Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00084 008631 11204017 na godz. na dobę w sumie
Cywilizacja współczesna i globalne problemy - ebook/pdf
Cywilizacja współczesna i globalne problemy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Oficyna Naukowa Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-64363-39-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka jest autorską syntezą łączącą liczne kwestie dotyczące współczesnego świata w skali globalnej. Przedstawia w ujęciu socjologiczno-kulturoznawczym oraz antropologicznym główne problemy i niepokoje cywilizacji współczesnej. Cywilizacja współczesna jest niejednoznaczna, skomplikowana, wieloaspektowa i niepewna; jest atrakcyjna, ale bywa i odpychająca; jest stworzona przez człowieka, lecz często odnosi się wrażenie, że pragnie nad nim zapanować, przyczyniając się do wielu problemów. Już w latach dwudziestych XX w. José Ortega y Gasset stwierdził, że cywilizacja współczesna jest wprost przygnieciona problemami. Cywilizacja współczesna i globalne problemy to książka powstała właśnie z zamysłem, by poddać refleksji główne z tych problemów. Jest ona panoramicznym spojrzeniem na to, czym jest współczesna cywilizacja zachodnia, jakie są jej najważniejsze cechy i jakie główne problemy i trendy w życiu ludzkim ona ewokuje oraz jaki jest jej wpływ na cywilizację globalną. Wreszcie, przywołuje najgłośniejsze niepokoje o los tej cywilizacji. Jest to autorska synteza łącząca liczne kwestie dotyczące współczesnego świata w skali globalnej. Przedstawia ujęcie socjologiczno-kulturoznawcze oraz antropologiczne, co sprawia, że w polu zainteresowań znajdują się najważniejsze problemy odczuwane przez człowieka współczesnego żyjącego na obszarze oddziaływania cywilizacji zachodniej – cywilizacji, która stała się głównym czynnikiem sprawczym globalizacji. Choć wymowa prezentowanej książki ma być przede wszystkim diagnostyczna, to zapewne słyszalna też jest w niej nuta przestrogi. Wspaniała cywilizacja współczesna nie jest ani w pełni niewinna, ani całkowicie bezpieczna. Jej rozwój i trwanie mogą więc wywoływać niepokoje, troski, obawy. Nie wolno ich ani pomijać, ani tym bardziej bagatelizować.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Projekt okładki i stron tytułowych Ireneusz Sakowski Redakcja Ewa Pajestka-Kojder © Copyright by Marian Golka, Warszawa 2012 © Copyright for this edition by Oficyna Naukowa, Warszawa 2012 Powielanie zawartych w książce tekstów, zarówno w całości, jak i we fragmentach, bez zgody wydawcy stanowi naruszenie praw autorskich i jest karalne. Dotyczy to również tłumaczenia, wykonywania mikrofilmów i reprodukowania metodami elektronicznymi Publikacja dofinansowana przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego ze środków na działalność upowszechniającą naukę Książka dofinansowana przez Uniwersytet im. Adama Mickiewicza ISBN 978-83-64363-39-9 Zamówienia na książki można składać w Oficynie Naukowej ul. Mokotowska 65/3, 00-533 Warszawa tel. (0-22) 622 02 41, fax (0-22) 622 02 42 e-mail: oficyna.naukowa@data.pl www.oficyna-naukowa.com.pl ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Rozdział I. Czym są cywilizacje? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Cywilizacja jako szczególna kultura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Nośniki cywilizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 Cywilizacje w liczbie mnogiej Dynamika i kryzysy cywilizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 Pożytki z wiedzy o cywilizacji Rozdział II. Powstanie i cechy cywilizacji zachodniej . . . . 52 Źródła cywilizacji europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 Różnorodność cech i wartości cywilizacji zachodniej . . . . . . . . 66 Racjonalność jako cecha cywilizacji zachodniej . . . . . . . . . . . . . 74 . . . 80 Emancypacja społeczna jako cecha cywilizacji zachodniej Wpływ Europy na inne cywilizacje i kultury . . . . . . . . . . . . . . . 87 Rozdział III. Czym jest współczesność? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 Historiozofia i epoki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 Nowożytność, nowoczesność, ponowoczesność . . . . . . . . . . . . . 98 Koncepcje współczesności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .107 Założenia dotyczące pojmowania współczesności . . . . . . . . . . . 110 Cechy i problemy cywilizacji współczesnej . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 Rozdział IV. Globalizacja i jej dylematy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 Przybliżenie globalizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .122 Historyczne i współczesne czynniki globalizacji . . . . . . . . . . . . 128 Dylematy cywilizacji globalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .141 Problemy globalnej złożoności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 Rozdział V. Uzależnienie od techniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .169 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 Określenie techniki Niepokoje o technikę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 Życie z techniką . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 Techniki komunikowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 SPIS TREŚCI Rozdział VI. Informacyjne eldorado . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Pojmowanie społeczeństwa informacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Nierówności i niepokoje społeczeństwa informacyjnego . . . . . 214 Zalew informacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .222 Perspektywy społeczeństwa informacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . 231 Rozdział VII. Głód konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 Cywilizacja konsumpcyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 Krytyka konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 Spektakle konsumpcji Rozczarowania konsumpcyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 Rozdział VIII. Wielokulturowość — migracje i relacje . . . . 269 Przypomnienie wielokulturowości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .269 Wędrówki i migracje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .276 Relacje wielokulturowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286 Rozdział IX. Opresje tożsamości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .301 Podglądanie tożsamości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .301 Konstruowanie tożsamości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 Doświadczanie tożsamości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329 Rozdział X. Kłopoty z pamięcią społeczną . . . . . . . . . . . . . . . .338 Znaczenie pamięci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338 Zapominanie i zamazywanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341 Niedobre pamięci i niedobre zapomnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . 353 Destrukcja poczucia czasu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 358 Rozdział XI. Zanik autorytetów i dryfowanie . . . . . . . . . . . . .363 Pojmowanie autorytetu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 Kryzys autorytetu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 374 Autorytety a idole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380 Sterowani rozrywką i przyjemnością . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387 Rozdział XII. Katastrofy, kryzysy, zagrożenia . . . . . . . . . . . . . 396 Dawne lęki i jęki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .396 Międzywojenne koncepcje katastroficzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407 Współczesne niepokoje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 426 Futurologia i prognozy w makroskali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457 Indeks rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .483 Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .498 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie Jaki jest człowiek współczesny? Czy może jest „człowiekiem bez właściwości”, jak chciał go widzieć Robert Musil? A mo- że jest „człowiekiem jednowymiarowym”, jak go nazwał Her- bert Marcuse, lub — przeciwnie — „człowiekiem zwielokrotnio- nym”, jak go ujmował Gillio Dorfles? Wreszcie, może obserwu- jemy „koniec człowieka”, jak przekonywał Francis Fukuyama? Takich czy innych prób określenia stanu człowieka współcze- snego było wiele. Świadczą one o jednym: o niepewności i nie- jasności warunków i efektów życia we współczesnej cywilizacji. Bo i sama ta cywilizacja jest niejednoznaczna, skomplikowana, wieloaspektowa i niepewna; jest atrakcyjna, ale bywa i odpy- chająca; jest stworzona przez człowieka, lecz często odnosi się wrażenie, że sama pragnie nad nim zapanować, przyczyniając się do licznych problemów. Już w latach dwudziestych XX wie- ku José Ortega y Gasset stwierdził, że cywilizacja współczesna jest wprost przygnieciona problemami. Tak, cywilizacja współ- czesna jest złożonym tworem, którego wszystkich składników, wszystkich mechanizmów i wszystkich problemów nie da się do końca rozpoznać. Nie oznacza to jednak, że takich prób nie należy podejmować. Prezentowana książka powstała właśnie z takim zamysłem. Ma być panoramicznym spojrzeniem na to, czym jest współ- czesna cywilizacja zachodnia, jakie są jej najważniejsze cechy i jakie główne problemy i trendy w życiu ludzkim ona ewokuje oraz jaki jest jej wpływ na cywilizację globalną. Wreszcie, książ- ka ma przywołać najgłośniejsze niepokoje o los tej cywilizacji. Oczywiste jest więc, że tak szerokie ujęcie nie zadowoli żadnego specjalisty (z czego już teraz chcę się usprawiedliwić). Świado- mość tego nie może jednak paraliżować autora — zwłaszcza gdy uznaje on potrzebę ujęć syntetycznych. Swoją uwagę poświęcam przede wszystkim problemom spo- łeczno-kulturowym: od rozumienia cywilizacji i współczesności począwszy poprzez takie kwestie, jak globalizacja, rozwój tech- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 WPROWADZENIE niki, środki komunikowania i społeczeństwo informacyjne, kon- sumpcjonizm, wielokulturowość, kłopoty z tożsamością i pamię- cią społeczną, do zaniku autorytetów i innych niepokojów do- tyczących stanu cywilizacji współczesnej. Oczywiście nie są to problemy uniwersalne, lecz są na tyle powszechne, że można je uznać za globalne — czyli odnoszące się do cywilizacji współcze- snej, wyhodowanej na cywilizacji zachodnioeuropejskiej i roz- propagowanej na wielu obszarach globu. Są to także proble- my wzajemnie zależne, będące w jednych aspektach czynnika- mi sprawczymi, w innych zaś skutkami, w jednych odrębnymi zjawiskami, w innych procesami, jednakowoż próba charaktery- styki ich wzajemnego splątania, próba opisu tego węzła współ- zależności jest w zasadzie niemożliwa. Mimo intelektualnych apetytów i podjęcia wielu zagadnień globalnych czy choćby przyczyniających się do globalizacji lub wynikających z niej nie udało się nawet dotknąć wielu innych, nie mniej ważnych i wpływających na oblicze współczesnego świata. Muszę więc uprzedzić, że nie podjąłem w tej książ- ce, co z żalem stwierdzam, między innymi zagadnień demo- graficznych, narodowościowych, religijnych, ekologicznych, poli- tologicznych, ideologicznych, postkolonialnych, ekonomicznych i militarnych. Mam świadomość, jak są one ważne, lecz jedno- cześnie mam świadomość rozlicznych ograniczeń, które towa- rzyszą każdej inicjatywie pisarskiej. I jeszcze jedno: wielu aspektów współczesnego złożonego i nieco zamazanego oblicza świata nie sposób sobie ani wyobra- zić, ani tym bardziej w pełni zrozumieć. Można jedynie uznać, że oddziałują one na nas jakimiś ukrytymi mechanizmami, które być może kiedyś zostaną odsłonięte i opisane. Mówi się w tej książce o cywilizacji współczesnej, której glo- balne trendy i zapędy są odczuwalne, choć jej historyczne i aksjo- logiczne źródła są europejskie. Stąd wiele równoległych określeń w zależności od konieczności stawiania takiego czy innego ak- centu: cywilizacja europejska, cywilizacja zachodnia, cywilizacja zachodnioeuropejska czy cywilizacja atlantycka. Choć wymowa prezentowanej książki w mojej intencji ma być przede wszystkim diagnostyczna, to zapewne słyszalna też jest w niej nuta przestrogi. Wspaniała cywilizacja współczesna nie jest ani w pełni niewinna, ani całkowicie bezpieczna. Jej rozwój i trwanie mogą więc wywoływać niepokoje, troski, oba- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WPROWADZENIE 9 wy. Nie wolno ich ani pomijać, ani tym bardziej bagatelizować. Świat, zwłaszcza świat współczesny, nie lubi złowieszczych pro- roków ani ich jeremiad. Trzeba jednak uznać, że są one niekiedy niezbędne — choćby po to, by ten świat trwał dzięki mecha- nizmom samonaprawczym. A do tego potrzebne są krytyczne spojrzenia. Nasz świat nie jest tak doskonały, by pozostawić go samemu sobie, ale nie jest też aż tak zły, by nie warto było trosz- czyć się o niego, ulepszać go, naprawiać. * Praca ta powstawała przez wiele lat. Wiele moich wcześniej- szych tekstów było pomyślanych właśnie jako przyszłe składniki tej książki, były one niejako jej przygotowaniem (napomykam o najważniejszych z nich w momencie rozpoczynania poszcze- gólnych rozdziałów). Tutaj są one ujęte na nowo, skrócone bądź rozwinięte tak, by było to przydatne dla kompozycji całości. Prezentowana książka jest bardzo obszerna, żeby jednak jesz- cze bardziej jej nie powiększyć, musiałem zrezygnować z wielu przypisów, odniesień, dyskusji z innymi autorami (często nie zdołałem przywołać nawet tych, wobec których czuję się dłużni- kiem, tym bardziej że literatura dotycząca podjętego tu tematu jest nader obfita). Dążyłem do przedstawienia poglądów, któ- re stały się już trwałym składnikiem dyskursu publicznego lub które są mi bliskie i za którymi sam się opowiadam. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział I Czym są cywilizacje? Cywilizacja jako szczególna kultura Historycznie rzecz ujmując, jako pierwsze pojawiło się okre- ślenie „kultura” 1. Cyceron używał terminu cultura animi na oznaczenie „uprawy duszy”, czyli nabywania poloru i ogłady dzięki wychowaniu. W starożytnej łacinie występowało słowo civitas (miasto, państwo) oraz civis (obywatel miasta), nie by- ło jednak słowa „cywilizacja”. Pojawiło się ono dopiero w epo- ce nowożytnej, skądinąd poprzedzone powstaniem przymiotni- ka „cywilizowany”. Znajdujemy je już u Michela Montaigne’a, występowało u Kartezjusza, a w formie rzeczownikowej zostało użyte w druku prawdopodobnie pierwszy raz w 1756 roku przez Honoré G. R. Mirabeau, następnie stosowane było przez my- ślicieli oświeceniowych Denisa Diderota i Jeana A. Condorceta. W języku angielskim słowo civilization pojawia się w 1772 roku (por. Braudel 2006, s. 37–38). Później bywa stosowane coraz czę- ściej — choćby przez dziewiętnastowiecznych ewolucjonistów, na przykład Lewisa H. Morgana. W Polsce jednym z pierwszych autorów używających tego terminu był Stanisław Staszic, który w wydanym w 1819 roku Rodzie ludzkim pisał o „cywilizacji” jako formie uspołecznienia człowieka. W epoce nowożytnej niemal paralelnie kształtowały się spo- soby rozumienia terminu „kultura” i terminu „cywilizacja”, które wiele łączy, ale też sporo różni — w zależności od przy- jętej konwencji ich stosowania. Tak czy inaczej, w ich rozu- mieniu jest wiele zamieszania spowodowanego między innymi relatywną nowością tych pojęć, stosowaniem odmiennych zna- 1 W tym i następnym rozdziale wykorzystuję obszerne fragmenty mojej książ- ki Cywilizacja. Europa. Globalizacja (Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Po- znań 1999). Także w czwartym podrozdziale tego rozdziału (dot. dynamiki cy- wilizacji) wykorzystuję niewielkie fragmenty mojej książki Socjologia kultury (Scholar, Warszawa 2007). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== CYWILIZACJA JAKO SZCZEGÓLNA KULTURA 11 czeń w różnych obszarach językowych oraz ogólnym chaosem terminologicznym i pojęciowym w naukach społecznych. Jest wiele sposobów pojmowania relacji pojęciowych między cywilizacją a kulturą, a co za tym idzie, pojmowania samej cy- wilizacji. I tak: A. Traktowanie cywilizacji jako synonimu kultury. Już Ed- ward B. Taylor w 1871 roku w znanej definicji pisał: „kultura lub cywilizacja jest to…” W języku niemieckim częściej używa się terminu „kultura”, w języku francuskim zaś terminu „cywi- lizacja” na oznaczenie mniej więcej tego samego zakresu zna- czeniowego. W innych językach jest widoczne duże zamieszanie terminologiczne i pojęciowe. Dotyczy to także języka polskiego i polskich autorów. Różnych przejawów identyfikacji tych dwóch pojęć, najczęściej nieuświadamianej przez autorów, jest sporo. B. Traktowanie cywilizacji jako sfery „materialnej” (czy sze- rzej — użytkowej), kultury zaś jako tzw. sfery duchowej. Jako wyraziciela takiego poglądu najczęściej przywołuje się Alfreda Webera, który wyodrębniał „cywilizację zewnętrzną”, obejmują- cą technikę, technologię i wszelką wiedzę stosowaną, „cywiliza- cję wewnętrzną”, obejmującą państwo, prawo i moralność, oraz „kulturę”, obejmującą sztukę, religię i idee. Cywilizacja, według Alfreda Webera, to racjonalizacja i intelektualizacja ludzkiego życia przyczyniająca się do rozszerzenia możliwości życiowych człowieka i sposobów zaspokajania potrzeb, które mają podło- że biologiczne. Kultura zaś miałaby się cechować niezależnością od owych życiowych i biologicznych potrzeb. Podobnie ujmują to też inni autorzy, dla których kultura to realizowanie warto- ści, kształtowanie rzeczywistości według obowiązujących norm, cywilizacja zaś to technika, władza, pożytek, zysk, będące po- zbawionymi wartości środkami do osiągania celów. Jak widać, różnice dotyczą stosunku do wartości, co jednak nie jest już za- zwyczaj przez tych autorów analizowane. Nie da się obronić jednoznacznego podziału zachowań i wy- tworów kultury na materialne i duchowe. Przywołajmy opinie kilku polskich autorów. Nie miał już co do tego wątpliwości Ste- fan Czarnowski (1956, s. 16–17), gdy pisał: „Podział faktów na psychiczne i materialne jest w odniesieniu do wszystkich zja- wisk społecznych, a zatem i do kultury, podziałem bezzasad- nym. W rzeczywistości społecznej nie mamy nigdy do czynienia z czystym psychizmem ani z czystą materią. Wówczas nawet, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Rozdział I. CZYM SĄ CYWILIZACJE? gdy na pierwszy rzut oka wydaje nam się, że badamy li tylko psychiczne treści i formy, przekonywamy się, że są one zespo- lone nierozdzielnie z faktami materialnymi. […] Z drugiej jed- nak strony, to wszystko, co w odróżnieniu od religii, moralności, estetyki i umiejętności myślenia nazywamy potocznie «kulturą materialną», jest tym, co psychicznie przeniknięte i otoczone”. Także Antonina Kłoskowska (1980, s. 73) stwierdziła, że „na- wet przy najostrożniejszym użyciu rozróżnień kultury material- nej i duchowej implikacje zawarte w tych terminach prowadzą do powikłań i nieprzezwyciężalnych komplikacji”. C. Traktowanie cywilizacji jako sfery obyczajowej opierającej się na mechanizmach uspołecznienia, a kultury jako sfery inte- lektualnej i estetycznej. Już Immanuel Kant uważał, że „ludźmi kulturalnymi” stajemy się dzięki sztuce i nauce, a „ludźmi cy- wilizowanymi” przez nabywanie poloru i ogłady. Można przypo- mnieć, że w XVIII wieku, a więc wcześniej niżeli pojęcie „cywi- lizacja”, funkcjonowało w stosunku do jednostek, rzadziej grup, określenie „być cywilizowanym”, czyli grzecznym, układnym, uprzejmym — oczywiście według kryteriów arystokratycznych, a następnie burżuazyjnych. Takim znaczeniem cywilizacji posłu- giwał się nie tylko Kant. W połowie XX wieku jego orędownikiem był Norbert Elias, który pisał wręcz o swoistym „cywilizowa- niu kultury”, polegającym na zwiększaniu zdolności człowieka do racjonalnego kontrolowania samego siebie, własnych emocji i popędów — szczególnie agresji, przemocy i okrucieństwa — i poddawaniu ich regulacji oraz zinstytucjonalizowanej kontroli zwłaszcza ze strony państwa, które monopolizuje tę regulację. D. Traktowanie cywilizacji jako zaawansowanego stadium rozwoju kultury ludzkiej. Pogląd ten, wywodzący się z trady- cji oświeceniowych, traktował cywilizację jako zjawisko prze- ciwstawne „naturalnemu” porządkowi ludzi „pierwotnych”. Po- jedynczy myśliciele (np. Jan Jakub Rousseau) widzieli w cywili- zacji gorsze przeciwstawienie tego pierwotnego ładu. Większość (m.in. Adam Ferguson, Jean A. Condorcet, w Polsce — Stani- sław Staszic) traktowała cywilizację jako korzystny, postępowy etap rozwoju ludzkiej kultury. To właśnie jako pierwszy Fergu- son wyróżnił okresy dzikości, barbarzyństwa i cywilizacji, któ- rą wiązał nie tyle ze sferą materialną, ile z określoną organi- zacją społeczno-polityczną. Pogląd ten został następnie przyjęty, a nawet zaakcentowany przez ewolucjonistów (przede wszystkim ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== CYWILIZACJA JAKO SZCZEGÓLNA KULTURA 13 Lewisa H. Morgana). Przypomnijmy na marginesie, że Morgan, wyodrębniając okres cywilizacji, łączył go z pojawieniem się alfa- betu fonetycznego i pisma. Generalnie, ewolucjoniści sądzili, że przechodzenie od okresu dzikości do barbarzyństwa i od barba- rzyństwa do cywilizacji oznacza przy okazji przyspieszenie tem- pa ewolucji, które ma zachodzić jednak do pewnej tylko granicy, jaką są zdolności przystosowawcze. Należy dodać, że z pojmowa- niem cywilizacji w kategorii postępu łączyło się jej traktowanie jako wyłącznie kultury europejskiej na pewnym etapie jej rozwo- ju. Takie rozumienie znajduje się na przykład w słowniku Émi- le’a Littré’go ukazującym się w latach 1863–1872. W XIX wieku często używano określenia „cywilizacja” w odniesieniu do Euro- py (zwłaszcza Zachodniej), natomiast terminu „kultura” w od- niesieniu do kultur nieeuropejskich — nawet tak wielkich, jak chińska czy indyjska. To europocentryczne nastawienie w poj- mowaniu cywilizacji, europejskie „zmonopolizowanie” cywiliza- cji, kojarzonej z rzekomo lepszym prawem, moralnością, postę- pem, było ideologicznym uzasadnieniem wyższości europejskiej, a przy okazji europejskiego kolonializmu, a nawet imperializmu i eksterminacji kultur nieeuropejskich i rozpowszechniania eu- ropejskiego „ideału” cywilizacyjnego. E. Traktowanie cywilizacji jako schyłkowej czy po prostu gor- szej fazy rozwoju kultury. Już w poglądach Jana Jakuba Rous- seau można się dopatrzyć nader krytycznego nastawienia wo- bec rzekomego postępu kultury-cywilizacji, który to postęp miał się przyczynić do zniszczenia szlachetnych pierwotnych warto- ści i sposobów funkcjonowania człowieka. W połowie XIX wie- ku Mathew Arnold przeciwstawiał kulturę — którą traktował jako sferę moralnych i estetycznych wartości, intelektualną cie- kawość i bezinteresowne dążenie do doskonałości — cywilizacji, którą utożsamiał z pogonią za bogactwem materialnym, potę- gą polityczną, z życiem zarówno arystokratycznych „barbarzyń- ców”, jak i „motłochu”. Szczególnie głośnym orędownikiem takiego poglądu stał się w latach dwudziestych XX wieku Oswald Spengler, według któ- rego cywilizacja oznacza degenerację kultury, będąc w istocie nie- uniknionym kresem jej rozwoju. Według autora Zmierzchu Za- chodu, takie procesy zachodziły już wcześniej w różnych kultu- rach, jednak zjawiska cywilizacyjne obserwowane w początkach XX wieku są szczególnie groźne. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Rozdział I. CZYM SĄ CYWILIZACJE? Pewne elementy tych poglądów wyrażał też Herbert Mar- cuse, według którego cywilizacja niszczy autentyczne wartości kultury, mimo że rozszerza społeczny dostęp do niej. Nisz- czenie kultury przez cywilizację, jego zdaniem, odbywa się wskutek jej podporządkowania, urynkowienia i zamiany jej autonomicznych wartości w dobra traktowane instrumental- nie. (Koncepcje te zostaną pełniej przywołane w ostatnim roz- dziale.) Wspomniane wyżej koncepcje z różnych powodów nie są przekonujące. Dlatego należy wyodrębnić jeszcze jedną, czyli uznać, że: F. Cywilizacja jest kulturą, tyle że kulturą specyficzną. Przyjmuje się tu, że cywilizacja i kultura nie są ani jednoznacz- nymi synonimami, ani — tym bardziej — antynomiami. Przyj- muje się tu, że cywilizacja jest kulturą, tyle że kulturą specy- ficzną. W tym ujęciu najbardziej lapidarnie można zdefiniować cywilizację jako kulturę rozciągającą się na dużym obszarze geo- graficznym, obejmującą dużą populację i trwającą wiele wieków. To określenie będzie dalej rozwijane. Należy podkreślić, że nie można zdefiniować cywilizacji bez definicji kultury. Nie należy jednakowoż sądzić, jak uważał Fer- nand Braudel, że kultura to cywilizacja, która jeszcze nie osią- gnęła stadium dojrzałości czy nie zapewniła sobie możliwości rozwoju. Nie jest tak choćby z tego powodu, że wiele kultur wca- le do tego nie aspiruje lub aspirować nie może (np. różne sub- kultury). Tak czy inaczej, cywilizacja to pewna całość tworząca wspólny mianownik dla różnych kultur składowych, cywilizacja bowiem to zawsze pewna próba uniwersalizmu. Tak więc pojęcie cywilizacji jest nierozerwalnie związane z pojęciem kultury, chociaż obydwa są stosunkowo niejasne. Jed- nakowoż mimo tej niejasności musimy używać tych pojęć, nie mamy bowiem do dyspozycji innych. Dość powiedzieć za Brau- delem (1971, s. 254), że cywilizacja jest „zbiorem cech i zjawisk kulturowych”. Bezsensowne są tedy, zdaniem autora, próby ja- kiegoś teoretycznego oddzielenia kultury od cywilizacji. Zgodzić się więc wypada z opinią Kazimierza Krzysztofka (1991, s. 18), który pisze, że „obu tych sfer rozdzielić się nie da nie niszcząc płaszczyzny podziału, że są one złączone jak syjamskie bliźnię- ta nawzajem się przenikając, a jednocześnie zachowując własną tożsamość”. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== CYWILIZACJA JAKO SZCZEGÓLNA KULTURA 15 „Będziemy przeto oznaczali mianem «cywilizacji» po prostu największe całości dające się rozróżnić w naszym polu badań” — pisze Philip Bagby (1975, s. 233). Podobnie sądzi Samuel Hun- tington (1997, s. 41 i nast.), że to właśnie cywilizacje na prze- strzeni dziejów stanowiły dla ludzi najszersze ramy określania własnej tożsamości, będąc „największymi jednostkami kulturo- wymi”, ponad którymi jest już tylko to, co odróżnia człowieka od innych istot. „Cywilizacje to największe «my»” — podkreśla Huntington. Skoro cywilizacja jest też kulturą, to musi także posiadać takie jak ona zasadnicze właściwości. Cywilizacja jest tedy cało- ścią względnie zintegrowaną, zawierającą swoiste ogólne poglądy dotyczące (1) natury rzeczywistości fizycznej i społecznej (w tym charakteru struktur społecznych oraz ich zmienności); (2) spo- sobów, warunków i możliwości ich poznawania; (3) głównych wartości, potrzeb i celów działania człowieka; (4) sposobów i wa- runków komunikowania się ludzi oraz zespołów symboli (w tym pojęć) określających główne założenia cywilizacji; (5) norm, za- sad i wzorów działania oraz sposobów kontroli ich przestrzega- nia. Temu wszystkiemu musi towarzyszyć pewna wiara, swoiste wsparcie ideologiczne tych, a nie innych poglądów i wartości. W tak pojmowanej cywilizacji znajdują się różne codzienne i na- macalne treści oraz zjawiska kulturowe o różnorodnych nieraz rysach, takich jak kształty domów, typ broni, charakter dialek- tów, upodobania kulinarne, rozwiązania techniczne, wierzenia religijne, nawet sposoby kochania. Owe treści i cechy kulturowe, choć w szczegółach różnorod- ne, są jednak w jakimś stopniu podobne, a przede wszystkim bardziej spójne kulturowo — co podkreśla wielu autorów. Cywi- lizacje są to „twory złożone z dóbr, symboli, złudzeń, marzeń, schematów intelektualnych. Jednym słowem, w najgłębszych warstwach życia materialnego rodzi się niesłychanie skompli- kowany ład, który współtworzą niedopowiedzenia, ukryte ten- dencje, bezwiedne naciski gospodarek” — pisze Fernand Braudel (1992, s. 276). W innym miejscu pisze Braudel (2006, s. 43–59), że cywilizacje są przestrzeniami, społeczeństwami, gospodarka- mi oraz zbiorowymi mentalnościami, wreszcie „trwałościami”. Norbert Elias (1980, s. 7) także twierdzi, że „Pojęcie «cywili- zacja» obejmuje nader różne fakty; stan techniki, sposób bycia, rozwój poznania naukowego, idee i praktyki religijne. Może się ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Rozdział I. CZYM SĄ CYWILIZACJE? ono odnosić do tego, jak się mieszka, albo do wspólnego pożycia mężczyzny i kobiety, formy kar sądowych lub przyrządzania stra- wy” 2. Wszystko to przenika jakiś mniej więcej jednorodny styl, jakiś zbliżony charakter. W tym kontekście Shmuel N. Eisen- stadt (2009, s. 34) pisał, że „sednem cywilizacji jest symbolicz- na i instytucjonalna wzajemna relacja między z jednej strony formułowaniem, propagowaniem, artykulacją i ciągłą reinterpre- tacją podstawowych wizji ontologicznych panujących w danym społeczeństwie, jego głównych przesłanek ideologicznych i na- czelnych symboli, z drugiej zaś definicją, strukturacją i regulacją głównych obszarów życia instytucjonalnego (wliczając w to sferę polityczną, władzę i jej rozliczalność, gospodarkę, życie rodzinne, stratyfikację społeczną i konstrukcję tożsamości zbiorowych)”. Zygmunt Bauman (1992, s. 24 i 29) pisał wręcz o swoistej „lo- gice cywilizacji”, którą jest metaforycznie rozumiany jej „fatali- styczny cel”, cywilizacja ma bowiem swego „ducha”, priorytety, immanentną wizję świata, koncepcję „właściwych dróg powiąza- nia ludzkiego szczęścia z doskonałym modelem społeczeństwa”. Słowem, cywilizacja to nie tylko — jak sądził Feliks Koneczny — swoisty logos i ethos, to także charakterystyczny telos. Cy- wilizacje opierają się na nielicznych ideach zasadniczych, często wyrażających się w takiej, a nie innej wierze religijnej. Cywiliza- cja może stanowić pewnego rodzaju jedność „dzięki przewadze określonego rodzaju ideałów” — słusznie zauważył Florian Zna- niecki (1921, s. 2). Trzeba zastanowić się nad tym, czy cywilizacja cechuje się pełną i spójną jednością zjawisk, zdarzeń i wytworów kulturo- wych, czy stanowi koherentny ich system. Jeżeli uznać, że cywili- zacja składa się z wytworów, które muszą tworzyć jakiś całościo- wy system, przejawiać jakąś wzajemną zgodność, to niejasna jest natura i „architektura” tego systemu. Cywilizacja jest bowiem zazwyczaj zbyt różnorodna, zbyt wieloaspektowa, zbyt pogma- twana historycznie, abyśmy mogli tam dostrzec jakiś ściśle jed- nolity styl formalny. W obszarze i w dziejach cywilizacji są repli- ki, wspólne nawiązania, pewne cechy podobieństwa. Zwłaszcza wtedy, gdy powstawanie cywilizacji odbywało się raczej wskutek jej immanentnego rozwoju, a mniej wskutek zapożyczeń. 2 Inna rzecz, że jako badacz Norbert Elias koncentrował się na cywilizacji rozumianej jako zachowania ludzi o cechach zwyczajów i obyczajów. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== CYWILIZACJA JAKO SZCZEGÓLNA KULTURA 17 Cywilizacja obejmuje różne składniki kulturowe (podsyste- my — jak można powiedzieć w innej konwencji teoretycznej), które w niej istnieją. Skoro cywilizacja składa się ze zbliżonych do siebie kultur albo jest nad nimi nadbudowana, albo jest me- chanizmem ich scalania, to pewnie żadna cywilizacja nie jest całkowicie koherentna. Wewnętrzna niespójność cywilizacji mo- że zresztą mieć różne osie podziału. Na początku XX wieku Jan L. Popławski (1995, s. 228 i nast.) pisał o istnieniu „dwóch cy- wilizacji” w społeczeństwach europejskich: ludowej i elitarnej, które różnią się językiem, obyczajami, prawem, sztuką, insty- tucjami itp. Zdaniem autora, te różnice mogą wynikać z faktu, że kultura elitarna ma swoje źródła w cywilizacji obcej. Takie wewnętrzne kulturowe podziały cywilizacji w dobie między- czy transkulturowości będą coraz powszechniejsze, choć jednocze- śnie coraz mniej czytelne. Mimo braku pełnej zwartości cywili- zacji niełatwo o połączenie kilku cywilizacji. Połączenie (synteza) możliwa jest tylko między kulturami tej samej cywilizacji, nigdy zaś między cywilizacjami, gdyż zbyt wiele je różni — podkreśla wielu autorów i w dużym stopniu (choć nie do końca — zwa- żywszy na współczesne zapożyczenia choćby między cywilizacją chińską i zachodnią) trzeba przyznać im rację. Tak więc cywilizacja składa się zazwyczaj z wielu cząstko- wych kultur, które mogą dać nieprzewidywalną mieszaninę zbli- żonych cech. Można tu mówić o melanżu różnych włókien, o różnej kolorystyce, różnej długości, różnej wyrazistości, tyle że tworzących jednak mniej więcej jednolity splot, mający względ- nie jednorodny charakter. Oczywiście antropologowie dostrzegali istnienie większych całości kulturowych także tam, gdzie cywilizacje powstać nie mogły wskutek braku pisma i miast. Dlatego w antropologii mó- wi się na przykład o tzw. superkulturach, obejmujących regular- ności kulturowe cechujące grupy plemion czy narodów, w któ- rych dostrzega się pewną liczbę wspólnych elementów (por. Bag- by 1975, s. 158). Może jeszcze częściej mówi się o tzw. kręgach kulturowych — czyli „zbiorach kultur albo spokrewnionych ze sobą genetycznie i historycznie, albo wykazujących wspólnotę zasadniczych cech” (Nowicka 1991, s. 97). Cywilizacje są więc historycznie wtórne wobec kultur: nie ma cywilizacji bez wcześniejszego istnienia kultury. Z natury rzeczy kultury powstawały i powstają bardziej spontanicznie, ży- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Rozdział I. CZYM SĄ CYWILIZACJE? wiołowo, ahistorycznie, gdy zaś cywilizacje powstawały i rozsze- rzały się w procesie bardziej świadomym, można je było wybrać czy narzucić. Nadto, kultury są bardziej zróżnicowane, cywili- zacje zaś są prostsze, a idee i wartości w nich obecne czy dla nich charakterystyczne są mniej liczne. Nadto, jednostki na co dzień tkwią zazwyczaj bardziej w swych lokalnych, regionalnych czy narodowych kulturach niżeli w treściach i wartościach cywi- lizacji, które są od jednostek nieco bardziej odległe. Oczywiście, cywilizacje bezpośrednio czy rykoszetem na jednostki też oddzia- łują, do czego jeszcze wrócimy. Tak więc pojęcie kultury (przynajmniej w jego dystrybutyw- nym rozumieniu) akcentuje różnorodność świata; pojęcie cywi- lizacji akcentuje istnienie większych i relatywnie jednorodnych całości. Pojęcie kultury jest semantycznie szersze; pojęcie cywi- lizacji jest zaś empirycznie obszerniejsze, lecz węższe pod wzglę- dem znaczeniowym. Kultur jest i było bez liku (nie da się nigdy stworzyć ich pełnego atlasu); cywilizacji było najwyżej kilkana- ście — o czym dalej. Nośniki cywilizacji Czy cywilizacje mogą powstawać w każdych warunkach, w każdym typie środowisk? Tak się niekiedy twierdzi (np.Fer- nández-Armesto 2008, s. 13), co nie jest jednak przekonujące. Bardziej zasadne jest klasyczne stanowisko Arnolda Toynbeego, który sądził, że zarówno zbyt łatwe, jak i zbyt trudne warunki („wyzwania”) nie są korzystne do powstania cywilizacji (Toyn- bee 2000, s. 94 i nast.). Tak więc cywilizacje powstawały na kuli ziemskiej w szerokim pasie klimatu umiarkowanego, do czego jednak potrzebnych było jeszcze wiele innych, prócz środowisko- wych, uwarunkowań. Choć różni autorzy wyodrębniają różne, często dyskusyjne czynniki, to niektóre koncepcje częściej się powtarzają. Związki cywilizacji z religią, rasą, państwem, środkami komunikowania (przede wszystkim pismem) i miastem należą do częściej przy- woływanych, co nie oznacza, że relacje między tymi czynnikami a mechanizmami kształtowania cywilizacji są klarowne. Stano- wią one dla cywilizacji rodzaj czynnika sprawczego czy też kon- strukcji, na której w mniejszym czy większym stopniu dźwiga się ona i niesie poprzez dzieje. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== NOŚNIKI CYWILIZACJI 19 Kiedyś Gustave Le Bon (1999, s. 137–138 i 143) stwierdzał jednoznacznie: „z nową ideą religijną rodzi się nowa cywiliza- cja”, która wyraża nie tylko pewien stan „duszy”, ale pewną wi- zję szczęścia. Także, jego zdaniem, z chwilą upadku religii upada cywilizacja będąca jej wyrazem. „Nie ma nic bardziej niszczące- go nad pył bożków, w proch się rozpadających” — pisał. Również Émile Cioran w Złym demiurgu twierdził, że „cywilizację znisz- czyć można tylko niszcząc jej bogów”. Religie są jakimś wyznacznikiem cywilizacji, jednakże związki te nie są jednoznaczne. Według Feliksa Konecznego, nie sposób odpowiedzieć na pytanie, czy religia wytwarza cywiliza- cję, czy odwrotnie — cywilizacja przyczynia się do powstania od- rębnej religii. Koneczny twierdził, że nie ma w tej kwestii żadnej ogólnej prawidłowości i zawsze należy to rozstrzygać w każdym konkretnym przypadku. Tak więc bywają cywilizacje tworzące religię, choć nigdy nie mogą one tego uczynić w sposób sztucz- ny. Oczywiście, bywają też przypadki odmienne, kiedy to religia tworzy cywilizację. Dzieje się tak wtedy, kiedy religia „podciąga pod swe sakralne prawodawstwo” różne kategorie bytu: moral- ność, sztukę, naukę, a nawet zdrowie (Koneczny 1935, s. 240 i 272). Jednak religie nie są jednocześnie cywilizacjami — słusz- nie zauważa — gdyż wówczas tych ostatnich byłoby tyle, ile jest religii. Łatwo też dostrzec, że są religie uniwersalne, rozciągające się na kilka cywilizacji, i są cywilizacje obejmujące wyznawców kilku religii. Mimo że cywilizacje nie pokrywają się z religiami, jednak religie (czy szerzej — wierzenia) stanowią ważny aspekt cywilizacji, ponieważ wywierają wpływ na funkcjonowanie cywi- lizacji. Związek religii z cywilizacjami może być różnego stopnia, są bowiem, owszem, cywilizacje sakralne, ale są też „półsakral- ne” i „niesakralne”. Również Arnold Toynbee był przekonany o silnym związ- ku między religiami (zwłaszcza tzw. kościołami uniwersalnymi) a cywilizacjami, z których te ostatnie są dla tych pierwszych swo- istymi nośnikami czy wręcz „sługami”, to religia jest bowiem ce- lem, a cywilizacja jedynie środkiem (por. Toynbee 1991, s. 161 i nast.). Religijne podłoże cywilizacji ma, zdaniem Toynbeego, kilka aspektów. Po pierwsze, przy narodzinach cywilizacji to ka- płani jako pierwsi w społecznym podziale pracy byli zwolnieni z konieczności produkcji żywności i dóbr materialnych, stając się twórczą, uprzywilejowaną mniejszością, której wartości inni mo- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Rozdział I. CZYM SĄ CYWILIZACJE? gli naśladować. Nadto religia była źródłem indywidualnej oraz społecznej witalności i harmonii umożliwiającej współpracę. Nie bez znaczenia dla cywilizacji była też religijna legitymizacja po- zycji władców i przywódców. Toynbee miał oczywiście na myśli przede wszystkim wielkie religie, takie jak judaizm, chrześcijań- stwo, buddyzm, islam, hinduizm czy zoroastryzm. „Wierzę, że styl cywilizacji wyraża treści jej religii” — mówił. I dodawał: „o losach cywilizacji rozstrzyga jakość religii, na której się ona opiera” (Toynbee, Ikeda 1999, s. 308 i 310; Toynbee 2000, s. 543 i nast.). Podobnie Fernand Braudel podkreślał rolę religii, która we- dług niego znajduje się w centrum systemu kulturowego cywili- zacji. Braudel uważał, że „religia jest siłą największą jako prze- szłość i teraźniejszość cywilizacji” (Braudel 2006, s. 56). Jego zdaniem, cywilizacje są opanowane, pochłonięte przez to, co re- ligijne, gdyż religijny system wierzeń stwarza mentalność człon- ków cywilizacji, ich wrażliwość psychiczną i motywacje do dzia- łania. Także Samuel Huntington (1997, s. 44–45) utożsamia wiel- kie cywilizacje z wielkimi religiami świata (nie tylko z wielkimi tzw. religiami misjonarskimi: chrześcijaństwem i islamem) bar- dziej niżeli z językami czy więzią etniczną. Podobnie też religie, zdaniem Huntingtona, potrafią ludzi bardziej dzielić niż inne cechy kulturowe. Tak, często religia ukazuje etos danej cywilizacji, tworzy ko- deks moralny i system wartości obowiązujący jej uczestników, formułuje normy społeczne, kształtuje mentalność i ład społecz- ny. Zazwyczaj też religie dostarczają odpowiedzi na podstawowe pytania, jakie stawiają sobie ludzie. Często religie wyznaczają też cele, kierunki i sposoby życia ludzi. Może więc rację miał Gustave Le Bon (1999, s. 150), gdy pisał, że „ze wszystkich czynników rozwoju cywilizacji złudzenia są bodaj czy nie naj- silniejszym”. Związek cywilizacji z podłożem religijnym chyba najbar- dziej widoczny jest w cywilizacji indyjskiej, gdzie różnice etnicz- ne, językowe, a nawet rasowe są znaczne, a całość utrzymuje się dzięki podłożu religijnemu. Podobnie jest też w cywilizacji muzułmańskiej, gdzie ogromna różnorodność (w tym wypadku także polityczna) jest spojona kilkoma religijnymi zasadami is- lamu. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== NOŚNIKI CYWILIZACJI 21 Zauważmy, że współcześnie w cywilizacji zachodniej rola religii poważnie maleje w życiu ludzi, a znaczny ich odsetek określa siebie jako „areligijnych” (z 0,2 procent w 1900 roku do blisko 21 procent w 1980 [por. Huntington 1997, s. 81]). Już Arnold Toynbee zauważał, że taką rolę quasi-religijną za- czyna spełniać „samouwielbiające się społeczeństwo” (kult Le- wiatana), demokracja, komunizm, postęp, bogactwo naturalne, nacjonalizm czy racjonalizm. Lewis Mumford (1966, s. 40 i 85) pisał, że już „od XVII wieku począwszy, maszyna stała się na- miastką religii, a raz uznana religia nie musi uzasadniać swej użyteczności”. W tej religii dogmatem stała się konieczność wy- nalazczości, a rytuałem mechaniczna rutyna. Zdaniem Mum- forda, ta religia została uzupełniona przekonaniami dziewiętna- stowiecznych utylitarystów, mówiących, że prawdziwym celem życia ludzkiego jest szczęście, a przynajmniej unikanie cierpie- nia, szukanie przyjemności i przysparzanie ogólnej sumy dobra innym ludziom. Mumford podkreśla, że w praktyce szczęście za- częto kojarzyć ze wzrostem produkcji i z konsumpcją (do czego wrócimy). Dawniej próbowano kojarzyć kategorię cywilizacji z ka- tegorią rasy. Na przykład Gustave Le Bon (1999, s. 9 i 138) jednoznacznie twierdził, że „każda rasa posiada pewien ustrój psychiczny, równie stały jak jej anatomia”, co uznaje za kon- sekwencję, jeżeli nie cel istnienia wszelkich cywilizacji, wszel- kich religii. Wyrazem owej „duszy rasy” miały być język, in- stytucje, idee, wierzenia, sztuka — czyli podstawowe składni- ki kultury. Feliks Koneczny (1935, s. 167 i nast. oraz 204) uważał, że pewien związek, raz większy, raz mniejszy, mię- dzy cywilizacjami a rasami zachodzi. Jednakże zdecydowanie zaprzeczał, jakoby o odmienności cywilizacji stanowiła rasa. Słusznie pisał: „Żadna cywilizacja nie stanowi przynależno- ści jakiejkolwiek rasy; ani też żadna rasa nie jest ograniczo- na do pewnej tylko cywilizacji, a tym mniej do pewnego jej szczebla”. Podobieństwa cywilizacyjne nie wynikają z podobień- stwa biologicznego ludzi żyjących w jej obrębie. Nadto w ra- mach tych samych ras mogą istnieć odrębności cywilizacyjne (np. wśród Słowian). Pomieszanie czynnika rasowego z cywili- zacyjnym przyczyniło się jedynie do zepchnięcia antropologii na manowce i do zabagnienia wielu zagadnień — podkreślał Ko- neczny. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Rozdział I. CZYM SĄ CYWILIZACJE? Oczywiście, można znaleźć wiele potwierdzeń tezy o istnie- niu związku między rasą a cywilizacją (np. Chiny), lecz równie wiele zaprzeczeń (np. Indie). Dzisiaj, między innymi wskutek znaczącej ruchliwości spo- łecznej, wielokulturowości cywilizacji i złej pogody dla samego pojęcia rasy, wcale nie łączy się ze sobą tych kategorii. Na przy- kład Arnold Toynbee (2000, s. 62 i nast.) jednoznacznie twier- dził, że nie należy łączyć kategorii cywilizacji z kategorią rasy, gdyż nie pokrywają się one ze sobą. Także Samuel Huntington (1997, s. 45) uważał, że zdecydowanie nie należy utożsamiać cy- wilizacji i rasy. Zresztą, dodajmy, należy pamiętać o przestrodze Stanisława Ossowskiego (1963, s. 244): „określanie roli, jaką poszczególne rasy odegrały w dziejach kultury, jest cudownym terenem dla ludzi o bujnej fantazji”. Cywilizacje bywają też organizmami politycznymi, niekie- dy państwami o imperialnym charakterze. Już John Stuart Mill w 1843 roku zauważył, że istnieje korelacja między formą rzą- dów a stanem cywilizacji (por. Szacki 1981, s. 286). Tu można wtrącić, że bywają cywilizacje składające się z jednego państwa (np. Chiny, Indie), ale też cywilizacje składające się z kilku czy nawet kilkudziesięciu państw (np. cywilizacja zachodnioeuropej- ska czy cywilizacja muzułmańska). W przeszłości „rozwój specjalizacji we wszystkich sferach ży- cia, obecność ogromnych nadwyżek żywności i tworzenie się du- żych skupisk ludzkich spowodowały rozwój hierarchicznej struk- tury społecznej, w następnym zaś etapie doprowadziły do po- wstania koordynującej działania administracji centralnej, którą można nazwać pierwszą organizacją państwową” — pisze Ewa Nowicka (1991, s. 279). Zadaniem tej władzy o zasięgu ponad- lokalnym mogło być organizowanie dystrybucji i redystrybucji produktów, a także ochrona przed obcymi najeźdźcami próbują- cymi je zdobyć. A że takiej ochronie najlepiej służyło rozszerza- nie strefy ochronnej i strefy wpływu, to jawi się czytelny mecha- nizm rozszerzania się cywilizacji dzięki instytucji państwa. Trudno jednoznacznie stwierdzić, czy zawsze i wszędzie cy- wilizacje wymagały swoistego „instrumentu ekspansji” (według określenia Carrolla Quigleya [1961]), co mogło się realizować za pomocą odpowiednich organizmów politycznych — w tym impe- riów mogących dokonać aneksji drobniejszych społeczności i ich kultur, scalić je, a przynajmniej narzucić wyznanie, język, pra- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== NOŚNIKI CYWILIZACJI 23 wo, elementy systemu wartości itp. Choć dane historyczne nie sa w tym względzie jednoznaczne, to większość teoretyków wyraża taki pogląd. „Wszelka cywilizacja żywotna, nie obumierająca jest zaczepną” — pisał Feliks Koneczny (1935, s. 312). Toteż, jego zdaniem, wszędzie gdzie się cywilizacje zetkną, muszą ze sobą walczyć, jeżeli zaś żyją w spokoju, są widocznie pozbawione „sił żywotnych”. Arnold Toynbee uważał, że do powstania cywilizacji niezbędne jest istnienie tzw. państwa uniwersalnego, wielkiego i relatywnie trwałego, imponującego i majestatycznego, które to państwo zaprowadza ład na obszarze cywilizacji. Niestety, uni- wersalne państwo powstaje wskutek brutalnej likwidacji wszyst- kich potencjalnych konkurentów do pełnienia tej funkcji — do- daje autor The Study of History. Nie ma cywilizacji bez „silnego kośćca politycznego”, bo wymaga ona „siły, zdrowia i potęgi” — pisał też Fernand Braudel (1971, s. 297). Trzeba jednak pamiętać, że cywilizacje mogą być znacznie trwalsze od państw, a nawet imperiów, które upadają, podczas gdy cywilizacje istnieją. Potwierdza to choćby przypadek cywili- zacji indyjskiej. Wielu badaczy dostrzega walki prowadzone między cywili- zacjami. Dawno przed opublikowaniem na ten temat sławnej książki Samuela Huntingtona Feliks Koneczny (1992) podkre- ślał, że nie można zrozumieć historii, wiedząc jedynie, że po- jedyncze narody i państwa prowadziły ze sobą wojny. Według Konecznego, zrozumieć dzieje to widzieć w nich walkę właśnie między cywilizacjami. W istocie, przejawem żywotności cywili- zacji jest ich dążenie do ekspansji, a że ta ekspansja napotyka albo opór, albo ekspansję innej cywilizacji, to zachodzą między nimi starcia, konflikty, a nawet wojny. Arnold Toynbee, ana- lizując wojny między cywilizacjami, zwracał szczególną uwagę na konflikty między Persją a Grecją (czy szerzej — cywilizacją helleńską), gdzie raz rozhuśtane „wahadło agresji” nie mogło ni- gdy się uspokoić na dłużej. W tym wypadku, zauważał autor, obie cywilizacje zdolne były stoczyć wyczerpującą wojnę, ode- przeć nawet najgroźniejszą agresję i wieść dalej swe życie. Nie- które cywilizacje — na przykład Azteków czy Inków — zostały wręcz unicestwione przez zewnętrznego agresora wywodzącego się z innej cywilizacji. O losach cywilizacji decydują nieraz pojedyncze wielkie bi- twy. Przykładowe głośne bitwy w wojnach między cywilizacjami ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 Rozdział I. CZYM SĄ CYWILIZACJE? to bitwa pod Maratonem w 490 roku p.n.e., bitwa pod Tours/ Poitiers w 732 roku, bitwa pod Wiedniem w 1683, bitwa pod Warszawą w 1920. Czy można wyprowadzić jakiś wniosek z ob- serwacji tych walk, czy można stwierdzić, które cywilizacje od- noszą w nich zwycięstwo: bardziej wszechstronne, bardziej dy- namiczne, bardziej prymitywne, lepiej zaspokajające ludzkie po- trzeby czy też te które lepiej odpowiadają „duchowi czasu”? Z pewnością nie da się wyciągnąć takiego jednoznacznego wnio- sku. Nie sposób też stwierdzić, że bitwy i wojny między cywiliza- cjami są częstsze niżeli w obrębie cywilizacji, nie da się bowiem zbilansować trupów i strat materialnych w tych wojnach. Można tylko pokusić się o wniosek, że konflikty między cywilizacjami mogą mieć większy ciężar, poważniejsze skutki dla dziejów świa- ta. Dlatego, zdaniem Samuela Huntingtona, cywilizacje starają się unikać wielkich wojen między sobą. Trzeba też wspomnieć o środkach komunikowania, a przede wszystkim o roli pisma w powstaniu i rozwoju cywilizacji. By- ło ono niezbędne, aby pewne kultury rozrosły się do wielkości cywilizacji czy też aby przejęły lub wchłonęły inne kultury, two- rząc wspólną, większą i bardziej złożoną postać cywilizacyjną. Już Feliks Koneczny dostrzegał wyraźny związek języka i cywili- zacji. „Język jest najsubtelniejszym i najdalej w skutkach sięgają- cym narzędziem cywilizacji” — podkreślał (1935, s. 233). Przede wszystkim zauważył, że na niższych szczeblach cywilizacji jest większa różnorodność języków, natomiast na wyższych jest od- wrotnie: zmniejsza się liczba języków będących w użyciu. Praw- dopodobnie kiedyś musiały zamierać odrębne języki grup etnicz- nych, aby powstała cywilizacja jako zrzeszenie ponadplemienne, ażeby wytworzyła się większa całość o wspólnym sposobie ko- munikowania. Im „łatwiej się zrozumieć, tym łatwiej urucho- mić wpływy cywilizacyjne” — słusznie pisał Koneczny (tamże, s. 220). Podobnie sądzi wielu innych autorów. Na przykład Phi- lip Bagby (1975, s. 256) podkreślał, że „każda cywilizacja, aby się stać w pełni dojrzałą, potrzebuje jakichś środków utrwalania ciągłości i przeciwdziałania zawodności pamięci ludzkiej”. Najbardziej znaczące było w tym względzie pismo. „Opano- wanie pisma było sposobem na opanowanie świata” — stwier- dził podobno Jean Paul Sartre. Claude Lévi-Strauss w rozmowach z Georges’em Charbonnierem (1968, s. 24) tak charakteryzuje początki pisma: „gdy obserwujemy, jakie były pierwsze zastoso- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== NOŚNIKI CYWILIZACJI 25 wania pisma, wydaje się pewne, że zastosowania te dotyczyły przede wszystkim aparatu władzy: są to inwentarze, katalogi, spisy, prawa i rozporządzenia”. Z natury rzeczy pismo stało się więc sposobem rozszerzania i utrwalania władzy na coraz więk- szych obszarach i w coraz dłuższej perspektywie czasu. Pokry- wało się to z mechanizmami tworzenia, a przede wszystkim roz- szerzania i utrwalania wszelkich treści kulturowych (religijnych, moralnych, językowych, prawnych, poznawczych), dla których pismo było nośnikiem. W efekcie pismo okazało się najważniej- szym medium cywilizacji. Dzięki pismu każda cywilizacja to „świat z historią” (Topol- ski 1976, s. 40 i nast.), w którym wiedza o przeszłej i aktualnej rzeczywistości wraz z wyznawanymi normami stanowi swoistą przesłankę do namysłu nad celem działania poprzedzającym sa- mo działanie. I choć „społeczeństwa z historią” są nader zróż- nicowane, to łączy je stosunkowo trafna znajomość nawet dość odległej własnej przeszłości oraz wiedza historyczna jako świa- domość skumulowanego doświadczenia. „Społeczeństwa z hi- storią” są bardziej dynamiczne, gdyż jakby „nie boją” się ryzyka zmiany. Także, o dziwo, wiedza historyczna przyczynia się do odkrywania nie tylko warunków działania, ale i nowych celów. Wiedza historyczna przyczyniała się do takiego spojrzenia na przeszłość, które pozwalało dostrzec zmienność uwarunkowań dziejowych, a także ich kumulatywność. Już Feliks Koneczny uważał, że dla cywilizacji najważniej- sze jest istnienie tradycji, którą określał jako „kość pacierzową wszelkiej cywilizacji”. W istocie, to prawdopodobnie dzięki pi- smu cywilizacje cechują się tzw. długim trwaniem. Pojęcie to uznawane jest za jedno z najbardziej charaktery- stycznych dla koncepcji Fernanda Braudela. Długie trwanie to wpisanie się jakiegoś społeczeństwa i jego kultury w ogromny „ruch historyczny” nadający mu swoistą „wewnętrzną logikę” — niezależnie od istniejących w nim pewnych sprzeczności we- wnętrznych (Braudel 1971, s. 301). Owo „długie trwanie” cywi- lizacji sprawia, że właściwie nie są one „śmiertelne”. W każdym razie przypadki „rozsypania się zasadniczych konstelacji cywili- zacji” są znacznie rzadsze, niż się zazwyczaj sądzi — twierdził Braudel. Kiedy nam się bowiem wydaje, że cywilizacja upadła, mamy raczej do czynienia z uśpieniem. Mogą ulec zniszczeniu „kwiaty”, czyli najbardziej widoczne osiągnięcia cywilizacji, nie- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 26 Rozdział I. CZYM SĄ CYWILIZACJE? naruszone jednak pozostają ich „korzenie”. „Cywilizacje zna- mionuje długie, niewyczerpane trwanie, w którym bez przerwy dostosowują się do swego losu; pod względem długowieczno- ści przewyższają więc wszelkie inne dziedziny życia zbiorowego” (tamże, s. 302). Tak więc cywilizacje „kroczą przez czas, odnoszą triumf nad ograniczonością trwania […] pozostają władczyniami swoich obszarów […] nieruchome w przestrzeni i czasie — lub prawie nieruchome” (Braudel 1994, s. 330). Zdaje się też prze- ważać zasada, twierdzi Braudel w innym miejscu (1992, s. 88), że cywilizacje „wygrywają z kulturami, wygrywają z prymityw- nymi ludami, wygrywają też walkę z pustą przestrzenią”. Cy- wilizacja, choć trwa krócej niżeli ludzkość, trwa tak długo, że obejmuje sobą znaczny odcinek dziejów, ba, obejmuje ogromną ich historię. Zaakcentowanie roli pisma w powstawaniu, rozwoju i trwa- niu cywilizacji nie powinno przesłaniać niezwykłej roli innych technik komunikowania, które współcześnie wpływają na funk- cjonowanie cywilizacji — zwłaszcza współczesnej cywilizacji glo- balnej (o czym dalej). Związek cywilizacji z miastem wyraża się nie tylko w ety- mologii (civitas i civis). Cywilizacje mogły się pojawić tylko w tych kulturach, gdzie zaczęły tworzyć się miasta, a więc spo- łeczności, które przestały zajmować się jedynie produkowaniem żywności, a tym samym przestały być zależne od kaprysów przy- rody — przypomina Philip Bagby (1975, s. 230–231). Istotne jest też to, na co dawno temu zwrócił uwagę Arystoteles, pisząc o ce- chach miast, a mianowicie zdolność miast do lepszego zaspoko- jenia potrzeb, a co za tym idzie, tworzenia i różnicowania podzia- łu pracy, specjalizacji funkcji, tworzenia instytucji itp. Tak więc rację miał Erazm Majewski (1913), który nie tylko uważał, że cechą cywilizacji jest skupienie ludzi w miastach, ale — co waż- niejsze — zróżnicowanie funkcji osobników i wynikająca z nie- go wzajemna zależność. Jego zdaniem (jako ewolucjonista nie mógł sądzić inaczej), im wyższa cywilizacja, tym większe i bar- dziej wszechstronne zróżnicowanie funkcji przy ich wzajemnej zależności i zharmonizowaniu, czemu towarzyszy wchłanianie innych grup i społeczeństw. Owo zróżnicowanie funkcji można skądinąd uważać za główny ludzki sposób walki o byt, główną strategię przetrwania naszego gatunku. Drogą ku temu okazały się właśnie cywilizacje. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== CYWILIZACJE W LICZBIE MNOGIEJ Cywilizacje w liczbie mnogiej 27 Pojęcie cywilizacji, podobnie jak pojęcie kultury, winno być ujęte także w aspekcie dystrybutywnym. Dystrybutywne określe- nie cywilizacji jest trudne z tego powodu, że twory te nie mają jednoznacznie wytyczonych granic — nie zawsze więc wiado- mo, gdzie się zaczynają i gdzie kończą — w wymiarze zarówno geograficznym, jak i historycznym. Tak czy inaczej, pojmowanie cywilizacji jako jednej z naj- ważniejszych cech ludzkości nie powinno przesłaniać istnienia różnych odrębnych cywilizacji. Jedność i mnogość „prowadzą tu ze sobą dialog, uzupełniają się i rozróżniają” — przypomina Fer- nand Braudel (1971, s. 306). Mechanizm ten oparty jest jednak na zasadniczej sprzeczności, sądzi autor. Świat „pchany jest” ku jedności, ale jednocześnie dąży do zróżnicowania. Jedną z pierwszych propozycji dystrybutywnego ujęcia cy- wilizacji zaprezentował François Guizot w książce wydanej w 1828 roku pod tytułem Histoire générale de la civilisation en Europe. Jednakowoż i tutaj pojęcie to, choć odnoszone wy- łącznie do Europy, traktowane było jako ideał, do którego ma zmierzać ludzkość: „Idea postępu, rozwoju, wydaje się ideą za- sadniczą, jaką obejmuje termin «cywilizacja»” — pisał Guizot. Aspekt dystrybutywny wyraźnie pojawia się też u Hippolyte’a Taine’a, który dostrzegał nie tyle jedną, ogólnoludzką cywiliza- cję, ile właśnie jej odrębne, lokalne przejawy. Trzeba też dodać, że według Taine’a cywilizacje nie mają jednej „logiki historycz- nej”. Cechują się natomiast swoistością budowy konkretnych ich typów, zmieniających się oczywiście wraz ze zmianami idei i wyobrażeń, które je determinują. Kilka uwag dotyczących trudności w wyodrębnianiu i cha- rakterystyce poszczególnych cywilizacji. Oprócz tego, że cywilizacje istnieją długo w czasie, istnieją także na rozległej przestrzeni. Z natury rzeczy cywilizacje obej- mują więc wielu ludzi, wiele wydarzeń, wiele wytworów. Ta ce- cha cywilizacji sprawia, że ich określanie i badanie nie jest ła- twe. Jeżeli bowiem przyjąć w badaniach jako wiążący postulat dokładności opisu danej rzeczywistości, to w wypadku poznawa- nia cywilizacji jest on w dość znaczącej sprzeczności z innymi postulatami, a przede wszystkim koniecznością uwzględnienia szerokich ram chronologicznych, przestrzennych, a także, co wy- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 28 Rozdział I. CZYM SĄ CYWILIZACJE? nika z tamtych, postulatem uwzględnienia jak największej licz- by faktów oraz niepomijania żadnych elementów warunkujących ich tożsamość. Jeżeli do tego dodać, że przy charakteryzowaniu wyników takich badań należy wypowiadać opisowe zdania jed- nostkowe, a także zdania o charakterze wartościującym, nadto zdania nomotetyczne, to skala trudności w badaniu i interpre- towaniu cywilizacji jeszcze bardziej się powiększa. To wszystko jest w istocie karkołomnym zadaniem dla hi- storyka, a niewykonalnym dla socjologa. Z cywilizacji dawnych epok pozostały ślady nie dość, że nieliczne, to jeszcze niepew- ne, niereprezentatywne, chaotyczne. Czyżby więc refleksją nad cywilizacjami mogli zajmować się jedynie historiozofowie, któ- rym łatwo przychodzi formułowanie szerokich konstrukcji my- ślowych? Historykom bardzo trudno przychodzi systematyczne, rze- telne (oparte na klarownych kryteriach) i trafne określenie toż- samości danej cywilizacji. Cywilizacje są po prostu tworami zbyt rozległymi w przestrzeni i zbyt długotrwałymi, aby taki zamiar mógł się powieść. Wszystkie takie historyczne „portrety cywili- zacji”, nawet te najsumienniejsze (np. sporządzone przez Feliksa Konecznego czy Arnolda Toynbeego), rażą pewną sztucznością, co nie przeszkadza niektórym autorom w podejmowaniu takich prób. Samo zestawienie istniejących w przeszłości i trwających aktualnie cywilizacji, choć nieporównywalnie mniej licznych niżeli kultury, nasuwa spore trudności, co przejawia się w od- miennych propozycjach. I tak Feliks Koneczny (1935, s. 281) wyodrębnił siedem cywilizacji: żydowską, bramińską, chińską, turańską, arabską, bizantyjską i łacińską. Arnold Toynbee (2000, s. 48 i 222) wymieniał łącznie dwadzieścia sześć cywilizacji (z których pięć, to tzw. cywilizacje wstrzymane w rozwoju). Fer- nand Braudel (1992, s. 54) uważał, że od około 1500 roku do dzisiaj istniało trzynaście cywilizacji: cywilizacja Azteków, cy- wilizacja Inków i Majów, cywilizacja koreańska, chińska, indo- chińska, malajska, indyjska, islamska, europejska śródziemno- morsko-łacińska, europejska grecko-turecka, europejska nordyc- ka, europejska rosyjsko-lapońska. Philip Bagby (1975, s. 234 i nast.) wymienia — i ten zestaw wydaje się najbardziej przeko- nujący — dziewięć cywilizacji: egipską, babilońską (poprzedzona ona była subcywilizacją sumeryjską, asyryjską i innymi), chiń- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== CYWILIZACJE W LICZBIE MNOGIEJ 29 ską, indyjską, klasyczną (Grecja i Rzym), peruwiańską (Inko- wie), środkowoamerykańską (Aztekowie, Toltekowie i Majowie), bliskowschodnią (islam) i zachodnioeuropejską. Cechą charak- terystyczną większości cywilizacji, zauważa Bagby, jest ich rela- tywne sąsiedztwo w przestrzeni i czasie, a nawet pewne głębsze powiązania, które uprawniają do określenia ich mianem „bliź- niactwa cywilizacyjnego”. Samuel Huntington (1997, s. 41 i 49) — podobnie jak Bagby — wymienia cywilizację sumeryjską, egip- ską, chińską, indyjską, klasyczną, środkowoamerykańską, mu- zułmańską, chrześcijańską. Współcześnie, zdaniem tego auto- ra, istnieje cywilizacja chińska, japońska, hinduistyczna, islam- ska, prawosławna, zachodnia, latynoamerykańska (choć charak- ter i odrębność tej ostatniej nie są wyraźne). Jedni badacze (np. Fernand Braudel) dostrzegają różne relacje między cywilizacjami oparte na zapożyczeniach, na konfliktach i wojnach, ale także na współpracy. Inni (np. Samuel Hunting- ton) twierdzą, że czas i przestrzeń przez tysiące lat oddzielały cywilizacje, dlatego kontakty między nimi albo w ogóle nie ist- niały, albo były ograniczone czy sporadyczne, a każda z nich uważała siebie za „pępek świata”, swoją zaś historię za central- ny wątek dziejów ludzkości. Większość interakcji kulturowych, gospodarczych i militarnych, zdaniem Huntingtona, zachodziła tylko w obrębie poszczególnych cywilizacji — do czasu ekspansji cywilizacji zachodniej i ery globalizacji. Prawda jest bardziej złożona: cywilizacje są tworami funkcjo- nującymi oddzielnie, lecz izolacja między nimi była i jest względ- na. Nadto w miarę zbliżania się do współczesności różnorodne relacje między cywilizacjami pogłębiały się. Biorąc pod uwagę wcześniej wymienione zestawy cywilizacji i pewną niezgodność w ich liczbie i charakterze, trzeba uznać, że nie mamy do czynienia ze strukturami jednorodnymi i wy- godnymi do określenia, a także do ich uporządkowania. Oto kilka przywołań wskazujących na ową różnorodność cech po- szczególnych cywilizacji: Już Erazm Majewski (1913) pisał o cy- wilizacjach „wysokich” oraz „niskich” czy „niedojrzałych”. Fe- liks Koneczny (1935) stwierdzał, że cywilizacje mogą być peł- ne i niepełne, jednostronne, wielostronne i wszechstronne, jed- nolite i mieszane, oryginalne i naśladownicze. Arnold Toynbee (2000) wyodrębniał cywilizacje rodzicielskie, cywilizacje potom- ne (affiliation) i podpotomne (supraaffiliation); wspominał też ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 30 Rozdział I. CZYM SĄ CYWILIZACJE? w jednym z ostatnich tomów The Study of History o cywiliza- cjach w pełni rozwiniętych (których miało być trzynaście) i cywi- lizacjach satelickich (których miało być piętnaście). Philip Bag- by (1975) wspominał o „cywilizacjach peryferyjnych” lub „cy- wilizacjach drugiego rzędu” (np. japońskiej, afrykańskiej). Tak- że Samuel Huntington (1997) dostrzegał różne typy cywiliza- cji i ich składników państwowych: ośrodki cywilizacji (najsil- niejsze politycznie i jednocześnie stanowiące centrum kulturo- we), „członków cywilizacji”, kraje na
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Cywilizacja współczesna i globalne problemy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: