chemii na skrypt zawierający opis ćwiczeń wykonywanych w laboratorium chemii fizycznej, jak i wielo- letnie doświadczenie zdobyte w czasie organizowania i prowadzenia zajęć z chemii fizycznej na kierunku chemicznym Wydziału Fizyki i Chemii Uniwersytetu Łódzkiego. Zakres opisanych ćwiczeń laboratoryjnych jest dostosowany do trzydziestu dziewięciu zestawów ćwiczeniowych wykonywanych w Ka- tedrze Chemii Fizycznej UŁ. Skrypt nie uwzględnia ćwiczeń z tych działów chemii fizycznej, które nie są reprezentowane w naszym labora- torium. Poszczególne rozdziały dotyczące wybranych zagadnień z chemii fizycznej zawierają wstępy teoretyczne, które stanowią wprowadzenie do problematyki wykonywanych ćwiczeń. Każde ćwiczenie zawiera dość szczegółowo określony cel, z którego na ogół wynika wybór metody pomiarowej. W opracowaniu ćwiczenia zawarty jest zawsze opis układu pomiarowego (często ze schematem aparatury), spis stosowanych odczyn- ników chemicznych, sposób wykonania eksperymentu oraz opracowanie i dyskusja uzyskanych rezultatów badań. Czasochłonność wykonywania wszystkich ćwiczeń została dostosowana do zajęć czterogodzinnych. Studenci wykonują ćwiczenia indywidualnie, a wyniki pomiarów opraco- wują w formie sprawozdań. Ze względu na to, że niniejsze opracowanie obejmuje tylko te zagadnienia, które są niezbędne do wykonania ćwiczeń, nie może ono stanowić jedynego źródła wiedzy koniecznej do zdania egzaminu. Spis podręczników i opracowań o charakterze monograficznym z dziedziny chemii fizycznej został zamieszczony za wstępem, natomiast na końcu każdego rozdziału podano numery zalecanych pozycji literatu- rowych dotyczących omawianej tematyki. LITERATURA [1] Atkins P. W., Chemia fizyczna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001. [2] Brdička R., Podstawy chemii fizycznej, PWN, Warszawa 1970. [3] Barrow G., Chemia fizyczna, PWN, Warszawa 1978. [4] Sobczyk L., Kisza A., Gatner K., Koll A., Eksperymentalna chemia fizyczna, PWN, Warszawa 1982. [5] Garaj J. i in., Fizyczne i fizykochemiczne metody analizy, WNT, Warszawa 1981. [6] Praca zbiorowa pod red. Kamieńskiego B., Chemia fizyczna, PWN, Warszawa 1980. [7] Gumiński K., Wykłady z chemii fizycznej, PWN, Warszawa 1973. [8] Tomassi W., Jankowska H., Chemia fizyczna, WNT, Warszawa 1980. [9] Pigoń K., Ruziewicz Z., Chemia fizyczna, PWN, Warszawa, 1982. [10] Whittaker A. G., Mount A. R., Heal M. R., Chemia fizyczna, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2003. [11] Sobczyk L., Kisza A., Chemia fizyczna dla przyrodników, PWN, Warszawa 1977. [12] Atkins P. W., Podstawy chemii fizycznej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999. [13] Szarawara J., Termodynamika chemiczna, WNT, Warszawa 1998. [14] Buchowski H., Ufnalski W., Podstawy termodynamiki, WNT, Warszawa 1994. [15] Buchowski H., Ufnalski W., Roztwory, WNT, Warszawa 1995. [16] Buchowski H., Ufnalski W., Gazy, ciecze, płyny, WNT, Warszawa 1994. [17] Kęcki Z., Podstawy spektroskopii molekularnej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998. [18] Minczewski J., Marczenko Z., Chemia analityczna, t. 3, PWN, Warszawa 1985. [19] Szyszko E., Instrumentalne metody analizy, PZWL, Warszawa 1982. [20] Halliday D., Resnik R., Fizyka, PWN, Warszawa 1994. [21] Staab H. A., Wstęp do teoretycznej chemii organicznej, PWN, Warszawa 1966. [22] Michalski L., Eckersdorf K., Pomiary temperatury, WNT, Warszawa 1986. [23] Jaworski B., Dietłaf A., Miłkowska L., Kurs fizyki t.2, PWN, Warszawa 1984. [24] Miszczenko K. P., Poltoratski G. M., Woprosy termodynamiki i strojenia wodnych i niewodnych roztworow elektrolitow, Khimija, Leningrad 1968. [25] Basiński A., Zarys fizykochemii koloidów, PWN, Warszawa 1957. [26] Morawetz H., Fizykochemia roztworów makrocząsteczek, PWN, Warszawa 1970. [27] Dutkiewicz E., Fizykochemia powierzchni, WNT, Warszawa 1998. [28] Ościk J., Adsorpcja, PWN, Warszawa 1973. [29] Libuś W., Libuś Z., Elektrochemia, PWN, Warszawa 1975. [30] Kisza A., Elektrochemia I, WNT, Warszawa 2000. [31] Koryta J., Dvorak J., Bohackova V., Elektrochemia, PWN, Warszawa 1980. 1. METODYKA PRACY W LABORATORIUM CHEMII FIZYCZNEJ 1.1. Przygotowanie i wykonanie pomiaru w pracowni studenckiej Badanie procesów i zjawisk fizykochemicznych w laboratorium stu- denckim ma na celu sprawdzenie ustalonych praw fizycznych o podstawo- wym znaczeniu dla chemii, weryfikację tych praw w odniesieniu do nowych obiektów badań oraz nauczenie studenta posługiwania się aparaturą pomia- rową. Przeprowadzane w laboratorium fizykochemicznym badania mają charakter ilościowy. Oznacza to, że podejmując się rozwiązania określo- nego zadania, należy zwracać uwagę na dobór odpowiedniej metody ba- dawczej, dokładność pomiarów, sposób ich przeprowadzenia i prezentacji, czystość odczynników chemicznych itp. Pomiar fizykochemiczny sprowadza się w zasadzie do ilościowych pomiarów kilku prostych parametrów fizycznych, a następnie − na podstawie określonych zależności funkcyjnych − do ustalenia wartości liczbowej szuka- nej wielkości w danym układzie jednostek. Prowadzenie badań w pracowni fizykochemicznej wymaga od studenta odpowiedniego przygotowania teore- tycznego dotyczącego danego zagadnienia oraz dokładnego poznania metody badawczej. Do tego celu służą podręczniki z zakresu chemii fizycznej, opracowania specjalistyczne oraz podręczniki i skrypty do ćwiczeń laborato- ryjnych z chemii fizycznej. W celu ułatwienia studentom korzystania z odpo- wiedniej literatury na końcu każdego rozdziału podajemy spis podręczników niezbędnych do należytego przygotowania się do wykonania doświadczenia. Takie przygotowanie obejmuje przede wszystkim: opanowanie i analizę materiału teoretycznego związanego z danym ćwiczeniem oraz określenie celu doświadczenia i zaplanowanie w szczegółach jego wykonania. Student przystępujący do wykonania ćwiczenia wykazuje często pewną obawę przed korzystaniem z aparatury pomiarowej, szczególnie bardziej skomplikowanej. Aby ją pokonać, należy dokładnie zapoznać się z instrukcją obsługi przyrządów, ćwiczenie wykonywać w kolejności podanej w instrukcji, a w przypadkach szczególnie trudnych, zwrócić się o pomoc do prowadzącego zajęcia. Niektóre przyrządy są łatwe do uszkodzenia, a ich naprawa bywa trudna i kosztowna. Tylko uważne i delikatne obchodzenie się z aparaturą pomiarową daje gwarancję uzyskania dokładnych wyników badań. Wykonane ćwiczenie student opracowuje samodzielnie w postaci pisemnego sprawozdania. Każde sprawozdanie powinno zawierać informa- 10 cje na temat celu pomiarów, krótką charakterystykę badanego zagadnienia wraz z częścią teoretyczną, opis metodyki pomiarowej, sposób opraco- wania uzyskanych rezultatów badań i ich interpretację oraz analizę błędów doświadczalnych. Do sprawozdania należy dołączyć wykresy. Opracowa- nie pisemnego sprawozdania jest warunkiem koniecznym zaliczenia przez studenta poszczególnych ćwiczeń, a w konsekwencji pracowni chemii fizycznej. Poniżej zostaną omówione metody przedstawiania i opracowy- wania wyników badań fizykochemicznych oraz podstawy rachunku błędu. 1.2. Przedstawienie i opracowanie wyników pomiarów 1.2.1. Tabele i wykresy Wyniki pomiarów i obliczeń wygodnie jest zamieszczać w tabelach opatrzonych nagłówkami oraz ewentualnymi dodatkowymi informacjami (patrz przykład poniżej). Jest to przejrzysta forma zapisu danych doświad- czalnych i może stanowić punkt wyjścia do dalszego opracowywania ćwiczenia. Tabela 1.2.1. Wyznaczanie stałej dysocjacji kwasu octowego metodą pomiaru przewod- nictwa w temperaturze 25oC Stężenie kwasu c [mol dm-3] 0,005 0,01 0,02 0,05 Przewodnictwo właściwe κ [Ω-1 cm-1] 1,15⋅10-4 1,67⋅10-4 2,33⋅10-4 3,73⋅10-4 Przewodnictwo molowe Λ [cm2 Ω-1 mol-1] Stopień dysocjacji α Stała dysocjacji Kc 22,60 16,51 11,59 7,42 0,0582 0,0421 0,0302 0,0194 1,77⋅10-5 1,78⋅10-5 1,75⋅10-5 1,79⋅10-5 W naukach eksperymentalnych jednym z najczęściej stosowanych sposobów opracowania wyników pomiarów są metody graficzne, a wśród nich przedstawianie uzyskanych wielkości na wykresach. Cechuje je prostota i poglądowość ułatwiająca zapamiętanie jakościowego charakteru otrzy- manych zależności, jak np. występowanie ekstremów funkcji, punktów przegięcia itp. Dobrze sporządzony wykres powinien być wykonany na papierze milimetrowym z wyraźnym zaznaczeniem podziałek skali osi rzędnych i odciętych oraz obejmować cały przedział, w którym przepro- wadzono pomiary. Na osiach nie zaznacza się wartości uzyskanych 11 w doświadczeniu, lecz skalę mierzonych wartości. Wykresu nie należy nadmiernie „spłaszczać” ani „pionizować”. Zasadę tę ilustrują rysunki 1.2.1 i 1.2.2, na których przedstawiono wyniki tych samych pomiarów, lecz w różnej skali. Przebieg badanej zależności (w tym wypadku zależność przewodnictwa właściwego HCl od stężenia) można lepiej zinterpretować za pomocą rysunku 1.2.2, ponieważ wpływ stężenia elektrolitu na prze- wodnictwo roztworu jest tu bardziej widoczny. ] 1 - m c 1 - Ω [ κ 0,8 0,4 0 2 4 6 8 10 c [mol dm ]-3 c [mol dm ]-3 c [mol dm ]-3 Rys. 1.2.1. Zależność przewodnictwa właściwego HCl od stężenia w t = 25oC 0,8 0,6 0,5 0,4 0,3 0,2 0,1 0 2 4 6 8 c [mol dm ]-3 10 Rys. 1.2.2. Zależność przewodnictwa właściwego HCl od stężenia w t = 25oC 12 Punkty doświadczalne zaznacza się wyraźnie na wykresie w postaci kółek, krzyżyków, kwadracików itp. Środek tych figur geometrycznych lub przecięcie prostych oznaczają najlepszą wartość zmierzonej wiel- kości, a długości ramion dają standardowe odchylenie. Można w ten sposób rozstrzygnąć, czy punkty pomiarowe są rozproszone, mieszczą się w granicach błędu doświadczalnego, układają się wokół prostej czy raczej wokół krzywej. Proste lub krzywe nie przebiegają na ogół przez wszystkie punkty doświadczalne zaznaczone na wykresie; należy je poprowadzić w pobliżu wszystkich punktów. Jeżeli w wyniku pomiaru otrzymuje się krzywą, to punkty należy łączyć przy pomocy krzywika. W przypadku wyraźnego rozrzutu punktów, krzywą należy przepro- wadzić tak, aby zachować w miarę symetryczny rozkład i najmniejsze odchylenie punktów po obu stronach krzywej. Punkty doświadczalne bardzo wyraźnie odbiegające od krzywej należy, w miarę możliwości, wyznaczyć powtórnie, albo zaniedbać przy wykreślaniu wykresu. Najczęściej stosowanym kryterium odrzucenia punktów doświadczalnych w metodzie graficznej przedstawiania wyników jest odchylenie 2−3 razy większe od odchylenia standardowego. Prowadzenie wykresu „od punktu do punktu” jest niewłaściwe i zaciera rzeczywisty przebieg zależności. Jeżeli na jednym rysunku zamieszcza się kilka wykresów, to różnicuje się je poprzez stosowanie różnych oznaczeń graficznych, np. prowadzenie linii ciągłych, przerywanych, kolorowych, odpowiednio numerowanych i jak wyżej wspomniano, różne oznaczanie punktów doświadczalnych. Tak sporządzone wykresy należy dokładnie opisać. Na rysunkach 1.2.3−1.2.5 przedstawiono kilka przykładów ilustrujących omawiane zagadnienia. y 6 5 4 3 2 1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 x Rys. 1.2.3. Niewłaściwie poprowadzona krzywa doświadczalna 13 y 6 5 4 3 2 1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 x Rys. 1.2.4. Prawidłowo poprowadzona krzywa doświadczalna dotycząca tych samych da- nych pomiarowych, które przedstawiono na rysunku 1.2.3 Rys. 1.2.5. Zależność lepkości mieszaniny n-pentanolu i 2-metylo-2-butanolu od ułamka mo- lowego xnP w kilku temperaturach (wg A. D’Aprano i in., J. Solution Chem., 1989, 18, 785) Wykresy mogą być ponadto wykorzystywane do uzyskania określo- nych wielkości fizycznych. Najprostszym tego typu przypadkiem jest wykorzystanie tzw. krzywych kalibracyjnych (wzorcowych). Krzywe te 14 otrzymuje się na podstawie pomiarów pewnej wielkości fizycznej, np. absorbancji światła A, współczynnika załamania światła nD, kąta skrę- cenia płaszczyzny światła spolaryzowanego α itp., w zależności od stężenia roztworu c. Następnie sporządza się wykres zależności zmie- rzonej wielkości od stężenia. Na podstawie tego wykresu, po wykonaniu wcześniej jednostkowego pomiaru mierzonej wielkości, wyznacza się stężenie roztworu o nieznanym składzie. Na rysunku 1.2.6 przedsta- wiono krzywą kalibracyjną α = f(c ) i sposób wyznaczenia nieznanego stężenia cx . ] ° [ α 8 7 6 5 4 3 2 1 0 αx 0 1 2 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 cx c c Rys. 1.2.6. Wyznaczanie nieznanego stężenia cx na podstawie krzywej kalibracyjnej α = f(c ) W wielu przypadkach wyniki pomiarów przedstawia się na wykre- sach w celu wyznaczenia wielkości granicznych, niedostępnych w bezpo- średnim pomiarze. Jako przykład może służyć wyznaczanie przewodnictwa molowego granicznego Λ0 mocnych elektrolitów przez ekstrapolację funkcji Λ = f( c ) do stężenia zerowego (rys. 1.2.7). Jeżeli między badanymi wiel- kościami występują zależności niemonotoniczne, a na krzywych występują punkty przegięcia, to niejednokrotnie wielkością wyznaczaną jest wartość liczbowa odpowiadająca temu punktowi (na ogół na osi x). Taka sytuacja ma np. miejsce w przypadku krzywych miareczkowania potencjometrycz- nego. Zależność SEM powstającego ogniwa od objętości V lub stężenia c dodawanego odczynnika wykazuje przebieg taki, jak to przedstawia rysunek 1.2.8. Stężenie odpowiadające punktowi przegięcia jest stężeniem związanym z całkowitym zmiareczkowaniem substancji oznaczanej. 15 ] 1 – l o m 2 m c 1 – Ω [ 0 150 140 0 0,01 0,02 0,03 Rys. 1.2.7. Graficzne wyznaczanie przewodnictwa molowego granicznego Λ0 mocnego elektrolitu metodą ekstrapolacji do c = 0 √ c [mol dm 1 – 2 3 – – 2 ] Rys. 1.2.8. Krzywa miareczkowania potencjometrycznego SEM = f(V) Punkt ten można wyznaczyć dokładniej wiedząc, że w punkcie przegięcia pochodna SEM względem V lub c osiąga wartość maksymalną. Sporządza Δ(SEM) = f(V), się drugi wykres (rys. 1.2.9) w układzie współrzędnych VΔ którego maksimum odpowiada interesującej nas wartości objętości lub stężenia. Jest to tzw. metoda pierwszej pochodnej. 16 Rys. 1.2.9. Krzywa różnicowa miareczkowania potencjometrycznego Δ(SEM)/ΔV = f(V) Pomiędzy badanymi wielkościami mogą istnieć zależności charakte- ryzujące się tym, że w pewnych zakresach przebiegają według różnych prostych. Wówczas, na podstawie punktu przecięcia prostych wyznacza się poszukiwaną wielkość. Typowym przykładem omawianego przypadku jest miareczkowanie konduktometryczne, którego schematyczny przebieg ilustruje rysunek 1.2.10. Rys. 1.2.10. Miareczkowanie konduktometryczne mocnego kwasu mocną zasadą 17 1.2.2. Graficzne opracowanie wyników pomiarów Metody graficzne opracowania wyników badań nie są tak dokładne jak metody numeryczne, wykazują jednak szereg zalet i są często stoso- wane w naukach eksperymentalnych. Cechuje je prostota, poglądowość i łatwość uzyskania poszukiwanego rezultatu. Wykresy, będące podstawą do graficznego opracowania wyników badań, powinny być wykonane szczególnie starannie, ponieważ od tego w dużym stopniu zależy dokła- dność wyznaczenia poszukiwanej wielkości. Wyniki pomiarów przedsta- wia się zwykle w prostokątnym układzie współrzędnych x i y, uzyskując odpowiednie linie. Szczególnie korzystnym przypadkiem do dalszego opra- cowywania danych jest linia prosta, ponieważ do jej wykreślenia potrzeba niewielkiej liczby par wartości x, y, a ponadto łatwo ją interpolować lub ekstrapolować. Najczęściej jednak uzyskuje się wykresy w postaci krzy- wych o charakterze funkcji potęgowych lub wykładniczych. Okazuje się jednak, że w wielu przypadkach jest możliwa modyfikacja skali na osiach współrzędnych wykresu; dla funkcji reprezentowanej krzywą w pierwotnym układzie współrzędnych, można uzyskać w nowym układzie linię prostą. Czynność modyfikacji skali nazywa się „prostowaniem krzywych”. Poniżej zostaną omówione najczęściej spotykane zależności funkcyjne. Podstawowe zależności funkcyjne Funkcja liniowa: y = a + bx (1.2.1) Jeżeli przez sporządzenie w prostokątnym układzie współrzędnych zależności y = f(x) otrzymuje się w przybliżeniu linię prostą (rys. 1.2.11), to można założyć, że spełnione jest równanie (1.2.1). y y2 y1 a 0 A x1 B b = tg α α x2 x Rys. 1.2.11. Wyznaczanie parametrów prostej y = a + bx metodą graficzną 18 Stała a tego równania jest tzw. wyrazem wolnym i określa odległość prostej od początku układu współrzędnych. Wartość liczbowa stałej a jest równa wartości odciętej w punkcie przecięcia prostej z osią y. Współ- czynnik kierunkowy b oznacza tangens kąta nachylenia prostej względem osi x. Oblicza się go jako iloraz z różnic współrzędnych dwóch punktów doświadczalnych A (x1, y1) i B (x2, y2), leżących na prostej (rys. 1.2.11). Punkty te powinny być znacznie oddalone od siebie, tzn. obejmować możliwie duży zakres danych eksperymentalnych. Zatem: b = tg α = Δ y Δ (1.2.2) x Stałe a i b można również uzyskać rozwiązując układ równań dla punktów A (y1, x1) oraz B (y2, x2). y 1 x 1 = − − y x 2 2 y1 = a + bx1 y2 = a + bx2 Funkcja wykładnicza: y = aebx (1.2.3) Często spotykaną w chemii fizycznej zależnością funkcyjną jest równanie typu (1.2.3), którego graficzny obraz przedstawia rysunek 1.2.12. Równanie to sprowadza się do postaci liniowej przez obustronne zlo- garytmowanie, ln y = ln a + bx (1.2.4) lub po zamianie logarytmów naturalnych na dziesiętne: lg y = lg a + b 303,2 x (1.2.5) Rys. 1.2.12. Wykres funkcji wykładniczej y = aebx, (b 0) x y 0 19 Rys. 1.2.13. Funkcja y = aebx w układzie półlogarytmicznym, (b 0) Jeżeli zatem w układzie półlogarytmicznym sporządzi się wykres tej za- leżności odkładając na osi odciętych wartości x a na osi rzędnych ln y, to otrzyma się linię prostą (rys. 1.2.13). W omawianym przypadku nachylenie prostej wyraża kąt α 90°, którego tg α 0. Oznacza to, że współczyn- nik kierunkowy prostej jest również ujemny: b 0. Współczynnik ten wyznacza się z równania (1.2.6), zaś wyraz wolny odpowiada ln a ze wzoru (1.2.4): tg α = b = ln y 1 y x 2 2 − − ln x 1 (1.2.6) Funkcja potęgowa: y = bxn (1.2.7) y Rys. 1.2.14. Wykres funkcji potęgowej y = bxn x 20 lg y lg y2 lg y1 lg b B n = tg α A α 0 lg x1 Rys. 1.2.15. Funkcja y = bxn w układzie logarytmicznym lg x2 lg x Jeżeli punkty eksperymentalne w układzie współrzędnych prosto- kątnych układają się w przybliżeniu na krzywej pokazanej na rysunku 1.2.14, to można spodziewać się, że w układzie logarytmicznym będzie to zależność liniowa postaci: lg y = lg b + n lg x (1.2.8) Aby wyznaczyć stałe b i n równania (1.2.8) należy wykreślić funkcję prostoliniową lg y = f(lg x), której wyrazem wolnym jest lg b (przecięcie z osią lg y), zaś n jest współczynnikiem kierunkowym tej prostej (rys. 1.2.15). Jego wartość można obliczyć z następującej zależności: tg α = n = lg lg y x 2 2 − − lg lg y 1 x 1 (1.2.9) Różniczkowanie graficzne Niekiedy dla wyznaczenia interesującej nas wielkości fizykochemicz- nej niezbędne jest zróżniczkowanie wyników pomiarów. Jeżeli wyniki te nie mogą być opisane za pomocą określonej funkcji, to różniczkowanie należy przeprowadzić metodą graficzną. Wykorzystuje się tutaj geometryczną inter- pretację pochodnej jako współczynnika kierunkowego stycznej do krzywej w tzw. punkcie styczności. Najczęściej taką styczną prowadzi się możliwie dokładnie metodą „na oko”, a następnie znajduje się tangens kąta nachylenia stycznej do osi x (w przykładzie pokazanym na rysunku 1.2.16, x = n). Dokładniejszy sposób różniczkowania krzywej, polega na przeprowadzeniu konstrukcji geometrycznej opisanej w podręcznikach geometrii.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ćwiczenia laboratoryjne z chemii fizycznej. Wydanie drugie poprawione i uzupełnione
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: