Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00561 010962 7499532 na godz. na dobę w sumie
Cywilnoprawna ochrona dziecka poczętego a stosowanie procedur medycznych - ebook/pdf
Cywilnoprawna ochrona dziecka poczętego a stosowanie procedur medycznych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 482
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1845-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Prezentowana publikacja ukazuje całokształt sytuacji cywilnoprawnej związanej z procedurami medycznymi obejmującymi diagnostykę i terapię przedurodzeniową.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Cywilnoprawna ochrona dziecka poczętego a stosowanie procedur medycznych Cywilnoprawna ochrona dziecka poczętego a stosowanie procedur medycznych Joanna Haberko Warszawa 2010 Stan prawny na 1 lutego 2010 r. Wydawca: Izabella Małecka Redaktor prowadzący: Joanna Maź Opracowanie redakcyjne: Marcin Trepczyński Sk³ad, ³amanie: Andrzej Gudowski © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2010 ISBN 978-83-264-0387-3 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00, (022) 535 82 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści Wykaz skrótów ................................................................................................. 11 Wstęp .................................................................................................................. 15 Rozdział I. Status prawny podmiotu chronionego ................................... 23 1. Uwagi wstępne ........................................................................................ 23 2. Sytuacja dziecka poczętego w polskim prawie .................................. 32 3. Status prawny dziecka poczętego de lege lata ..................................... 43 3.1. Uwagi wstępne ................................................................................. 43 3.2. Sytuacja dziecka poczętego w świetle Konstytucji RP............... 44 3.3. Zakres ochrony prawnokarnej udzielanej dziecku poczętemu .......................................................................... 50 3.4. Sytuacja dziecka poczętego w prawie cywilnym ....................... 61 3.4.1. Uwagi wstępne .......................................................................61 3.4.2. Problem zdolności prawnej dziecka poczętego .................71 3.4.3. Podmiotowość dziecka poczętego w zakresie realizacji uprawnienia do ochrony życia i zdrowia w okresie prenatalnym ..........................................................82 3.5. Postulaty de lege ferenda w zakresie zmian kodeksu cywilnego .......................................................................... 90 3.6. Status cywilnoprawny ludzkiego embrionu przed implantacją ............................................................................ 95 4. Wnioski ................................................................................................... 109 Rozdział II. Rodzice a dziecko poczęte...................................................... 111 1. Uwagi wstępne ...................................................................................... 111 2. Władza rodzicielska jako podstawa uprawnień rodziców w stosunku do dziecka ......................................................................... 112 2.1. Przesłanki powstania władzy rodzicielskiej .............................. 112 5 Spis treści 2.1.1. Koncepcja tradycyjna przyjmująca urodzenie się dziecka jako podstawę nabycia władzy rodzicielskiej ..........................................................................112 2.1.2. Koncepcja przyjmująca poczęcie się dziecka jako podstawę nabycia pewnych atrybutów władzy rodzicielskiej ............................................................116 2.2. Uprawnienia rodziców w stosunku do ich nienarodzonego dziecka ............................................................... 127 2.2.1. Charakter uprawnień składających się na władzę rodzicielską w stosunku do dziecka poczętego ...............127 2.2.2. Przedstawicielstwo ustawowe dziecka poczętego ..........130 2.3. Uzasadnienie konieczności zmian .............................................. 133 3. Atrybuty władzy rodzicielskiej przysługujące rodzicom w stosunku do nienarodzonego dziecka ........................................... 140 3.1. Wykonywanie władzy rodzicielskiej w stosunku do dziecka poczętego .................................................................... 140 3.1.1. Uwagi wstępne .....................................................................140 3.1.2. Zasady rządzące wykonywaniem władzy rodzicielskiej w stosunku do dziecka poczętego .............146 3.2. Zasady reprezentacji dziecka poczętego .................................... 152 3.3. Osobiste starania i troska rodziców o dziecko poczęte ............ 158 4. Dopuszczalność zastosowania instytucji władzy rodzicielskiej w stosunku do dziecka poczętego w wyniku zastosowania procedur medycznych polegających na zapłodnieniu pozaustrojowym ............................. 168 5. Wnioski ................................................................................................... 180 Rozdział III. Procedury medyczne w fazie życia płodowego ............... 183 1. Uwagi wstępne ...................................................................................... 183 2. Zakres opieki przedporodowej w ciąży o prawidłowym przebiegu ................................................................................................ 187 2.1. Uwzględnienie interesu dziecka poczętego w ramach poradnictwa przedkoncepcyjnego ............................................. 187 2.2. Zakres badań przedurodzeniowych ........................................... 190 2.3. Charakter badań ciążowych wykonywanych w trakcie ciąży o prawidłowym przebiegu ................................................. 194 2.4. Zakres ciążowych badań diagnostycznych ............................... 197 2.5. Założenia projektu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie standardu opieki okołoporodowej .......................... 204 6 Spis treści 3. Interes dziecka poczętego poddawanego diagnostyce prenatalnej ............................................................................................. 206 3.1. Uwagi wstępne ............................................................................... 206 3.2. Badania prenatalne ........................................................................ 209 3.2.1. Badania nieinwazyjne ..........................................................209 3.2.2. Badania inwazyjne ...............................................................212 4. Zasady postępowania w razie podejrzenia wady płodu lub noworodka ............................................................................................. 218 4.1. Uwagi wstępne ............................................................................... 218 4.2. Wady płodu i noworodka ............................................................. 219 4.2.1. Zagadnienia terminologiczne .............................................219 4.2.2. Wady genetyczne ..................................................................220 4.2.3. Wady rozwojowe ..................................................................222 4.3. Interes dziecka poczętego w sytuacji stwierdzenia jego upośledzenia oraz nieuleczalnej choroby zagrażającej życiu .......................................................................... 224 5. Dopuszczalność zastosowania terapii płodu .................................... 226 5.1. Uwagi wstępne ............................................................................... 226 5.2. Leczenie farmakologiczne ............................................................ 228 5.3. Leczenie operacyjne ...................................................................... 229 6. Postępowanie medyczne wobec płodu powstałego w wyniku zastosowania technik wspomaganego medycznie rozrodu ............................................................................... 231 6.1. Uwagi wstępne ............................................................................... 231 6.2. Powstanie zarodka ......................................................................... 234 6.3. Rozwój zarodka, diagnostyka preimplantacyjna ..................... 235 6.4. Inżynieria genetyczna ................................................................... 241 6.5. Szczególne zagadnienia związane z diagnostyką i terapią prenatalną po zastosowaniu technik wspomaganej medycznie prokreacji – wzmianka ................... 250 7. Wnioski .................................................................................................... 255 Rozdział IV. Kompetencja do podejmowania decyzji i wyrażania zgody w zakresie procedur medycznych w fazie życia płodowego............................................................................... 257 1. Uwagi wstępne ...................................................................................... 257 2. Zasady ogólne podejmowania decyzji i wyrażania zgody w ramach diagnostyki i terapii............................................................ 262 7 Spis treści 2.1. Prawo pacjenta do samostanowienia ......................................... 262 2.2. Uwagi ogólne obejmujące obowiązek informacyjny poprzedzający wyrażenie zgody na podjęcie działań medycznych .................................................................................... 269 2.3. Uwagi ogólne obejmujące charakter zgody pacjenta na podjęcie działań przez lekarza ............................................... 277 2.4. Forma zgody pacjenta na podjęcie działań przez lekarza ................................................................................... 284 2.5. Zasady ogólne w zakresie informacji o wynikach badań ................................................................................................ 290 2.6. Uwagi ogólne na temat obowiązku zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem .................... 294 3. Zasady podejmowania decyzji i wyrażania zgody w zakresie opieki przedporodowej w ciąży o prawidłowym przebiegu ......... 299 4. Zasady podejmowania decyzji i wyrażania zgody w ramach diagnostyki prenatalnej ....................................................................... 305 4.1. Podejmowanie decyzji i wyrażanie zgody na przeprowadzenie badań nieinwazyjnych w ramach diagnostyki prenatalnej ................................................................ 305 4.2. Podejmowanie decyzji i wyrażanie zgody na przeprowadzenie badań inwazyjnych w ramach diagnostyki prenatalnej ................................................................ 311 5. Zasady podejmowania decyzji i wyrażania zgody w ramach procedur medycznych obejmujących terapię prenatalną .............. 320 5.1. Uwagi wstępne ............................................................................... 320 5.2. Leczenie farmakologiczne ............................................................ 322 5.2.1. Zasady podejmowania decyzji i wyrażania zgody na poddanie płodu leczeniu farmakologicznemu ..........322 5.2.2. Podejmowanie działań medycznych bez zgody w ramach farmakologicznej terapii przedurodzeniowej ..............................................................326 5.3. Leczenie chirurgiczne ................................................................... 330 5.3.1. Zasady podejmowania decyzji i wyrażania zgody na poddanie płodu leczeniu chirurgicznemu ..................330 5.3.2. Podejmowanie zabiegów w ramach prenatalnej terapii chirurgicznej bez zgody ..........................................332 5.3.3. Eksperymentalny charakter chirurgii prenatalnej ..........336 8 Spis treści 6. Zasady podejmowania decyzji i wyrażania zgody w stosunku do dziecka poczętego po zastosowaniu technik wspomaganej medycznie prokreacji ........................................................................... 344 6.1. Medycznie wspomagana prokreacja – autonomia podmiotów-pacjentów .................................................................. 344 6.2. Krąg podmiotów objętych działaniami medycznymi ............. 347 6.3. Zakres przedmiotowy i podmiotowy obowiązku informacyjnego .............................................................................. 348 6.4. Wyrażanie zgody na zabiegi wspomaganej medycznie prokreacji ......................................................................................... 352 6.5. Postulaty de lege ferenda w zakresie uregulowania zasad poddania pacjentów wspomaganej medycznie prokreacji ......................................................................................... 356 7. Wnioski ................................................................................................... 360 Rozdział V. Interes dziecka poczętego a stan zdrowia matki ................ 363 1. Uwagi wstępne ...................................................................................... 363 2. Problem konfliktu wartości: zdrowie matki a zdrowie i życie dziecka poczętego ..................................................................... 369 3. Podejmowanie decyzji i wyrażanie zgody na zabiegi medyczne, których podmiotem jest kobieta ciężarna w związku z jej stanem zdrowia, w kontekście ochrony dziecka poczętego ................................................................................. 379 3.1. Uwagi wstępne ............................................................................... 379 3.2. Interes dziecka poczętego a realizacja obowiązku informacyjnego w ramach procedur medycznych, którym poddawana jest kobieta ciężarna .................................. 381 3.3. Interes dziecka poczętego a dopuszczalność stosowania instytucji przywileju terapeutycznego w stosunku do kobiety ciężarnej ................................................. 387 3.4. Przesłanki podmiotowe wyrażenia zgody przez pacjentkę ciężarną............................................................... 390 3.5. Forma zgody pacjentki ciężarnej ................................................. 395 3.6. Interes dziecka poczętego a prawo odmowy zgody i sprzeciw pacjentki ciężarnej na podjęcie działań medycznych ...................................................................... 397 3.7. Ochrona interesu dziecka poczętego wobec konieczności podjęcia czynności medycznych bez zgody pacjentki ciężarnej ...................................................... 407 9 Spis treści 4. Interes dziecka poczętego a podejmowanie decyzji i wyrażanie zgody w sytuacjach szczególnych w związku ze stanem zdrowia kobiety ciężarnej ............................ 410 4.1. Udział pacjentki ciężarnej w eksperymencie medycznym .................................................................................... 410 4.1.1. Podejmowanie decyzji o udziale w eksperymencie medycznym kobiety ciężarnej ............................................410 4.1.2. Wymóg formalny zgody na eksperyment medyczny przeprowadzany na pacjentce ciężarnej ..........................415 4.2. Interes dziecka poczętego a dopuszczalność przerywania ciąży w sytuacji zagrożenia dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej ............................................................................ 423 4.2.1. Interpretacja przesłanki zagrożenia dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej .............................................423 4.2.2. Podejmowanie decyzji o przerwaniu ciąży w sytuacji zagrożenia dla życia lub zdrowia ciężarnej ...........................................................430 4.2.3. Wymóg formalny zgody na przerwanie ciąży w sytuacji zagrożenia dla życia lub zdrowia ciężarnej ...........................................................431 5. Sytuacja prawna ojca dziecka w związku z diagnostyką lub terapią kobiety ciężarnej ............................................................... 436 6. Wnioski ................................................................................................... 440 Uwagi końcowe .............................................................................................. 443 Wykaz powoływanych aktów ...................................................................... 449 Wykaz orzecznictwa ...................................................................................... 455 Bibliografia ...................................................................................................... 457 10 Wykaz skrótów Źródła prawa k.c. k.k. k.p.c. k.r.o. Konstytucja RP u.p.p. u.p.r. u.r.p.d. u.z.l. u.z.o.z. – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postę- powania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) – ustawa z dnia 26 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.) – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwiet- nia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. z 2009 r. Nr 52, poz. 417 z późn. zm.) – ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodzi- ny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopusz- czalności przerywania ciąży (Dz. U. Nr 17, poz. 78 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (Dz.U. Nr 6, poz. 69 z późn. zm.) – ustawa z dnia 15 grudnia 1996 r. o zawodach leka- rza i lekarza dentysty (tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 136, poz. 857 z późn. zm.) – ustawa z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opie- ki zdrowotnej (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 14, poz. 89 z późn. zm.) 11 Wykaz skrótów Czasopisma Am. J. Clin. Pathol. – American Journal of Clinical Pathology Am. J. Perinatology – American Journal of Perinatology Ann. Intern. Med. – Annals of Internal Medicine Clin. Obstet. Gynecol. Dz. U. Dz. U. Min. Zdrow. – Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia Eur. Rev. Med. – Clinical Obstetrics and Gynecology – Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej – European Review for Medical and Pharmacological Sciences – Fertility and Sterility – Family Medicine and Primary Care Review Fam. Med. Prim. Care Rev. Fertil. Steril. Hastings Cent. Rep. – Hastings Center Report – Human Reproduction Hum. Reprod. – International Journal of Technology Assessment Int. J. Technol. Assess. Health Care In Health Care J. Assist. Reprod. – Journal of Assisted Reproduction and Genetics Genet. J. Med. Philos. – Journal of Medicine and Philosophy J. Obstet. Gynecol. – Journal of Obstetrics and Gynecology J. Pediat. J. Reprod. Med. Klin. Pediatr. KPP N. Engl. J. Med. Nature Rev. Genet. – Nature Reviews of Genetics Nowa Med. NP OPM OSN OSNCP – Nowa Medycyna – Nowe Prawo – Ogólnopolski Przegląd Medyczny – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej, – Journal of Pediatrics – Journal of Reproductive Medicine – Klinika Pediatryczna – Kwartalnik Prawa Prywatnego – The New England Journal of Medicine Pracy i Ubezpieczeń Społecznych – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażo- wych – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego OSP OSPiKA OTK ZU 12 PiM PiP Pol. dir Prok. i Pr. Prz. Sejm. PS RPEiS SC Stand. Med. St. Praw. AFP AID AIH FIV-ET GIFT HIV ISCI KTG NFZ PAPP-A PTG PTMP RP suppl. t.c. USG VDRL WMP wolne B-hCG WZW ZIFT Wykaz skrótów – Prawo i Medycyna – Państwo i Prawo – Politica del diritto – Prokuratura i Prawo – Przegląd Sejmowy – Przegląd Sądowy – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny – Studia Cywilistyczne – Standardy Medyczne – Studia Prawnicze Inne – alfa fetoproteina – Artificial Isemination Donor – Artificial Isemination Husband or Homologous – Fecondation In Vitro – Embryo Transfer – Gametes Intra Fallopian Transfer – zespół nabytego braku odporności – Intra Cytoplasmic Sperm Injection – kardiotokografia – Narodowy Fundusz Zdrowia – osoczowe białko ciążowe A – Polskie Towarzystwo Ginekologiczne – Polskie Towarzystwo Medycyny Perinatalnej – Rzeczpospolita Polska – suplement (wł.) – tydzień ciąży – ultrasonografia – Venereal Diseases Research Laboratory – wspomagana medycznie prokreacja – wolna gonadotropina kosmówkowa (wolne B-hCG) – wirusowe zapalenie wątroby – Zygote intrafallopian transfer 13 14 Wstęp Medycyna w ostatnich latach przeżywa bardzo intensywny rozwój. Ogromne przemiany i postęp dają się zauważyć w szczególności w położ- nictwie. Pozwoliło to na powstanie nowej dziedziny wiedzy medycznej zwanej medycyną matczyno-płodową czy wyodrębnionej jej sekcji zwanej perinatologią1. Medycyna matczyno-płodowa obejmuje swym zakresem wszystkie sytuacje kliniczne związane z pozyskaniem ciąży, jej trwaniem oraz zakończeniem przez urodzenie dziecka2. Perinatologia zaś zajmuje się całokształtem sytuacji fizjologicznych i patologicznych mających miejsce w okresie okołoporodowym dotyczących zarówno ciężarnej kobiety, jak i płodu3. Rozwój wiedzy medycznej oraz stosowanie nowoczesnych technik badawczych i diagnostycznych pozwalają lekarzom nie tylko obserwować człowieka przed jego urodzeniem, ale także aktywnie wpływać na jego rozwój i stan zdrowia4. Przedstawiciele nauk medycznych nie mają wąt- pliwości, że na obecnym etapie rozwoju nauki płód może być przez nich traktowany jako pacjent. Oznacza to, że może i powinien on być diagno- zowany i, w razie potrzeby oraz możliwości, także leczony jeszcze przed urodzeniem5. Wyodrębnia się szczegółową specjalizację zwaną medycyną 1 J. Haberko, R. Kocyłowski, Medyczne i prawne aspekty leczenia płodu (w:) Deboli e indifesi nella società multiculturale europea. Atti della VI Conferenza Internazionale dei Diritti dell’Uomo, Lecce, 29–30 Maggio 2006, G. Dammacco, B. Sitek, O. Cabaj (red.), Olsztyn–Bari 2008, s. 515 i n.; D.L. Dickerson, Introduction: recent debates in maternal-fetal medicine – what are the ethical questions? (w:) Ethical Issues In Maternal-Fetal Medicine, Cambridge 2002, s. 1. 2 V. Harpwood, Legal Issues In Obstetrics, Dartmouth 1996, s. 29; G. Gambino, Diagnosi Prenatale. Scienza, etica e diritto a confronto, Napoli–Roma 2003, s. 375. 3 J. Haberko, R. Kocyłowski, Medyczne..., s. 515; J. Mair, Maternal/Foetal Conflict: Definied or Defused (w:) Contemporary Issues In Law, Medicine And Ethics, S.A.M. McLean (red.), Dartmouth 1996, s. 79. 4 J. Haberko, R. Kocyłowski, Medyczne..., s. 515 i n. 5 O. Piccinni, L’embrione come paziente e persona nel rispetto della vita nella procreazione assistita (Riflessioni di un ginecologo esperto di riproduzione della vita) – Comunicazione per il Convegno del 31 gennaio 2005 „Procreazione assistita: problemi e prospettive”; M. Żelichowski, Podmiotowość prawna czło- 15 Wstęp płodową6. Nie można jednak tracić z pola widzenia faktu, że poddając w jej ramach płód procedurom medycznym, oddziałuje się na ciężarną kobietę7. Niniejsza praca ma na celu ukazanie całokształtu sytuacji cywilno- prawnej związanej z procedurami medycznymi obejmującymi diagnostykę i terapię płodu8. W tym kontekście opracowanie odnosi się także do spe- cyfiki postępowania obejmującego procedury medyczne po zastosowaniu technik wspomaganej medycznie prokreacji9. Wyjaśnienia wymaga na wstępie posługiwanie się w toku wywodu określeniami „płód” oraz „embrion”. Zabieg ten jest celowy i został podykto- wany powszechnym i utrwalonym w naukach medycznych definiowaniem człowieka w fazie przedurodzeniowej za pomocą tych określeń. W niniej- szej pracy nieposługiwanie się wyłącznie określeniem „dziecka poczętego” służyć ma dalej zapewnieniu czytelnego i spójnego wywodu, nawet jeśli określenie „embrion” nie ma legalnej definicji, a ustawodawca na gruncie prawa cywilnego posługuje się wyłącznie określeniem „dziecka poczętego” czy „dziecka nienarodzonego”10. W opracowaniu zostało przyjęte i było wieka w okresie życia embrionalno-płodowego, Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych 1997, nr 1; F.D. Busnelli, Bioetica e diritto privato. Frammenti di un dizionario, Torino 2001, s. 97; G. Ferrando, Consenso informato del paziente e responsabilità del medico, principi, problemi e linee di tendenza, Rivista critica di diritto privato 1998, s. 37; P. Zatti, Diritti dell’embrione e capacità giuridica del nato, Rivista di diritto civile, 1997, t. 1, s. 107 i n.; P. Zatti, La tutela della vita prenatale: I limiti del diritto, La Nuova giurisprudenza civile commentata, t. 2, 2001, s. 149 i n.; I. Giannecchini, Il punto di vista giuridico, Consenso al atto medico, caso 7 Paziente rifiuta il taglio cesareo per mottivi culturali e religiosi (w:) P. Funghi, F. Giunta (red.), Medicina, bioetica e diritto, Pisa 2005, s. 100–102; C. Caso, Il feto un assistito non accreditato (w:) I diritti della persona nella prospettiva bioetica e giuridica, E. Sgreccia, G.P. Calabrò (red.), Lungro di Cosenza 2002, s. 256–259; L.M. Scalise, Il rapporto medico-paziente nell’era delle biotecnologie (w:) I diritti..., s. 413–416; V. Lungagnani, Biotecnologie. Norme e regolamenti, Torino 2002, s. 33. 6 W literaturze zwraca się uwagę także na aspekt moralny wyodrębnienia specjalizacji me- dycznej, jaką jest medycyna płodowa. Rozwój technik diagnostycznych pozwolił na wykształcenie się także w świadomości społecznej koncepcji płodu jako pacjenta. Szerzej na ten temat M. Cascone, Diakonia della Vita. Manuale di Bioetica, Roma 2004, s. 165. Od 1984 r. działa towarzystwo naukowe „The Fetus as a Patient”, będące organizacyjnym reprezentantem medycyny płodowej. 7 J. Haberko, R. Kocyłowski, Medyczne..., s. 515 i n. 8 Pojęciem procedury medycznej posłużono się w rozumieniu art. 5 pkt 42 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. Nr 210, poz. 2135), przyjmując, że jest to postępowanie diagnostyczne, lecznicze, pielęgnacyjne, pro- filaktyczne, rehabilitacyjne lub orzecznicze przy uwzględnieniu wskazań do jego przeprowadzenia, realizowane w warunkach określonej infrastruktury zdrowotnej przy zastosowaniu produktów leczniczych, wyrobów medycznych i środków pomocniczych. 9 Zamiennie stosowane będą określenia wspomaganej medycznie prokreacji i wspomaganego 10 M. Łączkowska, The legal status of the unborn, Archives of Perinatal Medicine 2006, medycznie rozrodu. nr 12(3), s. 13. 16 Wstęp konsekwentnie realizowane założenie, w świetle którego, podobnie jak zrobił to ustawodawca, dopuszcza się posługiwanie określeniami „płód” i „embrion” w sytuacji, gdy mowa o zagadnieniach obejmujących kwestie medyczne i biomedyczne11. Gdy zaś chodzi o status człowieka, jego pod- miotowość i zdolność prawną przed urodzeniem, posłużono się pojęciem „dziecka poczętego”12. Jednocześnie, niezależnie od różnych możliwych terminów po- zwalających na zdefiniowanie człowieka w fazie przedurodzeniowej (wprowadzających rozróżnienie pomiędzy płodem i embrionem), istotny dla prezentowanych rozważań pozostaje fakt, że stanowisko polskiego ustawodawcy nie jest dostatecznie jasno wyrażone, zwłaszcza w zakresie zapewnienia prawnej ochrony życia i zdrowia człowieka od momentu poczęcia w sytuacji, gdy do poczęcia doszło poza organizmem kobiety. W literaturze wprowadza się rozróżnienie produktu (efektu) zapłodnienia przyjmując, że z człowiekiem w fazie przedurodzeniowej możemy mieć do czynienia bądź dopiero od zagnieżdżenia (implantacji) do urodzenia (product of conception from implantation to birth) i wówczas w istocie problem statusu dziecka poczętego poza organizmem kobiety nie powstaje, bądź od samego spotkania komórek żeńskiej i męskiej niezależnie od miejsca, w którym to zapłodnienie następuje (product from the moment of fertiliza- tion), i wówczas status dziecka poczętego w wyniku zastosowania technik wspomaganej medycznie prokreacji nie jest tożsamy ze statusem dziecka poczętego w naturalny sposób (przynajmniej do momentu implantacji do 11 K. Mularski zauważa, że w „polskim języku prawnym panuje chaos w zakresie wyrażeń, których desygnatem jest człowiek (w biologicznym znaczeniu tego terminu na gruncie niekwestio- nowanej filogenetycznej koncepcji gatunku) przed chwilą urodzenia. Używane przez prawodawcę wyrażenia, np. «płód» czy «ciąża» z jednej strony a «dziecko» czy «dziecko nienarodzone» z drugiej, choć o takim samym (w uproszczeniu) zakresie, posiadają zupełnie inną konotację; swobodnie mówiąc niosą ze sobą zupełnie inne moralne skojarzenia czy wartości”. Autor ten w swojej pracy Koncepcja „wrongful life” a integracja zewnętrzna prawoznawstwa również konsekwentnie używa termi- nów „płód”/„nienarodzone dziecko”, argumentując, że oba te terminy są terminami języka praw- nego, a ich „łączne używanie oddala zarzut przemycania perswazyjnej terminologii”. K. Mularski, Koncepcja..., niepublikowane, s. 1. Zob. też K. Mularski, Próba analizy koncepcji „wrongful life”, Studia Prawa Prywatnego 2008, nr 3, s. 109 i n. 12 Np. ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. Nr 17, poz. 78 z późn. zm.); ustawa z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 14, poz. 89 z późn. zm.). Cytując poglądy innych autorów zachowano określenie „nasciturusa”, o ile autorzy ci właśnie tym pojęciem się posługiwali w swoich pracach. Zob. ponadto na temat terminologii: J. Kondratiewa- -Bryzik, Początek prawnej ochrony życia ludzkiego w świetle standardów międzynarodowych, Warszawa 2009, wersja elektroniczna: LEX nr 38/2009, s. 3. 17 Wstęp organizmu matki)13. Polski ustawodawca zdaje się nie opowiadać wyraźnie po żadnej ze stron. Rozwój nauk medycznych i indywidualne traktowanie płodu przez le- karzy niosą za sobą konieczność zmiany i przystosowania aktów prawnych obowiązujących w Polsce do możliwości, jakie daje lekarzom współczesna medycyna matczyno-płodowa i perinatologia. Owo ogólne stwierdzenie o potrzebie dostosowania, a nade wszystko wprowadzenia odpowiednich przepisów do systemu prawa kryje w sobie zarówno przyszłe wysiłki usta- wodawcy, które zmierzałyby do uczynienia z polskiego systemu prawnego systemu odpowiadającego standardom europejskim, jak i wysiłki mające na celu ochronę zdrowia człowieka już w okresie prenatalnym. Nade wszystko zaś w interesie dziecka poczętego konieczne jest stworzenie jasnego i pre- cyzyjnego systemu zasad obejmujących postępowanie medyczne. Niemniej ważne jest sprecyzowanie uprawnień osób zainteresowanych leczeniem płodu i o ile to możliwe – zestawienie tych uprawnień z atrybutami władzy rodzicielskiej. Możliwości medycyny matczyno-płodowej z każdym rokiem są coraz większe, niestety kompleks przepisów zawierających normy obejmujące uprawnienie do diagnostyki i leczenia w okresie przedurodzeniowym dłu- go ograniczony był do ogólnych zaleceń ochrony zdrowia kobiety w czasie ciąży, określał warunki dopuszczalności przerywania ciąży oraz wskazywał poprzez nieliczne przepisy, że człowiek ma w okresie prenatalnym warun- kową zdolność prawną. Wydaje się więc, że dyskusja nad zagadnieniem diagnostyki i leczenia płodu, a w konsekwencji sformułowania postulatów de lege ferenda, by wprowadzić do systemu prawa cywilnego oraz w szcze- gólności prawa rodzinnego szczegółowe rozwiązania w tej materii, jest zabiegiem jak najbardziej celowym. Cywilnoprawną regulację dotyczącą uprawnienia do leczenia (czy szerzej bycia poddanym postępowaniu medycznemu o charakterze diag- nostycznym i terapeutycznym) tworzą przepisy ogólne, które należałoby odnieść do kwestii podmiotowości dziecka poczętego i przysługujących mu praw, jak i unormowania szczegółowe w zakresie realizacji konkretnych uprawnień pacjenta w postępowaniu medycznym. Zamierzeniem autorki było stworzenie monograficznego opracowania zagadnienia diagnostyki i terapii płodu, jednak ograniczonego głównie do zagadnień cywilistycz- 13 A.S. Jaeger, Laws surrounding reproductive technologies (w:) Family Building Through Egg and Sperm Donation, Medical, Legal And Ethical Issues, pod red. M.M. Seibel, Boston–London–Singapore 1999, s. 118–119. 18 Wstęp nych obejmujących proces podejmowania decyzji i wyrażania zgody na podjęcie konkretnych procedur medycznych w omawianym zakresie. Chociaż nie jest możliwe poprzestanie na analizie przepisów o wyłącznie cywilnoprawnym charakterze, to jednak poza opracowaniem znalazły się kwestie, które wprawdzie odnoszą się do człowieka w czasie jego życia prenatalnego, ale nie pozostają w bezpośrednim związku z uprawnieniem do poddania diagnostyce i leczeniu w tym okresie14. Rozważania poczynione w opracowaniu oparto na założeniu, że polski system prawny przewiduje jako generalną zasadę prawo do życia i ochronę życia realizującą się zarówno w ograniczeniu dopuszczalności przerywania ciąży, jak i w uprawnieniu do bycia poddanym postępowaniu medycznemu już w okresie prenatalnym15. Jedna z podstawowych tez niniejszego opraco- wania przyznaje człowiekowi już w okresie życia płodowego uprawnienie do ochrony zdrowia poprzez, w pierwszej mierze, działania diagnostyczne, a następnie możliwość bycia poddanym leczeniu wewnątrzmacicznemu. Chociaż przedmiotem opracowania jest regulacja normatywna poświęcona przede wszystkim procesowi diagnostyki i leczenia jednego podmiotu, tzn. płodu, to jednak należy odnotować, że wraz z dopuszczalnością leczenia w okresie prenatalnym pojawiają się problemy związane z ochroną interesu prawnego osób zainteresowanych skutkami postępowania lekarza i – jak w przypadku kobiety ciężarnej – współuczestniczących w tym leczeniu. Ochrona interesu prawnego matki i ojca, jako osób zainteresowanych i współuczestniczących w leczeniu, stanowi drugą z zasadniczych tez pre- zentowanej pracy. Przyjęto bowiem, że choć płód może być diagnozowany i leczony przez lekarza, to jako pacjent nie jest on w obecnym stanie praw- nym samodzielnym podmiotem działań medycznych16. 14 Mowa tu zwłaszcza o warunkach dopuszczalności przerywania ciąży w aspekcie karno- prawnym oraz o pochodzeniu dziecka poczętego w wyniku zastosowania technik wspomaganego medycznie rozrodu. 15 M. Łączkowska, The legal status..., s. 13. 16 Brak samodzielności płodu poddawanego procedurom medycznym wyraża się w dwóch płaszczyznach: medycznej i prawnej. W aspekcie medycznym brak samodzielności płodu odnosi się do jego umiejscowienia, a zarazem miejsca (organizmu), w którym się on rozwija. Płód występuje z reguły (pomijając sytuacje poddania procedurom medycznym niezaimplantowanego zarodka pozyskanego w ramach medycznego wspomagania rozrodu) wespół z matką. To właśnie organizm ciężarnej stanowi dla płodu naturalne miejsce rozwoju. W aspekcie prawnym brak samodzielności postrzegany jest jako niemożność autonomicznego podejmowania decyzji i wyrażania woli co do poddania proponowanym przez lekarza procedurom medycznym. Decyzje te, podobnie jak w przy- padku pacjenta małoletniego, podejmuje inny podmiot (podmioty). Nie można jednak zapominać, że mamy do czynienia z odrębnym genetycznie od organizmu matki podmiotem. Dziecku poczętemu przyznaje się już w okresie prenatalnym pewną podmiotowość na gruncie obowiązującego prawa. 19 Wstęp Wstępnie celowe wydaje się także przedstawienie tezy, że sytuacja prawna i status płodu w ramach procedur medycznych zależy od tego, w jaki sposób powstał zarodek, tzn. czy w wyniku zapłodnienia po fizycz- nym obcowaniu kobiety i mężczyzny, czy też jest efektem zastosowania technik wspomaganego medycznie rozrodu, w szczególności zapłodnie- nia pozaustrojowego. Specyfika postępowania medycznego i szczególny charakter procedur medycznych podejmowanych zarówno dla powstania embrionu, jak i w stosunku do niego skłaniają do formułowania szeregu tez szczegółowych, które nie znajdują potwierdzenia w sytuacji diagno- styki i terapii płodu powstałego w wyniku fizycznego obcowania kobiety i mężczyzny17. Przedmiotem opracowania jest analiza interesu prawnego dziecka poczętego w ramach procesu medycznego obejmującego zarówno diag- nostykę, jak i terapię przedurodzeniową. Skoncentrowano się na następu- jących zagadnieniach: – analizie statusu i podmiotowości dziecka poczętego w związku z po- dejmowaniem decyzji o zastosowaniu badań przedurodzeniowych i prenatalnych, a także w związku z możliwością bycia poddanym procedurom terapeutycznym; uwzględniono sytuację embrionu po- wstałego w wyniku zastosowania technik wspomaganego medycznie rozrodu i pozostającego poza organizmem kobiety, – analizie dopuszczalności i charakteru badań przedurodzeniowych w ciąży o prawidłowym przebiegu oraz badań prenatalnych w ra- mach procedur medycznych składających się na diagnostykę płodu w przypadku ciąży podwyższonego ryzyka, – analizie sytuacji prawnej matki i ojca oraz ochronie ich interesu praw- nego wobec konieczności podjęcia diagnostyki i terapii ich nienaro- dzonego dziecka. Monografii nadano strukturę pięciu rozdziałów. Rozdział pierwszy poświęcony został zagadnieniu sytuacji prawnej podmiotu podawane- go medycznym procedurom przedurodzeniowym. Skoncentrowano się Podmiotowości tej nie odbiera dziecku poczętemu ani fakt umiejscowienia w organizmie matki, ani też to, że cech przesądzających o pełnej samodzielności nabiera ono dopiero z momentem urodze- nia. Gdy zaś chodzi o poddanie działaniom medycznym należy zauważyć, że płód stanowi obiekt zainteresowania lekarzy w zakresie, w jakim jest nim kobieta ciężarna. Artykuł 39 kodeksu etyki lekarskiej stanowi, że dziecko poczęte pozostaje dla lekarza równoprawnym – wespół z kobietą ciężarną – pacjentem. 17 M. Casini, Il diritto alla vita del concepito nella giurisprudenza europea, Milano 2001, s. 10. 20 Wstęp głównie na zagadnieniu podmiotowości i określeniu statusu beneficjenta działań lekarskich, nie odstępując od przyznanej dziecku poczętemu wa- runkowej (a niekiedy i bezwarunkowej) zdolności prawnej i niemożności samodzielnego przezeń podejmowania decyzji. W rozdziale drugim podję- to problem zakresu uprawnień rodziców w stosunku do dziecka poczętego. Rozważania oparto na atrybutach władzy rodzicielskiej przysługujących rodzicom w stosunku do ich nienarodzonego dziecka w zakresie realizacji uprawnienia do ochrony zdrowia ich dziecka. Rozdział trzeci poświęcony został zagadnieniu ukazania charakteru i dopuszczalności podejmowania działań medycznych w zakresie diagnostyki w ciąży o prawidłowym prze- biegu oraz diagnostyki i terapii prenatalnej w ciąży podwyższonego ryzyka. Uwagę skoncentrowano głównie na zagadnieniu intensywności zabiegów medycznych oraz na problematyce ryzyka, którym są obarczone omawiane procedury zarówno dla dziecka poczętego, jak i jego matki. Dokonano tu także klasyfikacji procedur ze względu na krąg podmiotów poddawanych działaniom lekarza. Rozdział czwarty obejmuje zagadnienie podejmowania decyzji i wyrażania zgody na procedury diagnostyki i terapii płodu. Starano się wykazać, że uprawnienie do diagnostyki i leczenia już w fazie prze- durodzeniowej nie ma stwarzać przywilejów po stronie nienarodzonego dziecka, np. w stosunku do matki, lecz prowadzić jedynie do zapewnienia należnej ochrony poprzez możliwość realizacji uprawnień, które z chwilą urodzenia realizowane będą już w ramach samodzielności pacjenta, jednak nadal poprzez działania reprezentujących dziecko rodziców. Przedstawiono propozycje uregulowania zakresu i sposobu wyrażania zgody na podję- cie działań lekarskich w ramach konkretnych procedur diagnostycznych i terapeutycznych. Opracowanie zamyka problem uwzględnienia interesu dziecka po- czętego w zakresie ochrony zdrowia w ramach procedur zdrowotnych, którym poddawana jest matka dziecka w związku z realizacją własnych uprawnień w zakresie ochrony zdrowia. Analizy oparto na podstawie przepisów prawa cywilnego, a w szcze- gólności rodzinnego, w niezbędnym zakresie uzupełnionych przez przepisy o charakterze administracyjnoprawnym oraz karnoprawnym. Wykorzysta- no również dorobek doktryny i orzecznictwa. Analiza obowiązującego prawa stała się podstawą do zgłaszania licz- nych postulatów de lege ferenda. 21 22 Rozdział I Status prawny podmiotu chronionego 1. Uwagi wstępne W świetle art. 68 Konstytucji RP każdy ma prawo do ochrony zdro- wia18. Na podstawie tego przepisu formułowane jest generalne uprawnienie do ochrony zdrowia obejmujące także uprawnienie do leczenia19. Obywate- lom niezależnie od ich sytuacji materialnej państwo zapewnia równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze źródeł publicznych. Warunki i zakres udzielania świadczeń określa m.in. ustawa z dnia 27 sierp- nia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 z późn. zm.)20. 18 Konstytucja RP – Ustawa z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.). Szeroko na temat ochrony zdrowia M. Dercz, T. Rek, Ustawa o zakładach opieki zdrowotnej. Komentarz, Kraków 2007, s. 31; D. Karkowska, Prawa pacjenta, Warszawa 2004, s. 256; A. Wnukiewicz-Kozłowska, Eksperyment medyczny na organizmie ludzkim w prawie międzynarodowym i europejskim, Warszawa 2004, s. 93; W. Skrzydło, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Kraków 2002; J. Jończyk, Ochrona zdrowia, PiP 2007, z. 2, s. 3; T. Gardocka, Niektóre zagadnienia ochrony zdrowia na tle Konwencji bioetycznej i polskiego prawa medycznego, Medyczna Wokanda 2009, nr 1, s. 22–30. 19 Zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego dalej jako TK z dnia 23 marca 1999 r., K 2/98, gdzie stwierdza się, że z art. 68 ust. 1 Konstytucji należy wywieść podmiotowe prawo jednostki do ochrony zdrowia oraz obiektywny nakaz podejmowania przez władze publiczne takich działań, które są konieczne dla należytej ochrony i realizacji tego prawa. Z kolei w orzeczeniu TK z dnia 7 stycznia 2004 r., K 14/03, Trybunał stwierdził, że treścią prawa do ochrony zdrowia nie jest naturalnie jakiś abstrakcyjnie określony „stan zdrowia” poszczególnych jednostek, ale możliwość korzystania z systemu ochrony zdrowia funkcjonalnie ukierunkowanego na zwalczanie i zapobieganie cho- robom, urazom i niepełnosprawności. Na ten temat także U. Drozdowicz, Cywilnoprawna ochrona praw pacjenta, Warszawa 2007, s. 80; A. Redelbach, Prawo do korzystania z optymalnego stanu zdrowia, Prawa człowieka – model prawny (w:) Prawa człowieka. Model prawny, Wrocław 1991, s. 909; A. Kobińska, Ograniczenie in vitro tylko dla małżeństw, Prawo i Medycyna On Line 2009, nr 1, artykuł dostępny na: www.prawoimedycyna.pl. 20 M. Śliwka, Prawa pacjenta w prawie polskim na tle prawno porównawczym, Toruń 2008, s. 59. 23 Rozdział I. Status prawny podmiotu chronionego Ustawodawca przyznając generalne uprawnienie do ochrony zdrowia decyduje jednocześnie o sposobie realizacji tego uprawnienia w ramach możliwości finansowych państwa. Przystępując do rozważań na temat ochrony zdrowia i jej realizacji w okresie prenatalnym wypada w pierwszej kolejności przywołać kilka de- finicji ustawowych obejmujących zagadnienie diagnostyki i terapii, a także szeroko rozumianej ochrony zdrowia, by następnie na ich podstawie ustalić, w jakim zakresie mogą one znaleźć zastosowanie w przypadku diagnostyki i leczenia płodu. Konieczne wydaje się także ustalenie, czy określeniem „każdy”, którego użyto w art. 68 ust. 1 ustawy zasadniczej objąć należy także płód, czy też określenie to odnosi się wyłącznie do człowieka już urodzonego. W udzieleniu odpowiedzi na powyższe pytania pomocne bę- dzie dokonanie wykładni przepisów Konstytucji, ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 14, poz. 89 z późn. zm.) oraz ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przery- wania ciąży (Dz. U. Nr 17, poz. 78 z późn. zm.). Analizę problemu wypada rozpocząć od art. 68 ust. 3 Konstytucji RP. Ustawodawca nakłada w tym przepisie na władze publiczne obo- wiązek zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej dzieciom, kobietom ciężarnym, osobom niepełnosprawnym oraz osobom w podeszłym wie- ku21. Mając świadomość, że cytowany przepis musi być komentowany w kontekście art. 68 ust. 2 Konstytucji, gdzie mowa jest o finansowaniu świadczeń, należy zauważyć, że grupą wyróżnioną, której zapewnia się szczególną opiekę zdrowotną, są kobiety ciężarne. Pozostawiając roz- ważania dotyczące finansowania tych świadczeń zdrowotnych, należy podkreślić, że kobieta ciężarna cieszy się szczególną uwagą ustawodawcy, gdy chodzi o ochronę jej zdrowia22. Nie sposób oczywiście poprzestać na językowej wykładni przepisu. Ustawodawcy nie chodziło, jak się wydaje, wyłącznie o zdrowie samej ciężarnej. Celowe jest przyjęcie, że szczególna uwaga ustawodawcy nie jest związana tylko i wyłącznie ze stanem zdro- wia ciężarnej, ale podyktowana jest także ochroną stanu zdrowia płodu rozwijającego się w ciele kobiety. Ciężarna cieszy się bowiem szczegól- ną opieką ustawodawcy nie ze względu na jej szczególne kwalifikacje 21 W. Skrzydło, Konstytucja..., wersja elektroniczna: LEX; Karta Praw Kobiety Rodzącej, doku- ment dostępny na stronie Rzecznika Praw Obywatelskich: www.rpo.gov.pl. 22 Zob. także P. Winczorek, Komentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., Warszawa 2000, s. 92; M. Dercz, T. Rek, Ustawa o zakładach..., s. 31. 24 1. Uwagi wstępne podmiotowe (jak w przypadku innych grup wymienionych w przepisie, tj. dzieci czy osób w podeszłym wieku), ale ze względu na swój stan fizjo- logiczny, jakim jest ciąża służąca i prowadząca, co do zasady, do urodzenia zdrowego dziecka. Stanowisko to dodatkowo wzmacnia wykładnia art. 3 u.z.o.z.23 W świetle tego przepisu świadczeniem zdrowotnym są działania służą- ce zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu i poprawie zdrowia oraz inne działania medyczne wynikające z procesu leczenia lub przepisów odręb- nych regulujących zasady ich wykonywania, w szczególności związane z: badaniem i poradą lekarską, leczeniem, badaniem i terapią psycho- logiczną, rehabilitacją leczniczą, opieką nad kobietą ciężarną i jej pło- dem, porodem, połogiem oraz nad noworodkiem, opieką nad zdrowym dzieckiem, badaniem diagnostycznym, w tym z analityką medyczną, pielęgnacją chorych, pielęgnacją niepełnosprawnych i opieką nad nimi, opieką paliatywno-hospicyjną, orzekaniem i opiniowaniem o stanie zdro- wia, zapobieganiem powstawaniu urazów i chorób poprzez działania profilaktyczne oraz szczepienia ochronne, czynnościami technicznymi z zakresu protetyki i ortodoncji, czynnościami z zakresu zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze. W cytowanym przepi- sie stanowisko ustawodawcy jest znacznie bardziej wyraźnie określone niż w samej Konstytucji. Wyraża on bowiem expressis verbis, że opieką medyczną (zdrowotną) obejmuje się nie tylko i wyłącznie samą ciężar- ną (ze względu wspomniany wyżej na stan fizjologiczny, w którym ona się znajduje), ale obejmuje się opieką ciężarną ze względu na płód24. Co więcej, opieka ta – w postaci świadczeń zdrowotnych – dotyczy również płodu25. W treści przepisu zwraca uwagę użyty przez ustawodawcę zaimek „jej” w odniesieniu do płodu. Nie jest to rozwiązanie trafne. Użycie tego zaimka stanowi efekt przeoczenia czy skrótu myślowego ustawodawcy i jak się wydaje zostało użyte w jego potocznym znaczeniu, w oderwaniu od instytucji prawa rzeczowego, choć w istocie może budzić wątpliwości co do przedmiotowego charakteru traktowania płodu26. Nie można jed- 23 D. Karkowska, Prawa pacjenta, s. 279; R. Tymiński, Prawa pacjenta w zarysie czyli co warto wiedzieć idąc do lekarza, Warszawa 2008, s. 7. 24 Zob. art. 27 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 z późn. zm). 25 Zob. K. Wojtczak, Prawo dziecka do ochrony zdrowia (w:) Konwencja o prawach dziecka. Analiza i wykładnia, praca zbior. pod red. T. Smyczyńskiego, Poznań 1999, s. 315. 26 Zob. M. Łączkowska, Czy istnieje prawo do „posiadania” dziecka? (w:) Prawne, medyczne i psy- chologiczne aspekty wspomaganej prokreacji, pod red. J. Haberko, M. Łączkowskiej, Poznań 2005, s. 70. 25 Rozdział I. Status prawny podmiotu chronionego nak wykluczyć, że ustawodawca, posługując się określeniem „jej płodu” w odniesieniu do kobiety ciężarnej, chciał podkreślić fakt niesamodziel- nego charakteru działań medycznych udzielanych w postaci świadczeń zdrowotnych, którym poddany może być płód27. Przechodząc do udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy człowiek w czasie swego życia płodowego korzysta z ochrony zdrowia przewidzia- nej w art. 68 Konstytucji, konieczne jest przyjęcie założenia, że świadczenia zdrowotne, którym jest poddawana kobieta ciężarna oraz płód stanowią właśnie egzemplifikację uprawnienia do ochrony zdrowia. Ustawodawca w art. 68 ust. 1 Konstytucji sformułował ogólny przepis, który po stronie każdego człowieka (obywatela) stwarza prawo podmiotowe do ochrony zdrowia28. Ustawodawca nie przesądza, czy adresatem normy, a zarazem podmiotem, którego sytuacja, gdy chodzi o uprawnienie do ochrony zdro- wia, jest w świetle tego przepisu kształtowana, jest także płód. A. Zoll za- uważa, i trudno nie zgodzić się z tym poglądem, że przepis art. 68 ust. 1 Konstytucji powinien być interpretowany wyłącznie w związku z art. 38 Konstytucji29. W świetle drugiego z powołanych przepisów: „Rzeczpospo- lita Polska zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia”. Autor twierdzi, że normą z art. 38 Konstytucji obejmować będzie się zarówno obywateli polskich, jak i cudzoziemców, a także „wszystkie istoty ludzkie od 27 Zagadnienie to było przedmiotem moich wypowiedzi, stanowić będzie także przedmiot wywodu w dalszej części niniejszego opracowania. Zob. J. Haberko, Prawne aspekty zgody ciężarnej kobiety na leczenie, RPEiS 2007, z. 2, s. 93–107. Zob. także stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, gdzie stwierdza się, wprawdzie na podstawie przepisów konstytucyjnych już nie obowiązujących, niemniej jednak teza zachowuje swoją aktualność pod rządami obowiązującej Konstytucji RP, że „regulacją, na podstawie której można uznać życie dziecka poczętego za wartość konstytucyjną, jest także art. 79 ust. 1 przepisów konstytucyjnych, wskazujący na obowiązek ochrony macierzyństwa i rodziny. Zasadny jest pogląd, iż ochrona macierzyństwa nie może oznaczać wyłącznie ochrony in- teresów kobiety ciężarnej i matki. Użycie przez przepisy konstytucyjne określenia rzeczownikowego wskazuje na określoną relację pomiędzy kobietą a dzieckiem, w tym dzieckiem dopiero poczętym. Całość tej relacji na mocy art. 79 ust. 1 przepisów konstytucyjnych ma charakter wartości konstytu- cyjnej, obejmując tym samym życie płodu, bez którego relacja macierzyństwa zostałaby przerwana. Ochrona (...) macierzyństwa nie może być rozumiana jako ochrona realizowana wyłącznie z punktu widzenia interesów matki/kobiety ciężarnej”. 28 A. Ostrzyżek, Prawo do ochrony zdrowia w świetle art. 68 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., PiM 2005, nr 21, s. 71; M. Śliwka, Prawa pacjenta..., s. 24; W. Terlecka, Wolność pacjenta a sumienie lekarza (w:) Prawa pacjenta a postawa lekarza, pod red. K. Gibińskiego, Kraków 1996, s. 52. 29 A. Zoll, Problemy służby zdrowia w świetle doświadczeń RPO, PiM 2000, nr 8, s. 8; także B. Młodziejowski, Kryminalistyczne i sądowo-medyczne aspekty prawa do życia – problematyka aborcyjna (w:) red. O. Cabaj i in., Prawo do życia a jakość życia w wielokulturowej Europie, t. 1, Olsztyn–Bari 2007, s. 196–201; D. Karkowska, Prawa pacjenta, wyd. 2, Warszawa 2009, s. 218. 26 1. Uwagi wstępne chwili poczęcia aż do śmierci”30. Podzielając pogląd reprezentowany przez A. Zolla na postawione na wstępie pytanie o to, czy płód jest adresatem normy z art. 68 ust. 1 Konstytucji, udzielić należy odpowiedzi twierdzącej. Podstawą przyjęcia powyższej tezy jako trafnej jest także dodatkowo sta- nowisko ustawodawcy wyrażone w art. 1 i art. 2 pkt 1 u.p.r. Ustawodawca decyduje bowiem, że prawo do życia w fazie prena- talnej podlega ochronie i jednocześnie nakłada na organy administracji rządowej i samorządu terytorialnego obowiązek zapewnienia opieki me- dycznej kobietom w ciąży w szczególności przez opiekę prenatalną nad płodem i samą ciężarną31. Z kolei art. 2 ust. 2a u.p.r. nakłada na odpowiednie organy obowiązek stworzenia możliwości przeprowadzenia badań prena- talnych w sytuacji nieuleczalnej choroby zagrażającej życiu płodu. Choć do zagadnienia przyjdzie powrócić w toku dalszych rozważań, w tym miej- scu celowe jest poczynienie wzmianki, że podjęcie właśnie takich działań i przeprowadzenie badań służyć będzie dalszej diagnostyce oraz leczeniu i to już w okresie prenatalnym, bez potrzeby oczekiwania na urodzenie się człowieka. Językowa wykładnia przepisu pozwala dalej przyjąć, że ustawodawcy nakładającemu obowiązki chodziło zarówno o możliwość leczenia chorób u już urodzonych dzieci, jak i możliwość podjęcia leczenia jeszcze w okresie prenatalnym. Stąd płyną dalsze wnioski, że zapewnienie opieki prenatalnej nad płodem służyć ma w pierwszej kolejności ochronie życia w okresie prena- talnym (płodowym), ale także ochronie zdrowia płodu, i to jeszcze przed urodzeniem. Nieuleczalne choroby zagrażające życiu płodu odnosić na- leży do sytuacji życia prenatalnego człowieka. Wystąpienie tego rodzaju schorzeń powinno skutkować medyczną opieką prenatalną, która będzie realizowana poprzez udzielanie świadczeń zdrowotnych obejmujących działania służące zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu i poprawie zdrowia 30 A. Zoll, Problemy służby zdrowia..., s. 8; A. Ostrzyżek, Prawo..., s. 71; B. Banaszak, Prawo konstytucyjne, Warszawa 2008, s. 450. 31 Zob. stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, który w orzeczeniu z dnia 28 maja 1997 r., K 26/96, w sprawie zasady ochrony życia ludzkiego jako wartości konstytucyjnej stwierdził: „Z uwagi na funkcję macierzyństwa, konstytucyjna ochrona tej wartości nie jest podejmowana wyłącznie w interesie matki. Równorzędnym podmiotem tej ochrony musi być płód i jego prawidłowy rozwój. Obejmuje to w sposób oczywisty ochronę zdrowia dziecka poczętego i zakaz powodowania rozstroju zdrowia czy uszkodzenia ciała płodu”. Zob. także V. David, La tutela giuridica dell’embrone umano. Legislazione italiana ed europea, Istituto Siciliano di Bioetica, Acireale 1999, passim.; G. Conso, A. Saccucci, Codice dei diritti umani. Nazioni Unite-Consiglio d’Europa, Padova 2001, passim; A. Ruggeri, A. Spadaro, Dignità dell’uomo e giurisprudenza costituzionale (prime nozioni), Pol. dir. 1991, nr 3, s. 343 i n.; G. Dalla Torre, Bioetica e diritto. Saggi, Torino 1993, s. 39. 27 Rozdział I. Status prawny podmiotu chronionego oraz na stosowaniu innych działań medycznych wynikających z procesu leczenia, w szczególności związanych z: badaniem i poradą lekarską, lecze- niem oraz opieką nad kobietą ciężarną i jej płodem, porodem, połogiem oraz już po urodzeniu – nad noworodkiem. Oczywiście w sytuacji świadczeń obejmujących zachowanie, ratowanie, przywracanie i poprawę zdrowia płodu należy mieć na uwadze swoisty charakter tych działań medycz- nych wynikających z faktu, że oddziaływanie na płód odbywa się często pośrednio przez organizm matki. Oznacza to, że czynności podejmowane dla ratowania zdrowia płodu obejmować będą także organizm kobiety, a jednocześnie w sytuacji odwrotnej, tj. podjęcia działań zmierzających do poprawy zdrowia kobiety, świadczenia zdrowotne udzielane matce nie pozostaną obojętne dla zdrowia płodu32. Reasumując poczynione wyżej rozważania wstępne, celowym jest przywołanie jeszcze stanowiska Trybunału Konstytucyjnego z orzeczenia z dnia 28 maja 1997 r., K 26/96, OTK 1997, nr 2, poz. 19. Stanowisko to stano- wić będzie punkt oparcia dla prezentowanych w niniejszym opracowaniu tez. W powołanym orzeczeniu Trybunał Konstytucyjny stwierdził bowiem, że: „konstytucyjne gwarancje ochrony zdrowia dziecka poczętego wywo- dzić należy przede wszystkim z konstytucyjnej wartości życia ludzkiego, także w fazie prenatalnej. Ochrona życia ludzkiego nie może być rozumiana wyłącznie, jako ochrona minimum funkcji biologicznych niezbędnych do egzystencji, ale jako gwarancje prawidłowego rozwoju, a także uzyskania i zachowania normalnej kondycji psychofizycznej, właściwej dla danego wieku rozwojowego (etapu życia). Bez względu na to, jak wiele czynników uzna się za istotne z punktu widzenia owej kondycji, nie ulega wątpli- wości, iż obejmuje ona pewien optymalny, z punktu widzenia procesów życiowych, stan organizmu danej osoby, zarówno w aspekcie funkcji fi- zjologicznych, jak i psychicznych. Stan taki można utożsamić z pojęciem zdrowia psychofizycznego. Konstytucyjne gwarancje ochrony ludzkiego życia muszą więc w sposób konieczny obejmować także ochronę zdro- wia; przepisy stanowiące podstawę tych gwarancji stanowią więc równo- cześnie podstawę do wnioskowania konstytucyjnego obowiązku ochrony zdrowia, bez względu na stopień rozwoju fizycznego, emocjonalnego, intelektualnego czy społecznego. Ponieważ życie ludzkie stanowi wartość 32 Zob. C.M. Manzzoni, I diritti dell’embrione e del feto nel diritto privato. Rapporto sull’Italia, La Nuova giurisprudenza civile commentata 2002, t. 2, s. 119 i n.; F.D. Busnelli, Bioetica e diritto privato. Frammenti di un dizionario, Torino 2001, s. 97; P. Zatti, La tutela della vita prenatale: i limiti del diritto, La Nuova giurisprudenza civile commentata 2001, t. 2, s. 149 i n. 28 1. Uwagi wstępne konstytucyjną także w fazie prenatalnej, wszelka próba podmiotowego ograniczenia ochrony prawnej zdrowia w tej fazie musiałaby wykazać się niearbitralnym kryterium uzasadniającym takie zróżnicowanie”. Stanowi- sko, w myśl którego zdrowie ludzkie powinno podlegać ochronie prawnej także w fazie prenatalnej, znajduje – jak podniósł Trybunał Konstytucyjny – bezpośrednie potwierdzenie w Konwencji o prawach dziecka33. Przywo- łany przez Trybunał Konstytucyjny art. 24 ust. 1 Konwencji stwierdza, że państwa-strony uznają prawo dziecka do korzystania z możliwie najlep- szego stanu zdrowia, a art. 24 ust. 2 – iż państwa-strony będą starały się zapewnić pełne urzeczywistnienie tego prawa, a w szczególności będą po- dejmowały właściwe środki w celu zapewnienia matkom właściwej opieki prenatalnej i postnatalnej. Jednocześnie należy zauważyć, że w preambule do Konwencji stwierdza się, iż wszelkie działania dorosłych dotyczące dzieci powinny mieć na względzie przede wszystkim ich dobro, a jedno- cześnie troska i stosowna ochrona prawna należy się dziecku jeszcze przed urodzeniem34. Bez względu więc – zdaniem Trybunału Konstytucyjnego – na brzmienie akapitu 10 preambuły do Konwencji, w świetle którego pojęcie dziecka użyte w Konwencji powinno obejmować także dziecko przed urodzeniem, przywołana powyżej treść art. 24 Konwencji zawiera bezpośrednią wskazówkę, że prawo do korzystania z możliwie najlepszego stanu zdrowia obejmuje swym zakresem także dziecko poczęte. Przyjęcie jako trafnego powyższego założenia daje podstawy do egzekwowania zobowiązania do zapewnienia matkom opieki prenatalnej. Zobowiązanie to nie zostało bowiem wprowadzone ze względu na interes samej kobiety ciężarnej, ale – jak wyraźnie stanowi to art. 24 ust. 2 – aby zapewnić pełne urzeczywistnienie prawa dziecka poczętego do ochrony zdrowia35. Trybu- nał Konstytucyjny podkreślił, i nie sposób nie podzielić tego stanowiska także w kontekście poczynionych uwag w świetle obowiązującego prawa polskiego, że w rozwiązaniach zakładających opiekę prenatalną ciężarnej chodzi w gruncie rzeczy o stworzenie gwarancji dla dziecka poczętego do korzystania z możliwie najlepszego stanu zdrowia36. 33 Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjedno- czonych w dniu 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526). T. Smyczyński, Prawo rodzinne i opiekuńcze, Warszawa 2009, s. 213. 34 Zob. szerzej na ten temat T. Smyczyński, Aksjologiczne i prawne podstawy dopuszczalności wspomaganej prokreacji ludzkiej (w:) Prawne, medyczne i psychologiczne aspekty wspomaganej prokreacji, pod red. J. Haberko, M. Łączkowskiej, Poznań 2005, s. 92–109. 35 K. Wojtczak, Prawo..., s. 315. 36 Teza 4 orzeczenia TK, K 26/96. 29 Rozdział I. Status prawny podmiotu chronionego Na zakończenie uwag wprowadzających celowe wydaje się przywo- łanie nowego rozwiązania, które expressis verbis formułuje uprawnienie do otrzymania świadczeń zdrowotnych w ramach stanowiących przedmiot analizy procedur medycznych, jednak wyłącznie po stronie kobiety ciężar- nej. Artykuł 7 ust. 2 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta37 stanowi bowiem, że pacjentka ma prawo do uzyskania świadczeń zdrowotnych związanych z porodem38. W ostatecznej wersji projektu ustawy autor projektu przyznaje uprawnienie do otrzyma- nia świadczeń zdrowotnych pacjentce. Jednocześnie celowe wydaje się za- sygnalizowanie, że wedle wcześniejszej wersji projektu omawianej ustawy o prawach pacjenta rozpatrywany tu przepis brzmiał następująco: „Pacjent ma prawo do uzyskania świadczeń zdrowotnych w sytuacji porodu”. Autor projektu we wcześniejszej jego wersji nie precyzował, kto w sytuacji porodu pozostaje pacjentem. Pewną wskazówką interpretacyjną przy określeniu zakresu podmiotowego świadczeń udzielanych w sytuacji porodu mógł jednak stanowić przepis art. 3 ust. 1 pkt 2 wówczas jeszcze projektu u.p.p., zawierający definicję legalną pacjenta. W świetle tego przepisu pacjentem była osoba zwracająca się o udzielenie świadczeń zdrowotnych lub korzy- stająca ze świadczeń zdrowotnych udzielanych przez podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych lub osobę wykonującą zawód medyczny39. Wy- daje się, że wobec doświadczenia życiowego i zgodnie z aktualną wiedzą medyczną, której standardy określono także dla sytuacji ratowania życia i zdrowia płodu/noworodka w trakcie porodu, celowym byłoby przyjęcie, że pacjentem pozostawała zarówno kobieta ciężarna, jak i dziecko po- częte, które w wyniku przeprowadzonego porodu miało szansę urodzić się żywe i zdrowe. Od rozwiązania tego odstąpiono ostatecznie i ostatnia wersja projektu ustawy, jak i sama ustawa o prawach pacjenta przyjmu- je, że świadczenia udzielane w trakcie porodu przysługują bezpośrednio i wyłącznie pacjentce40. 37 Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. z 2009 r. Nr 52, poz. 417 z późn. zm.). 38 Prace Sejmu RP VI kadencji: druki sejmowe nr 283 oraz 763 – dostępne na stronie: www.sejm.gov.pl. Warszawa 2007, s. 10 i n. 39 Pojęcie pacjenta szeroko analizuje J. Bujny, Prawa pacjenta. Między autonomią a paternalizmem, 40 M. Śliwka (w:) Ustawa o Prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Komentarz, pod red. M. Nesterowicza, Warszawa 2009, s. 60–61 analiz
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Cywilnoprawna ochrona dziecka poczętego a stosowanie procedur medycznych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: