Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00359 010060 13620006 na godz. na dobę w sumie
Cywilizacja - ebook/pdf
Cywilizacja - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 324
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788323532910 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook (-16%), audiobook).
Autor prezentuje historię pojęcia cywilizacja od około 1750 roku do około 1880 roku. Analizuje teksty pisane przez twórców różnych narodowości i specjalności: filozofów, historyków, językoznawców, antropologów, polityków, podróżników, pisarzy i poetów. Przyjęta metoda pracy, prowadząca od analizy filologicznej do interpretacji filozoficznej, jest inspirowana badaniami nad pojęciem cywilizacji prowadzonymi przez historyków ze szkoły Annales, nawiązuje też do metod pracy badaczy z kręgu warszawskiej szkoły historii idei. Pierwsze rozdziały poświęcone są pojawieniu się pojęcia cywilizacja w oświeceniowej myśli francuskiej, angielskiej i szkockiej oraz niemieckiej w kontekście narodzin nowożytnej filozofii dziejów, problematyzowania kontaktów z ludami pozaeuropejskimi oraz krytyki aktualnego stanu społeczeństw europejskich. Następnie analizowane jest wykorzystanie tytułowego pojęcia w piśmiennictwie polskim i rosyjskim do opisu odmienności rozwoju krajów Europy Zachodniej i Wschodniej. Ostatni rozdział poświęcony został koncepcji cywilizacji jako samoistnego typu historyczno-kulturowego, sformułowanej przez Nikołaja Danilewskiego, uznawanej za prekursorską wobec XX-wiecznych teorii pluralizmu kulturowo-cywilizacyjnego. Pojęcie cywilizacji towarzyszyło XIX-wiecznej refleksji na temat sensu dziejów. Początkowo było synonimem procesu dziejowego w jego najogólniejszym ujęciu. Wraz z pojawieniem się katastrofizmu, pesymizmu dziejowego i przekonania o kryzysie kultury europejskiej około połowy XIX wieku nabrało negatywnych znaczeń, stając się określeniem całokształtu zjawisk społeczno-ustrojowo-kulturowych zasługujących na potępienie i zniszczenie lub samoistnie zmierzających ku zagładzie. Pojęcie to odegrało ważną rolę w powstaniu nowej gałęzi nauk społecznych antropologii kulturowej, łączącej nowy paradygmat naukowy ze starymi schematami historiozoficznymi. The author presents the history of the concept of 'civilization' from around 1750 to around 1880. He analyzes texts written by the creators of various nationalities and specialties: philosophers, historians, linguists, anthropologists, politicians, travelers, writers and poets. The adopted method of work, leading from philological analysis to philosophical interpretation, is inspired by research on the concept of 'civilization' conducted by historians of the Annales school; it also refers to the methods of work of researchers from the Warsaw school of the history of ideas.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

90 4 „Cywilizacja, to jest postęp obywatelenia towarzystw” (Staszic) Podczaszyc zapowiedział, że nas reformować, cywilizować będzie i konstytuować . […] Bo Paryż ciągłą mody odmianą się chlubi, A co Francuz wymyśli, to Polak polubi . Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz, Księga pierwsza: Gospodarstwo 1. Frankofil Podczaszyc z Pana Tadeusza mógł mówić o „cywilizowaniu” w roku 1811, w którym toczy się akcja poematu; pojęcie to funkcjonowało w języku polskim co najmniej od pierwszych lat XIX w. Józef Kalasanty Szaniawski w przemówieniu w Warszawskim Towa- rzystwie Przyjaciół Nauk O znamienitszych systematach moralnych starożytności (1802) dokonał rozróżnienia „prawdziwej” i „fałszywej cywilizacji”, a w swej późniejszej pracy O naturze i przeznaczeniu urzędowań w społeczności (1808) posługiwał się pojęciem „cywilizacja chrześcijańska”. Wawrzyniec Suro- wiecki w liście do Jana Pawła Woronicza z 18 września 1807 r. pisał o „cywi- lizacji Słowian” [zob. Ujejski 1931: 107, 111, 170]. W tym samym roku poję- ciem „cywilizacja” posłużył się Staszic w pracy O statystyce Polski (1807). W 1807 r. Samuel Bogumił Linde w Słowniku języka polskiego poświadczył występowanie czasownika „cywilizować” w języku polskim: CYWILIZOWAĆ, czyn. nied., ucywilizować dok., obyczaić, okrzesać, civilisie- ren. Nieucywilizowany ieszcze naród. Mik. Turk. 402 [Linde 1807: 340]. Przykład pochodzi z Obserwacyi politycznych państwa tureckiego Józefa Miko- szy (Warszawa 1787, 2 tomy), przetłumaczonych przez Lindego na niemiecki (Reise eines Polens durch die Moldau nach der Türkey, Lipsk 1793)1. Tuż obok lek- sykograf zamieścił słowa: CYWILNOŚĆ (das Civilsach, Civilsachen, „sprawy cywilne, obywatelskie, mieszczańskie”, np. „Księdzu wdawać się w cywilność nie godziło”), CYWILNY i CYWILNIE (także jako antonim słów „duchowny” 1 Skan niemieckiego przekładu Lindego w Bibliotece Cyfrowej Polona: http://polona.pl/ item/1879851/2/; dostęp: 17.09.2017. dzialoszynski.indb 90 2018-02-22 12:50:41 Działoszyński – Cywilizacja 4 „Cywilizacja, to jest postęp obywatelenia towarzystw” (Staszic) 91 i „woyskowy” oraz jako synonim wyrażenia „zgodnie z prawem rzymskiem”, tak jak w dwunastym, ostatnim znaczeniu słowa civil u doktora Johnsona). W Słowniku Lindego nie pojawił się jeszcze rzeczownik „cywilizacja”. Warto zauważyć, że punktem odniesienia dla Lindego był język niemiecki, a nie języki francuski i angielski, w których pojęcie „cywilizacja” kształtowało się i nabierało charakterystycznych znaczeń. Szczegółową analizę roli, jaką odegrało pojęcie „cywilizacja” w dziewięt- nastowiecznym piśmiennictwie polskim, przedstawił Jerzy Jedlicki. Jego interpretacja składa się z trzech elementów: 1. Cywilizacja a narodowość. Pojęcie „cywilizacja” narodziło się w języ- kach francuskim i angielskim jako wyraz przekonania, że nadzwyczajne osiąg - nięcia Francuzów i Anglików w dziedzinie ustroju, gospodarki, techniki, nauki, sztuki, obyczajów itd. nie są odkryciem doskonałych rozwiązań ogól- noludzkich, powszechnych. Co więcej, nie jest to przypadkowy agregat róż- nych wyjątkowo pomyślnych rozwiązań, ale tworzą one zwartą całość, poli- tyczno-gospodarczo-naukowo-kulturowy systemat zwany cywilizacją. Każdy naród, który chce korzystać z choćby jednego elementu, musi przejąć całość cywilizacji. Narody ukształtowały się w różnorodny sposób, ponieważ ludzie w różnych krajach popełniali różne błędy teoretyczne i praktyczne. Kiedy jednak te błędy zostaną usunięte, wówczas wszystkie narody będą mieć ten sam ustrój, będą dysponować tymi samymi środkami technicznymi, a może i będą mieć te same obyczaje; a więc w sumie – tę samą cywilizację. Na przy- kład każda mądra i sprawiedliwa konstytucja musi wyglądać zasadniczo tak samo jak konstytucja francuska. Cywilizacja to homogenizacja. Wszystkie drogi prowadzą do jednej, jedynej cywilizacji powszechnej. Można być cywi- lizowanym tylko na jeden sposób: francusko-angielski. Inni mieszkańcy Europy – Polacy, Rosjanie – dostrzegli jednak, że cywi- lizacja francusko-angielska nie jest zjawiskiem powszechnym, tylko raczej roszczeniem tych dwóch kultur narodowych do rangi wzorów uniwersal- nych. Pojawiło się napięcie między tym, co ogólne, a tym, co partykularne; między roszczeniem (pewnych jednostek partykularnych) do uniwersalizmu a pozostawaniem tychże jednostek przy swoim partykularyzmie; między homogenizacją a heteronomią; między tym, co powszechne, a tym, co szcze- gólne; między cywilizacją a kulturami narodowymi. Rzecz jasna, nie są to absolutne przeciwieństwa, tylko raczej uzupełniające się elementy. Nie spo- sób rozwijać cywilizacji inaczej, jak poprzez własną kulturę narodową; nie sposób też uprawiać kultury narodowej, która nie zawierałaby uniwersalnych cech cywilizacji. Jeden z paradoksów cywilizacji współczesnej polega więc na tym, że jej młyny bez ustanku pracują nad ujednoliceniem wyobrażeń, uczuć i myśli, a kultury naro- dowe od tego nie ubożeją, a świat nie staje się mniej niźli był rozmaity. Z począt- kiem XIX wieku dawały się już dostrzec obie strony procesu cywilizacyjnego: upodobnianie i urozmaicanie życia. Rzecz to jednak zrozumiała, iż inteligencja dzialoszynski.indb 91 2018-02-22 12:50:41 92 kraju, który więcej wzorów kulturowych bierze niż daje, łatwo może ulec trwoż- nej obsesji ujednakowienia. A wtedy stereotypowi homogenicznej cywilizacji przeciwstawia obronny stereotyp homogenicznego narodu [Jedlicki 1988: 47]. 2. Kwestia industrializacji lub szerzej: modernizacji. Czy proces ten we wszystkich krajach musi przebiegać tak jak w Anglii i Francji, czy też w innych warunkach społecznych i politycznych, w krajach o innej histo- rii i obyczajowości może, a nawet powinien przebiegać inaczej? Czy postęp cywilizacji jest zjawiskiem jednoliniowym czy też wieloliniowym? Autorzy polscy zdecydowanie opowiadali się za tą drugą opcją. Ale skoro tak, to jak proces ten powinien przebiegać w Polsce? Chodziło o odkrycie „natu- ralnego rozwoju”, odpowiadającego specyfice polskiego (i każdego innego) społeczeństwa, gospodarki itd., a nie tylko o mechaniczne (i w rezultacie szkodliwe) powielanie obcych wzorców cywilizowania, nieprzystających do lokalnych uwarunkowań. 3. Łączenie kwestii modernizacyjnych z moralnymi i religijnymi. Nakła- danie się schematów historii świętej na naukową, a czasami wręcz przy- ziemną narrację o dziejach, polityce, gospodarce, technice; łączenie Ewan- gelii z ekonomią; także moralna ocena zachodzących przemian społecznych. Pojęcie cywilizacji, stworzone po to, aby pokazać, czym Francuzi i Anglicy różnią się od Irokezów, Karaibów i Hotentotów, w odmiennych warunkach geograficznych, historycznych i językowych zaczęło służyć do tego, by poka- zać, czym Polacy różnią się od Francuzów i Anglików, ale również w czym są do nich podobni. Niekiedy Polacy jawili się jako jeden z narodów cywilizo- wanych, kiedy indziej – jako naród mało cywilizowany lub jeszcze nie dość cywilizowany, czasami zaś – wręcz jako całkiem niecywilizowany2. Jedlicki zastrzegał, że taka interpretacja nie opisuje całkowicie roli, jaką pojęcie to odegrało w polskim piśmiennictwie XIX w., ani schematów myślo- wych, jakie za tym pojęciem stały3. W kolejnych partiach pracy napotkamy zarówno takie użycia tego pojęcia, które będą ilustracjami tej interpretacji, jak i takie, które będą odzwierciedlać inne niuanse znaczeniowe pojęcia „cywilizacja”. 2. Główne dzieło filozoficzne Staszica pod względem formalnym jest dypty- kiem. Dla każdej z komplementarnych połówek autor wybrał inny rodzaj literacki oraz inną strategię językową. Próbując zrozumieć sens historiozo- 2 Powiedzenie Fryderyka II Hohenzollerna o Polakach jako Indianach Europy powracało w XIX w., m.in. w artykule Ludwika Powidaja („Dziennik Literacki” 1864) i noweli Sienkie- wicza Sachem (1889): „Pewnem jest, że odbierali oni [kolonizatorzy] Czarnym Wężom ziemię, wodę i powietrze, ale natomiast wnosili cywilizację”. 3 „Nie miało nigdy ściśle sprecyzowanego znaczenia, tak jak i inne wielkie abstrakty filo- zofii politycznej, które stają się użyteczne przez to właśnie, że ich semantyczna zawartość daje się plastycznie modelować” [Jedlicki 1988: 27]. dzialoszynski.indb 92 2018-02-22 12:50:41 Działoszyński – Cywilizacja 4 „Cywilizacja, to jest postęp obywatelenia towarzystw” (Staszic) 93 fii Staszica, trzeba uwzględnić ten zabieg kompozycyjny i odpowiedzieć na pytanie. Dlaczego dla wyrażenia swych myśli filozof musiał zderzyć ze sobą dwa rodzaje literackie i dwa języki4? Pierwszą część dyptyku stanowi Ród ludzki, dla którego Staszic wybrał rodzaj literacki zasłużony w dziejach filo- zofii – poemat dydaktyczny. Podjął przy tym próbę skonstruowania swoistej odmiany heksametru. Szczególne znaczenie dla wytwarzania sztucznego języka miało bogate słowotwórstwo. Pominę tu jednorazowe deformowanie wyrazów, zwłaszcza opuszczanie sylab, wynikające z konieczności wtłoczenia frazy w miarę heksametru (np. „rzeczyste” zamiast „rzeczywiste”) i zajmę się neologizmami, którymi autor posługiwał się konsekwentnie jako pojęciami filozoficznymi, takimi jak: dzierż (pierwotne wzięcie we własność ziemi niczyjej, figura myślowa podobna do tej z pism Locke’a i Rousseau5), samo- dzierż (własność feudalna) i jednodzierż (monarchia absolutna), wyłącznic- two (nierówność pod względem prawnym, przywileje stanowe jako źródło nierówności społecznej), wspołeczeństwo (społeczeństwo; Staszic posługi- wał się też pojęciem „towarzystwo”, powszechnie używanym przez ówczes- nych autorów – por. przyp. 10 w rozdziale La civilisation…), błohorodność (szlachectwo, uprzywilejowanie z urodzenia), wszechbożność (fetyszyzm), wielbożeństwo (politeizm) i duchbożeństwo (dualizm religijny), zaciekło- bożność (fanatyzm religijny) i wściekłoniewiarstwo (fanatyzm antyreligijny), ossodarzy i sudarzy (władcy feudalni), ajunowie, zabobońcy i zabobondawcy (kapłani), rzeczwspólna (rzeczpospolita), bratyństwienie i bratymstwo (bra- terstwo, pobratymstwo). Łatwo wskazać na minusy takiej formy literackiej i takiego języka6. Bardziej owocne wydaje się jednak pytanie, co skłoniło Staszica do wyboru takiej drogi i jakich korzyści spodziewał się po takim zabiegu. Komentatorzy na pierwszym miejscu wymieniają chęć popularyza- torstwa, przy czym stwierdzają, że wybór formy wierszowanej odniósł skutek wręcz przeciwny. Pomińmy też korzyści należące do sfery poetyki, takie jak zwięzłość wynikająca z konieczności zmieszczenia myśli w regularnym ryt- mie. Dyscyplina wypowiedzi jest oczywiście dużym plusem, choć z drugiej strony poddanie ciągu słów rygorom określonego metrum odbiera wypowie- dzi cechy języka naturalnego, sprawia, że staje się ona sztuczna, wyestetyzo- wana; nie znaczy to jednak, że mniej logiczna lub mniej interesująca. Polszczyzna początku XIX w. dopiero wypracowywała odpowiedniki modnych słówek francuskich, takich jak fétichisme, polithéisme, organisation czy 4 Analiza języka Staszica: [Szober 1928]. 5 „Pierwsze przez człowieka wyłączne dla siebie zajęcie ziemi, wody, lasu lub zwierząt – co wszystko dotąd do wszystkich należało – nie można nazwać własnością. Wyraz ten ma wcale inne znaczenie, na daleko późniejszych i dokładniejszych cywilizacji stosunkach jest zagruntowane. Do oznaczenia takiego pierwiastkowego [tj. pierwotnego – B.D.] zajęcia naj- stosowniejsze w języku sławiańskim znajduję wyrazy: dzierż, dzierża, odzierżenie, zadzierże- nie” [Staszic 1954, II: 193–194]. 6 „Ród ludzki Staszica jest poematem o upadku i zbawieniu ludzkości. Że poematem? No trudno” [Ujejski 1931: 143]. dzialoszynski.indb 93 2018-02-22 12:50:41 94 civilisation. Polski autor, znający te słowa z tekstów francuskich, mógł albo tworzyć kalki językowe, albo podjąć próbę ukucia oryginalnych odpowiedni- ków polskich. W przypadku pojecia „cywilizacja” Staszic zdecydował się na pierwszą możliwość, jednak zazwyczaj wybierał tę drugą. Kolejna korzyść ze sztucznego języka to pseudonimizacja. Krytyka wła- dzy, stosunków feudalnych, religii i duchowieństwa w Rodzie ludzkim jest tak ostra, że z pewnością łatwiej było autorowi sformułować ją za pomocą enigmatycznych neologizmów, swoistych szyfrów, niż gdyby pisał wprost. Nie chodzi zresztą tylko o zagrożenie ze strony cenzury państwowej czy kościelnej, choć ten czynnik z pewnością też wchodził w rachubę, ale rów- nież o cenzurę wewnętrzną. Nie każdy autor, nawet o bardzo krytycznym nastawieniu, jest gotów formułować swoje zarzuty w bezkompromisowym, jakobińskim stylu. Jeszcze jednym motywem wyboru sztucznego języka mogło być dąże- nie do uzyskania efektu uniwersalizacji. Filozofia dziejów przedstawiona w Rodzie ludzkim była projektem historii powszechnej. Poemat Staszica miał przedstawiać dzieje ludzkości jako przemiany zachodzące we wszystkich zna- nych społeczeństwach. W tym duchu interpretowali ten utwór Jerzy Szacki i Andrzej Walicki: Rzecz w tym bowiem, że pasja myślicieli XVIII wieku do historii skupiała się niemal wyłącznie na historii powszechnej, na dziejach „rodu ludzkiego”. Na tym polegało najważniejsze ograniczenie oświeceniowego historyzmu i stąd wynikała jego niewystarczalność dla wszystkich ideologów epoki „budzenia się narodowości”, niezależnie od tego, do jakiego obozu należeli. Mniejsza o to, że – jak powiadano – oświeceniowe syntezy historiozoficzne były abstrakcyjne czy też jednostronne w swym dydaktyzmie. Np. do Rodu ludzkiego Staszica zarzuty takie dadzą się odnieść jedynie w nieznacznym stopniu. O wiele ważniejsze wydaje się to, że dociekań nad dziejami ludzkości nie umiano połączyć ze świadomością roli, jaką w nich odgrywają narody. […] W planie rozwoju „rodu ludzkiego” różnice i indywidualności narodowe odgrywały rolę raczej podrzędną [Szacki 1962: 136–137]. Historiozofia Staszica oparta jest na koncepcji jednokierunkowego, koniecz- nego postępu ludzkości – koncepcji wyraźnie okcydentalistycznej, ponieważ modelem rozwoju społecznego są w niej kraje zachodnioeuropejskie, przede wszystkim Francja. Absolutyzm traktowany jest w niej jako ważne i konieczne stadium rozwojowe, brak absolutyzmu w Polsce uważany jest za anomalię, świadczącą, że epoka „samodzierżstwa” szlachty przeciągnęła się w niej o co naj- mniej trzy wieki dłużej niż powinna [Walicki 2000: 74]7. 7 Chodzi o zwrot z Przestróg dla Polski: „Polska dopiero w wieku piętnastym. Cała Europa już wiek osiemnasty kończy!” [Staszic 1954, I: 303], tak jakby istniała jedna, powszechna oś czasu, na której odpowiednim momentom chronologicznym przyporządkowane były okreś- lone stadia rozwoju społecznego. Jednostki historyczne mogą nadążać za tokiem historii powszechnej (jak Francja) lub nie nadążać (jak Polska), ale ich rozwój nie może przebiegać inaczej niż według tego powszechnego wzoru. dzialoszynski.indb 94 2018-02-22 12:50:42 Działoszyński – Cywilizacja 4 „Cywilizacja, to jest postęp obywatelenia towarzystw” (Staszic) 95 Aby nadać projektowi walor uniwersalności, należało posłużyć się poję- ciami o odpowiednim stopniu ogólności, niekojarzącymi się z konkretną jed- nostką historyczno-kulturową, np. starożytną Grecją czy Rzymem. Staszic wybrał więc odmienną strategię niż współczesny mu Hegel, który w swej filozofii dziejów utożsamiał kolejne momenty historyczne (tj. dominację określonych pojęć lub zasad społecznych) z konkretnymi społeczeństwami. Staszic odrzucał czynnik partykularny, nie pracował na jednoznacznych przy- kładach. Strategia taka jest wyrazem przekonania, że pojęcia zbyt ewident- nie kojarzące się ze zjawiskami historycznymi degradowałyby ów projekt z poziomu uniwersalnego do partykularnego. Aby historia mogła być histo- rią powszechną, aby mogła toczyć się wszędzie, musi jednocześnie toczyć się nigdzie, jedynie w sferze abstrakcyjnych pojęć. Wprawdzie niekiedy Sta- szic sięgał po pojęcia umiejscowione historycznie i kulturowo, najczęściej orientalne (szach, sułtan, derwisz, dewy), lecz czynił to wyłącznie w celu pseudonimizacji, przybrania pewnego kostiumu, jak przed nim np. Monte- skiusz w Listach perskich czy Wolter w powiastkach; jednak do uniwersalizacji projektu historiozoficznego znacznie lepiej nadawały się neologizmy, które, rzecz jasna, z samej swej natury nie są naznaczone skojarzeniami historycz- no-kulturowymi. Drugą część dyptyku stanowią Uwagi do „Rodu ludzkiego” – zbiór esejów pisanych stosunkowo prostym językiem. Język Uwag nie zawiera sztuczności ani udziwnień; co więcej, celem tego fragmentu jest w dużej mierze wyja- śnienie sztuczności i udziwnień wprowadzonych w poemacie dydaktycznym. Ród ludzki ma charakter spekulatywny, Uwagi – zdecydowanie scjentystyczny. Zamiast wyłącznictwa, błohorodności, wielbożeństwa i jednodzierży poja- wia się tu astronomia Lalande’a, Laplace’a, Newtona, Halleya, Herschla, Eulera i Huyghensa; spekulacje na temat wpływu powietrzokręgu (atmo- sfery ziemskiej) na powstanie i rozwój życia na Ziemi; wyniki badań, które dziś nazwalibyśmy etnograficznymi – nad ludami „pierwiastkowymi” (pier- wotnymi), m.in. syberyjskimi; obserwacje przyrodnicze z życia społeczeństw zwierzęcych. Ponadto w Uwagach, w przeciwieństwie do poematu dydak- tycznego, wystąpiła znaczna egzemplifikacja zasad historiozoficznych, dużo bardziej szczegółowe odniesienia do konkretnych jednostek historyczno- -kulturowych. Staszic pojmował historię filozofii jako dzieje sporu między zwolennikami a przeciwnikami idei wrodzonych. Pierwszej z tych tradycji patronuje Platon, a kolejnymi przedstawicielami byli: Kartezjusz („Kartezy”), Malebranche, Pascal, Arnauld, Leibniz, Wolff, aż po Kanta8. Inicjatorem tradycji empiry- stów i sensualistów miał być Arystoteles, a przedstawicielami m.in. Hipo- krates, Zenon, Abelard, Tomasz z Akwinu („Tomazy”), Bacon, Puffendorf, 8 „Na koniec nastąpił Kant. Temu zdawało się, iż między wyobrażeniami przez smysły nabytymi jest coś pośredniczego. O tym napisał księgi. Te są niezrozumiałe” [Staszic 1954, II: 188]. dzialoszynski.indb 95 2018-02-22 12:50:42 96 Gassendi, Locke, Condillac. Autor Rodu ludzkiego jednoznacznie opowiedział się za drugim nurtem: „Nie mamy wyobrażeń wrodzonych” [Staszic 1954, II: 186] – taką wyraźną deklaracją rozpoczął jedną z Uwag. Także jego filozofia dziejów w wyraźny sposób ukształtowała się pod wpływem sensualistycz- nej teorii poznania. Połączenie problematyki epistemologicznej z historio- zoficzną wynika z przekonania, iż w stanie natury ludzie funkcjonują jako jednostki. Dopiero w pewnym krytycznym momencie człowiek przestaje być tylko sobą (podmiotem wyposażonym w zmysły, doświadczającym pewnych wrażeń), a zaczyna być członkiem społeczeństwa; dopiero od tego momentu można opisywać człowieka w kategoriach stosunków społecznych. Zakłada- jąc, że opis jednostki przedspołecznej jest opisem jednostki wyizolowanej, człowieka pojedynczego, Staszic położył nacisk na poznawczą działalność pojedynczego człowieka. Do przejścia od stanu natury do stanu społecznego przyczyniły się błędy poznawcze. Wszelka wiedza pochodzi ze zmysłów, ale dane zmysłowe muszą być poddane właściwej obróbce przez rozum. W roz- działach 5–9 Uwag do „Rodu ludzkiego” przedstawił wykład epistemologii sensualistycznej, ze szczególnym uwzględnieniem różnych błędów poznaw- czych, wynikających z imaginacji lub niewłaściwego przetwarzania danych zmysłowych przez „władzę uważania”. Błędy poznawcze skutkują wytwo- rzeniem się zaboboństwa, które jest – obok dzierży i wyłącznictwa – główną przyczyną nierówności i niesprawiedliwości między ludźmi. (Motyw ten występował już u Condorceta, według którego indywidualne błędy poznaw- cze wstrzymują postęp ducha ludzkiego albo wręcz cofają człowieka ku ciem- nocie, l’ignorance.) Pojęcie błędu jest nieodzownym składnikiem modelu dzie- jów zakładającego związek postępu z racjonalnym i naukowym poznaniem. To ono tłumaczy bowiem „opóźnienia” w toku historii – dlaczego jeszcze nie znajdujemy się w krainie doskonałej wiedzy i sprawiedliwości społecznej, tylko w pół drogi, w stanie pośrednim. Tak oto dzięki sensualizmowi Staszic przeszedł od robinsonady episte- mologicznej do wytłumaczenia przyczyn nierówności społecznych. Przewidy- wał też, że w przyszłości nastąpi proces odwrotny. Obalenie niesprawiedliwej władzy feudalnej, likwidacja niesprawiedliwości społecznych, zakończenie wojen będą możliwe dzięki usunięciu błędów poznawczych, upowszechnie- niu się rozumu, który to proces zdaniem Staszica jest już zaawansowany. W poemacie dydaktycznym słowo „cywilizacja” pojawia się sporadycz- nie, natomiast w Uwagach występuje wielokrotnie. Ta dysproporcja oraz zdecydowane umiejscowienie tego pojęcia po jednej ze stron dyptyku filo- zoficznego świadczą o tym, że autor postrzegał to słowo jako stosunkowo „naturalne”, potoczne, nie zaś jako dziwny neologizm. Suchodolski pisał: „Staszic rozumie cywilizację zgodnie ze znaczeniem etymologicznym fran- cuskiego słowa civilisation, tj. jako postęp w uspołecznieniu” [Staszic 1954, II: 359], a w słowniczku terminów filozoficznych używanych przez Staszica jako synonim słowa „cywilizacja” podał wyrażenie „obywatelstwa zasady”, jako synonim „ucywilizowani” zaś – „zobywateleni” [Staszic 1954, II: 363]. dzialoszynski.indb 96 2018-02-22 12:50:42 Działoszyński – Cywilizacja 4 „Cywilizacja, to jest postęp obywatelenia towarzystw” (Staszic) 97 Szczegółowe przyjrzenie się konkretnym przykładom użycia pozwoli posze- rzyć i uściślić tę interpretację. Zrzeszanie się organizmów i tworzenie przez nie towarzystw (tj. spo- łeczeństw) jest prawem natury, właściwym nie tylko człowiekowi, ale też całemu światu przyrody: zwierzętom i roślinom. Jedno z pierwszych użyć pojęcia „cywilizacja” w Uwagach do „Rodu ludzkiego” występuje w rozdziale 12., w którym autor tłumaczył zjawisko instynktu. Po opisie życia społecz- nego pszczół i os pisał: „Działania instynktowne nie tylko są w zwierzętach, w płazach, w roślinach; znajdują się także i w ludziach; ich skutkiem ssanie nowonarodzonego dziecięcia, życie w wspołeczeństwie; wszechjednakowe wszczynanie się zasad wspołeczeńskich czyli cywilizacji” [Staszic 1954, II: 193]. Człowiek przechodzi ze stanu „odosobnionego” do społecznego na mocy prawa natury, którego narzędziem jest instynkt (a nie np. na mocy umowy społecznej). Z powszechności prawa natury wynika też, że ufundo- wana na nim cywilizacja, rozumiana jako „zasady wspołeczeńskie”, również obowiązuje powszechnie; powszechne są „główniejsze omamienia, błędy, przesądy i prawdy”. Prawem natury można tłumaczyć to, że każde towarzy- stwo ludzkie u zarania swego istnienia popełnia te same błędy, skutkujące podobnymi wadami w urządzeniach towarzystw. Już na tym etapie pojęcie „cywilizacji” wpisuje się więc w uniwersalistyczny projekt historii powszech- nej. Istnieje tylko jedna linia postępu cywilizacji dla całego rodu ludzkiego oraz stały zespół błędów, odchyleń od tej linii, które towarzystwa ludzkie mogą, a nawet muszą popełniać na tej drodze: Jak mowa w całym rodzie ludzkim, z którą tak ściśle powiązane jest rozwi- janie władz rozumu, a z tym nieoddzielny postęp cywilizacji, czyli wspołeczności ludzkich, jak rzekłem – mowa w ludzkim rodzaju, choć dzieli się na tysiące róż- nych języków, na tyleż narodów różniących się swoim początkiem, różniących się krain położeniem, ma przecież wszędzie jednaki systemat, ma wszędzie jedne główniejsze zasady. […] Podobnie historia rodzaju ludzkiego, jego cywilizacja czyli ludzkie wspołe- czeństwa, chociaż na tyle podzielone rozmaitymi narodów różniących się począt- kiem krajów strefami, przecież jeden stały wszędzie znajduje się w nich systemat, jedne zasady i jednakowe od tych zasad zboczenia zdarzają się: jednakowe z nimi widać przeciwieństwa, jednakowe zamieszania i błędy. Im towarzystwo ma więcej takowych zdrożeń i przeciwieństw, które te główne zasady tłumią, tym towarzystwo jest dziksze, tym więcej prawie nieustan- nych w nim zaburzeń. Im towarzystwo już w swojej cywilizacji jaśniej też zasady rozwinęło, im mniej z nimi zachodzi przeciwieństw, pomieszanych błędów, tym wspołeczność postąpiła wyżej. W wszystkich ludzkich wspołecznościach są rodziny, jest własność osób, własność rzeczy, jest rzecz publiczna, są prawa i sądy. Jest moc rządząca, jest tego wszystkiego jakaś religijna podstawa, na pewnym jestestwie odwiecznym się gruntująca. Jest stosunek zewnętrzny narodów z narodami. To wszystko, mniej więcej jawnie znajduje się w każdym stowarzyszeniu się ludzi, to robi wszędzie główne cywilizacji towarzystwa zasady [Staszic 1954, II: 204–205]. dzialoszynski.indb 97 2018-02-22 12:50:42 98 O tym, że cywilizacja jest procesem powszechnym (bo racjonalnym), pisał Staszic także w eseju Narodowość 9. Znamienne jest tam zestawienie cywilizacji z rozumem: Rządy, prawa, broń, obyczaje, wychowanie, nauki są – jak rozum i cywiliza- cja – wszystkim narodom wspólne. One z rozszerzaniem się światła, z rozwija- niem się cywilizacji, z postępem i z zmianą graniczących z nim ludach, zewnętrz- nych i wewnętrznych politycznych i cywilnych stosunków, one także zmienić się i postępować muszą [Staszic 1954, II: 278]. Wyrażenie „postęp cywilizacji” (lub synonimiczne: „postęp towarzystw”, „postęp wspołeczeństw”, domyślnie: w ich „uobywateleniu”) występuje w Uwagach do „Rodu ludzkiego” wielokrotnie [Staszic 1954, II: 195–199, 204, 207, 208, 215, 217, 218, 224, 225, 228]. Pojawia się też sformułowanie „postęp i cywilizacja”, tak jakby były to pojęcia komplementarne, a nie syno- nimiczne, nie ma to jednak większego wpływu na tę interpretację. Staszic wyróżnił w dziejach rodu ludzkiego pięć epok przeszłych i szóstą przyszłą. Bogdan Suchodolski zwrócił uwagę, że charakterystyka tych epok nie zawsze jest wyraźna, gdyż filozofa bardziej interesował dynamiczny opis przechodzenia od jednej epoki do drugiej niż statyczny opis poszczególnych epok. „Postęp cywilizacji” nie oznacza też zmian wyłącznie na lepsze. Kon- cepcja Staszica jest kolejnym przykładem zlaicyzowanej wersji świętej histo- rii upadku i odkupienia. W tym kontekście „postęp” należy rozumieć jako „postępowanie naprzód”, a nie jako „postępowanie ku lepszemu”, tak jak w omawianych wcześniej tekstach Diderota i Fergusona. Ostateczny cel dzie- jów jest jednak dobry; tylko z tego powodu można więc mówić, że wszelkie postępowanie zmierza (ostatecznie) ku lepszemu. Postęp cywilizacji ma wpływ nie tylko na zmiany stosunków społecz- nych, tj. międzyludzkich, ale też pośrednio dotyczy relacji między ludźmi a przyrodą. W pracy O ziemiorództwie Karpatów Staszic pisał, że ziemia jest „przez postęp cywilizacji ręką rolniczą przerabiana” [Staszic 1954, II: 259]. Tak oto pojęcie wykracza poza swą etymologię i zdobywa nowe obszary zna- czeniowe. Postęp cywilizacji znaczy coś więcej niż tylko powstawanie towa- rzystwa obywatelskiego. Wszystkie społeczeństwa ludzkie przebywają ten sam postęp cywilizacji, ale nie wszystkie jednocześnie. Jedne są na tej drodze bardziej zaawansowane, inne dopiero na nią wstępują. Gdy dochodzi do kontaktu społeczeństw bar- dziej rozwiniętych, chcących ustanowić instytucje właściwe dla wyższego stop- nia cywilizacji, ze społeczeństwami mniej rozwiniętymi, dla których bardziej korzystne jest zachowanie niesprawiedliwego status quo, pojawia się konflikt. Pierwsi chcą, aby cywilizacja postępowała, drudzy chcą ją zatrzymać albo wręcz 9 Analiza tego eseju, jak i pojęcia „narodowość” u Staszica: [Szacka 1965: 97–110]. Zob. też: [Ujejski 1931: 192–193] oraz [Szacki 1962: 45–46]. Walicki szeroko przedstawił ten temat w 3. rozdziale Idei narodu [Walicki 2000: 59–82]. dzialoszynski.indb 98 2018-02-22 12:50:42 Działoszyński – Cywilizacja 4 „Cywilizacja, to jest postęp obywatelenia towarzystw” (Staszic) 99 cofnąć. Stadium niższe powstrzymuje rozwój wyższego. Zdaniem Staszica przyczyną wielu wojen, i to tych najbardziej wyniszczających, jest zderzenie społeczeństw znajdujących się na różnych etapach postępu cywilizacji: „Więc dzieje ludzkie są wielką, nieprzerwaną walką cywilizacji przeciwko wszystkim do jej się rozwijania i do jej postępu oporom. Z tego stopnia tylko patrzając na narody, można wystawić ich rzeczywiste dzieje” [Staszic 1954, II: 207]. Przy przejściu do konkretu historycznego zmagania te przybierają postać walki społeczeństw europejskich z hordami azjatyckimi: Odtąd i w następnych epokach istotne wojen przyczyny będą znajdować się zawsze między jedną stroną, już przez domiar czasu znaglaną do dalszego rozwi- nięcia prawnych stosunków cywilizacji, a drugą stroną, opór takowemu dalszemu cywilizacji postępowi czyniącą gwałtem dawne nadużycia i dawne dla drugich złe, lecz dla niej użyteczne. […] Podobnie w następnych epokach zawsze ci, którzy w poprzednim towarzystw składzie [tj. stanie społeczeństw – B.D.], w poprzedniej cywilizacji epoce byli pierwszymi w użytkowaniu z ówczesnych towarzystw porządku, staną się naj- mocniejszym oporem i przeszkodą każdemu nowemu, chociaż nierówniej dosko- nalszemu rzeczy powszechnej porządkowi, jeżeli ten wzrusza ich byt poprzedni i stan dla nich użyteczny. Kozacy Dońscy, Zaporowcy, Tatarzy, ogólnie wszyscy, a szczególniej Mon- guzy zwani [Mongołowie?], żyją dotąd w stanie łowczym i pasterskim. Przeto z nich Europa największe napaści, przeszkody i zniszczenia doznawała w swojej cywilizacji postępie [Staszic 1954, II: 195]. Szczególna rola w zmaganiach europejskiej cywilizacji z azjatycką hordą przypadła Polakom. Stanowili oni zdaniem Staszica „tarczę Europy”, przez wieki powstrzymując najazdy Tatarów i Turków, zabezpieczając w ten spo- sób spokojny postęp cywilizacji w krajach zachodnich. Ta koncepcja jest zra- cjonalizowanym wariantem wyobrażenia Polski jako „przedmurza chrześci- jaństwa”. Po raz pierwszy Staszic sformułował ją w dziele O statystyce Polski10. Warto zwrócić uwagę, jak u Staszica kształtują się relacje między poję- ciami: „cywilizacja” a „dzikość” i „barbarzyństwo”. Dla autora Rodu ludzkiego dzikość nie jest przeciwieństwem cywilizacji ani okresem dziejów poprzedza- jącym epokę cywilizacji. Skoro cywilizacja jest pojmowana jako powszechny 10 Idea ta powracała u późniejszych autorów. Ujejski znalazł ją u Kazimierza Brodziń- skiego: „byliśmy przez wieki tarczą ucywilizowanej Europy, dziś poniesiem cywilizację milio- nom braci jednego szczepu”. Pojawiała się też w anonimowych artykułach publikowanych w piśmie „Nasza Polska” podczas powstania listopadowego – 17 II, 7 III i 1 VII 1831 r. W tek- stach tych powtarzają się frazy: „cywilizacja i wolność” oraz „cywilizacja ludów europejskich”, np. „Wstrzymujemy nad przepaścią cywilizację, wolność i z nią wszystkie największe dobra ludzkości. Utrzymujemy przed mieczem północnego barbarzyńcy światło, prawo, chwałę, na które tyle wieków pracowały ludy zachodniej Europy”; albo: „dziś triumf wolności i cywilizacji tylko Polska zapewnić może”. Bitwa o Olszynkę Grochowską w lutym 1831 r. była przedsta- wiana jako walka w obronie cywilizacji i wolności. Należy zwrócić uwagę, że w tekstach tych Rosja jest już po stronie „hord azjatyckich”, a więc inaczej niż w koncepcji Staszica. – Zob. [Ujejski 1931: 309, 315, 316, 324] oraz [Jedlicki 1988: 63–64]. dzialoszynski.indb 99 2018-02-22 12:50:42
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Cywilizacja
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: