Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00303 008211 13405341 na godz. na dobę w sumie
Czarnogóra. Fiord na Adriatyku. Wydanie 6 - książka
Czarnogóra. Fiord na Adriatyku. Wydanie 6 - książka
Autor: , , Liczba stron: 368
Wydawca: Bezdroża Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-246-8516-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> fotografia
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Czarnogóra to kraj, który można przemierzyć w ciągu jednego dnia, co kilkadziesiąt kilometrów zmieniając całkowicie krajobraz – z posępnych szczytów i głębokich kanionów na słoneczne plaże, z kamiennych, krasowych pustyń na gaje oliwne, z podmokłych brzegów Jeziora Szkoderskiego na urwisty fiord Boki Kotorskiej. Weneckie miasta sąsiadują tu z zamieszkanymi przez Albańczyków wsiami, cerkwie z meczetami... Odbicie skomplikowanej historii regionu i bogactwa jego tradycji znajdziemy także w mentalności i temperamencie dumnych i gościnnych Czarnogórców.

Przewodniki Bezdroży przybliżają historię, kulturę i przyrodę opisywanych regionów i krajów oraz oprowadzają po ich najbardziej fascynujących zakątkach. Treść uporządkowano dla wygody w układzie regionalnym. Opisom miast i innych atrakcji turystycznych towarzyszą przejrzyste mapy oraz ramki z ciekawostkami, czyniące z przewodnika pasjonującą lekturę nie tylko w czasie podróży. Informacje praktyczne pomagają zaplanować wyjazd i odnaleźć się w odwiedzanym miejscu. Całość zamyka praktyczny minisłowniczek.


Draginja Nadaždin – pochodzi z Moś taru w Hercegowinie (była Jugosławia). Absolwentka etnologii na Uniwersytecie Warszawskim. Członkini redakcji czasopisma „Op.cit.”.

Maciej Niedźwiecki – pochodzi z Koszalina. Doktor nauk humanistycznych. Zajmuje się komunikacją społeczną.

Krzysztof Bzowski – historyk, absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego. Dzięki studiom historycznym jego zainteresowania podróżnicze zwróciły się na wschód, ku dawnym polskim kresom, gdzie odwiedzał nie tylko miejsca związane z polską historią – równie chętnie penetruje też górskie bezdroża Czarnohory i Gorganów oraz innych masywów w Karpatach Wschodnich. Jednocześnie pozostaje wciąż zagorzałym „fanem” Austro-Węgier, intensywnie podróżując po dawnych terenach monarchii. Związki rodzinne zaprowadziły go w innym jeszcze kierunku – do Francji, skąd trafił też na Półwysep Iberyjski. Poza tym zwiedzał Afrykę Północną, kraje Bałkańskie, Turcję i Izrael.

Grzegorz Petryszak – związany z górami „od zawsze”, nowosądeczanin z urodzenia, absolwent Akademii Ekonomicznej w Krakowie; wolne chwile spędza przede wszystkim na wędrówkach górskich. Przemierza górskie szlaki Karpat, zarówno w Polsce, jak i na Ukrainie oraz w Rumunii. Poddał się też urokowi Bałkanów, a także gór Gruzji. Współpracuje z magazynem NPM, gdzie zamieszcza relacje ze swoich podróży.

Maciej Żemojtel – z wykształcenia leśnik, z zamiłowania od ponad dwudziestu lat aktywny górołaz. Jego pasję stanowią Karpaty rozumiane jako wieloskładnikowy fenomen kulturowy i geograficzny. Szczególną atencją darzy Karpaty ukraińskie i rumuńskie, które odwiedzał, jak dotąd, po kilkanaście razy. Wędrował także po górach Albanii, Armenii, Bułgarii, Chorwacji, Czarnogóry, Gruzji, Macedonii i Słowenii. Na Bałkanach najczęściej wraca na pogranicze czarnogórsko-albańskie, gdzie poza penetrowaniem kolejnych masywów pogłębia znajomości z miejscowymi góralami.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

P r z e w o d n i k Czarnogóra Fiord na Adriatyku Ubezpieczenie w podróży a k s r o t o K a k o B Autorzy przewodnika: Draginja Nadaždin, Maciej Niedźwiecki, Krzysztof Bzowski (m.in. Orjen, Rumija, Berane, Moračke planine, Sinjajevina, Pljevlja, Plužine, Bioč, Maglić i Volujak, trasy w masy- wie Lovćen; uzupełnienia w rozdziałach wstępnych oraz w opisach miejscowości i innych atrakcji turystycznych), Maciej Żemojtel (Kučke planine – Crna planina i Maglić Kučki, Bjelasica, Komovi), Grzegorz Petryszak (Plav, Prokletije, Visitor) Dziękujemy też autorom, których uwagi i teksty wykorzystano podczas przygotowania poprzed- nich wydań przewodnika: Tomaszowi Bańce, Beacie Kozerskiej, Markowi Styczyńskiemu, Małgo- rzacie A. Szyszkowskiej, Pawłowi Paulusowi Sulikowi, Dominice Zarębie. Aktualizacja: Krzysztof Bzowski Redaktor prowadzący: Maciej Żemojtel Redakcja i korekta wydania: Firma AB Agnieszka Bąk Zdjęcia na okładce: Okł. I – Boka Kotorska, © Kushch Dmitry | Fotolia.com Okł. IV – Panorama Budvy, © Pecold | Fotolia.com Projekt okładki: Paweł Polański, Paweł Panczakiewicz Skład: Jan Szczurek Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniej- szej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficz- ną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli. Autorzy oraz wydawnictwo Helion dołożyli wszelkich starań, by zawarte w tej książce informacje były kompletne i rzetelne. Nie biorą jednak żadnej odpowiedzialności ani za ich wykorzystanie, ani za związane z tym ewentualne naruszenie praw patentowych lub autorskich. Autorzy oraz wydawnictwo Helion nie ponoszą również żadnej odpowiedzialności za ewentualne szkody wyni- kłe z wykorzystania informacji zawartych w książce. Wydawnictwo Helion ul. Kościuszki 1c, 44-100 Gliwice tel.: 32 2309863 e-mail: redakcja@bezdroza.pl księgarnia internetowa: http://bezdroza.pl Drogi Czytelniku! Jeżeli chcesz ocenić tę książkę, zajrzyj pod adres: http://bezdroza.pl/user/opinie/?becza6 Możesz tam wpisać swoje uwagi, spostrzeżenia, recenzję. Wydanie VI ISBN: 978-83-246-8516-5 Copyright © Helion, 2014 • Kup książkę • Poleć książkę • Oceń książkę • Księgarnia internetowa • Lubię to! Nasza społeczność m o c . a i l o t o F | n g i s d d © Wysepki: Sveti Djordje i Gospa od Škrpjela Kup książkę Poleć książkę y d o r y z r p y b r a k S y d o r y z r p y b r a k S Meandry Rijeki Jezioro Szkoderskie (okolice Virpazaru) © vpopovic | iStockphoto.com © BTRSELLLER | Fotolia.com Kup książkę Poleć książkę Kup książkę Poleć książkę 4 u k y t u a j i a r r d k A e i e n ż a e z z d r e b i y w W Z u k y t a i r d A e ż e z r b y W m k 5 0 i i e n z c e n o k z c a b o Z I T S A M Y N A L P k i l p o K y w o d o r a N k r a P o g e i k s r e d o k z S a r o i z e J i c v o b u o G l a n i j n a r V k a j l b a Ž r a z a p r i V i e t š d a r G c a v o r t e P u r o m a n n a f e t S i t e v S o D i i a c z a r e P i i ć v e ž e R r e č o M l i i i ć v o l i a f a R o n ž r P i i ć č e B I K S N A V D U B V I L A Z z a J j e n i t e C i ć i j a r B i i j ć v e n a t S y w o d o r a N k r a P n e ć v o L r o t o K i e n a m d o P ) ) 8 8 9 9 1 1 , , 6 6 9 9 1 1 . . (cid:28) (cid:28) ( ( A A V V D D U U B B 182 Kup książkę A I N A B L A a r d o k z S e e i i k k s s r r e e d d o o k k z z S S o o r r o o i i z z e e J J s s a a Š Š r i i m d a V l o r o i z e J e i k s a z S MIJA U R j n a š u Š r a B y r a t S r a B k a s e j i P i k i l e V e č u r K a h e j t U E I K C Y T P E S Y W Ł Ó P C A T A R j n a Č e r o m o t u S A I R D E A Z R O M www.e-przewodniki.pl www.bezdroza.pl Region 3 Wybrzeże Adriatyku l a o k N i i t e v S ADA Wielka Plaża j o t Š i l n o D j i n c U l › › › › › › (s. 195) – tętniące życiem miasto o śródziemnomorskim charakterze, Budva największy kurort czarnogórskiego wybrzeża Monaster Podmaine Petrovac na moru Stary Bar Sveti Stefan wyspa otoczona potężnym murem obronnym Ulcinj mniejszości albańskiej w Czarnogórze (s. 201) – dawna siedziba czarnogórskich metropolitów (s. 206) – spokojne miasteczko wśród oliwnych gajów (s. 185) – opuszczone miasto rozciągające się na skalistym wzgórzu (s. 204) – malownicza wizytówka czarnogórskiego wybrzeża, (s. 208) – miejsce spotkania Wschodu z Zachodem, główny ośrodek 4 u k y t u a j i a r r d k A e i e n ż a e z z d r e b i y w W Z Riwiera Czarnogórska to region, w którym w miesiącach letnich skupia się niemal cały ruch turystyczny. Wspaniałe, niemające sobie równych widoki – charakte- rystyczne połączenie posępnych, „czarnych” gór oraz lazurowego morza sprawia, iż każdy wędrujący po kraju turysta musi tu zawitać. Rozłożone w zatokach historycz- ne miasta, takie jak Budva, Sv. Stefan, Stari Bar czy Ulcinj stanowią bardzo dobrą lekcję, jak świat Zachodu, reprezentowany na tym obszarze od dawna przez wspa- niałe dziedzictwo kulturowe Wenecji, w naturalny, prawie niezauważalny sposób przechodzi w świat Orientu. Tylko na wybrzeżu czarnogórskim można zobaczyć, jak weneckie kampanile, z biegiem przejechanych kilometrów, „oddają przestrzeń” smukłym minaretom, a charakterystyczna kultura weneckich miast przechodzi w żywiołowość wschodnich bazarów. 4 1 2 . s 2 0 1 . s 0 4 1 . s t u h c r a M . G . c a r p O Poleć książkę Kup książkę 183 Poleć książkę 4 u k y t u a j i a r r d k A e i e n ż a e z z d r e b i y w W Z r a B 184 Bar (Бар) \ +382 30 liczba mieszkańców: ok. 17,7 tys.;  Bar to przede wszystkim ważny węzeł komunikacyjny zarówno w skali Czar- nogóry, jak i całej byłej Jugosławii – a wszystko za sprawą największego morskiego portu Jugosławii, oraz stacji końcowej na trasie kolejowej łączącej Serbię (i resztę świata) z Czarnogórą. Ma on stałe połączenie promowe z wło- skim miastem Bari. Port w Barze został w znacznym stopniu zniszczony wskutek trzęsienia ziemi w 1979 r. Jednak turyści powinni tu zajrzeć ze względu na Stary Bar, stanowiący właściwie osobną część, starówkę zamieszkaną już wyłącznie przez duchy przeszłości. Historia Według zachowanych dokumentów pierwsza datowana wzmianka o Barze pochodzi z X w. Ale prawdopodobnie już w VI w. Rzymianie mieli założyć tu gród Antivareos (Antibarium, ponieważ leży naprzeciwko miasta Bari znajdującego się na Półwyspie Apenińskim). Napły- wająca tu ludność romańska była z cza- sem wypierana przez Słowian z głębi Półwyspu Bałkańskiego. Początek dłu- giego okresu świetności Baru przypada na wiek XI. Do 1042 r. Antibarium nale- żało do Bizancjum, a następnie przeszło pod kontrolę Zety. W 1089 r. syn Michała, Konstantyn Bodin, za zgodą antypapie- ża Klemensa III Wiberta, założył w Barze metropolię kościelną obejmującą całe królestwo Zety. Po zdobyciu po raz kolej- Kup książkę www.e-przewodniki.pl www.bezdroza.pl ny Baru przez Bizancjum w 1149 r. metro- polia barska upadła. W 1183 r. wielki żupan Stefan Nemanja przejął Bar oraz inne miasta Primorja. W 1199 r. Vukan, „król” Zety, wskrzesił dawną prowincję kościel- ną. Miasto pozostawało w rękach Nema- Genealogia z Baru – Latopis Popa Dukljanina W 1149 r. Bar stracił status podległej Rzy- mowi metropolii. Kościół Zety wrócił pod jurysdykcję arcybiskupa dubrownickiego. W Barze nikt nie mógł się z tym pogodzić, zwłaszcza że Dubrownik chciał przejąć zwierzchnictwo nad wszystkimi biskup- stwami Zety. W takich okolicznościach powstało największe dzieło piśmiennictwa zeckiego tych czasów. Oryginalna wersja nie zachowała się jednak do dzisiaj za- chowana. Historycy nie są nawet do końca pewni, w jakim języku dzieło zostało napi- sane (prawdopodobnie po łacinie). Znane są tylko późniejsze jego redakcje, powsta- łe już w czasach nowożytnych. Nie bardzo też wiadomo, kim był autor, choć najpraw- dopodobniej duchownym, potomkiem ludności romańskiej, która zamieszkiwała Dalmację i miasta na Primorju. Wiadomo jednak na pewno, że był zwolennikiem nie- zależnej katolickiej prowincji z siedzibą w Barze. Napisany przez niego latopis miał bronić praw miasta do zachowania wła- snej metropolii. W jaki sposób? Otóż autor pokazał, że metropolia barska kontynuuje tradycje funkcjonującego u schyłku staro- żytności biskupstwa w mieście Dioklea (w okolicach dzisiejszej Podgoricy). Mimo że w dziele znajdują się np. wzmianki o dy- nastiach, które nigdy nie istniały, i o wyda- rzeniach, które nigdy nie miały miejsca, to dla historyków latopis pozostaje nieoce- nionym źródłem informacji o początkach serbskiej państwowości. njiciów do lat 60. XIV w., do momentu przejęcia przez lokalną dynastię Balši- ciów. W 1443 r. Bar zdobyli Wenecjanie, by w 1571 r. stracić go na rzecz Turków. Bar legł w gruzach w 1878 r. w okresie wojny rosyjsko-tureckiej, podczas oblę- żenia znajdujących się tam oddziałów tureckich przez wojska czarnogórskie. 15 IV 1979 r. miasto nawiedziło trzęsie- nie ziemi, które doszczętnie zrujnowa- ło starówkę. Nową część Baru, założoną przez Czar- nogórców pod koniec XIX w., znacznie rozbudowano po II wojnie światowej. W 1952 r. rozpoczęto budowę portu, a w 1976 r. linii kolejowej do Belgradu. Miejsca, które warto zobaczyć Jednym z najciekawszych miejsc tej czę- ści wybrzeża jest Stary Bar (Stari Bar) – niezamieszkane Stare Miasto, które rozciąga się na skalistym wzgórzu, oraz żywe i gwarne podgrodzie z kamienny- mi zabudowaniami, założone w XIV w. u stóp tego wzgórza. Aby tam dotrzeć, należy, jadąc w kierunku Ulcinja, wysiąść z autobusu na przystanku ok. 1,5 km za wiaduktem kolejowym, przy asfaltowej drodze odbijającej w bok z Magistrali Adriatyckiej. W tym miejscu stoi tablicz- ka z napisem „Stari Bar” oraz rozpoście- ra się panorama starego miasta. Stąd do bramy Starego Baru trzeba iść pod górę asfaltową dróżką prawie 1,5 km. Już samo miejsce, w którym znajdu- je się najstarsza część Starego Baru, ma charakter obronny. Jest to górujące nad okolicą płaskie wzgórze, które ma jed- nak strome, niemal pionowe skaliste Poleć książkę Kup książkę zbocza. Wzniesienie to wyrosło u stóp masywu Rumija. Otoczona potężnymi murami obronnymi (których najstar- sze fragmenty pamiętają jeszcze wiek XII) starówka (1 EUR, ale późnym popo- łudniem albo wcześnie rano można wejść za darmo) stanowi osobną, śre- dniowieczną część. Jest to spory zespół urbanistyczny, w skład którego wcho- dzą: cerkwie, kościoły, pałace, budyn- ki mieszkalne, gospodarcze oraz inne zabudowania, poprzecinane nieregular- ną siecią ulic. Można tu zobaczyć ruiny m.in. późnoromańskiego kościoła św. Mikołaja (Sv. Nikole) z XIII w., dawniej poświęconego św. Markowi, kościoła św. Wenerandy (Sv. Venerande) z XIV– XV w., kościoła św. Stefana (Sv. Stefa- na) z XIV–XV w., kościoła św. Katarzyny (Sv. Katarine) z XIV–XV w. Najstarsza świą- tynia, kościół św. Teodory z przełomu IX i X w. został przebudowany na przeło- mie XII i XIII w. jako cerkiew poświęco- na św. Jerzemu (Sv. Djordje). Obecnie znajduje się w ruinie. Większość budowli jest doszczętnie zrujnowana, tak że wiele z nich to właściwie tylko wystające fun- damenty. Idąc uliczkami, trudno cokol- wiek rozpoznać. Można odnieść wraże- nie, że wszystko zostało tu postawione bez jakiegokolwiek porządku. Uliczki znajdujące się między ruinami budynków są zarośnięte spaloną w słońcu trawą, po której przemykają jaszczurki. Nieocenio- ną pomocą dla podróżnego okazują się tu więc tabliczki informujące, że właśnie stoi przed niegdysiejszą cerkwią, kościo- łem albo pałacem. Gdzieniegdzie widać pozostałości po freskach. Nad górną Poleć książkę 4 u k y t u a j i a r r d k A e i e n ż a e z z d r e b i y w W Z r a B 185 4 u k y t u a j i a r r d k A e i e n ż a e z z d r e b i y w W Z r a B 186 częścią miasta wznosi się pałac bisku- pów z XII–XIII w., później przekształ- cony w twierdzę. Pośrodku dziedzińca znajduje się tablica pamiątkowa z napi- sem: „W lipcu 1941 r. włoski okupant wrzucił do tej studni żywych, skatowa- nych i storturowanych członków NOP-u (Ruchu Ludowo-Wyzwoleńczego), gdzie w największych męczarniach zakoń czyli swoje życie”. Można wejść również na górę i z murów podziwiać wspaniały widok na okoliczne gaje oliwne, masyw Rumija, podgrodzie i Adriatyk. Stary Bar robi wrażenie wymarłego miasta. W sumie odbudowano tylko kilka obiektów w części, gdzie dzisiaj znajdują się letnia scena teatralna, wieża zegarowa (Sahat kula) oraz łaź- nia turecka z przełomu XVII i XVIII w. Obecnie na terenie Starego Miasta trwa- ją dość intensywne prace renowacyjne, a albańscy robotnicy co chwilę wykopują szczątki naczyń i łuski od pocisków. Wiele budynków ma być całkowicie odbudo- wanych, a Stary Bar ma pełnić w przy- szłości funkcję ośrodka turystycznego i kulturalnego. Przykładowo w budyn- ku byłej łaźni tureckiej będzie się mie- ściła galeria, w pałacu biskupim z prze- łomu XV i XVI w. – muzeum miejskie, w XVI-wiecznej twierdzy – restauracja, a w kościele z przełomu XIV i XV w. przy klasztorze franciszkanów – studio malar- skie. Niestety oznacza to, że wyjątkowy charakter tego miejsca, w którym histo- rii można wręcz dotknąć, przynajmniej częściowo, zaniknie. Poniżej twierdzy kilka wąskich uli- czek zabudowanych jest niewielkimi, Kup książkę www.e-przewodniki.pl www.bezdroza.pl parterowymi lub piętrowymi domkami, ciasno stłoczonymi pod murami Stare- go Baru. To Starobarska čarsija, dawna dzielnica bazarowa. Naprzeciwko wej- ścia do twierdzy warto zwrócić uwa- gę na meczet Omerbašića. Został on wzniesiony wraz z jednym minaretem w 1662 r. Teren meczetu otoczony jest kamiennym murkiem. Przy bramie pro- wadzącej na jego teren stoi niewielka, kamienna budowla, nakryta dachów- kowym dachem, z wbudowaną okrą- głą kopułką – to mauzoleum derwisza Hasana, który zmarł w pocz. XVII w. W głębi ogrodu za meczetem stoi jesz- cze pochodzący z tego samego okre- su co pozostałe budowle dom imama. Powyżej bramy twierdzy przy tej samej uliczce stoi kolejny meczet. Stylizowa- ny na stary obiekt, jest jednak całkowitą rekonstrukcją z ostatnich lat, powsta- łą w miejscu istniejącego tu niegdyś meczetu, z którego pozostały jedynie fundamenty. W okolicy Starego Baru można zoba- czyć jeszcze jedną atrakcję – pośród miejscowych gajów oliwnych w osadzie Mirovica znaleźć można nie jedno bar- dzo stare drzewo oliwne. Okolice Baru słyną jako region uprawy oliwek. Tysią- ce drzewek, często naprawdę wieko- wych, porasta tu każdy wolny skrawek przestrzeni na równinach i specjalnie przygotowanych kamiennych tarasach na zboczach wzgórz. Przez długie wieki miarą zamożności miejscowych rodzin była nawet ilość posiadanych drzew oliw- nych. Jednak oliwka rosnąca przy bocznej ulicy równoległej do szosy jest naprawdę wyjątkowa. Zwana jest po prostu starą oliwką, tj. stara maslina. To niewysokie, ale niezwykle rozrośnięte, wielopienne drzewo – jego pełna średnica to 10 m, a jego wiek określany jest na dwa tysią- ce lat. Podobno to najstarsze drzewo w Europie. Według miejscowych podań drzewo ma magiczną moc godzenia skłóconych rodzin, trzeba tylko, by ich członkowie zgromadzili się pod gałę- ziami oliwki. Takie właściwości drzewa w kraju, w którym przez setki lat obowią- zywał zwyczaj krwawej zemsty, były nie do przecenienia. Aby się tu dostać, trzeba z Jadranskiej magistrali skręcić w boczną drogę, oddaloną o mniej więcej 300 m od skrętu na Stary Bar. W obecnym centrum Baru, mieście wzniesionym właściwie od podstaw po zniszczeniach II wojny światowej, nie ma wielu zabytków. Szerokie ulice, ocienio- ne drzewami, nowe bloki i budynki uży- teczności publicznej są jednak zadbane. Znacznie gorzej wyglądają najnowsze inwestycje – przede wszystkim monu- mentalna, jeszcze nieukończona cerkiew, nakryta wielką kopułą, zbudowana po północnej stronie centrum miasta, przy ul. Tomaševića. Przy nadmorskim deptaku, po północ- nej stronie centrum, na końcu ocienio- nej palmami ul. Maršala Tity rozciąga się dawna rezydencja królewska Topolica. Kompleks pałacowy, wniesiony z rozka- zu króla Mikołaja, powstał tu w 1885 r. jako jego letnia rezydencja. W parku zbudowano również mniejszy pałacyk, prezent dla córki króla, królewny Zorki i jej męża, księcia Piotra Karadjodjevića. Poleć książkę Kup książkę W skład zespołu wchodziła także kapli- ca, oranżeria i budynki gospodarcze oraz park. Król miał do swej dyspozycji także plażę z niewielką drewnianą przystanią dla jachtów, dziś już nieistniejącą. W flo- tylli jachtów króla Mikołaja – z których część cumowała w Barze – był m.in. jacht kupiony od sławnego pisarza Juliusza Verne’a. Najważniejszym budynkiem w założeniu jest główny, eklektycz- ny pałac wzniesiony od strony morza według projektu Josipa Slado. Wejście wiedzie poprzez charakterystyczny, wieloboczny ryzalit. Obecnie mieści się tu miejscowe muzeum (› codz. 8.00–22.00, 1 EUR, dzieci 0,50 EUR) z eks- pozycją archeologiczną i etnograficzną. Przedstawiono tu również dzieje miast i regionu oraz zebrano trochę pamiątek po królu Mikołaju. W pobliżu wykopa- liska archeologiczne odsłoniły kamien- ne fundamenty kościoła z VI w. Został on wzniesiony na oryginalnym planie, tzw. trójkonchowym. Plaże w mieście są szerokie i czyste, jednak bliskość portu powoduje, że czę- sto woda jest niezbyt czysta. Im dalej na północ od centrum, tym jest przyjem- niej. W dzielnicy Topolica, na północ od zespołu pałacowego, w stronę przed- mieścia Baru znanego jako Šušanj plażę od strony lądu osłania sosnowy zagaj- nik, jednak im dalej na północ w stronę Sutomore, tym żwir jest grubszy, a przy brzegu pojawia się coraz więcej kamie- ni. Wzdłuż całej plaży od centrum Baru ciągnie się wygodny betonowy deptak, a większa część plaży jest niestrzeżona i ogólnodostępna. Poleć książkę 4 u k y t u a j i a r r d k A e i e n ż a e z z d r e b i y w W Z r a B 187 4 u k y t u a j i a r r d k A e i e n ż a e z z d r e b i y w W Z r a B 188 Informator   Informacja turystyczna: Miejskie biu- ro informacji turystycznej, Obala 13. Jula; \ +382 30 311633, / www.visitbar.org. Dojazd i orientacja: Bar leży na samym końcu trasy kolejowej Subotica – Belgrad – Bar. Dworce autobusowy i kolejowy znaj- dują się w południowo-wschodniej czę- ści miasta, prowadzi do nich długa, pro- sta ulica, odchodząca na południe z wiel- kiego ronda po południowo-wschodniej stronie centrum, na trasie wylotowej w kie- runku Ulcinja, obok dużego supermarke- tu. Na obu dworcach nie ma przechowal- ni bagażu. Kursują stąd pociągi pospiesz- ne przez Podgoricę do Belgradu, Suboticy (tylko latem) oraz osobowe do Podgoricy i do Bijelo Polja. Dzięki pociągom lokalnym, wyruszającym z Baru, miasto jest dobrym punktem wypadowym nad Jezioro Szkoder- skie (Bar – Virpazar 2 EUR). Bar ma też bar- dzo dobre połączenia autobusowe z inny- mi miastami wybrzeża, natomiast znacz- nie gorsze z wnętrzem kraju – często trze- ba jechać z przesiadką w Budvie lub w Pod- goricy (w tym ostatnim wypadku wybie- rając najpierw pociąg, kursujący do stoli- cy mniej więcej co 2 godz.). Główna szosa omija centrum Baru od wscho- du. Jadąc do Podgoricy, najlepiej kierować się do Sutomore, skąd do Virpazaru jedzie się szybko długim na ponad 4 km nowoczesnym tunelem Sozina (2,50 EUR). Bardziej malow- nicza trasa prosto do Virpazaru jest znacznie dłuższa, w dodatku to kręta i wąska górska droga, wspinająca się z poziomu morza aż na przełęcz Sutorman (805 m n.p.m.). Z placu przed dworcem kolejowym można dojechać kursującym co ok. 30 min miejskim autobusem do centrum lub do pętli autobu- sowej w Starym Barze (w dolnej części, przy głównej szosie). Bilet kupuje się u kierowcy (0,50 EUR). W obu kierunkach można także jechać taksówką – kurs do Starego Baru nie powinien kosztować więcej niż 10 EUR. Centrum Baru ma bardzo prosty plan sza- chownicowy. Główna szosa omija ścisłe cen- Kup książkę www.e-przewodniki.pl www.bezdroza.pl trum od wschodu jako Bulevar 24. Novem- bra – od wspomnianego wyżej ronda, skąd zaczyna się droga do dworców, do które- go dochodzi obwodnica; trzeba iść w lewo w Novi bulevar, prowadzący także do portu i przystani promowej, a następnie w pierw- szą w prawo – to ul. IV Crnogorske brigade, przechodząca dalej w Tomaševića, tj. głów- ną ulicę centrum, przecinającą je z południa na północ. To właśnie tą ulicą wjeżdża się do miasta od strony północnej: docierając do Baru z Sutomore trzeba na drugim ron- dzie jechać prosto (tu zaczyna się obwodni- ca, idąca stąd na wschód, a potem na połu- dnie). Ulica Tomaševića w centrum krzyżu- je się z ul. Rolovića na dużym placu. O dwie przecznice na zachód wychodzi się na brzeg morza, a kilkaset metrów na północ znajduje się pałac królewski w dzielnicy Topolica. Noclegi: W samym Barze jest tylko kil- ka hoteli, więcej można znaleźć w Šušanj, tj. na północnym przedmieściu Baru. Są tu liczne hotele, pensjonaty i kwatery pry- watne, m.in. hotel Talas (ul. J. Jovanovi- ća Zmaja 6, \ +382 30 350604, / www. talastours.com; dwójka 28–36 EUR) i hotel Val (ul. Damjanovića, \ +382 30 353584, / www.hotelval.me; dwójka 40–75 EUR). W samym Barze obok zespołu pałaco- wego w Topolicy działa luksusowy hotel Princess (ul. Tomaševića 59, \ +382 30 300100, / www.hotelprincess.me, dwójka ze śniadaniem 96–166 EUR), a przy drodze do przystani promowej bezpretensjonalny hotel Sidro (ul. Obala 13. Jula, \ +382 30 311146, / www.hotelsidro.com; dwójka ze śniadaniem 32–52 EUR).  Okolice Na północny zachód od miasta mija- my zrośniętą obecnie z Barem miejsco- wość šušanj. Powyżej miejscowości na stokach gór odnaleźć można cerkiew św. Petki (Sv. Petka) z XVI w. Dalej, przy głównej drodze prowadzącej w kierunku Petrovaca mijamy strome klify, między którymi pod koronami śródziemnomor- skich sosen skryła się Czerwona Plaża (Crvena Plaža), której nazwa pochodzi od czerwonawej barwy żwiru. Na tle jego barwy ciekawie wyglądają wapien- ne, białe głazy. Plaża jest niestrzeżona i bardzo wąska, ma też zaledwie 50 m długości. Przy szosie powyżej plaży jest parking. Kilkaset metrów dalej jest ostry zakręt w sosnowym lesie. Przy drodze znajduje się tu niewielki parking, z któ- rego w głąb zagajnika kieruje się kilka ścieżek. To półwysep Ratac, wcinający się w morze urwistymi klifami. Na koń- cu cypla ścieżki prowadzą do w dużym stopniu zarośniętych chaszczami ruin klasztoru benedyktynów św. Michała, a później Matki Boskiej, wzniesionego w XI w. Opactwo szybko zyskało wielkie majątki w okolicy, odgrywało też dużą rolę polityczną w regionie. Do klaszto- ru należały aż trzy kościoły. Najłatwiej odnaleźć ruiny największego z nich. Do dziś ocalały kamienne mury prezbite- rium z apsydami, sięgające wysokości kilku metrów – łatwo zorientować się, że wzniesiono je w stylu romańskim. W jed- nej z apsyd urządzono niewielką, do dziś użytkowaną kaplicę, osłoniętą kratą. Od 1443 r. klasztor podlegał Wenecji, lecz został zniszczony przez Turków w 1571 r. i od tej pory pozostaje opuszczony. Prawie 2 km dalej przy szosie położo- na jest niewielka miejscowość sutoMore, w której warto zwiedzić kościół św. Tekli (Sv. Tekle) z XIII w., który służy dwóm wyznaniom, dlatego też ma we wnętrzu ikonostas, za którym znajduje się ołtarz prawosławnych, zaś przy południowej Poleć książkę Kup książkę ścianie stoi ołtarz dla katolików. Cerkiew stoi na cmentarzu na zachodnim skraju zabudowy, przy drodze do osady Zagradi i plaży Štrbina. W miejscowości jest także poturecka twierdza Tabija (Golo Brdo). Wznosi się ona bezpośrednio nad urwi- skiem, opadającym do morza ze stromego wzgórza sąsiadującego od zachodu z cen- trum miejscowości, zaraz powyżej głównej miejskiej plaży. W okolicach miasta obej- rzeć można basztę Boškovicia (Boškovi- ćeva kula) na przylądku Crni Rt oraz ruiny zamku Haj-Nehaj położone na szczycie skalistego wzgórza o wysokości 225 m n.p.m., niedaleko Magi strali Adriatyckiej na północ od Sutomore. W XIII w. powstała w tym miejscu cerkiew św. Dymitra, któ- ra służyła także katolikom. Zachowały się fragmenty jej murów, a nawet część skle- pienia, pod którym widać resztki fresków. Sam zamek wzniesiony został w XV w. przez Wenecjan, a później rozbudowa- ny przez Turków. Potężne mury obronne z basztami, wzniesione tuż nad urwiskami, są doskonale widoczne z szosy. Dostać się do niej jednak trudno – kamieniste ścież- ki kryją się w kolczastych zaroślach. Do twierdzy da się dojść z drogi szutrowej powyżej wielkiego kamieniołomu, od strony północnej wzgórza (jadąc z Suto- more w kierunku Petrovaca trzeba minąć zjazd do tunelu Sozina, przejechać krót- kim tunelem zwanym Haj-Nehaj i zaraz za nim skręcić w lewo w szutrową dro- gę do kamieniołomu) lub od południa, z osady Zagradi. W Sutomore są znacznie lepsze pla- że niż w Barze, choć też bardziej zatło- czone – przynajmniej główna plaża, Poleć książkę 4 u k y t u a j i a r r d k A e i e n ż a e z z d r e b i y w W Z r a B 189 4 u k y t u a j i a r r d k A e i e n ż a e z z d r e b i y w W Z r a B 190 rozciągająca się na przestrzeni 1200 m od centrum ku południowi, w kierun- ku półwyspu Ratac. Na zachód od miej- scowości, za wzgórzem, na którym stoi twierdza Golo Brdo, skryła się między skałami mała, długa zaledwie na 100 m plaża Štrbina. Nieco dalej, za skalistym cyplem, rozciąga się wąska, ale długa na 330 m plaża Maljevik. Na północ od Sutomore, jadąc Magi- stralą Adriatycką w kierunku Petrovaca, po 4 km mija się zjazd w lewo do osady Čanj. Leży ona nad niewielką zatoką, mię- dzy potężnymi skałami, wznoszącymi się bezpośrednio nad morzem. Tutejsza pla- ża, zwana Biserna obala, jest piaszczy- sta i długa na ponad kilometr. To jedna z najpiękniejszych plaż wybrzeża czarno- górskiego. Kilkaset metrów na północ za skalistymi klifami skryła się jeszcze jedna wyjątkowej urody plaża Królowej (Kral- jičina plaža). Jest ona jednak dostępna wyłącznie od strony morza. Wspaniałe otoczenie i czysta woda sprawiały, że była to ulubiona plaża królowej Mileny, która przypływała tu jachtem z rezy- dencji Topolica w Barze. Dziś do plaży pływają stateczki spacerowe z Sutomo- re oraz z Baru. Kierując się z Baru na południe, w kie- runku Ulcinja, musimy przejechać tunelem pod skalistym pasmem wzgórz Volujic, które wrzynają się daleko w morze, osła- niając od południa zatokę Baru od pełnego morza. Od strony południowej wzgórza opadają do wody prawie 200-metrowymi klifami, między którymi kryje się miniatu- rowa plaża Czerwona Ściana (Crvena stije- na), dostępna wyłącznie od strony morza. Kup książkę www.e-przewodniki.pl www.bezdroza.pl Jej nazwa pochodzi od barwy wznoszą- cych się ponad nią klifów. Za tunelem droga prowadzi jeszcze kilka kilometrów ponad urwiskami, po czym w osadzie Dubrava mija się zjazd do zagospodarowanej plaży Veliki Pijesak. Stoją tu liczne wille, hotele i pensjonaty. Dalej na południe droga mija skaliste cyple i niedostępne zatoki, ale po 3 km trafiamy do osady Bušat. Tu w niewiel- kiej zatoce skryła się piękna, piaszczy- sto-żwirowa plaża Utjeha (zwana też Masline). Obok plaży w gaju oliwnym kryje się kemping Utjeha. Noclegi  Sutomore: W miasteczku znajduje się wie- le hoteli, m.in.: Korali (\ +382 30 373720, / www.trendkorali-montenegro.com, dwójka 48–74 EUR), Inex Zlatna Obala (mię- dzy Sutomore a półwyspem Ratac, \ +382 30 353981, / www.inexhoteli.com, dwój- ka 38–54 EUR), Sveti Nikola (ul. Cara Lazara 140, \ +382 30 372301, / www.sveti-niko- la.me, dwójka od 25 EUR); łatwo tu również o niedrogą kwaterę prywatną. Ceny nocle- gów w kwaterach w Sutomore są znacznie niższe niż w Budvie czy nad Boką Kotorską – łatwo znaleźć pokoje w cenie ok. 10 EUR/os., a po sezonie nawet taniej. Čanj: W całej osadzie większość budynków to hotele i pensjonaty, większość w sezo- nie przyjmuje tylko na dłuższe pobyty; największy jest tu wielki kompleks wypo- czynkowy TN Biserna Obala (\ +382 30 663647, / www.recreatours.co.rs, dwójka 32–48 EUR), mniejszy jest np. hotel Vila Fon- tana (\ +382 30 377048, / www.vilafon- tana.rs, dwójka ze śniadaniem 28–42 EUR) lub Vila Babović (\ +382 30 377204, / http://hotelbabovic.me, dwójka z dwo- ma posiłkami 34–58 EUR). Bušat: Kamp Utjeha ( / www.campingutjeha.com). \ +382 69696001,   Rumija Charakterystyka krajoznawcza Masyw górski Rumija (Румија) to najdalej na południe wysunięte góry w Czarno- górze. Wyraźnie odosobnione od innych, pasmo to oddziela wybrzeże adriatyckie od Jeziora Szkoderskiego wysokim na ponad kilometr potężnym wałem, który w najwyższym szczycie – noszącym taką samą nazwę jak całe pasmo, tj. Rumija – osiąga nawet 1594 m n.p.m. Główna część gór Rumija to długi na ok. 25 km grzbiet, rozciągający się od okolic Virpazaru na północy po granicę z Albanią na południu. Środkowa część tego grzbietu jest najwyższa w całym paśmie. Tylko tu, na południe od prze- łęczy Biela Skala (903 m n.p.m.), którą przebiega stary trakt z Baru na wybrze- że Jeziora Szkoderskiego, grzbiet prze- kracza wysokość 1200 m n.p.m. Na pół- noc od przełęczy główny grzbiet jest znacznie mniej wyraźnie zarysowany, osiągając już tylko w szczycie Širokiej Strany 1185 m n.p.m., następnie zaś roz- szerza się w duży płaskowyż, opadający stopniowo ku północy, ponad kotlinę Crmničko polje, w której leży Virpazar. Kotlina ta stanowi północną granicę Rumiji. Niekiedy do tych gór zalicza się także płaskowyż Sozina, który łączy się z głównym grzbietem gór poprzez prze- łęcz Sutorman (805 m n.p.m.), przez którą przechodzi kręta szosa z Baru do Virpaza- ru. Przełęcz wcięta jest głęboko między Široką Straną a Vrsutą (1183 m n.p.m.). Ten ostatni szczyt to najwyższy punkt płasko- Poleć książkę Kup książkę wyżu Sozina. Płaskowyż ten od wschodu ogranicza ogromne urwisko, opadające prawie 900 m ku kotlinie Crmničko polje, zaś od zachodu równie wysokie i strome zbocza wyrastają tuż ponad Jadranską magistralą. Od północy płaskowyż łączy się z krasowymi wyżynami poprzez prze- wężenie i przełęcz Poljice (665 m n.p.m.), przez którą wiedzie szosa z Virpazaru do Petrovaca na moru. Na południe od centralnej, najwyższej części gór główny grzbiet stopniowo się obniża ku granicy albańskiej. Tam przez grzbiet z północy na południe przebie- ga na wysokości ok. 500 m n.p.m. szosa z Virpazaru przez Ostros do Vladimiru. Do gór Rumija zaliczyć też można kon- tynuację grzbietu już po stronie albań- skiej – tam jako Taraboš – wąski i niski (do 595 m n.p.m) pas wzgórz ciągnie się on jeszcze przez prawie 10 km, urywając się nagle ponad rzeką Bojaną, za którą leży już miasto Szkodra. Najatrakcyjniejsza krajobrazowo część gór Rumija wznosi się ponad Barem. Szczególnie malowniczo prezentuje się otoczenie Starego Baru. Piękne tło opuszczonego miasta-twierdzy stano- wią wyrastające coraz wyżej na kolej- nych planach wapienne falezy, z wyraź- nymi uwarstwieniami, rozcięte głębokimi kanionami i piętrzące się aż po najwyższy szczyt pasma. Od tej strony do główne- go grzbietu przylegają bowiem niższe wzniesienia i niewielkie płaskowyże, z których najbardziej charakterystycz- ny jest Lisinj. Wznosi się on na połu- dniowy wschód od Starego Baru, osią- gając w szczycie Loške 1353 m n.p.m.; to Poleć książkę 4 u k y t u a j i a r r d k A e i e n ż a e z z d r e b i y w W Z a j i m u R 191 4 u j a u r j k a e r k c r e e i n s a e z i d k e s r i w ó G Z a c i s a l e j B Spływ rzeką Tarą Najczęstszym miejscem startu spływów rzeką Tarą, dostarczających niezapomnia- nych wrażeń, jest tzw. Splavište, ok. 2 km na południowy wschód od mostu w Djur- djevića Tara. Ale można też rozpocząć spływ w Kolašinie – mamy wtedy do po- konania najdłuższy odcinek. Końcowym przystankiem jest Šćepan Polje. Po drodze mija się słynny most na Tarze, liczne progi i inne przeszkody na rzece. Innym punk- tem startu jest miejsce zwane Radovan Luka (na północ od Žabljaka), gdzie znaj- duje się Dom flisaka i kajakarza (Dom spla- vara i kajkaša), czyli motel-schronisko z re- stauracją. Można tam także rozbić namiot. Spływy organizują liczne biura turystyczne, organizatorzy spływów zapewniają dojazd samochodem do miejsca ich rozpoczęcia i zakończenia. W każdej większej miejsco- wości na wybrzeżu można znaleźć oferty spływów. Organizuje je np. Eco Tours, Ko- lašin, ul. Djokić, \ +382 20 860700 lub 67 259020, / www.eco-tours.co.me. Sezon spływów trwa od połowy lipca do połowy września, ale żądni wrażeń turyści mogą pojawić się tu nawet wiosną – emocje są wtedy największe. Rzeka Tara łączy się z Pivą, dając począ- tek Drinie, w miejscowości Šćepan Polje. Znajduje się tam również przejście gra- niczne z Bośnią i Hercegowiną na szosie z Nikšicia (zob. s. 298). Bjelasica Krajoznawcze ABC Góry Bjelasica położone są w północno- -wschodniej części Czarnogóry. Wyraź- nie zarysowane granice regionu tworzą: 276 www.e-przewodniki.pl www.bezdroza.pl od zachodu górny bieg Tary, od wschodu rzeka Lim, od północy potoki Ljubovidja i Lepešnica, od południa doliny dopły- wów Tary (Drcka) i Limu (Rajovića reka) spięte przełęczą Trešnjevik. Powierzch- nia obszaru nakreślonego ww. granicami to ok. 630 km2; rozciągłość południkowa i równoleżnikowa Bjelasicy są zbliżone i wynoszą niecałe 30 km. Najwyższym szczytem jest Crna Glava (2139 m n.p.m.), poza którą wysokość 2000 m n.p.m. przekracza dziewięć innych wierzchoł- ków pasma. Topografia Masyw posiada wyraźnie zarysowaną w makroskali strukturę wewnętrzną – tworzą go cztery z grubsza równoległe, rozdzielone głębokimi dolinami, powią- zane orograficznie pasma, przebiegające z północnego zachodu na południowy wschód, każde o długości (biorąc pod uwagę najwyższe, zasadnicze odcinki grzbietów) kilkunastu kilometrów. Naj- bardziej na północy znajduje się wygię- te półkoliście pasmo Mučnica – Turjak – Strmenica (inaczej Crna Glava, 2122 m n.p.m.) – Strmni Pad, wznoszące się znad Mojkovaca i opadające do doliny Limu kilkoma krętymi odnogami. W swo- jej centralnej części ten szeroki grzbiet przybiera cechy płaskowyżu krasowe- go. Od południa sąsiaduje z nim pasmo Razvršje – Crna Glava (2139 m n.p.m.), również podnoszące się znad Mojkovaca, opadające na wschód krótkim grzbietem w rejon wsi Lubnice. Dalej na południe leży najkrótsze pasemko Donji Lumer – Ogorela Glava – Troglava – Zekova Glava (2117 m n.p.m.) – Pesića Glava. Oba wspo- mniane pasma tworzą centralną, najczę- ściej odwiedzaną przez turystów część Bjelasicy. Najdalej na południe leży, nieco odseparowany od reszty masywu, Ključ (1973 m n.p.m.). Pasmo to na zachodzie sięga Kolašina, na wschodzie i południu zaś dzieli się na kilka ramion i rozczłon- kowanych masywów (Bač, Jablanovo Brdo, Lisa planina, Rudo Brdo, Poboden- jak, Tureća Glava). W niektórych publika- cjach krajoznawczych jest ono wyłączane z Bjelasicy i traktowane jako oddzielna grupa górska. Geologia i geomorfologia Trzon Bjelasicy tworzą skały wulkaniczne, warstwy powierzchniowe zaś konstytu- ują głównie wapienie i dolomity, lokalnie występują także łupki, piaskowce, margle i iły. Morfologię masywu kształtowały zarówno zjawiska lodowcowe, jak i póź- niejsze procesy krasowe (nie tak jednak intensywne jak w innych częściach Gór Dynarskich). W krajobrazie dominują tu długie, odkryte, trawiaste grzbiety. Rzeźba terenu jest łagodniejsza niż np. w Durmitorze, a imponujących urwisk, ścian i skalistych szczytów niemal tu nie ma. Stosunkowo niewielkie obry- wy, wychodnie i żebra skalne występują lokalnie, np. na północnych stokach góry Razvršje, po północnej stronie grzbietu biegnącego z Crnej Lokvy w kierunku Crnej Glavy, w otoczeniu jeziora Pešica, na północnych zboczach Troglavy i Zeko- vej Glavy, po północnej stronie grzbietu Ključa... Całe pasmo jest też, w porów- naniu z innymi czarnogórskimi górami, Kup książkę Poleć książkę Kup książkę bardziej zalesione, a powyżej granicy lasu bardziej „zielone” – połoninne krajobra- zy kojarzą się tu bardziej z Karpatami niż z silnie skrasowiałymi, usianymi kamie- niami i suchymi górami Bałkanów. W zachodniej części Bjelasicy, w dol- nym odcinku szerokiej doliny Bio- gradskiej reki (na wysokości zaledwie 1094 m n.p.m.) znajduje się duże Jezio- ro Biogradskie (Biogradsko jezero). Jego powierzchnia waha się w zależności od pory roku i ilości opadów, w swoim maksimum przekraczając 22 ha. Znacz- nie wyżej, w centralnej części masywu leży kilka mniejszych jezior polodowco- wych; największe z nich to: Pešića jezero (ok. 3,75 ha, 1820 m n.p.m.), Ursulovacko jezero (ok. 1,2 ha, 1895 m n.p.m.) i Šiško jezero (ok. 2,9 ha, 1660 m n.p.m.). Z dro- gi biegnącej u północnego podnóża Zekovej Glavy pięknie prezentuje się szeroka, U-kształtna, walna dolina Bio- gradskiej reki. Wędrując po Bjelasicy (zwłaszcza po jej północnej i centralnej części), można zaobserwować również formacje kraso- we – przede wszystkim leje zapadliskowe, a także rozmaite jeziorka i oczka wodne (niektóre okresowe). Ciekawym przykła- dem współistnienia zjawisk glacjalnych i krasowych jest wspomniane polodow- cowe Jezioro Biogradskie, zasilane dużym potokiem, pozbawione natomiast bezpo- średniego odpływu powierzchniowego – woda z jeziora ukazuje się na powierzch- ni niedaleko jego brzegów, w niewielkim jeziorku-wywierzysku dającym początek potokowi Jezerštica (można obejrzeć je z kładki na ścieżce okrążającej jezioro). Poleć książkę 4 u j a u r j k a e r k c r e e i n s a e z i d k e s r i w ó G Z a c i s a l e j B 277 4 u j a u r j k a e r k c r e e i n s a e z i d k e s r i w ó G Z a c i s a l e j B 278 Ciekawe formy krasowe można obejrzeć przede wszystkim w centralnej części północnego grzbietu Bjelasicy – mię- dzy Mučnicą, Turjakiem i Bjelogrivacem a masywem Strmenicy – znajdują się tu liczne leje krasowe i jeziorka (niektóre zasilane jedynie wodą opadową). Kraj- obraz tej części pasma nosi cechy pła- skowyżu krasowego – brak tu wyraźnie zaznaczonego grzbietu, odosobnione kulminacje wznoszą się nad pofalowa- nym, usianym bezodpływowymi niecka- mi terenem. Podobny charakter (w mniej- szej skali) ma też np. niewielka kotlina położona na zachód od jeziora Šiško – ze ścieżki podchodzącej na główny grzbiet widać ładnie położony poniżej, „podziu- rawiony” zaklęśnięciami (lejki krasowe) teren. Charakterystycznym elementem krajobrazu, zwłaszcza w północnej czę- ści pasma, są też rozpadliny i głęboko wcięte w zbocza jary – efekt współdzia- łania procesów krasowych i silnej erozji wstecznej oraz dennej cieków wodnych (np. na zachodnich zboczach wzniesie- nia Ogorelice). Przyroda Pochodną warunków terenowych i sie- dliskowych Bjelasicy jest jej bogata flo- ra i fauna. Lasy, z dominującymi bukiem i jodłą, sięgają 1600–1800 m n.p.m., wyżej rozciągają się wspaniałe górskie łąki i borówczyska, gdzieniegdzie pojawia się jałowiec i (np. w wierzchołkowych par- tiach Crnej Glavy) kosodrzewina. Charak- terystyczne dla wapiennego podłoża jest bogactwo gatunkowe kwiatów spotyka- nych w wysokogórskich murawach. Kup książkę www.e-przewodniki.pl www.bezdroza.pl Jeden z najcenniejszych przyrodniczo kompleksów leśnych (obszar ochrony ścisłej o pow. ok. 1600 ha) znajduje się w zachodniej części Bjelasicy, w doli- nie Biogradskiej reki. Stanowi on relikt pierwotnej puszczy, występują tu płaty starodrzewu (z egzemplarzami drzew – dębów, jaworów, buków, jodeł – liczą- cymi 300–400, a nawet więcej lat). Cała dolina Biogradskiej reki, wraz z przyle- głymi do niej odkrytymi grzbietami naj- wyższej, centralnej części Bjelasicy, obję- ta jest ochroną prawną w ramach Parku Narodowego „Biogradska gora” (Nacio- nalni park „Biogradska gora”; / www. nparkovi.me/sajt/np-biogradska-gora), o powierzchni 5650 ha. Park ten utwo- rzono formalnie w 1952 r., jednak pod- waliny pod jego powstanie położył król Czarnogóry Mikołaj I (Petrović-Njegoš), który wprowadził pewne formy ochro- ny (przede wszystkim w postaci zaka- zu polowań i wyrębów) w należącym do niego fragmencie tutejszej puszczy jeszcze w 1878 r. Inwentaryzacje prowadzone w par- ku narodowym potwierdziły jego uni- katową bioróżnorodność – występuje tu ponad 2 tys. gatunków roślin (w tym blisko 90 gatunków drzew i krzewów), wchodzących w skład 26 zbiorowisk fito- socjologicznych. Około 20 gatunków roślin to endemity bałkańskie; obecne są też relikty polodowcowe, np. dębik ośmiopłatkowy (fresnica, Dryas octope- tala). Wśród spotykanych tu drzew warto wymienić np. sosnę rumelijską (molika, Pinus peuce), sosnę bośniacką (munika, Pinus heldreichii) i klon Heldreicha (pla- ninski javor, Acer heldreichii). Potwierdzo- no też występowanie kilkunastu gatun- ków ssaków (m.in.: niedźwiedź brunatny, wilk, jeleń szlachetny, sarna, borsuk, kuna leśna i kamionka, popielica, trzy gatunki nietoperzy), około 200 gatunków ptaków, wiele rzadkich gatunków gadów (m.in.: gniewosz plamisty, wąż eskulapa, żółw błotny), płazów (ropucha szara i zielona, cztery gatunki traszek) i ryb (pstrąg, gło- wacz białopłetwy i in.); bogato reprezen- towana jest też entomofauna (samych gatunków motyli naliczono blisko 100, mrówek zaś – ok. 60). Najpełniejszy opis Parku Narodowe- go „Biogradska gora” można znaleźć na stronach czarnogórskiego Ministerstwa Zrównoważonego Rozwoju i Turystyki – bardzo dokładne charakterystyki przy- rodnicze parku zawiera wiele dostępnych tam dokumentów, np. kilkusetstronicowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego Regionu „Bjelasica i Komovi” (Prostorni plan posebne namjene „Bjelasica i Komo- vi”), dostępny na stronie: / www.mrt. gov.me, rubryka Planska dokumentacija i izdati urbanističko tehnički uslovi, pod datą 15.12.2010 (w języku serbskim). Góry i człowiek Krajobraz Bjelasicy współtworzy też czło- wiek. Z uwagi na dogodne warunki natu- ralne (rozległe, łatwo dostępne i bogate gatunkowo – co jest ważne dla jakości paszy – łąki, względnie dobra dostęp- ność wody) góry te są wykorzystywane pastersko (owiec nie jest tu jednak tyle, ile moglibyśmy się spodziewać, trudno spotkać duże stada znane np. z Karpat Poleć książkę Kup książkę Południowych czy Wschodnich). W wielu miejscach natkniemy się na, nieraz bar- dzo wysoko położone, katuny – sezono- we osady, a także rozproszone po stokach i w dolinach pojedyncze szałasy (brvnare) o charakterystycznych dwuspadowych dachach, połaciami niemal sięgających gruntu. Poza owcami, gospodarze hodują czasem konie i krowy. W okolicy katunów znajdziemy zwykle źródło wody, czasem także niewielkie oczka wodne, wykorzy- stywane jako poidła dla zwierząt (nie należy pić z nich wody!). Na obrzeżach masywu, przede wszystkim w jego połu- dniowej i wschodniej części, znajduje się też dużo niewielkich osad o stałym cha- rakterze – przysiółków niżej położonych wsi. Poza pasterstwem miejscowa lud- ność utrzymuje się ze zbieractwa boró- wek – latem zobaczyć można całe rodzi- ny lub „drużyny” zbierackie, wyruszające o świcie na stoki i wracające pod wieczór z pełnymi wiadrami zebranych owoców. Często zbieracze sprzedają swój urobek jeszcze w górach – na przełęcze i w inne wysoko położone, a dostępne samocho- dem miejsca docierają codziennie dobrze zorganizowane objazdowe skupy. Późną jesienią sezonowe katuny pusto- szeją i interior Blejasicy staje się praktycz- nie bezludny. Opady śniegu są tu zwykle bardzo intensywne (katuny są zasypa- ne dosłownie po dachy) i utrzymuje się on bardzo długo, stwarzając doskonałe warunki dla turystyki narciarskiej. Coś dla siebie znajdą też zjazdowcy: na pół- nocnych stokach Ključa, we wsi Jezerine działa bardzo popularny w tej części Czar- nogóry ośrodek narciarski Kolašin 1450 Poleć książkę 4 u j a u r j k a e r k c r e e i n s a e z i d k e s r i w ó G Z a c i s a l e j B 279 4 u j a u r j k a e r k c r e e i n s a e z i d k e s r i w ó G Z a c i s a l e j B 280 (dawniej używana, dziś też popularna nazwa to Ski centar Bjelasica; / www. kolasin1450.com). Narciarze mają tu do dyspozycji dwie kolejki krzesełkowe i kil- ka mniejszych wyciągów, obsługujących kilka tras o zróżnicowanej długości i mak- symalnym przewyższeniu ok. 440 m. Wierzchołek Zekovej Glavy wieńczą widoczne z daleka, wielkie anteny i wie- że przekaźnikowe oraz towarzyszące im budynki. Nieco poniżej stoi duży drewnia- ny dom, w którym stacjonowali niegdyś żołnierze. W czasach Jugosławii szczyt objęty był militarną strefą zamkniętą. Dziś zakaz wstępu obejmuje jedynie naj- wyższą część wierzchołka zajętą przez instalacje telekomunikacyjne. W Bjelasicy (nie licząc miejscowości leżących w dolinie Tary i Limu) znajdują się ponadto dwa warte wzmianki obiek- ty sakralne. Na północnych obrzeżach masywu, w bocznej dolince na południe od miejscowości Ravna Rijeka położony jest monaster Majstorovina z cerkwią pw. Świętej Trójcy (Svete Trojice). Jego początki sięgają XIV w.; w połowie XVII w. klasztor podupadł, a większość jego wyposażenia przeniesiono do monasteru Dobrilovina. W 2. połowie XIX w., podczas wojny serbsko-tureckiej budynki klasz- toru zostały zniszczone. Współcześnie klasztor oraz cerkiew zrekonstruowano i odnowiono. W 1991 r. podczas prowa- dzonych tu prac archeologicznych zna- leziono fragment wczesnobizantyjskiej kolumny, świadczący o znacznie dłuższej historii tego miejsca. Na drugim krańcu masywu, u połu- dniowych podnóży Ključa wznosi się Kup książkę www.e-przewodniki.pl www.bezdroza.pl monaster Ćirilovac, założony współ- cześnie (lata 90. XX w.), prowadzony przez archimandrytę Joila Bulatovića, wcześniej mnicha z monasteru Ostrog, znanego z radykalnych konserwatyw- nych poglądów (bezkompromisowe- go „zwalczania” komunistów, teorii Darwina, ruchu masońskiego, świad- ków Jehowy, palaczy nikotyny, wróżek, radiestetów, „antychrystów” w rodzaju Sai Baby i wszystkich innych prawdzi- wych lub rzekomych wrogów prawo- sławia). Paradoksalnie samemu igume- nowi przypisywane są „moce” – wiele osób zwraca się do niego z prośbami np. o uwolnienie od nałogów. W 2004 r. na pobliskiej kulminacji grzbietu Ključa wzniesiona została niewielka kaplica w kształcie rotundy. Warunki uprawiania turystyki Dojazd i dostępność Z punktu widzenia turysty z Polski Bjela- sica jest z jedną z najłatwiej osiągalnych grup górskich w Czarnogórze. Północ- nym i zachodnim obrzeżem masywu, doliną Tary przebiega główna (a pomija- jąc odnogę z Podgoricy do Nikšicia – jedy- na) czarnogórska linia kolejowa, wiodąca z Serbii przez Bijelo Polje do Podgoricy i Baru. Jeśli przyjedziemy pociągiem, wyprawę w Bjelasicę będziemy mogli zacząć w dwóch miejscach – w Moj- kovacu (baza wypadowa w północną i centralną część pasma) lub w Kolašinie (punkt wyjścia – Ključ). Poza tymi stacja- mi na interesującym nas odcinku pociągi dalekobieżne nie zatrzymują się. Mniej więcej równolegle do linii kole- jowej przebiega jedna z najważniejszych czarnogórskich dróg, będąca „kręgo- słupem” kraju i zapewniająca łączność jego południowej części z północną, a także z Serbią. Drogą tą kursują licz- ne autobusy komunikacji publicznej, jednak stanowią one jedynie alterna- tywę dla pociągu, niewiele wnosząc – nie zatrzymują się bowiem praktycznie nigdzie poza wspomnianymi Mojkova- cem i Kolašinem. Droga łącząca Bijelo Polje z Berane i jej odnoga wiodąca do Andrijevicy mają mniejsze znaczenie. Komunikację zapewniają tu autobusy i busy komuni- kacji publicznej (kilka dziennie). Pewnym wyjściem dla osób chcących wyruszyć w Bjelasicę z jej wschodniego obrzeża (a nie chcących tracić czasu) jest wyna- jęcie taksówki w Bijelom Polju i popro- szenie o podwiezienie w interesujące nas miejsce (koszt rzędu 20–40 EUR za samochód). Taksówkę można wziąć również w Berane i podjechać stamtąd aż do wsi Jelovica (u stop masywu Zeko- vej Glavy) lub osady Kurikuče (niedale- ko schroniska Suvodo, w pobliżu jezior Ursulovačko i Šiško). Droga łącząca Kolašin z Andrijevicą ma marginalne znaczenie. Nie kursuje tu żadna komunikacja publiczna, auto- stopowicze muszą zaś liczyć się z wie- logodzinnym czekaniem na „okazję” (ruch jest dość niewielki). Zimą szosa ta bywa nieprzejezdna. Na przełęcz Treš- njevik najwygodniej dostać się taksów- ką z Kolašina; tędy powinny też jechać na przełęcz osoby podróżujące własnym 4 u j a u r j k a e r k c r e e i n s a e z i d k e s r i w ó G Z a c i s a l e j B samochodem: droga od strony Andrijevi- cy, chociaż minimalnie krótsza (jadąc od strony Bijelo Polja), jest bardziej wymaga- jąca dla niedoświadczonych kierowców (z dobrą nawierzchnią, jednak miejsca- mi bardzo wąska i obfitująca w strome, ciasne serpentyny). Specyfiką Bjelasicy jest dobra dostęp- ność wnętrza masywu dla samocho- dów, przede wszystkim terenowych. Zarówno od strony Kolašina, jak i Bera- ne, można latem dojechać praktycznie w serce masywu – do jeziora Šiško, a tak- że w rejon katunu Vranjak i Troglavy, a stamtąd przedostać się – jadąc niemal grzbietem najwyższej części pasma aż pod masyw Razvršje. Gruntowymi dro- gami da się też dojechać np. z Mojkovaca do katunu Vrago Do (doliną Bjelojevićkej reki), z doliny Tary wysoko pod grzbiet Medjedac – Ogorela Glava, praktycznie na szczyt Turjaka lub do położonego u jego podnóża katunu Žarskiego, a także z przełęczy Trešnjevik niemal pod grzbiet Ključa (i dalej do katunu Vranjak). Czar- nogórcy lubią zresztą także prawdziwą jazdę terenową, dlatego nie powinien nas zdziwić widok samochodu jadącego łąką powyżej 2000 m n.p.m., w zdawałoby się całkiem niedostępnych dla pojazdów miejscach – miejscowi kierowcy docie- rają niemal wszędzie. Turystyka w Bjelasicy Bjelasica jest jedną z lepiej zagospodaro- wanych turystycznie grup górskich Czar- nogóry. Co prawda znakowanie szlaków zostawia tu wiele do życzenia, turyści mogą za to korzystać z kilku dogodnie 281 Poleć książkę Kup książkę Poleć książkę 4 u j a u r j k a e r k c r e e i n s a e z i d k e s r i w ó G Z a c i s a l e j B 282 zlokalizowanych schronisk. Stosunko- wo gęsta sieć dróg i ścieżek pozwala na realizowanie wielu wariantów wycieczek. Drogi te, a także rozsiane po górach liczne katuny i szałasy odbierają Bjelasicy nie- co dzikości (nie znaczy to, że w górach tych nie ma trudno dostępnych zakąt- ków i mateczników), stwarzają też jed- nak pewne poczucie bezpieczeństwa – stosunkowo trudno się tu zgubić, łatwiej natomiast znaleźć pomoc lub schronienie np. w razie załamania pogody. Z dostęp- nością wody jest tu znacznie lepiej niż w większości pozostałych czarnogórskich pasm, jednak wybierając się na dłuższą wycieczkę w wyższe partie gór, należy zawsze zabrać ze sobą 1,5-litrową butelkę wody i uzupełniać jej zapasy przy każdej nadarzającej się okazji. Znakowanie szlaków jest niestety dość słabe i niekonsekwentne, podczas wędrówki warto więc opierać się przede wszystkim na własnych umiejętnościach terenoznawczych, mapie i kompasie. Znaki szlaku, na jakie natkniemy się tu i ówdzie, a także stojące w niektórych miejscach żółte drogowskazy tury- styczne należy traktować bardziej jako potwierdzenie swojej trasy lub lokaliza- cji, niż jako realną pomoc nawigacyjną. Nie stanowi to jednak większego pro- blemu, jako że najwyższe części masywu (powyżej 1600–1800 m n.p.m.) są odkryte i przy dobrej pogodzie łatwe orientacyj- nie. Biwakować można praktycznie wszę- dzie (poza parkiem narodowym), choć rozbijając namioty przy katunach czy w pobliżu domów, warto – choćby dla zasady – zapytać o pozwolenie. Kup książkę www.e-przewodniki.pl www.bezdroza.pl Bjelasica to góry stosunkowo bez- pieczne. Tak jak wszędzie należy tu uni- kać wychodzenia w wyższe partie gór przy niepewnej pogodzie (w przypadku burzy warto dmuchać na zimne), a tak- że zapuszczania się „na dziko” na stro- me przepaściste stoki. Do możliwych zagrożeń należy spotkanie ze żmiją lub niedźwiedziem (to drugie – raczej mało prawdopodobne). Nieprzyjemne może być też spotkanie z pasterskimi psami, zwłaszcza jeśli w pobliżu nie ma mogą- cego zareagować pasterza. Jeśli już do tego dojdzie, należy w miarę możliwo- ści spokojnie się oddalić, a w razie cze- go bronić się za pomocą kamieni (na psy działa odstraszająco zwykle już samo markowanie podnoszenia kamienia lub rzutu). Tam, gdzie istnieje ryzyko napo- tkania owiec i pilnujących ich psów, nale- ży wędrować w zwartej grupie. Ruch turystyczny w Bjelasicy kon- centruje się w okolicach Zekovej Glavy, Crnej Glavy i jezior polodowcowych, a także nad położonym niżej Jeziorem Biogradskim. Trzeba tu jednak pamiętać o pewnym przeskalowaniu pojęć – owa „koncentracja” oznacza tyle, że w ogó- le da się tu kogoś spotkać – autor tego opracowania podczas swojej wędrówki po Bjelasicy spotkał w najwyższej czę- ści pasma, przez kilka lipcowych dni, zaledwie dwie czy trzy ekipy z pleca- kami. Najwięcej „turystów” odwiedza Jezioro Biogradskie, jednak wycieczki te sprowadzają się zazwyczaj do zje- dzenia obiadu w miejscowej restaura- cji, ewentualnie obejścia jeziora ścież- ką edukacyjną. Mimo porównywalnej atrakcyjności, dużo rzadziej odwiedza- na jest północna część masywu (pasmo Mučnica – Turjak – Strmenica – Strmni Pad) oraz Ključ. Rejon Mučnicy i Turjaka upodobali sobie miejscowi paralotnia- rze. Obrzeża masywu (przede wszystkim liczne niższe grzbiety w jego wschodniej i południowej części) to turystyczna terra incognita, pozostają one poza zakresem zainteresowania zarówno miejscowych, jak i zagranicznych górołazów. Mapy i przewodniki  Bjelasica Komovi. Planinarsko-turistička karta, 1:60 000, Geokarta, Beograd 2010. Mapa turystyczna wydana po raz pierwszy kilka lat przed secesją Czarnogóry z fede- racji serbsko-czarnogórskiej i w przypadku owego pierwszego wydania (2002) niezbyt już aktualna, jeśli chodzi o treść turystycz- ną (brak większości schronisk, braki lub przekłamania w sieci dróg, ścieżek i szla- ków). Niezależnie od wydania godna jed- nak polecenia jako najlepsza i najbardziej praktyczna z dostępnych źródeł. Do kupie- nia w antykwariatach (w Serbii, Czarnogó- rze), specjalistycznych sklepach interneto- wych, ewentualnie do ściągnięcia z inter- netu (skany pierwszego wydania np. na stronach: / www.crnagora.wz.cz/mapy- nove.html lub / http://cerna-hora.xf.cz/ mapy). Niedawno ukazała się kolejna wer- sja tej mapy, powiększona do skali 1:50 000; można ją kupić np. w biurze informacji tury- stycznej w Kolašinie. Mapy topograficzne Czarnogóry 1:25 000. Bardzo dokładne mapy topograficzne (punkty wysokościowe, szczegóły rzeź- by terenu, rysunek skał, gęste poziomice, hydrografia, źródła, zasięg lasów, sieć dro- gowa, zabudowa i szałasy...), pozbawione jednak treści turystycznej. Mogą zaintere- sować przede wszystkim miłośników cho- dzenia „na dziko” w rzadziej odwiedzanych i słabo skartowanych terenach, poza tym  Poleć książkę Kup książkę stanowią dobre uzupełnienie map tury- stycznych. Ich wadą jest słaba aktualność danych dotyczących infrastruktury (drogi, ścieżki, zabudowa itp.) i pokrywy roślinnej (odzwierciedlają one stan z lat 70.). Arkusze tych map (ponad 100 płacht) można ścią- gnąć z internetu (zob. np.: / http://mapy. mk.cvut.cz). Z powodu dużego rozmiaru nie nadają się one do bezpośredniego wydru- ku, należy przedtem pociąć je w programie graficznym na mniejsze części. . Planine Crne Gore. Vodič za planinare Daniel Vincek, Ratko R. Popović, Mijo Kova- čević, NVO Mediteransko planinarska Crna Gora, Podgorica 2010. Ilustrowany prze- wodnik po wszystkich ważniejszych gru- pach górskich i masywach Czarnogóry. Poza krótkimi opisami krajoznawczymi głównych makroregionów górskich, zawiera przede wszystkim propozycje tras (zwięzłe opi- sy, punkty GPS, zdjęcia, poglądowe, dość dokładne mapki sytuacyjne). Można też w nim znaleźć wskazówki dotyczące wycie- czek do kilku kanionów (w tym raftingu na Tarze) oraz adresy schronisk i miejscowych klubów górskich (częściowo już zdezaktu- alizowane). W części poświęconej Bjelasicy opisano sześć wycieczek, zamieszczono też dwie mapki, obejmujące przede wszystkim centralną część masywu. Przewodnik ten, o nakładzie zaledwie 1000 sztuk, jest trud- no dostępny, pozostaje szukać go głównie w antykwariatach, lokalnych punktach infor- macji turystycznej lub obiektach turystycz- nych (latem 2013 r. można go było kupić np. w ekokatunie Štavna w górach Komo- vi; koszt: 10 EUR, dostępne wersje języko- we: serbska i angielska). W schroniskach górskich w regionie moż- na ponadto dostać za darmo przeglądo- wą mapkę obejmującą Bjelasicę, Komo- vi i wschodnią część Sinjajeviny, wydaną w kooperacji czarnogórskiej Narodowej Organizacji Turystycznej (/ www.monte- negro.travel), regionalnej organizacji tury- stycznej Bjelasica Komovi oraz agen- cji Austrian Development Cooperation. Poleć książkę   4 u j a u r j k a e r k c r e e i n s a e z i d k e s r i w ó G Z a c i s a l e j B 283 Przewodniki Bezdroż y Czarnogóra Czarnogóra to kraj, który można przemierzyć w ciągu jednego dnia, co kilkadziesiąt kilometrów zmieniając całkowicie krajobraz – z posępnych szczytów i  głębokich kanionów na słoneczne plaże, z  kamiennych, kra- sowych pustyń na gaje oliwne, z podmokłych brzegów Jeziora Szkoder- skiego na urwisty fiord Boki Kotorskiej. Weneckie miasta sąsiadują tu z za- mieszkanymi przez Albańczyków wsiami, cerkwie z meczetami… Odbicie skomplikowanej historii regionu i bogactwa jego tradycji znajdziemy tak- że w mentalności i temperamencie dumnych i gościnnych Czarnogórców. Przewodniki Bezdroży przybliżają historię, kulturę i przyrodę opisywa- nych regionów i krajów oraz oprowadzają po ich najbardziej fascynują- cych zakątkach. Treść uporządkowano dla wygody w układzie regional- nym. Opisom miast i innych atrakcji turystycznych towarzyszą przejrzyste mapy oraz ramki z ciekawostkami, czyniące z przewodnika pasjonującą lekturę nie tylko w czasie podróży. Informacje praktyczne pomagają za- planować wyjazd i odnaleźć się w odwiedzanym miejscu. Całość zamyka praktyczny minisłowniczek. Podróż wymaga dobrego przygotowania. Warto zadbać, by przebiegała beztrosko. Podziwiaj piękne krajobrazy i zabytki, wypoczywaj aktywnie, przede wszystkim baw się dobrze. Ergo Hestia zapewni Ci spokój i kompleksową ochronę. Kup książkę www.podroze.ergohestia.pl Poleć książkę 15483 http://bezdroza.pl Sprawdź najnowsze promocje: http://bezdroza.pl/promocje Przewodniki najchętniej czytane: http://bezdroza.pl/bestsellery Zamów informator podróżniczy: http://bezdroza.pl/newsletter Helion SA ul. Kościuszki 1c, 44-100 Gliwice tel.: 32 230 98 63 e-mail: bezdroza@bezdroza.pl http://bezdroza.pl ISBN 978-83-246-8516-5 Cena 39,90 zł
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Czarnogóra. Fiord na Adriatyku. Wydanie 6
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: