Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00085 007765 10476136 na godz. na dobę w sumie
Ćwiczenia z przyjaźni - ebook/pdf
Ćwiczenia z przyjaźni - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 455
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883–242–1854–7 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> praktyczna edukacja, samodoskonalenie, motywacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Ćwiczenia z przyjaźni to nade wszystko ćwiczenia z interpretacji. Interpretacja dokonuje się tu w trzech kontekstach: literatury, filozofii i sztuki...

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

l a c e o p s a t i s r e v n u i l . p m o c . i s a t i s r e v n u w w w . Szymon Wróbel Ć W I C Z E N I A Z P R Z Y J A Ź N I Ćwiczenia z przyjaźni to nade wszystko ćwiczenia z in- terpretacji. Interpretacja dokonuje się tu w trzech konteks- tach: literatury, filozofii i sztuki. Autor, podążając m.in. za Jacques’em Derridą i Maurice’em Blanchotem, twierdzi, że jedyną dostępną dziś formą przyjaźni jest przyjaźń pole- miczna, zapośredniczona przez słowa i lektury. Angażując się w praktykę czytania, oddajemy szacunek słowom wypowiedzianym przez kogoś innego. W tej praktyce wy- twarza się wspólnota będąca organizacją ludzi kultywu- jących politykę afektów polemicznych. W części pierwszej autor wchodzi w relacje polemiczne z Witkacym, Bruno- nem Schulzem, Witoldem Gombrowiczem (rozpoznając w nich fundatorów współczesnego dyskursu), Zbigniewem Herbertem (rozpołowionym na tożsamość Polaka i Euro- pejczyka), Henrykiem Berezą (stanowiącym pierwowzór etyki i polityki czytania). W części drugiej znajdujemy pole- miki z dokonaniami Marka Siemka, Stanisława Borzyma, Jerzego Axera, Jana Hartmana, Pawła Dybla, Roberta Piłata i Krzysztofa Matuszewskiego. Rozważania nakierowane są tu na zrozumienie pewnej formacji polskiej filozofii i ustale- nie jej pozycji intelektualnej. Część trzecia rozpoczyna się od próby zrozumienia konceptualizmu Jarosława Kozłow- skiego, a kończy się próbą ustalenia politycznego statusu kinematografii Ridleya Scotta. Całość podsumowują szkic na temat interpretacji jako praktyki przyjaźni oraz esej na temat historii fałszu. I N Ź A J Y Z R P Z A I N E Z C I W Ć l e b ó r W n o m y z S Nie pierwsza to praca Szymona Wróbla, której właściwy jest kunszt „wielkiego stylu” najwyższej próby. Nie pierwsza, ale właśnie z powodu osobistego zaanga- żowania i krytycznej życzliwości – wy- jątkowa. „Styl” jest tu w takim samym stopniu znamieniem języka, jak sposobu myślenia. Nie znajdziemy w tej książce systematycznie wyłożonego zbioru reguł gramatycznych, za to poznamy – w cyklu ćwiczeń, a więc konsekwentnie prze- prowadzanych „prób” – dyskretnie rysu- jący się w „sympatycznej” warstwie pis- ma zarys mapy gramatyki przyjaźni. Trudno znaleźć w polskim piśmiennic- twie filozoficznym inny przykład kunsztu „stylistycznego”, w którym metaforyka byłaby tak blisko spokrewniona z ry- goryzmem pojęciowym. Trudno podać bardziej kreatywny wzór niespożytej po- mysłowości i innowacyjności sensotwór- czej. Trudno wskazać w polskiej litera- turze filozoficznej bardziej udaną próbę zacierania granicy między literaturą a filo- zofią – zacierania, które wykorzystuje wszystkie zalety twórczej sprzeczności performatywnej. Prof. dr hab. Cezary Wodziński ISBN 97883-242-1647-5 www.universitas.com.pl 9 788324 216475 T A V z ł z 0 0 , 9 4 u n i v e r s i t a s Ć W I C Z E N I A Z P R Z Y J A Ź N I Szymon Wróbel Ć W I C Z E N I A Z P R Z Y J A Ź N I Kraków Publikacja dofinansowana przez Instytut Badań Interdyscyplinarnych Uniwersytetu Warszawskiego Publikacja dofinansowana przez IFiS PAN © Copyright by Szymon Wróbel and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2012 ISBN 97883–242–1854–7 TAiWPN UNIVERSITAS Opracowanie redakcyjne Katarzyna Kościuszko-Dobosz Projekt okładki i stron tytułowych Sepielak Fotografia na okładce Ewa Gray www.universitas.com.pl SpiS treści Wstęp: cZYtANie JAKO prAKtYKA prZYJAŹNi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 1 . Polityka czytania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 2. pytanie o metodę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 3 . Dni lektury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 4 . Polityka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 5. Ojciec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 6. Karzeł . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Część pierwsza ĆWICZENIA Z LITERATURY Rozdział i. JAcQUeS DerriDA: UWODZeNie W iMiĘ BrAterStWA . . . 29 1. Obietnica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 2. poczucie bezpieczeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 3. Wątpliwość: ekonomia daru w przyjaźni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 4. Sejsmiczna rewolucja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 5. Wrogość uogólniona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 6. Gościnność skażona / przyjaźń gwiezdna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 7. polityka dekonstrukcji? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 Rozdział ii. WitKAcY, ScHULZ, GOMBrOWicZ: trZeJ MUSZKieterOWie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 1. pomysły/kradzieże . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 1.1. Wystawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 1 .2 . Dzienniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 1.3. pokrewieństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 2. trzy perspektywy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 2.1. Gombrowicz-reżyser . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 2.2. Witkacy-Król Lear . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 2.3. Schulz-Karzeł . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 6 Spis treści 3 . Rodzina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 3.1. Kobieta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 3.2. Miejsce zapikowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 3.3. Ontologia i materia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 4. Stawka/zestaw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 Rozdział iii. ZBiGNieW HerBert: GeOGrAFiA KAMieNiA . . . . . . . . . . 91 1. Ucieczka z prL-u . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 2. Grecja: krajobraz po bitwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 3. Kreta: narodziny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 4. prowansja: uroki prowincji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 5. italia: nadmiar światła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 6. Niderlandy: rama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 7. paryż: hałas świateł . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 Rozdział iV. HeNrYK BereZA: HiNDeNBUrG . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 1. Materia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 2. Aerostaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 3. Szybowce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 4. Sterowce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 5. Katastrofa Hindenburga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 Część druga ĆWICZENIA Z FILOZOFII Rozdział i. MAreK SieMeK: GAWĘDZiArZ i iNterSUBieKtYWNOśĆ . 159 1. Siemek nadchodzący . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 2. Siemek marksizujący . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 3. Siemek heglizujący . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 4. Siemek obecny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 5. Siemek odchodzący . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 Rozdział ii. StANiSŁAW BOrZYM: pOcHWAŁA SpOLeGLiWOści . . . . . 175 1. Spotkanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 2. Dzieło . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 3. pochwała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 Rozdział iii. JerZY AXer: pOMiĘDZY pOKreWieŃStWeM A OBcOściĄ 185 1. człowiek poza zwierzęciem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 2. człowiek przed zwierzęciem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 3. człowiek jako zwierzę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 4. człowiek w zwierzęciu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 5. człowiek z ludzkim zoo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 Spis treści 7 Rozdział iV. JAN HArtMAN: SOLiLOKWiA NA cZAS pOStMODerNiZMU 203 1. Oksymoron . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 2. Filozof . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 3. Arystokrata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 4. Kompetencja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 5. erotyka władzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216 6. Biologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 7. Solilokwia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 Rozdział V. pAWeŁ DYBeL: pOWtArZAĆ BeZrADNY GeSt piŁAtA . . . . 223 1. poszukiwania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 2 . Granice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 3. efekt czytania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229 4. Nasz narcyzm potoczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 5. psychoanaliza: co to takiego? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 6. psychoanaliza jako antropologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 7 . Ruch . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 8. Konserwatyzm Freuda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 9. Kakangelia według Freuda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 10. psychoanaliza i wolność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246 11. Wielki człowiek imieniem Freud . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 Rozdział Vi. MAŁGOrZAtA KOWALSKA: DeMOKrAcJA W KOtLe KrYtYKi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 1. Uniwersalność francuskiej specyfiki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 2. powaga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 3 . Skandal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 4. Demokracja sondażowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 5. Ameryka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 264 6. Kocioł krytyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266 7. Kwadratura koła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271 8. Miłość do demokracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 Rozdział Vii. rOBert piŁAt: MetAFiZYK W KrAiNie cYBOrGÓW . . . . 275 1. Źródła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276 2. Zamiar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 3. Modalność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 4. czym jest pojęcie, że człowiek nie może go uchwycić? . . . . . . . . . 282 Rozdział Viii. KrZYSZtOF MAtUSZeWSKi: StYGMAtYK . . . . . . . . . . . . 289 1. Książę filozoficznej szarlatanerii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 2. inwokacje zatraty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291 3. Filozofia (bez)graniczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 4. Suwerenność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 5. Uniesienie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 8 Spis treści Część trzecia ĆWICZENIA ZE SZTUKI Rozdział i. JArOSŁAW KOZŁOWSKi: MYśLeNie ALBO SZtUKA . . . . . . . 303 1 . Poznanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 2. przyjemność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 305 3. rysunek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 4. Zagubiona godność przedmiotów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 5. czas i przestrzeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316 6. Znużenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320 Rozdział ii. ZBiGNieW LiBerA / DAreK FOKS: prAcA ŁĄcZNicZKi – prAcA pAMiĘci – ZABAWA cHŁOpcÓW . . . . . . 325 1. Statyczna bryła pleksi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325 2 . Ramy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327 3. teraźniejszość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329 4. przymus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330 5. Zjawiska hipermnezyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331 6. Blok magiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334 7. pornografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 336 8. Heroizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338 9. Słowa i obrazy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 340 10 . Pomnik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343 Rozdział iii. DAViD HAre: FiKcJA StĘŻAŁA W rZecZYWiStOśĆ . . . . . 347 1 . Technika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347 2. ideologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349 3. Krucjata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 352 4 . Polityka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353 5. Miejsce króla . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 355 Rozdział iV. riDLeY ScOtt: SpeKtAKL WŁADZY ABSOLUtNeJ . . . . . . . 359 1. Widowisko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359 2. Masy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 361 3. Spektakl kaźni / spektakl telewizyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366 4. tele-widzenie / władza absolutna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 369 Rozdział V. WOLFGANG AMADeUSZ MOZArt: pOZA MUZYKĄ . . . . . . . . 373 1. rok Mozarta i rok Freuda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 374 2. Libretto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376 3. erotyka bezpośrednia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380 4. Oświecenie na kozetce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 384 5. czarne Oświecenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 386 6. Freud jest wszędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387 7. Mozart jest wszędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 390 8. czarodziejski flet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 393 9. Ucho . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 395 Spis treści 9 10. Zagrożenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397 11. tło jako środowisko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399 12. tło jako przestrzeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 400 13. tło jako okrążenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 401 14. Wieczny powrót . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 402 Część czwarta ĆWICZENIA Z RACHUNKOWOŚCI Rozdział i. iNterpretAcJA: BiLANS eKONOMicZNY . . . . . . . . . . . . . . 407 1. problem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407 2. Atmosfera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 410 3. prawo do interpretacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 412 4. Uogólniona ezoteryka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415 5. Wyjaśnienie i rozumienie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 418 6. Zasada ekonomii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 419 Rozdział ii. prAWDA WYpOWiADANA UStAMi KŁAMcY . . . . . . . . . . . . 421 1. Umiłowanie prawdy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 422 2. Krótka historia fałszu/prawdy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 424 3. Umiłowanie fałszu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 428 4. polityka opowiadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 431 indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 435 Wstęp cZYtANie JAKO prAKtYKA prZYJAŹNi to by znaczyło, że również własna analiza, a nie tylko terapeutyczna analiza chorego, ze skończonego staje się zadaniem nieskończonym. Sigmund Freud1 1. pOLitYKA cZYtANiA Jest to książka o czytaniu i przyjaźni. Jest to książka o przyjaźni prak- tykowanej w lekturze. Jedyną dostępną mi formą przyjaźni jest przyjaźń polemiczna i przyjaźń upośredniczona przez słowa, lektury i teksty. Nie przyjaźnię się jednak, a jedynie ćwiczę się w przyjaźni. Do przyjaźni je- stem niezdolny, ćwiczenia mają mi przywrócić zdolność bycia z innymi, przeciw innym, obok innych. Więcej: praca lektury ma wymusić na mnie dyspozycję mówienia do innych i o innych, co oznacza zapewne, że kon- stytucjonalnie zdolny jestem tylko do wrogości i obojętności, a braterstwo muszę w sobie dopiero wywołać. Ćwiczenie rozumiem tu jako rodzaj prak- tyki duchowej, na wzór stoików. Życie filozoficzne – tak jak je obecnie spo- strzegam – polega na opanowaniu dyskursu wewnętrznego i zewnętrzne- go, tj. wytworzeniu i opanowaniu niepokoju. różnica między moją poli- tyką czytania a ćwiczeniami duchowymi stoików jest taka, że nie widzę już mocnej i czystej opozycji między wnętrzem a zewnętrzem, niepokojem a pokojem, przyjaźnią i wrogością. Wytwarzanie niepokoju wewnętrznego, nieprzyjaźni, domaganie się konfrontacji z zewnętrznością nie jest zatem 1 Sigmund Freud, Analiza skończona i nieskończona, tłum. Jerzy prokopiuk, w: Sigmund Freud, Poza zasadą przyjemności, Warszawa 1976, s. 263. 12 Wstęp: czytanie jako praktyka przyjaźni dla mnie rozmową z sobą samym lub innym we mnie, ale rozmową z pew- ną formą obcości, której nie mam już śmiałości nazwać ani wrogiem, ani przyjacielem. czytając, wywołuję niepokój w pracy myślenia zainicjowanej przez kogoś innego w swym własnym myśleniu, ale także wywołuję niepo- kój w cudzym tekście. W czytaniu wytwarzam niepokój w swych relacjach ze światem i wytwarzam wojnę w swych relacjach ze sobą samym. czyta- jąc, sam dla siebie staję się wrogiem, co oznacza, że praktykowaną przeze mnie formą agonistyczności jest agonistyczność wobec siebie samego, tj. w rezultacie niezgoda na siebie samego. piszę o praktyce czytania jako ćwiczeniu duchowym, tak jakbym pi- sał o technikach i praktykach etycznych i tak jakbym te ostatnie trakto- wał jako techniki i praktyki terapeutyczne. tak w istocie jest: etykę trak- tuję jako domenę rozumu praktycznego i to nie tyle w sensie Kantowskim, ile raczej jako domenę ćwiczeń duchowych, które mają wnieść refleksję na temat reguł życiowych, zasad postępowania, ćwiczeń uaktywniają- cych w nas najbardziej niepewną i stale zagrożoną cnotę sprawiedliwo- ści – pozwalającej nam na dokonywanie najwłaściwszych decyzji. czyta- nie jest zawsze zagrożone niesprawiedliwością i nie ma większej pokusy dla podmiotu czytającego jak pokusa bycia niesprawiedliwym. pojmowa- nie etyki na wzór ćwiczeń duchowych, rozpoznanie w czytaniu ćwicze- nia etycznego, nie jest moim oryginalnym pomysłem, podążam drogą wy- znaczoną inter alia przez pisma pierre’a Hadota2, późne, przedśmiertne dzieło Michela Foucaulta3, ale też niektóre wątki twórczości Alexandra Nehamasa4 . etyka, w tym interesującym Hadota, Foucaulta, Nehamasa i mnie sen- sie, to zbiór zabiegów, dzięki którym ludzie nie tylko ustalają reguły postę- powania, ale i starają się zmienić siebie, przekształcić swój jednostkowy, śmiertelny byt i uczynić z własnego życia dzieło odpowiadające wymogom stylu. Wielkim etykom lektury towarzyszyło zawsze przekonanie, że tylko w lekturze, starciu z tekstami innych, jesteśmy w stanie wywalczyć swo- ją własną tożsamość. Jeśli chcemy powiązać moralność z troską o siebie, to winniśmy przez moralność rozumieć nie tyle zespół wartości i reguł postępowania, jakie przedkładane są jednostkom i grupom za pośrednic- twem różnych narzucających wymogi instytucji, ile raczej jako: realne za- chowanie jednostek wobec przedkładanych im reguł. Moralność określała- by wówczas, w jaki sposób jednostki ulegają lub opierają się zakazowi bądź wymaganiu. czyny moralne byłyby tego rodzaju zespołem praktyk, dzię- ki którym człowiek nie tylko odtwarzałby przymus społeczny, ale również stwarzałby pewien styl życia, charakterystyczny dla podmiotu etycznego. 2 pierre Hadot, Twierdza wewnętrzna. Wprowadzenie do „Rozmyślań” Marka Aureliusza, tłum. piotr Domański, Warszawa 2004. 3 Michel Foucault, Użytek z przyjemności, Troska o siebie, tłum. tadeusz Komen- dant, w: Michel Foucault, Historia seksualności, Warszawa 1995. 4 Alexander Nehamas, The Art of Living. Socratic Reflections from Plato to Fou­ cault, Berkeley–Los Angeles–London 1998. Wstęp: czytanie jako praktyka przyjaźni 13 praktyka czytania byłaby w tym znaczeniu aktem politycznym, rozrysowy- wałaby linie bliskości i oddalenia myślowego, granice zgody i odmowy zgo- dy, uruchamiałaby siły przyciągania i odpychania, tworzyłaby mapy pokre- wieństwa. W tym znaczeniu, aby działanie zasługiwało na miano etyczne- go, nie powinno sprowadzać się do działań zgodnych z regułą, prawem czy wartością. Wszelkie działanie moralne zakłada bowiem pewien stosunek do kodeksu, na który się powołuje, jednak implikuje też stosunek jednost- ki do siebie samej. roland Barthes powiadał – „nie ma literatury bez etyki języka”, ale ten sam Barthes w tym samym tekście, omawiając narodziny i kres literatu- ry, rozpoczął swą opowieść od najczystszego typu pisania, które jest wy- tworem walki i władzy5. Barthes nie formułuje jasnej etyki pisania, for- mułuje jednak wyraźną sugestię, że pisanie polityczne poprzedza pisanie powieściowe oraz poetyckie, a co istotniejsze formułuje diagnozę, zgodnie z którą rysuje się możliwość nowego humanizmu, w którym „powszechną nieufność wobec języka w całej literaturze współczesnej wyparłoby pogo- dzenie słowa pisarza ze słowem zwykłych ludzi”6. czy to możliwe, aby li- teratura zrodzona ze słów władzy i krwi sama zapadła się w życie, znosząc wszelką władzę poprzez wytworzenie projektu lingwistycznej Arki Noego unoszącej nieskończone znamiona nieskończonych dialektów? i czy w ta- kiej praktyce pisania/czytania wytwarza się wspólnota, która nie byłaby już wstydliwą wspólnotą, wspólnotą ludzi kultywujących i praktykujących politykę afektów będących równocześnie pojęciami? czy w takiej praktyce czytania/pisania wytwarza się wspólnota, w której mowa czytającego zlewa się z językiem piszącego do tego stopnia, że zaczynają oni stanowić dla sie- bie swoje wnętrze i zewnętrze, swoje uzasadnienie i możliwe formy współ- istnienia? to sprawa otwarta. 2. pYtANie O MetODĘ przy takiej książce jak ta, musi paść pytanie o zasadę integracji całości. czy to w ogóle jest jakaś spójna całość? czy przyjaźń, nawet agonistyczna, nawet przesiąknięta elementami wrogości, nawet przyjaźń ambiwalentna, może stać się siłą scalającą tekst, a w zasadzie jego mnogość? Być może najlepszym określeniem metody myślenia tu prezentowanej jest coś, co Walter Benjamin nazwał „literackim montażem”, w którym siła zestawień obcych sobie elementów jest nie mniej istotna niż konceptualna ciągłość wywodu. Do pewnego stopnia bliska mi wydaje się idea „wznoszenia wiel- kich konstrukcji z najdrobniejszych, powykrawanych wyraziście i czysto 5 roland Barthes, Stopień zero pisania, tłum. Karolina Kot, Warszawa 2009, s. 14 i 28 . 6 Ibidem, s. 95. 14 Wstęp: czytanie jako praktyka przyjaźni elementów budowlanych” oraz przekonanie, że „trzeba nawet w toku ana- lizy pojedynczych, drobnych elementów dostrzec kryształ całości procesu dziejowego. [...] Uchwycić konstrukcję historii jako takiej. poprzez struktu- rę komentarza”7. Jest jednak coś w tej książce, co wymyka się zasadzie li- terackiego montażu. Otóż jedynym piętnem jedności tej wielości opowie- ści o trudnych przyjaźniach tu rozwijanych i dokumentowanych jest praw- dopodobnie kategoria stylu. pozostaje autorowi wierzyć, że jest on – ów styl – na tyle silny, że for- malna jedność tekstu pozwala przekroczyć wielość rozproszonych przyjaź- ni, w jakie się on wikła. Nie metoda, nie czystość serca, nie dobra wola, nie indywidualne doświadczenie ani nawet wola mocy, nawet nie tyle dziel- ność – virtù – zbiór sprawności politycznych umożliwiających zapanować nad fortuną, w ujęciu Niccolò Machiavellego, ale sama moc pisania po- szukująca literatury i przyjaźni niemożliwej. Niemożność dokonania osta- tecznej wykładni tekstu jest tylko odpowiednikiem niemożności dokona- nia ostatecznej identyfikacji, jest tryumfem zasady jego różnicowania, dzielenia, mnożenia odsłaniającej fundamentalną wielorakość mowy. Nie przyjaźń, lecz przyjaźnie w mnogościowym znaczeniu tego słowa są tema- tem tej książki. 3. DNi LeKtUrY Marcel proust w eseju zatytułowanym O czytaniu powiada – „Niczego bodaj w naszym dzieciństwie nie przeżywamy równie głęboko jak dni, któ- rym pozwalamy przeminąć bez naszego udziału, poświęcając się ulubio- nej książce”8. Z pewnością dni lektury upływają nam na byciu przy sobie, a nie przy innym. Dni lektury usprawiedliwiają naszą nieobecność w świe- cie. ten sam Marcel proust w swym krytycznym tekście wobec swego mi- strza i nauczyciela w modlitwie estetycznej nad urokami świata – Johna ruskina – polemizuje z tezą, jakoby czytanie mądrych książek przypomi- nało rozmowę z najbardziej szlachetnymi ludźmi minionych epok, którzy byli ich autorami. Dla ruskina lektura jest rozmową z ludźmi mądrzej- szymi i ciekawszymi od tych, których mamy okazję spotykać w naszym otoczeniu, rozszerza ona zatem znacząco krąg komunikacyjny, w którym uczestniczymy, niwecząc ograniczenia czasu i przestrzeni. Marcel proust, który poszukiwał w lekturze usprawiedliwienia swojej nieobecności, ma wątpliwości wobec takiej idei czytania. Dla prousta czytania nie powinno się utożsamiać z rozmową, choćby rozmówcami byli ludzie najmądrzejsi, albowiem tym, co różni książki od przyjaciół, nie jest stopień posiadanej 7 Walter Benjamin, Pasaże, tłum. ireneusz Kania, Kraków 2005, s. 506. 8 Marcel proust, Pamięć i styl, tłum. Marek Bieńczyk, Janusz Margański, Michał paweł Markowski, Kraków 2000, s. 73. Wstęp: czytanie jako praktyka przyjaźni 15 mądrości, lecz sposób, w jaki się z nimi porozumiewamy. Lektura, w prze- ciwieństwie do rozmowy, będąc dla każdego z nas sposobem porozumie- wania się z inną myślą, nie narusza naszej samotności i suwerenności, co oznacza, że możemy w jej trakcie rozkoszować się władzą intelektualną, którą ma się tylko w samotności i którą rozmowa niweczy. proust nie oszczędza swojego mistrza, pisząc, że nie starał się on do- trzeć do samej istoty idei lektury, chciał jedynie, ukazując nam wartość czytania, opowiedzieć kolejną wersję pięknego platońskiego mitu. proust powiada coś dwuznacznego: lektura, w swym pierwotnym charakterze, w płodnej cudowności porozumienia w łonie samotności, jest czymś wię- cej i czymś innym, niż sądzi ruskin, choć nie można jej przypisać w na- szym życiu duchowym tak doniosłej roli, jak uczynił to ten angielski kry- tyk i teoretyk sztuki, autor The Stones of Venice. Lektura – powiada proust – znajduje się raczej na progu życia duchowego, tj. może nas ku niemu do- prowadzić, ale nie może nim być. Jeśli lektura staje się życiem duchowym, to mamy do czynienia z przypadkiem patologicznym, przypadkiem ducho- wej depresji, kiedy to lektura staje się swego rodzaju kuracją, której ce- lem byłoby nieustanne przywracanie leniwego umysłu życiu duchowemu. Książki odgrywają wówczas rolę podobną do tej, którą psychoterapeuci od- grywają wobec neurasteników. Myślę, że proust, pisząc w ten sposób, opi- suje i dostarcza diagnozy mojego przypadku – przypadku duchowej depre- sji. W przeciwieństwie jednak do prousta, a w zgodzie z niektórymi intu- icjami Sigmunda Freuda, broniłbym twierdzenia, że stan pasywności, tj. duchowego lenistwa, jest permanentnym stanem naszej duchowej aktyw- ności, stąd potrzebujemy stałych środków do przywracania intelektowi ży- cia duchowego. Marcel proust, który znakomicie przeczuwał, co znaczy pragnienie za- leżności, łudził się, że o ile zamiłowanie do książek rozwija się wraz z na- szym intelektem, to związane z nimi niebezpieczeństwa tracą na sile wraz z rozwojem intelektualnym. proust, który doświadczył na sobie silnej za- leżności, wierzył w to, że umysł oryginalny potrafi jednak podporządkować lekturę swojej duchowej aktywności. istnieją silne, ozdrowieńcze lektury. One są najczęściej niesprawiedliwe. proust wierzył jeszcze w logikę suwe- renności i niesprawiedliwość. Miał poczucie zagrożenia i choroby, ale miał jeszcze wiarę w wolę odzyskania niezależności i zdrowia. Mimo że – zda- niem prousta – tylko w kontakcie z innymi umysłami, a więc poprzez lek- turę, umysł może wyuczyć się pewnych manier, a oczytanie do dziś pozo- staje intelektualną „zaletą”, a braki w wiedzy o literaturze będą świadczyć o naszej intelektualnej podrzędności, albowiem szlachectwo, tj. przynależ- ność do wolnomularstwa bezużytecznej erudycji, polega na swego rodza- ju wolnomularskiej wspólnocie obyczajów i przekazywaniu tradycji, to jed- nak od pisarza – człowieka zdrowego duchowym szlachectwem, oczekuje się czegoś innego niż od zaledwie czytelnika – osoby chorej na duchową depresję. poza tym proust nie znał internetu i stale wierzył w to, że z po- wodu „masowej choroby ludzkości” książki bez trudu znajdują stale swo- ich czytelników. 16 Wstęp: czytanie jako praktyka przyjaźni Bez wątpienia, gdy się nie idzie z wizytą lub na wykłady, lepiej przyjmo- wać gości, niż oddawać się lekturze. Jednak w tych zaraźliwych i chorobli- wych czasach, gdy ludzie spacerują z maskami na twarzy, bojąc się kolej- nego wcielenia wirusa ah1n1, nawet przyjmowanie gości nie jest pozbawio- ne ryzyka. tak więc gdy ktoś nie przepada za przyjmowaniem gości, a nie może cały czas telefonować lub serfować w internecie, wówczas czyta. czyta w ostateczności. przede wszystkim bowiem dużo telefonuje. i ser- fuje w internecie. przede wszystkim bowiem dużo choruje. czyta w osta- teczności. Gdy czyta jednak, przyjmuje najbardziej niebezpiecznych, naj- bardziej chorych, najsilniej zainfekowanych gości. epidemie przychodzą zawsze nieoczekiwane i niewidoczne, epidemie zawsze przychodzą skryte pod maską zdrowia. przyjaźń mająca na uwadze innych jest z pewnością rzeczą niefraso- bliwą, a taką właśnie formą przyjaźni jest lektura. przyjaźń ta nie gwaran- tuje nawet szczerości i bezinteresowności poprzez fakt, że odnosi się ona do zmarłych i nieobecnych. W te wartości wierzył jeszcze młody Marcel proust. Kłopot z polityką przyjaźni i praktyką czytania uruchomioną przez moją aktywność (chorobę) jest taki, że skierowana jest ona do żywych i to żywych mnie otaczających. ta przyjaźń jest dziwna i z pewnością dysocjal- na, albowiem okazuje się często, że z ich książkami łączy mnie więcej niż z ich autorami. pozostajemy obojętni wobec swoich ciał i swoich uczyn- ków, ale nie wobec swoich zapisanych myśli. tworzymy dyscocjalną, a na- wet wrogą wspólnotę przyjaciół. Skoro – jak sugeruje Marcel proust – my wszyscy, żyjący, jesteśmy jedynie umarłymi, którzy nie podjęli jeszcze swo- jej roli, wszystkie grzeczności i pozdrowienia, które zwiemy szacunkiem, wdzięcznością, oddaniem, i w które tak często wplatamy nasze kłamstwa, są jałowe i męczące. My jednak nawet nie udajemy przyjaźni. W przypad- ku lektury przyjaźń nie zostaje przywrócona do stanu pierwotnej czystości. W przypadku lektury rodzi się jedyna szansa przyjaźni w jawnej i otwar- tej nieprzyjaźni. Wraz z książkami nie tyle kończy się uprzejmość, ale za- czyna się powaga. Jeśli spędzamy z owymi przyjaciółmi wieczór, to tyl- ko dlatego, że rzeczywiście chcemy odreagować realną wrogość, wrogość dnia codziennego. Niezdrowe pobudzenie związane z wrogością dnia zni- ka na progu dynamicznej i walczącej przyjaźni, jaką jest lektura. Dni lek- tury to dni walki. Dni lektury to dni wojny. Dni lektury to dni, w których usprawiedliwiamy swoją nieobecność w świecie chorobą – duchową de- presją i koniecznością przywracania intelektowi życia duchowego. Niknie szacunek, czysta przyjaźń, czysta lektura skąpana jest w milczeniu czyst- szym od słów. Mówimy bowiem do innych, milczymy jednak sami ze sobą. Milczenie także, w przeciwieństwie do słów, nie ma na sobie śladów na- szych skrzywień. Jest na tyle czyste, że przypomina powietrze. powietrze po walce. Wstęp: czytanie jako praktyka przyjaźni 17 4. pOLitYKA Marcel proust w swym szkicu na temat Johna ruskina powiada coś nieoczywistego: tak więc dobrowolna podległość jest początkiem wolności. Jedynie starając się odtworzyć w sobie uczucie, jakiego doznawał mistrz, można sobie uświadomić, co się odczuwa – nie ma lepszego sposobu. Wraz z jego myślą w tym głębokim wysiłku dobywamy na światło dzienne myśl swoją. A tylko wtedy, gdy mamy cel, stajemy się w życiu wolni: sofizmat nieokreślonej wolności dawno temu został zdemaskowany9 . proust zatem powiada, że tylko wtedy rozporządzamy całym potencja- łem naszego umysłu, gdy uświadamiamy sobie, że nie działamy niezależ- nie i celu naszych dążeń nie wybieramy arbitralnie. podporządkowując swój umysł wizji, którą ma przekazać, prawdzie, którą ma przybliżyć, arty- sta prawdziwie staje się sobą. proust zaprasza nas zatem do przemyślenia tematu suwerenności w kontekście zależności. Dobrowolna podległość jest początkiem wolności. Dobrowolna podległość jednak w lekturze znajduje się na progu życia duchowego, a jeśli staje się życiem duchowym, to mamy – jak ustaliliśmy – do czynienia z przypadkiem patologicznym – przypad- kiem duchowej depresji. co możemy z tym paradoksem uczynić? carl Schmitt w Teologii politycznej z wielkim upodobaniem cytuje uwagę Donoso cortésa, który w obliczu rewolucji 1848 roku zapowiedział koniec epoki rojalizmu. Nie można mówić dalej o idei monarchii, gdy nie ma już monarchów z prawdziwego zdarzenia. Są tylko monarchowie z uro- jenia. Jak ci z powieści Gabriela Garcíi Márqueza, choćby z Jesieni patriar­ chy. „W tym sensie – powiada Schmitt – nie ma już także pojęcia legity- mizacji, związanego z ideą monarchii. Dlatego cortés widzi tylko jedno rozwiązanie – dyktaturę”10. Z tej diagnostyki anestezjologicznej Schmitta/ cortésa wynika tyle: w świecie pozbawionym monarchów pragnienie su- werenności przejawia się pod postacią dyktatury. A pragnienie ustanowie- nia dyktatury to nic innego jak pragnienie zniewolenia, a zatem pragnie- nie uzależnienia innych potencjalnie suwerennych podmiotów od arbitral- ności swojej woli. Wielki przeciwnik carla Schmitta, Leo Strauss, w komentarzach do Hierona albo Tyranikosa Ksenofonta ofiarowuje nam ważną sugestię do- tyczącą Księcia Machiavellego, powiadając, że to znane dzieło dyplomaty florenckiego „charakteryzuje celowa obojętność wobec rozróżnienia mię- dzy królem i tyranem; Książę milcząco zakłada odrzucenie tego tradycyj- 9 Ibidem, s. 71. 10 carl Schmitt, Teologia Polityczna. Cztery rozdziały poświęcone nauce o suwe­ renności, tłum. Marek A. cichocki, w: carl Schmitt, Teologia polityczna i inne pi­ sma, Kraków 2000, s. 72. 18 Wstęp: czytanie jako praktyka przyjaźni nego rozróżnienia”11. Zdaniem Straussa to odrzucenie rozróżnienia mię- dzy dobrym i zacnym księciem a pozbawionym skrupułów tyranem nie tylko przenosi nas ze świata, w którym polityka jeszcze spełniała funkcje edukacyjne, do świata, gdzie polityka spełnia już tylko funkcje admini- stracyjne. tym samym zaś skazuje nas na ambiwalencję pojęć autonomii i zależności. tyranię bowiem przez stulecia definiowano jako przeciwień- stwo królewskości: k r ó l e s t w o to takie rządy, które są sprawowane nad chcącymi tego poddanymi, w zgodzie z prawami miast; t y r a n i a nato- miast to takie rządy, które są sprawowane nad niechcącymi tego podda- nymi i odpowiadają nie prawu, ale woli władcy. temu sposobowi myślenia obce było zatem pojęcie dobroczynnych tyranii lub – tym bardziej – pojęcie tyrana jako „widzącego oka prawa”, które potrafi rozróżniać i nie reaguje na krzywdę mechanicznie, ale dystynktywnie; prowadzi zatem nie tyle for- malną politykę uniwersalnej legalności, ile politykę różnicy, politykę wraż- liwości. tyle że arbitralnej wrażliwości. Strauss pisze lakonicznie: „Zasadniczo tyrania to rządy bezprawne lub, ściślej, bezprawne rządy monarchiczne”12. Boi się dobroczynnych tyra- nów, reaguje przerażeniem na ideę „widzącego oka prawa”, czyli na myśl, która cieszy jego polemistę, Alexandre’a Kojève’a, rozpoznającego w dia- logu Ksenofonta filozoficzne usprawiedliwienie nowoczesnych tyranii lub opis zdarzeń, które kiedyś wydawały się utopijne, dziś jednak stały się ba- nalne. Kojève niespecjalnie jest zatroskany dystynkcją tyrania/królestwo, nieszczególnie też wydaje się przejęty anonsowaną przez Schmitta ideą przejścia monarchii w dyktaturę. przejmuje się natomiast fundamentalną – z jego punktu widzenia – potrzebą człowieka, bardziej podstawową niż głód i bezpieczeństwo, która będzie targać człowiekiem tak długo, póki się jej nie zaspokoi. to potrzeba bycia W o d z e m. Kojève pisze: człowiek polityczny, świadomie powodowany pragnieniem „uznania” (lub „chwały”), będzie w pełni „zaspokojony” tylko wtedy, gdy będzie przywódcą państwa, które nie tylko jest uniwersalne, ale także politycznie i społecznie ho- mogeniczne (z dopuszczeniem nieusuwalnych różnic fizjologicznych), to zna- czy państwa, które jest celem i wynikiem wspólnego czynu wszystkich razem i każdego z osobna13 . Zaspokojenie dla Kojève’a przychodzi zatem wraz z tyranią powszech- ną. innego spełnienia dla człowieka ten czytelnik Hegla nie widzi. prócz spełnienia w państwie, w którym wszyscy byliby przywódcami, tj. mikro- tyranami . 11 Leo Strauss, O tyranii, tłum. paweł Armada, Arkadiusz Górnisiewicz, Kraków 2009, s. 23. 12 Ibidem, s. 64. 13 Alexandre Kojève, Tyrania i Mądrość, w: Leo Strauss, O tyranii, s. 130–131. Wstęp: czytanie jako praktyka przyjaźni 19 twierdzę, że Kojève, pisząc w ten sposób, nie tylko ustala stawkę gier politycznych – stworzenie homogenicznego państwa złożonego z samych wodzów – lecz także odmienia nasze rozumienie tyranii, a w rezultacie i autonomii. Kojève rozwija swą myśl w jawnej niezgodzie ze Straussem, który mówi: Z tyranią mam do czynienia (w moralnie neutralnym sensie tego terminu), gdy odłam obywateli (nie ma większego znaczenia czy mniejszość, czy większość) narzuca wszystkim innym swe własne idee i działania, idee i działania, którym przewodzi autorytet spontanicznie uznawany, który nie odniósł sukcesu w zdo- byciu uznania innych, i kiedy ta frakcja narzuca go innym, nie będąc zdolna „pogodzić się” z ich istnieniem, nie próbując osiągnąć jakiegoś „kompromisu” i nie uwzględniając ich idei i dążeń (określonych przez inny autorytet, który ci inni spontanicznie uznają)14 . tyrania, a raczej pokusa tyranii, jest w ujęciu Kojève’a konsekwencją porażki odniesionej w procesie poszukiwania uznania wśród innych pod- miotów, wcześniej rozpoznanych jako suwerenne podmioty działań. ta po- rażka, wynikająca z odmowy rozpoznania we mnie podmiotowości, skazu- je mnie na pokusę użycia siły, żebym narzucił innym moją wolę. Krótko: t y r a n i a t o p o d m i o t o w o ś ć w y w a l c z o n a p r z e m o c ą. czyż nie z tego względu peter Sloterdijk twierdzi, że substancję dzie- jów najnowszych stanowi seria kampanii na rzecz budowy samopoważa- nia, podczas których coraz to nowe zbiorowości przebijają się ze swoimi żądaniami akceptacji? przy czym dla autora Krytyki rozumu cynicznego p r z e m o c to jedynie środek wymuszania zainteresowania społecznego. Każdy nowo wstępujący podmiot polityczny – pisze Sloterdijk – zapewnia so- bie znaczenie i szacunek, gdy po pierwsze zachowuje się jak centrum działa- nia, które niczym władca potrafi też grozić i wypowiadać wojnę, po drugie zaś uznaje się za szczytowy punkt prawdziwego społeczeństwa15 . Homogeniczne państwo uniwersalne to zatem państwo, w którym każ- dy jest państwem (lub pozoruje państwo) z wszystkimi kompetencjami przysługującymi tym politycznym podmiotom prawnym, ze zdolnością do wypowiadania wojny łącznie. Oto zatem mamy t r z y inspirujące mnie tezy – diagnozę Schmitta, zgodnie z którą monarchia i jej logika suwerenności możliwe są dziś jedy- nie pod postacią dyktatury; tezę Straussa mówiącą o tym, że próg nowocze- sności przekroczyliśmy, kiedy przestaliśmy dzielić ustroje polityczne na do- bre księstwo i złą tyranię i uznaliśmy, że jest coś takiego jak dobroczynna tyrania; wreszcie tezę Kojève’a, zgodnie z którą nadchodzi (jeśli już nie na- deszło) homogeniczne państwo, które zniosło i rasy, i klasy, stąd każda rasa i klasa, która z jakiegoś powodu jeszcze nie jest immanentną częścią tego 14 Ibidem, s. 136. 15 peter Sloterdijk, Pogarda mas, tłum. Bogdan Baran, Warszawa 2003, s. 39. 20 Wstęp: czytanie jako praktyka przyjaźni państwa, reaguje przemocą tyraniczną – co zmierza do wyrwania się z nie- doli służącego (n i e w o l n i k a) i uzyskania upragnionego statusu p a n a. Zderzam ze sobą te trzy diagnozy dlatego, że pozwalają nam one mocniej, w większej rozdzielczości optycznej, doświadczyć problemu autonomii. Za Schmittem bowiem miałbym ochotę spytać, czy pragnienie autono- mii w świecie współczesnym może się jedynie objawić jako rodzaj terroru, despotyzmu zmierzającego tak naprawdę do paraliżu autonomii innego, do zawłaszczenia dla celów własnej woli – woli i pracy drugiego podmiotu. czy pragnienie autonomii to w istocie pragnienie zniewolenia, pragnienie zależności, i to zależności innych, a podmiot autonomiczny to taki pod- miot, który nieznośnie nas uzależnia, sam będąc uzależniony od woli uza- leżniania? Moc wprowadzania stanu wyjątkowego to przecież moc zawie- szania czyjejś podmiotowości. Za Straussem z kolei miałbym ochotę spytać, czy możliwa jest dobra zależność i czym ona w ogóle jest. przyjmując podział na króla i tyrana i godząc się na jego słownictwo – tyran to nielegalny i niedobrowolny król – należałoby natychmiast spytać: czy król to dobrowolny i legalny tyran? czy zatem Strauss zachęca nas do kultywowania w sobie dobrego tyra- na? czy zatem jedyna dystynkcja, na jaką jesteśmy obecnie skazani i któ- rą Strauss chce nam milcząco rekomendować, to dystynkcja na dobrą i złą zależność? A pragnienie autonomii to jedynie pragnienie znalezienia kró- la, który będzie nas karmił dobrymi myślami i wyzwoli nas od złych uczuć? Zademonstruje wyższość uczuć radosnych i ograniczy imperium smutku, trwogi i nienawiści? i wreszcie za Kojèvem miałbym ochotę pytać, czy państwo homoge- niczne – będące w takim samym stopniu dziedzictwem imperium Alek- sandra Wielkiego, który zamiast ustanowić dominację rasy na podbitych te- rytoriach i narzucić władzę swej ojczyzny reszcie świata, zdecydował się na rozpuszczenie rasy i wyeliminowanie swego rodzinnego kraju dla celów i za- mierzeń politycznych, co królestwa św. pawła, który rozpoznał chrześcijani- na poza różnicą między Grekiem i Żydem, a zatem rozpoznał nowego czło- wieka w konstrukcji opartej na nawróceniu – czy takie państwo nie byłoby już imperium dziejącym się niejako poza autonomią, poza heroizmem sta- wania się, poza zasadą indywiduacji, poza koniecznością pracy? czy zatem takie państwo homogeniczne byłoby nie tyle – jak to suge- ruje Kojève – spełnieniem największej potrzeby ludzkości, ile raczej jej ka- rykaturalną defraudacją? Marks przecież, patronujący myśli Kojève’a, na wszystkich etapach swojej twórczości definiuje człowieka poprzez pracę, a następnie wiedzie go ku społeczeństwu, w którym owa najpotężniejsza ludzka siła przestała być konieczna. i pozostawia przed ludzkością tragicz- ny wybór: pomiędzy produktywnym niewolnikiem a bezproduktywną wol- nością. ceną absolutnej wolności jest to, że w miejsce realnego życia (pra- cy) wchodzi życie zastępcze, tj. nieograniczona konsumpcja. W tym sensie jedyna autonomia to autonomia konsumenta, dokonującego dramatycz- nych wyborów pomiędzy herbatą Lipton a herbatą Ulung. Wstęp: czytanie jako praktyka przyjaźni 21 pytanie o autonomię jest więc pytaniem o możliwość pojawienia się podmiotu autonomicznego w świecie współczesnym w innej formie niż dyktator. Jest pytaniem potrójnym: po pierwsze – o autonomię jako uświa- domioną zależność, po drugie – o wybór obiektu uzależnienia, a zatem identyfikacji, i o możliwe warunki zgody na tę identyfikację, oraz po trze- cie – o możliwość wypracowania kryteriów pozwalających na rozpoznanie różnicy pomiędzy rządzeniem (również dokonującym się w nas samych) a tyranią. pytanie o autonomię bowiem to pytanie o warunki autonomii, to pytanie o otoczenie autonomii, to pytanie o współistnienie podmiotów au- tonomicznych. czy jest tak, że warunki społeczeństwa liberalnego są opar- te na wcześniejszym ustanowieniu niezależnych, samostanowiących, po- znawczo i etycznie wewnątrzsterownych podmiotów? czy też raczej to usta- nowienie, dokonujące się w planie jednostkowym, staje się możliwe tylko wówczas, gdy zapanowała już wielość autonomiczna, wielość niestwarzająca pokusy do walki o uznanie konkurujących i zwalczających się podmiotów, podmiotów, które – by powtórzyć raz jeszcze Sloterdijka – zachowują się jak centrum działania i niczym władcy grożą i wypowiadają wojnę, dostrzega- jąc w sobie szczytowy punkt prawdziwego człowieczeństwa? 5. OJciec Aby w części przynajmniej odpowiedzieć na te karkołomne pytania, od- wołam się do wyprowadzonej z dzieł Kanta i Freuda wizji podmiotu auto- nomicznego. Wybieram Kanta i Freuda z kilku powodów. po pierwsze – to- warzyszy mi głębokie przeświadczenie, że nikt tak jak oni nie wypowie- dział zawiłych relacji między autonomią a heteronomią, choć każdy z nich w czymś innym rozpoznał szansę na stanie się podmiotem autonomicz- nym i inaczej widział zagrożenia heteronomii. po drugie – nikt tak jak oni nie sproblematyzował marzenia o wieczystym pokoju, o społeczeństwie kosmopolitycznym, o podmiocie funkcjonującym poza zasadą przyjemno- ści i poza popędem śmierci, w utopijnym „poza”; nikt tak jak oni nie zdia- gnozował wszystkich możliwych trudności wiodących do tego szlachetnego ideału. Wreszcie – po trzecie – nikt tak jak oni nie zdiagnozował ludzkiej potrzeby tyranii i tyranizowania, głębokich dwuznacznych sił tkwiących w ekonomii namiętności i w technikach myślenia. Kiedy w 1783 roku immanuel Kant na pytanie o to, czym jest Oświece- nie, odparł, że jest to wyzwolenie się spod narzuconej samemu sobie, za- winionej przez siebie samego niedojrzałości, pod pojęciem „autonomii” ro- zumiał w o l ę samostanowienia16. podkreślam słowo „wola”, albowiem dla Kanta autonomia jest nade wszystko dyspozycją wolicjonalną, związaną z odwagą bycia suwerennym, mniej zaś – co często się niesłusznie podkre- 16 immanuel Kant, Co to jest oświecenie?, tłum. Adam Landman, w: tadeusz Kroński, Kant, Warszawa 1966, s. 164. 22 Wstęp: czytanie jako praktyka przyjaźni śla – dyspozycją czysto intelektualną. U Kanta jednak pozostajemy w ob- rębie pewnej dwuznaczności. Z jednej strony Kant pragnął, aby ludzie wy- dostali się spod kurateli duchowych, politycznych i moralnych zwierzch- ników i zaczęli samodzielnie decydować o swoim życiu. Z drugiej jednak strony oczekiwał, że ludzie wzniosą się ponad swoje pragnienia i będą po- stępować zgodnie z normami moralnymi, które stworzyli z pomocą rozu- mu. co więcej, powstałe w ten sposób normy miałyby mieć uniwersalne zastosowanie. Dlatego też, z jego perspektywy, rasa, płeć czy sytuacja spo- łeczna danej osoby, nie mówiąc już o szczegółach osobistego życia, są zu- pełnie nieistotne. Uwzględnienie takich specyficznych detali przy dokony- waniu wyborów moralnych może jedynie utrudnić dążenie do autonomii. Dla wyrażenia relacji między autonomią a heteronomią Kant posługu- je się dwoma terminami, które odnalazł w zasobach języka niemieckiego, Freiheit („wolność moralna”, „autonomia”) i Willkür („wybór” lub „wolny wybór”): wolność jest jednocześnie autonomią i heteronomią, co oznacza, że zawiera w sobie swoje przeciwieństwo. W największym skrócie: bez wol- nego wyboru nie można mówić o odpowiedzialności, a więc o autonomii: obowiązek ma sens tylko dla bytu, który sam podejmuje działanie zgod- ne z przyjętymi celami. Jednocześnie wolny wybór jest także zasadą opo- ru wobec moralności: jest „własnością pożądania”, dotkniętą nieuchronną zmysłowością (którą Kant nazywa „skłonnością”). chociaż pobudki zmy- słowe tłumaczą pasywność indywiduum w opozycji do wolnego działania podmiotu, który sam narzuca sobie reguły postępowania, to stawiają rów- nież nie mniejszy opór wewnętrzny intencji moralnej. Dlatego właśnie jawi się ona jako przymus czy też jako imperatyw, któremu – chociaż sam je- stem jego źródłem – winieniem się „podporządkować”. tym zatem, co od- krywam w „sobie”, jest zarazem niemożliwość i konieczność utożsamienia się z „moją wolą”. patologią Kant nazywa przecież pobudki zmysłowe, któ- re działają we mnie z siłą pożądania. W tekście z 1793 roku, Religia w ob­ rębie samego rozumu, Kant określił to wtargnięcie pożądania w serce wol- ności nie jako zwykłą „słabość”, ale jako „radykalne zło”, pierwotną winę, „złą zasadę”, z którą „jesteśmy sekretnie w zgodzie” i której pozbycie się nie leży w ludzkiej mocy, chociaż skazuje ją na wykonanie nieskończonego za- dania polegającego na wyzwoleniu wolności17 . poza wolą i wyborem jest jeszcze prawo. A prawo jest wyrażeniem i pewną formalizacją przymusu, jaki jednostki wywierają na siebie, aby ich wolności nie kolidowały ze sobą. Wygląda to tak, że jednostki, podporząd- kowując się prawu, działają tak, jakby wyrażały zgodę na współistnienie swych wolności. W tym sensie należy przede wszystkim rozumieć wyraże- nie Kanta z Metafizycznych podstaw nauki prawa: „prawo i uprawnienie do [stosowania] przymusu oznaczają zatem jedno i to samo”18 . 17 immanuel Kant, Religia w obrębie samego rozumu, tłum. Aleksander Bobko, 18 immanuel Kant, Metafizyczne podstawy nauki prawa, tłum. Włodzimierz Ga- Kraków 1993. lewicz, Kęty 2006, s. 68. Wstęp: czytanie jako praktyka przyjaźni 23 czemu jednak służy prawo i jaka jest jego funkcja? No cóż, odpowiedź jest prozaiczna: przymus prawny jest konieczny, aby zobligować każdego do właściwego działania wówczas, kiedy zapomina on o swoim obowiązku. Jeżeli bowiem wolności indywidualne nie są ze sobą bezpośrednio zgodne, to dzieje się tak z powodu braku wewnętrznej siły do wykonywania swojej powinności, do samodzielnego, heroicznego podporządkowania się. A za- tem przymus prawny jawi się jako środek przekształcania wolności auto- destrukcyjnej w wolność niekonfliktową. W rezultacie otrzymujemy para- doksalną formułę: u p o d s t a w p r z y m u s u l e ż y w o l n o ś ć, u p o d - s t a w w o l n o ś c i l e ż y p r z y m u s. Dla Kanta autonomia była równoznaczna z dystansowaniem się wobec własnych skłonności po to, aby kierować się terrorem rozumu. Z kolei dla Freuda aparat psychiczny nie wyczerpywał się w rozumie, ale odpowiadał za impulsy popędowe, wybór obiektów miłości oraz identyfikację. Dlatego też nie mógł być odseparowany od doświadczeń, a raczej stawał się rodza- jem granicznego doświadczenia – między wewnętrznością i zewnętrzno- ścią. Krytyczne dystansowanie się wobec własnych pragnień, identyfikacji oraz kateksji obiektu nie oznacza, że automatycznie zyskuje się uniwersal- ną ocenę rzeczywistości. Dystansowanie się, a raczej gra dystansów, uru- chamia proces przegrupowania sił, który nigdy się nie kończy. ponadto rodzaj rozumowania, który według Kanta pozwala na osią- gnięcie autonomii moralnej, jest z natury formalny i logiczny, testem norm moralnych jest możliwość uczynienia z nich zasad uniwersalnych. W prze- ciwieństwie do Kanta, dla Freuda samopoznanie wiąże się z konieczno- ścią k o n k r e t n e j autorefleksji. podkreślam słowo „konkretnej”, albo- wiem ma ono zasugerować konieczność ponawiania autorefleksji ciągle na nowo. Zdobycie autonomii w życiu prywatnym oznacza zatem koniecz- ność przepracowania specyficznych, często idiosynkratycznych oraz przy- padkowych właściwości historii życia danej osoby oraz stworzonej na pod- stawie doświadczeń życiowych własnej tożsamości. Ukazując, że ego jest funkcją id, które czerpie z jego zasobów, teoria Freuda zachęcała do my- ślenia o sobie w kategoriach zarządzania sobą. podstawowym zadaniem rozumu jest tu powiązanie ze sobą elementów, które w praktyce uważa się za odrębne. Freud sugeruje zatem, że i s t n i e j e r o z u m w s z a l e ń - s t w i e, działający dzięki niemu i czerpiący z niego. Wprowadzone przez Freuda rozróżnienie między ego a superego oraz jego argumenty dotyczące nieświadomych korzeni superego obnażają sztywny, przymusowy i karzący charakter tego, co uchodzi za moralność. Max Weber już wcześniej uznał nie tylko utylitaryzm Benjamina Fran- klina, ale także pietyzm Kanta za wywodzące się z tradycji kalwinizmu. teraz Freud, uważając superego za pochodną kompleksu kastracyjnego, utożsamił „imperatyw kategoryczny” Kanta – uniwersalną zasadę moral- ną – z superego. pisał w Mojżeszu: Wracając do etyki, możemy skonkludować: część jej przepisów da się racjonal- nie wyjaśnić koniecznością wyznaczania praw społeczności wobec jednostki 24 Wstęp: czytanie jako praktyka p
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ćwiczenia z przyjaźni
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: