Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00077 006984 13420021 na godz. na dobę w sumie
Czas i miejsca w biografii. Aspekty edukacyjne - ebook/pdf
Czas i miejsca w biografii. Aspekty edukacyjne - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 296
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-625-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

W kolejnym tomie serii „Biografia i badanie biografii” autorzy skoncentrowali się na dwóch podstawowych kategoriach – czasu i miejsca - w kontekście biograficznym. Kategorie te traktowane są jako przestrzenie uczenia się człowieka. Autorzy wskazują na potencjał edukacyjny, jaki w nich tkwi, i proponują nowe, interdyscyplinarne, teoretyczne ujęcia tych zagadnień. Czytelnik znajdzie w tomie również przykłady badań w zakresie tej tematyki: przeczyta o tym, w jaki sposób człowiek uczy się „z miejsc” i jaką rolę w uczeniu się odgrywa czas, także w sytuacjach egzystencjalnie trudnych.

Ze wstępu Elżbiety Dubas

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Elżbieta Dubas, Anna Gutowska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu Zakład Andragogiki i Gerontologii Społecznej, 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 RECENZENT Ewa Skibińska REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Małgorzata Szymańska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT SERII Magdalena Muszyńska PROJEKT OKŁADKI Marcin Muszyński Zdjęcia wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com/Jazza; © Fotolia/Irochka Freeimages.com (sxc) © Copyright by Authors, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07196.15.0.K Ark. wyd. 18,3; ark. druk. 18,5 ISBN 978-83-8088-624-7 e-ISBN 978-83-8088-625-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp (Elżbieta Dubas, Anna Gutowska) 7 CZAS – PRÓBA INTERDYSCYPLINARNEGO OGLĄDU FENOMENU CZASU Sławomir Sztobryn – Czas historii – czas życia – czas marzeń, polisemiczny walor pojęcia Anita Całek – Czas jako element konstrukcyjny biografii naukowej Amelia Krawczyk-Bocian – Doświadczanie czasu w badaniach biograficzno- -narracyjnych pansomatycznego aspekty Rafał Marcin Leszczyński – Czas człowieka z perspektywy ontologii reizmu Elżbieta Dubas – Czas w andragogicznym podejściu biograficznym – wybrane Janusz Krysztofik, Anna Walulik – Temporalny charakter synergii edukacyjnych 13 21 37 49 63 79 91 99 117 127 145 153 167 CZAS – PRZYKŁADY BADAŃ POWIĄZANYCH Z CZASEM Olga Czerniawska – Dzieciństwo w badaniach biograficznych Anna Sladek – Między czasem teraźniejszym a przyszłym. Znaczenie orientacji temporalnych dla rozwoju ludzi młodych Beata Kunat – Dzielenie się czasem wolnym z uczniem, czyli o pracy nauczycieli Anna Gutowska – Czas w narracji o przyjaźni kobiet w perspektywie wybranych z pasją etapów dorosłości Olga Czerniawska – Czas nocy w badaniach biograficznych Anna Szafranek – Bohater historyczny i jego rola w opinii studentów Uniwersyte- tu w Białymstoku Paweł Kaźmierczak – Czas biograficzny, czas historyczny i Zeitgeist w autobio- grafii Dietricha von Hildebranda 6 Spis treści CZAS – W BADANIACH SYTUACJI EGZYSTENCJALNIE TRUDNYCH Emilia Mazurek – Choroba przewlekła w biografii w świetle wybranych stanowisk teoretycznych i badań empirycznych Miłosz Mółka – Czas w narracjach mężczyzn pozbawionych wolności 183 201 219 MIEJSCA W PRZESTRZENI MIASTA W BIOGRAFII. UCZENIE SIĘ „Z MIEJSC” Marcin Muszyński – Miejsca w przestrzeni miasta w świetle biograficznych nar- racji – założenia badawcze projektu Alicja Korzeniewska-Bondar, Beata Kunat, Katarzyna Szorc – Przestrzeń miasta Białystok z perspektywy mieszkańca – w poszukiwaniu miejsc zna- czących 223 Elżbieta Krzewska, Ryszard Skrzyniarz – Miejsca znaczące Lublina jako ele- ment procesu uczenia się na przykładzie wywiadu z dorosłym mieszkańcem miasta 235 Elżbieta Dubas, Anna Gutowska – Uczenie się „z miejsc” (na przykładzie pro- jektu Miejsca w przestrzeni miasta i ich funkcje w świetle biograficznej narra- cji) 251 Marcin Muszyński – Miejsca w przestrzeni miasta – próba oglądu z perspektywy podmiotu – uczącego się dorosłego 265 ZAŁĄCZNIKI Załącznik nr 1. Białystok (Beata Kunat) Załącznik nr 2. Lublin (Elżbieta Krzewska) Załącznik nr 3. Łódź (Anna Gutowska) Załącznik nr 4. Lublin – mapa miejsc Załącznik nr 5. Łódź – mapa miejsc 283 285 289 293 295 Wstęp Kolejny, piąty tom z serii „Biografia i badanie biografii”, w swych treściach koncentruje się na zagadnieniach związanych z fenomenem czasu i miejsca. Czas i miejsce to nie tylko dwie istotne przestrzenie ludzkiego życia, ale za- razem przestrzenie nierozerwalnie powiązane z ludzką biografią. W refleksji andragoga badającego biografie, łączą się one także z procesami uczenia się. Refleksja biograficzna często odnoszona jest do czasu w jego wszystkich wymiarach, a więc nie tylko dotyczy przeszłości, co wydaje się oczywistym, rozważając przeżyte życie, ale także do perspektywy teraźniejszości i przy- szłości, a nawet wieczności. Biografia w pewnym stopniu jest zawieszona w czasie, utkana z czasu, zawiera czas. Badanie biografii to zarazem badanie czasu w biografii, a więc jego obiektywnych wyznaczników i subiektywnych znaczeń nadawanych przez człowieka czasowi, zawartemu w jego rezerwua- rach pamięci biograficznej. To również odkrywanie różnorodnych konstelacji perspektyw czasowych w jednostkowym doświadczeniu. To wreszcie dookre- ślanie jednostkowych tożsamości poprzez czas. To także spostrzeganie cza- su jako przestrzeni uczenia się, zarówno w jednostkowym doświadczeniu, jak i w doświadczeniu zbiorowym i gatunkowym. Refleksja nad czasem w swej biografii to swoisty przykład biograficznego i egzystencjalnego uczenia się człowieka, który starając się zrozumieć czas, swój czas, ducha czasu, sta- ra się zrozumieć sens swego istnienia i sens wszechrzeczy. Czas, jako osobny przedmiot andragogicznych badań w podejściu biograficznym, nie wzbudzał dotychczas szczególnych zainteresowań i studiów naukowych1. Warto więc w tym kontekście tym bardziej wspomnieć takie rozważania podjęte ostatnio w środowisku andragogów, a zamieszczone w czasopiśmie „Edukacja Doro- słych”, 2014, nr 2. Można mieć też nadzieję, że przedkładany Czytelnikowi tom 5 z serii „Biografia i badanie biografii” stanie się ważną pozycją w bibliografii naukowej w zakresie tej problematyki, zaś autorzy artykułów tym samym włą- czą się w nurt dyskusji dotyczącej czasu. Tom zawiera łącznie 15 tekstów, które odnoszą się do kwestii czasu z perspektywy badań biograficznych. Pierwszych sześć artykułów jest próbą interdyscyplinarnego oglądu fenomenu czasu. Znajdziemy tu rozważania odnoszące się do wiedzy nie tylko pedagogicznej, ale także filozoficznej, psychologicznej czy antropologicznej. Tekst Sławomi- ra Sztobryna porusza ważny wątek polisemicznego charakteru czasu oraz roli wyobraźni w określaniu stosunku człowieka do otaczającej rzeczywistości 1 Por. E. Dubas, 2014, Czas, biografia i badania biograficzne – różnorodność kontekstów w andra- gogicznej perspektywie, „Edukacja Dorosłych”, nr 2, s. 13–27. 8 Wstęp i samego siebie. Autorka kolejnego opracowania, Anita Całek, badając spo- soby odzwierciedlania czasu w biografii, pokazuje w jaki sposób można wyra- zić czas jako kategorię opisową, porządkującą bieg życia ludzkiego. Kwestię rozumienia znaczenia czasu dla badań biograficzno-narracyjnych podejmuje Amelia Krawczyk-Bocian; odnosząc się do swoich doświadczeń badawczych, prezentuje indywidualne odczytanie doświadczania czasu z perspektywy ba- dacza i narratora. Również w kolejnym artykule znajdziemy odniesienie do cza- su badacza i czasu badanego. Elżbieta Dubas, analizując fenomen czasu w podejściu biograficznym, ukazuje na podstawie dwóch przykładów narracji odmienne rozumienie czasu, reakcje i relacje z nim. Sugeruje także możliwo- ści i wybrane zakresy andragogicznych badań nad czasem. Natomiast Autor następnego tekstu, Rafał Marcin Leszczyński, omawia reizm pansomatycz- ny Tadeusza Kotarbińskiego i jego wpływ na koncepcję czasu człowieka. Tę część tomu kończy artykuł Janusza Krysztofika i Anny Walulik, którzy – wyko- rzystując analizę strukturalną tekstów narracyjnych – zinterpretowali elementy biografii określane jako kotwice temporalne. Autorzy w swoich rozważaniach odnoszą się do synergicznego charakteru całożyciowego uczenia się. Kolejne siedem artykułów to przykłady badań powiązanych z czasem. Czytelnik znajdzie tu rozważania nad badaniami biograficznymi realizowany- mi w ramach różnych projektów badawczych i skoncentrowanych na okresie dzieciństwa (Olga Czerniawska) czy tekst będący analizą szans i zagrożeń, jakie niesie dla rozwoju osób we wczesnej dorosłości wybór orientacji na te- raźniejszość lub przyszłość (Anna Sladek). Aspekt czasu wolnego odnajdzie- my w pracy Beaty Kunat, która dokonała analizy tej kategorii w kontekście dzielenia się nauczycieli z pasją swoim czasem z uczniami. Przykład badań powiązanych z czasem zaprezentowała w swoim opracowaniu także Anna Gu- towska. Autorka podjęła próbę ukazania temporalnego wymiaru relacji przyjaź- ni na przykładzie doświadczeń kobiet w wybranych etapach dorosłości. Olga Czerniawska odniosła się do czasu nocy i ukazała jego przeżywanie w różnych okresach życia człowieka. Uwzględniła także edukacyjne funkcje czasu nocy. Dwa ostatnie teksty w tej części odnoszą się do perspektywy historycznej. Anna Szafranek prezentuje wyniki badań dotyczących bohatera historyczne- go i jego roli na przykładzie generała Władysława Sikorskiego, a Paweł Kaź- mierczak odnosi się do wspomnień niemieckiego filozofa Dietricha von Hilde- branda i dokonuje analizy jego autobiografii z punktu widzenia splotu czasu historycznego, biograficznego i „ducha czasu”. Tę część publikacji – dotyczącą czasu – kończą dwa artykuły: Emilii Mazurek i Miłosza Mółki, które odnoszą się do kategorii czasu w badaniach sytuacji egzystencjalnie trudnych, mianowicie przewlekłej choroby i pobytu w więzieniu. Drugi kontekst badawczy obecny w tym tomie dotyczy miejsca. Miejsce, a raczej miejsca to również niezbywalne elementy, które można odnaleźć w każdej biografii. Refleksja biograficzna zakotwicza się w miejscach, które mają wymiar obiektywny – w sensie geograficznym, ale także i subiektywny – w sensie metaforycznym. Biografia ukazuje miejsca, w których realnie to- czyło się i toczy życie człowieka, ale i „miejsca”, które wykreowała jego pa- Wstęp 9 mięć i wyobraźnia – miejsca wytworzone, symboliczne, lecz często nie mniej ważne niż spostrzegane obiektywnie. Niektóre miejsca są pamiętane stale i niezmiennie, ale bywają też miejsca „wydobywane” z pamięci, przypomina- ne, a także miejsca, którym nadaje się odmienne znaczenia wraz z upływem czasu. Miejsca także określają tożsamość człowieka i obecne są w procesie jego socjalizacji i inkulturacji. Na ile są one również przestrzenią uczenia się człowieka – to pytanie nowe, choć w kontekście pojmowania uczenia się jako procesu całożyciowego, powiązanego z poszerzającą się samoświadomo- ścią człowieka podczas doświadczania codzienności, pytanie to wydaje się być zasadne i inspirujące poznawczo. Miejsca, podobnie jak czas, również rzadko bywały przedmiotem refleksji i badań andragogicznych. Jednak taka refleksja została w tym środowisku badaczy zainicjowana i jej wyniki zostały opublikowane w czasopiśmie „Edukacja Dorosłych”, 2011, nr 2. Z perspektywy badań przedstawionych w tym tomie w szczególności należy wymienić opra- cowanie Ewy Skibińskiej Miasto jako przestrzeń edukacyjna („Edukacja Doro- słych” 2011, nr 2, s. 19–31), dotyczące miasta spostrzeganego jako przestrzeń edukacyjna. W niniejszej publikacji badacze podejmują wysiłek, na podstawie biograficznych narracji mieszkańców Białegostoku, Lublina i Łodzi2, by ujaw- nić znaczenie pamiętanych miejsc w przestrzeni miasta dla ich mieszkańców oraz uchwycić w jednostkowych biografiach miejsca w przestrzeni miasta jako obszar uczenia się. Na tę część publikacji składa się sześć tekstów. Pierwszy, autorstwa Marcina Muszyńskiego, wprowadza w realizowany projekt Miejsca w przestrzeni miasta i ich funkcje w świetle biograficznych narracji. Kolejny artykuł, przygotowany przez Alicję Korzeniowską-Bondar, Beatę Kunat i Kata- rzynę Szorc, to prezentacja indywidualnej mapy pamięci miejsc zrekonstru- owanej na podstawie analizy narracji „zwyczajnego” mieszkańca Białegostoku. Wywiad z mieszkanką Lublina jest przedmiotem analizy Elżbiety Krzewskiej i Ryszarda Skrzyniarza, zaś artykuł Elżbiety Dubas i Anny Gutowskiej jest wy- nikiem analizy jednego wywiadu z mieszkańcem Łodzi. Na podstawie narra- cji biograficznej ukazano miejsca w mieście, w jak ich toczyło się jego życie oraz pamiętane miejsca jako stymulatory jego uczenia się. Publikacja Marcina Muszyńskiego, stanowiąca próbę ukazania wymiarów uczenia się człowieka w kontekście wybranych miejsc w przestrzeni miasta, zamyka tom. Wyrażając podziękowanie Autorom i Recenzentowi tego opracowania, życząc Czytelnikom inspirującej lektury i nowych pomysłów badawczych, zachęcamy do dalszej współpracy w ramach projektu „Biografia i badanie biografii”. Elżbieta Dubas i Anna Gutowska 2 Zawarte w tomie opracowania zostały przygotowane w ramach zespołowego międzyuczelnianego (nieformalnego) projektu badawczego pt. Miejsca w przestrzeni miasta i ich funkcje w świetle narra- cji biograficznych, realizowanego w latach 2013–2015 przez badaczy z Katolickiego Uniwersytetu Lu- belskiego Jana Pawła II w Lublinie, z Uniwersytetu w Białymstoku, z Wyższej Szkoły Administracji w Bielsku-Białej, z Uniwersytetu Śląskiego – Filii w Cieszynie oraz z Uniwersytetu Łódzkiego, Zakład Andragogiki i Gerontologii Społecznej UŁ (kierownik projektu – dr Marcin Muszyński, koordynator merytoryczny – prof. dr hab. Elżbieta Dubas). CZAS – PRÓBA INTERDYSCYPLINARNEGO OGLĄDU FENOMENU CZASU Sławomir Sztobryn* Czas historii – czas życia – czas marzeń, polisemiczny walor pojęcia Streszczenie: W artykule omówiony zostanie problem kategorii czasu jako tej, która okre- śla stosunek człowieka do otaczającej go rzeczywistości oraz samego siebie. Punktem wyjścia jest zderzenie Newtonowskiej koncepcji czasu z Kantowską, polegającą na konstruowaniu róż- nych empirycznych wariantów czasu mieszczących się w jej apriorycznej formie. Główną tezą mojego stanowiska jest twierdzenie, że żyjemy jednocześnie w wielu wymiarach temporalnych, pozostających względem siebie w różnych konfiguracjach. Prezentacja kilka wybranych typologii czasu unaoczni nam jego polisemiczny charakter. Z punktu widzenia podmiotu najważniejsze wydają się trzy wymiary czasu – biologiczny, psychologiczny i kulturowy, a te są osadzone między przeszłością i przyszłością. Szczególną rolę w grze z czasem odgrywa wyobraźnia, która może dowolnie przekształcić czas liniowy przeciwstawiając się jego obiektywnym wymiarom, a jedno- cześnie nie dopuszcza do utraty integralności własnej osoby. Słowa kluczowe: pedagogika, antropologia pedagogiczna, kategoria czasu. Time of history – time of life – time of dreams, polysemantic value of an idea Summary: The article focuses on the problem of time category which defines man’s at- titude towards the surrounding reality and himself. The starting point is the clash of Newton’s concept of time with Kant’s one which involves the construction of various empirical time variants being contained within its a priori form. The main thesis of my standpoint is the claim that we live simultaneously in multiple temporal dimensions which remains in regard to each other in various configurations. The article presents a few selected typologies of time showing its polysemantic nature. From the point of view of an entity the most important seems to be three time dimensions – biological, psychological and cultural, and these are situated between the past and the future. A special role in the game with time plays an imagination which can freely convert linear time opposing its objective dimensions, and at the same time does not allow for the loss of integrity of the self. Key words: pedagogy, pedagogical anthropology, category of time. * Dr hab., prof. Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Białej, Akademia Techniczno- -Humanistyczna, Wydział Humanistyczno-Społeczny, Katedra Pedagogiki, ul. Willowa 2, 43-309 Biel- sko-Biała. 14 Sławomir Sztobryn Znane są tysiące sposobów zabijania czasu, ale nikt nie wie, jak go wskrzesić. Albert Einstein Czas jest najlepszym nauczycielem, ale nieczęsto ma dobrych uczniów. François Mauriac Kant kiedyś powiedział, że człowiek jest jedyną istotą godna wychowania. Ta godność wyrastała z tego, że człowiek jako jedyny (znany nam) byt oży- wiony jest w stanie kierować się irrealnymi wartościami. Kategoria czasu jest w moim przekonaniu drugim wyróżnikiem, bowiem tylko my świadomie żyjemy „jednocześnie” w różnych wymiarach czasu, które nie tylko niejako obok siebie egzystują, ale także wzajemnie na siebie oddziałują. Tezę, jaką chciałbym postawić, odniósłbym do opozycji Newtonowskiej i Kantowskiej koncepcji czasu. Ta pierwsza zakłada, że „świat ciał fizycznych rozpatrywany jest jako zawarty w absolutnej, pustej i nieruchomej, geometrycz- nej przestrzeni oraz w absolutnym, pustym i równomiernie upływającym mate- matycznym czasie” (Pakalski, 2013, s. 152). Koncepcja Kantowska zakłada, że czas jest aprioryczną formą naszego poznania, a to oznacza, że jest kate- gorią, jaką posługuje się poznający umysł niejako nakładaną na empiryczne doświadczenie. Czas jako przedmiot poznania a priori jest jeden, ale może od- nosić się do wielu wyobrażeń czasu (doświadczenia zewnętrznego, empirycz- nego zakładającego powszechne i konieczne, aprioryczne pojęcia). Przestrzeń i czas są subiektywne1. Jeśli pojęcia są warunkiem doświadczenia, jeśli umysł konstruuje rzeczywistość, to warto zastanowić się, jak możliwe jest postrzega- nie czasu przez konkretny, realnie bytujący podmiot. Zderzenie obu koncepcji nie jest tu przypadkowe, bowiem Newtonowska wykładnia czasu bliska jest naszemu spontanicznemu, liniowemu i chronolo- gicznemu postrzeganiu czasu, tymczasem Kantowska kategoria czasu otwiera przestrzeń rozważań pozwalających na konstruowanie różnych empirycznych wariantów czasu mieszczących się w jej apriorycznej formie właśnie dlatego, że człowiek – jako „miejsce” poznania a priori wiedzę konstruuje2. Teraz dopiero można przejść do właściwego postawienia tezy, która za- pewne nie jest odkrywcza, ale w moim odczuciu godna zastanowienia. Otóż przez analogię do epikurejskiej koncepcji człowieka żyjącego w wymiarze biologicznym, społecznym i kulturowym, sądzę, że żyjemy jednocześnie w wielu wymiarach temporalnych pozostających względem siebie w róż- 1 „Wiązanie czasu z elementami obiektywnymi czyni go wprawdzie czymś realnym, ale czynniki subiektywne stanowią jego cechę istotną. Czynniki te – to nie tylko przeżycia o charakterze czysto wewnętrznym. To także konwencje, fikcje, symbole, a przede wszystkim praktyka” (Borowski, 1983, s. 45). 2 „Nie można ze zjawisk usunąć samego czasu, choć całkiem dobrze można z czasu usunąć zjawi- ska”. Cytat z Krytyki czystego rozumu Kanta przytoczony za D. Pakalskim (2013, s. 154). Czas historii – czas życia – czas marzeń, polisemiczny walor pojęcia 15 nych konfiguracjach i do tego każdy z tych wymiarów może mieć własne, od- rębne od pozostałych tempo3. Przyjęta przeze mnie w tytule propozycja jest jedną z możliwych i zakłada stopniowe wnikanie w coraz głębsze warstwy ży- cia człowieka. Nie podejmuję problemu czasu w perspektywie kosmicznej, tym zajmują się (astro)fizycy, a ich teorie – choćby zakrzywionej czasoprzestrzeni – są dla laików trudne do zrozumienia, a nawet kłócą się z codzienną prakty- ką doświadczania czasu. Nie zmienia to postaci rzeczy, że jesteśmy dziećmi wszechświata, choć może niekoniecznie w wykładni H. von Ditfurtha4. Wiecz- ność fizyków nie jest wiecznością teologów. Dla pierwszych atrybutem czasu jest przemiana, zmienność, relatywizacja, a więc jakiś wektor ruchu, dla dru- gich wieczność jest bezkresną teraźniejszością, jest statyczna. Czas historii może być odczytany jako niezależny od jednostkowej egzy- stencji okres dokonujących się przemian w skali makro, w których bardziej jeste- śmy pionkami na szachownicy niż graczami. Człowiek jest graczem wówczas, gdy tym czasem manipuluje, gdy wiąże jego „działanie” z własnymi postawami i ocenami moralnymi, w których do głosu dochodzą takie temporalnie nieobojęt- ne wartości – jak wytrwałość, prawdomówność czy własna tożsamość. Świado- mość każdego z nas inaczej konstruuje następstwo wydarzeń, co znajduje swój wyraz nie tylko w sporach sądowych, ale także w naukowych rekonstrukcjach biegu dziejów. Jak słusznie podkreśla E. Tarkowska (1987, s. 117), w naukach humanistycznych należałoby posługiwać się taką kategorią czasu, która odpo- wiada badanej rzeczywistości. Jej zdaniem wyrazem takiej adekwatności były koncepcje czasu psychologicznego W. Diltheya, F. Znanieckiego, czy koncep- cja czasu społeczno-kulturowego P.A. Sorokina5. W propozycjach tych autorów widoczne jest kontynuowanie dążeń związanych z przełomem antypozytywi- stycznym, bowiem proponują oni podział kategorii czasu na dwie grupy – czas przyrodniczy i czas kulturowy. Takich typologii jest więcej, ale nie one są tu naj- istotniejsze. Dzięki nim jednak uświadamiamy sobie złożoność problematyki czasu, szczególnie wówczas, gdy jest ona analizowana z perspektywy świado- mości i doświadczania czasu przez konkretnego człowieka6. Ta perspektywa ro- dzi jednak pytanie o to, jak w tej gęstwinie koncepcji i znaczeń ma odnaleźć się człowiek korzystający na co dzień z zegarka i kalendarza? Mówiąc o dziejach, mam na myśli wektor czasu, który jest zazwyczaj dłuż- szy niż biologiczne trwanie ludzkiego życia. Gra o czas jest grą na czas, czas, 3 S. Symotiuk (1983, s. 19–28) znakomicie zaprezentował wielowymiarowość czasu, ale poza nią czas według niego ma on także kierunek, tempo i jest swoiście powiązany z określonym nośnikiem (czas fizyczny, biologiczny, psychologiczny, społeczny itp.). 4 Bardzo poczytne książki H. von Ditfurtha należą do trzeciej kategorii – przyjętej w tej pracy – mianowicie do wyobraźni. 5 Autorka przytacza również koncepcję G. Gurvitcha, zgodnie z którą należy wyróżnić w ramach pluralizmu czasów „czas makrofizyki, czas termodynamiki, astronomii, chemii, geologii, biologii, czas fizjologiczny, psychologiczny, historyczny i społeczny” (Tarkowska, 1987, s. 118). 6 Relatywizacja czasu i jego wielość w kontekście Einsteinowskiej czasoprzestrzeni skłania do re- zygnacji z linearnej koncepcji czasu w naukach humanistycznych, a jej wyrazem na gruncie tych nauk mogą być tzw. historie równoległe. 16 Sławomir Sztobryn który chcemy zyskać zanim on nas unicestwi. Tworząc historię jesteśmy jed- nocześnie jej zakładnikami. Jesteśmy produktem „swoich” czasów i zarazem twórcami ich zmiany. W jakimś sensie manipulujemy czasem – to co cenimy, uważamy za historycznie ważne i aksjologicznie cenne usiłujemy zatrzymać w pamięci indywidualnej i zbiorowej, inne fenomeny zamierają same lub są dezaktualizowane7. Historia (jako nauka), która konstruowana jest asymp- totycznie do rzeczywistego potoku dziejów, choć jest wytworem jednostki lub grupy badaczy, czyli jest produktem subiektywnym, w odczuciu jej odbior- ców może posiadać znamiona obiektywności. Czas w narracji historycznej jest osobnym problemem, tu warto zwrócić uwagę, że obok najczęściej sto- sowanej konwencji – chronologicznej z jej wariantami diachronią i synchronią mogą pojawiać się narracje retrogresywne, a nawet historie równoległe, które pomimo całego aparatu naukowego są jedynie wariacjami na temat dziejów osadzonymi w wyobraźni i myśleniu dywergencyjnym. Ciekawą koncepcję cza- su, autorstwa amerykańskiego fizyka A. Wheelera, przedstawił cytowany już S. Symotiuk (1983). Nazwał ją „stożkiem czasu”. Jej istotą jest zetknięcie się wierzchołkami stożków, które reprezentują przeszłość i przyszłość. Wszystko co stanowiło niedającą się dookreślić przeszłość (rozszerzanie się stożka im bliżej jego podstawy) styka się punktowo z wszystkim – o tej samej charakte- rystyce w przyszłości (na kształt klepsydry). Tym co odróżnia ludzką obecność w czasie od bezładnych ruchów Browna jest nasza zdolność tworzenia nadają- ca sens wytworom i rosnąca pod ich wpływem. W rekonstruowanych dziejach obecne są przynajmniej trzy warianty cza- su – czas biologicznego trwania i przemian jednostek, czas psychologiczny – subiektywnej świadomości własnej obecności w czasie oraz czas kulturowy. W tradycyjnej historiografii największy akcent jest kładziony na czas kulturo- wy, ale współcześnie do głosu dochodzi także psychohistoria oraz biologiczny wymiar dziejów (Pawelec, 2004; Kuchowicz, 1985). Każdy z tych wariantów ma inny charakter, inną dynamikę, inny sposób wewnętrznego odbioru, odczuwa- nia. Lustro może symbolizować ogląd samego siebie w perspektywie przemia- ny biologicznej, nasze emocje dają wyraz kategorii drugiej spośród tu wymie- nionych, a nasze wytwory osadzają nas w czasie kulturowym. Mamy trzy różne wersje czasu, o których chcielibyśmy mówić nie w oderwaniu, lecz z punktu widzenia integralności człowieka, który także rozpięty jest między przeszłością i przyszłością8. W kontekście zasugerowanych wyżej dylematów pojawiają się pytania, na które trudno znaleźć sensowną, intersubiektywnie uzgodnioną od- powiedź – czy istnieje jakaś hierarchia tych czasów? Jak są ze sobą powiązane i jaki jest ich wpływ na integralność człowieka? Czy w każdym momencie życia 7 Paradoksalny wyjątek stanowią niezwykle liczne prace „poświęcone” największym zbrodniarzom XX wieku, które niezależnie od zamiarów autorów podtrzymują pamięć o najbardziej wyrafinowanym złu. Ale ta fascynacja złem jest jedną z cech gatunkowych (w kontekście trwania gatunku – obecna poza czasem). Zob. M. Gołaszewska (1994). 8 W innym miejscu – w opozycji do recentywizmu J. Bańki – prezentowałem swoją koncepcję historii bez teraźniejszości, w której teraźniejszość jest tylko ciągle przesuwającym się i nieuchwytnym punktem styku przeszłości z przyszłością. Czas historii – czas życia – czas marzeń, polisemiczny walor pojęcia 17 są one wszystkie obecne i czy z jednakową mocą wywierają wpływ na nasze zwykłe, codzienne życie? Czy kategoria czasu jest konstytutywna dla naszej egzystencji? Czas w historii jest skończony w tym sensie, że ma swój początek i ko- niec, może tworzyć zamkniętą ramę dla biegu wydarzeń. Mówimy o epokach, wyznaczamy cezury. W ludzkim życiu początek jednostkowego czasu jest osadzony poza świadomością, podobnie jak jego koniec. Rama czasu pozo- staje niedomknięta przez świadomość. Ta wyjątkowość trwania ludzkiego cza- su jest niezwykle ważna dla postaw, jakie można przyjąć wobec przeszłości i przyszłości. Nieokreśloność końca życia otwiera przestrzeń dla wyobraźni, która może nas skłonić do pośpiechu lub wprost przeciwnie; do kreatywności lub konsumpcjonizmu. Czas historii buduje nasze zakotwiczenie kulturowe, czas wyobraźni kształtuje naszą postawę wobec własnego losu9. Warto w tym miejscu zdać sobie sprawę także z tego, że te różne odmiany czasu i różne po- ziomy życia w czasie odnoszą się do ludzkiej egzystencji, która jest swoistym pryzmatem załamującym w sposób niepowtarzalny naszą reakcję na ich wa- lor. Różnimy się nawet subiektywnym odczuwaniem tempa upływu czasu. Ten sam matematyczny czas dla jednych jest biegiem sprintera, dla innych mar- szem żółwia. W tym uczestniczeniu w czasie znaczące miejsce zajmuje wyobraźnia (Że- lazna, 2013)10. Jest szczególną, by nie powiedzieć wyjątkową zdolnością czło- wieka do tworzenia bytów równoległych do rzeczywistości, irrealnych, także czasem skomponowanych z nieprzystających do siebie elementów. Wyobraź- nia pozwala nam „zatrzymać lub wyjść poza czas”, jak i odwrócić jego wektor. Gdy czas biograficzny wkomponowany w czas historyczny jest dla podmiotu niekorzystny, wyobraźnia pozwala zredukować dyskomfort i skonstruować quasi-rzeczywistość. Wyobraźnia w czasie nie jest tym samym co czas w wyo- braźni. W pierwszym przypadku wyobraźnia jest podporządkowana „natural- nemu”11 biegowi czasu, w drugim zaś nie jest on niczym ograniczony, może być dowolnie skonstruowany przez nasz umysł. Najbardziej zadziwiające jest to, że wyobrażone konstrukcje czasu (biegu wydarzeń, także tych nierealnych) mogą występować obok linearnego czasu historycznego czy biograficzne- go jako ich logiczne przeciwieństwo, a jednak niepodważające integralności podmiotu12. W sytuacjach skrajnych, prymatu wyobraźni nad rzeczywistością 9 Intuicję roli wyobraźni w budowaniu przez człowieka własnej realnej i temporalnej przestrzeni życiowej miał już św. Augustyn, który twierdził, że „obecnością rzeczy przeszłych jest pamięć, obecno- ścią rzeczy teraźniejszych jest dostrzeganie, obecnością rzeczy przyszłych jest oczekiwanie”. Cyt. za: J. Kopka (2012, s. 35). 10 Autorka wskazuje na grecki źródłosłów – „Φαντασια (fantazja; wyobrażenie, wyobraźnia, ima- ginacja, fantazjowanie, wymysł, a nawet urojenie)”; J. Żelazna (2013, s. 82). 11 Tu konieczny jest cudzysłów ze względu na wielość możliwości określenia tego, co mogłoby zostać uznane za naturalny bieg czasu. 12 „Według Arystotelesa rozum, jeśli nie jest przyćmiony namiętnością albo chorobą, potrafi okieł- znać wyobrażenia, stoicy zaś zachęcają do czynienia z nich właściwego użytku, najwyraźniej pewni, że zadanie to jest wykonalne” (Żelazna, 2013, s. 100). 18 Sławomir Sztobryn i pomieszania czasów, istnieje jednak niebezpieczeństwo popadnięcia w stan choroby i utraty kontroli nad sobą i własnym czasem. Na istnienie związku mię- dzy ciągłością świadomości a trwaniem w czasie zwracali uwagę tacy filozofo- wie, jak św. Augustyn, James, Bergson, Husserl (Kopka, 2012, s. 35). Wyobraźnia, powiązana w antycznej refleksji Arystotelesa i stoików z cia- łem, współcześnie traktowana jest jako praktyka społeczna powiązana z rozu- mem instrumentalnym lub rozumem nieinstrumentalnym. W kontekście kryzysu kultury wyobraźnia jest promowana jako jeden z elementów (obok fragmentacji i narracji) pozwalających na scalenie jej wieloznaczności, szczególnie na pozio- mie interpretacji. M. Nowak-Dziemianowicz za M. Nussbaum nazywa wyobraź- nię narracyjną i przypisuje jej takie właściwości jak otwartość „na wieloznacz- ność, nieoczywistość, inność i obcość nie tylko w otaczającym nas świecie, ale także w sobie samym” (Nowak-Dziemianowicz, 2013, s. 57). Nie ma jednak w tej analizie kategorii czasu, która z perspektywy tu podejmowanej wydaje się konstytutywna. W literaturze można znaleźć pytanie o naturę czasu odniesione do egzystencji człowieka. Nie roszcząc sobie pretensji do wyczerpania tematu, wskazałbym na kilkanaście możliwych interpretacji tego problemu. Po pierwsze, polisemiczny charakter tego pojęcia pozwala na wielorakie ustosunkowanie się do czasu jako linii, interwału, wycinka, przypadku, kierun- ku, tempa oraz do obszarów naszej egzystencji. O czasie można mówić w kontekście rytmu (arytmii), harmonii (dysharmo- nii) życia. Czas jest określoną ramą i perspektywą, granicą, w której aktualizuje się nasza świadomość. Czas jest jednością obecności i nieobecności, gdzie następujące po sobie punkty teraźniejszości reprezentują heraklitejską obecność w ciągłym ruchu, zaś przeszłość i przyszłość są wymiarami nieobecności, które pamięcią i wyo- braźnią usiłujemy, jak eleaci, zatrzymać. ność versus wieczne powroty). Czas jest sposobem osadzenia nas w ludzkim świecie. Czas jest wartością i zadaniem polegającym na jego zagospodarowaniu. Czas jest źródłem naszej subiektywnej refleksji nad jego naturą (np. linear- Czas jest źródłem wolności lub zniewolenia. Czas może być nagrodą lub przekleństwem (np. wówczas, gdy mówimy, że mamy czas lub, że go nie mamy). Na czas można patrzeć z perspektywy subiektywności lub poszukiwać jego obiektywności. Naturę czasu można za Arystotelesem uznać za destruktywną, bo zmia- ny unieważniają to, co istnieje, ale także za kreatywną, bo w czasie powstają nowe byty. Czas jest plastyczny, w wyobraźni możemy łamać porządek chronologicz- ny i w sposób dowolny łączyć ze sobą różne jego odmiany. Istnieje wiele klasyfikacji i taksonomii ujęć czasu, co skłania do uznania jego polisemicznego charakteru. Z każdego z tych aspektów – tu wyliczonych Czas historii – czas życia – czas marzeń, polisemiczny walor pojęcia 19 bez jakiegoś kategorialnego uporządkowania – wynikają istotne przesłanki dla konstruowania jakości własnego życia, zachowań, postaw, ocen moralnych. W tym sensie ten subiektywny wymiar czasu przenika się z jego obiektywiza- cjami i daje niepowtarzalny konglomerat stawiający człowieka przed licznymi wyborami i decyzjami13. Rozważania swe dedykuję tym badaczom, którzy za pomocą narzędzi em- pirycznych usiłują zdobyć wgląd w temporalny obszar ludzkiego życia, reduku- jąc polisemiczny walor pojęcia czasu do jednowymiarowego czasu linearnego. Literatura Universitatis Lodziensis”, Folia Sociologica, nr 40. w kulturze, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin. Borowski H., 1983, Czas w ujęciu Immanuela Kanta 1724–1804, [w:] A. Nowicki (red.), Czas Gołaszewska M., 1994, Fascynacja złem. Eseje z teorii wartości, PWN, Kraków–Warszawa. Kopka J., 2012, Czas a moralność. Od filozoficznych do socjologicznych koncepcji czasu, „Acta Kuchowicz Z., 1985, O biologiczny wymiar historii, PWN, Warszawa. Nowak-Dziemianowicz M. 2013, Narracyjne możliwości pedagogiki a kryzys kultury i wychowa- nia, https://opub.dsw.edu.pl/bitstream/11479/80/1/Narracyjne_mozliwosci_pedagogiki_a_ kryzys_kultury_i_wychowania.pdf. Pakalski D., 2013, Formy naoczności i kategorie jako aprioryczne podstawy metafizyki w estetyce i analityce transcendentalnej Kanta, „Studia z Historii Filozofii”, nr 2. Pawelec T., 2004, Dzieje i nieświadomość. Założenia teoretyczne i praktyka badawcza psychohi- storii, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice. Popiołek K., Chudzicka-Czupała A., 2010, Czas w życiu człowieka, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice. Symotiuk S., 1983, Czas w kulturze, [w:] A. Nowicki (red.), Czas w kulturze, Wydawnictwo Uniwer- sytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin. Tarkowska E., 1987, Czas w społeczeństwie. Problemy, tradycje, kierunki badań, Zakład Narodo- wy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź. Żelazna J., 2013, Zrozumieć wyobraźnię, „Studia z Historii Filozofii”, nr 2. http://apcz.pl/czasopisma/index.php/szhf/article/view/876/835 13 Współcześnie konstruowane są koncepcje modelu osobowościowego uwzględniającego aspekt temporalny, koncepcje ekologii czasu, postuluje się pogłębienie badań ilościowych i jakościowych w pe- dagogice, traktując czas jako istotną zmienną w naukach humanistycznych (por. Popiołek, Chudzicka- -Czupała, 2010).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Czas i miejsca w biografii. Aspekty edukacyjne
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: