Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00422 009658 10447581 na godz. na dobę w sumie
Czcionką i piórem. Jan Januszowski w roli pisarza i tłumacza - ebook/pdf
Czcionką i piórem. Jan Januszowski w roli pisarza i tłumacza - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 358
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1026-8 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> obyczajowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Jan Januszowski znany jest przede wszystkim jako wydawca Jana Kochanowskiego, najznakomitszy drukarz polskiego Odrodzenia. Był on prawdziwym człowiekiem Renesansu, l'uomo universale, który odebrał wykształcenie prawnicze, ale zajmował sie historiografią i filologią, teologią i nauka o gwiazdach, pisał i tłumaczył. Oddawana do rąk Czytelników książka jest pierwszą monografią twórczości pisarskiej Jana Januszowskiego. Autorka zajęła się zidentyfikowaniem, zebraniem i omówieniem różnorodnych prac właściciela Oficyny Łazarzowej, których był autorem lub tłumaczem, oraz tych, o których wiadomo, że pełnił w stosunku do nich rolę twórczego i zaangażowanego w proces powstawania książki redaktora. Pozwoliło to ukazać rozległość zainteresowań Januszowskiego, rozpoznać jego intelektualne upodobania oraz stosunek, zwykle bardzo osobisty, do rozmaitych kwestii kształtujących życie społeczne i kulturalne końca XVI i początku XVII wieku.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ISBN 97883-242-1026-8 SpiS treśći Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Człowiek Renesansu na progu nowej epoki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Parerga wydawcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 I . Przedmowy i dedykacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 II . Listy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 III . Nowy karakter polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 1 . Pismo „dla języka polskiego” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 2 . W stronę ortografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 W poszukiwaniu wzorów życia – portrety, zwierciadła, sylwetki . . . . . . . 61 I . Portrety poety i męża stanu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 1 . Jan Kochanowski – „on wielki ( . . .) poeta polski” . . . . . . . . . . . . . 64 2 . Mikołaj Firlej – „wzór i przykład żywy” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 II . Z Plutarcha „przykład ( . . .) lub do żołnierstwa, lub do gospodarstwa” . . 75 III . Praktyka translatorska Lazaridesa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 IV . Królewskie specula: Fidelis subditus oraz Zwierciadło królewskie . . . . 88 V . Parenetyczne i panegiryczne portrety Stefana Batorego . . . . . . . . . 94 VI . Pomniki królów i portret senatora w pracach wydawcy . . . . . . . . . 104 Pareneza polityczna i społeczna w dziełach Januszowskiego . . . . . . . . 109 I . Stanisław Sokołowski i Łazarzowic „o pohamowaniu utrat niepotrzebnych” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 II . Paradoksa koronne... (Cenzor obyczajów) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 III . Nauka umierania chrześcijańskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 IV . Wzór Rzeczypospolitej rządnej – o organicznej naturze państwa . . . 151 V . Syjon pochylony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 1 . „stan duchowny nad stan świecki zacniejszy być musi” . . . . . . . . 159 2 . W obronie Kościoła katolickiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 3 . „Naganienie” konfederacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 4 . Świat „pochylony” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 VI . Wróżki – człowiek Renesansu w cieniu gwiazd . . . . . . . . . . . . . . . 185 1 . Przepowiadanie przyszłości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 2 . W obronie astrologów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 3 . Prognostyka z biegów niebieskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 4 . Znaki końca czasów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204  5 . Stary świat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 6 . Proroctwa czasów ostatecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 7 . „Powstać ma monarcha jakiś” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 Projekty kodyfikacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 I . Prace poprzedników drukarza-prawnika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 II . Statuta, prawa i konstytucyje koronne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 III . „Wywód statutu tego . O statucie samym” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 IV . Czy prawo można zmieniać? O świadomości prawnej Januszowskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 V . Wywód i obmowa... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 248 Świadek i historyk swoich czasów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 I . Notatki historyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 II . Tłumacz i publicysta przeciw Imperium Osmańskiemu . . . . . . . . 266 W służbie Kościoła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 I . Relacja jubileuszowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 II . Pierwszy polski przewodnik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 III . Rzecz do bractw duchownych i o nich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 IV . Publicystyka pastoralna i dogmatyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 1 . Praeparationes devotae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311 2 . Dogmata de septem sacramentis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315 3 . Poseł wielki o wcieleniu Syna Bożego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320 4 . Rzecz o pochodzeniu Ducha Świętego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 336 WStęp perwszą nobilitacją, którą podpisał Zygmunt Waza jako król Rzeczypospolitej, był dokument nadający szlachectwo kra- kowskiemu mieszczaninowi Janowi Łazarzowicowi, używają- cemu także nazwiska Januszowski . Młody władca, wpisując w stycz- niu 1588 roku Lazaridesa „dla osobliwszych natury przymiotów w komput rycerstwa polskiego”1 szedł za wolą swego poprzednika na polskim tronie (już bowiem Stefan Batory zamierzał nobilitować Januszowskiego „dla wielkich jego talentów i cnót”2) i nagradzał roz- liczne zasługi najznakomitszego typografa szesnastowiecznej Polski . Po ceremonii pozostał szczęśliwie nie tylko wpis w aktach Metryki Koronnej, ale i pergaminowy dyplom, który kancelaria królewska wy- stawiła Łazarzowicowi3 . Dyplom niezwykle piękny, zdobiony dekoracją malarską bogatą i sporządzoną przez utalentowanego iluminatora . Jak ocenił już pierwszy biograf Januszowskiego, Szymon Starowolski: „biegłą w tej sztuce ręką”4 . Nieznany z nazwiska artysta, który praco- wał na zlecenie Januszowskiego (bo koszty wystawienia dyplomu, tak kancelaryjne, jak i związane z iluminacją dokumentu, ponosił nobili- towany5), nie tylko z drobiazgową dokładnością przedstawił nadany Łazarzowicowi herb Kłośnik (jego heraldyczna symbolika nawiązywała do Snopka Wazów), ale także okolił kaligraficzny tekst nobilitacji bor- diurową ramą . Marginesy boczne i dół karty szczelnie wypełniła barwna 1 K . Niesiecki, Herbarz polski, Lipsk 1839, t . IV, s . 443 . 2 S . Starowolski, Setnik pisarzów polskich, przeł . J . Starnawski, Kraków 1970, s . 217 . 3 Dyplom potwierdzający uszlachcenie Januszowskiego zachował się w Muzeum Narodowym w Warszawie (Dział Zbiorów Specjalnych, sygnatura 1793), nobilitację wpisano także do Metryki Koronnej (dziś w Archiwum Głównym Akt Dawnych, sy- gnatura 134, k . 66v) . Tekst nobilitacji przedrukowywali T . Wierzbowski w Materiałach do dziejów piśmiennictwa polskiego, Warszawa 1900, J . Ptaśnik w dziele Cracovia impressorum XV et XVI saeculorum, Lwów 1922 (Monumenta Poloniae Typographica I), nr 742 oraz J . Michta w wydawnictwie Nobilitacje i indygenaty w Rzeczypospolitej 1434–1794, z . 3, Kielce 1991, gdzie reprodukowano także oryginał dyplomu nobilitacyjnego . 4 S . Starowolski, dz . cyt ., s . 217 . 5 Por . Album armorum nobilium Regni Poloniae XV–XVIII saec. Herby nobilitacji i in- dygenatów XV–XVIII w ., oprac . B . Trelińska, Lublin 2001, s . 14 .  WStęp dekoracja o starannym rysunku – wić roślinna, harmonijnie połączona z herbami ziem Rzeczypospolitej Obojga Narodów, chorągwiami, pro- porcami, insygniami królewskiej władzy, wreszcie – z przedstawieniami portretowymi . W medalionach otoczonych kartuszowym ornamentem namalowano – z pewnością według dobrych wzorów – werystyczne wizerunki Zygmunta III Wazy, Stefana Batorego i Henryka Walezego, pozostawiając bez wypełnienia owalne ramy przygotowane dla trzech jeszcze miniaturowych portretów . Wśród bordiurowych dekoracji dolnego marginesu, dokładnie na osi karty, dostrzec jednak można jeszcze jeden, mniejszy od pozostałych, medalion, a w nim wizerunek z pewnością nie umowny czy typizowany . Z portretu spogląda wprost na widza poważny, posiwiały mężczyzna . Ujęty jest niemal frontalnie, z odkrytą głową (podczas gdy wszystkich królów przedstawiono en troi quarts i w czapkach), osadzoną na krótkiej szyi przysłoniętej elegancką, hiszpańską brodą . Mężczyzna nosi czarny strój, dyskretnie rozświetlony bielą wąskiego kołnierza . Wyrazista twarz jest owalna, model ma regularne, choć ciężkie rysy: spokojne, szerokie czoło, pod lekko ściągniętymi brwiami duże, ciemne, podkreślone sil- nym modelunkiem oczy, masywny nos, usta o zdecydowanym wyrazie . Indywidualizacja wizerunku zdradza nie tylko rękę bardzo dobrego, jeśli nie znakomitego, malarza, nasuwa też przypuszczenie, że obserwował on swego modela, a portretując go, oddał jego rzeczywiste rysy . Czy w miniaturowym konterfekcie należy się domyślać wiarygodnego wizerunku nobilitowanego? Trudno chyba o inną hipotezę . Czyje rysy słuszniej powinny zostać utrwalone na dokumencie potwierdzającym nadanie szlachectwa niż samego zainteresowanego? Czyj, jeśli nie Ja- nuszowskiego, portret mógłby stać się elementem malarskiej dekoracji przywileju, którą przecież właśnie Łazarzowic zamawiał i opłacał? Domysł taki zdaje się potwierdzać także przestrzenne powinowactwo dyplomowych iluminacji . Otóż, choć zagadkowy konterfekt ujęto, po- dobnie jak wizerunki władców, w kartusz o typowym dla Renesansu zwijanym ornamencie, nie zwieńczono jednak ramy żadnymi symbolami heraldycznymi . Nie było to widocznie konieczne: herb bowiem – Kło- śnik – namalowano tuż nad portretem, oba przedstawienia oddzielając jedynie kilkoma linijkami tekstu nobilitacyjnego przywileju . Niewielka podobizna i ozdobna tarcza herbowa – obie wyróżnione dzięki swojemu położeniu na osi pergaminowej karty – pozostają w nienarzucającym się widzowi związku . WStęp  Nie dysponujemy niestety żadnym odwzorowaniem postaci archi- typografa, jakimkolwiek wizerunkiem, plastycznym czy literackim . Konfrontacja nie jest więc możliwa . Pozostaje bardzo prawdopodobna hipoteza, że rysy Januszowskiego utrwalił, zapewne „ad vivum”, nieznany iluminator dyplomu nobilitacji drukarza, że właśnie Łazarzowic patrzy ku nam z miniaturowego portretu . • Niepewni co do rysów renesansowego architypografa posiadamy sporo wiadomości o jego bujnym, pracowitym i niełatwym życiu – za- równo dzięki poszukiwaniom archiwalnym, jak i informacjom rozsia- nym przez Januszowskiego w tekstach jego pióra: przede wszystkim listach i dedykacjach, którymi opatrywał swoje prace pisarskie i książki wychodzące z Oficyny Łazarzowej . Wiele wiadomo także o różno- rodnej działalności „typografa osobliwego”1 – znakomitego edytora, wszechstronnego pisarza, skrzętnego filologa . Wiele, lecz wciąż nie dość dużo . Choć trudno spotkać pracę o kulturze polskiego Renesansu, w której na marginesie rozważań o szesnastowiecznym drukarstwie, wydaniach dzieł Kochanowskiego czy dziejach polskiego prawodawstwa nie mówiono by o Januszowskim jako o najwybitniejszym drukarzu naszego Odrodzenia, wszechstronnie wykształconym pisarzu, filologu, prawniku, człowieku o bezspornych zasługach dla polskiej kultury, niewielu badaczy rzeczywiście zajęło się pracami wydawniczymi czy pisarskimi Januszowskiego . Za życia nie szczędzono Januszowskiemu zaszczytnych tytułów i słów uznania, nie spiesząc jednak z materialnym wsparciem, które pozwoliłoby drukarzowi realizować jego ambitne zamierzenia . Dziś za konwencjonalnymi pochwałami, ogólnikowymi najczęściej uwagami na temat dokonań Łazarzowica i utyskiwaniami na brak monografii mu poświęconej rzadko idą pogłębione studia nad jego różnorodną twórczością . Badaczką, która pozostałej po Łazarzowicu spuściźnie poświęciła najwięcej życzliwej uwagi, była Alodia Kawecka-Gryczowa . Znawczyni dziejów dawnej książki zgromadziła i uporządkowała rozsiane w źródłach staropolskich, bibliografiach oraz pracach historyków dawnej kultury 1 Januszowskiego nazwał tak Tomasz Płaza w liście do biskupa Kromera, cyt . za: S . Bodniak, W oficynie „architypografa”. Rzecz o kłopotach Januszowskiego, „Silva Rerum” V: 1930, s . 140 . 10 WStęp cenne wiadomości o życiowych przypadkach Januszowskiego, o losach Drukarni Łazarzowej i własnych pracach pisarskich jej właściciela . Bio- gram Januszowskiego pióra Kaweckiej-Gryczowej zamieszczony w ency- klopedycznej publikacji Drukarze dawnej Polski1 jest dziś najpełniejszym i najbardziej kompetentnym źródłem wiedzy o Lazaridesie, przynosi wiele ważnych ustaleń bio- i bibliograficznych, rozstrzyga sprzeczności i wątpliwości wychwycone przez badaczkę w dawnych, głównie dzie- więtnastowiecznych i powstałych w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku pracach poświęconych drukarzowi, wreszcie – stanowi znakomity i obowiązkowy punkt odniesienia dla dalszych badań . Przed Kawecką-Gryczową osobne artykuły na temat prac archi- typografa publikowali czterej wybitni badacze: Włodzimierz Budka i Stanisław Bodniak, których zafrapowały wydawnicze perypetie Ja- nuszowskiego, Bolesław Ulanowski, zainteresowany jego prawniczymi dokonaniami, oraz Aleksander Rembowski, który zajął się jednym z parenetycznych traktatów Łazarzowica2 . Najsłynniejszej bodaj pracy Januszowskiego – Nowemu karakterowi polskiemu z Drukarnie Łaza- rzowej i Ortografijej polskiej – poświęcił wiele uwagi w swym artykule O edytorstwie Januszowskiego, „Ortografii” Jana Kochanowskiego i dys- kusjach nad pisownią polską za Zygmunta Augusta Tadeusz Ulewicz3 – jednocześnie korzystając z ustaleń Kaweckiej-Gryczowej (zawartych w Polskim słowniku biograficznym) i wzbogacając swymi konstatacjami (także i przez wywołanie interesującej polemiki) opublikowany przez nią w Drukarzach dawnej Polski biogram architypografa . Popularnonaukowe 1 A . Kawecka-Gryczowa, Jan Januszowski, w: Drukarze dawnej Polski od XV do XVIII wieku, t . 1: Małopolska, cz . 1: Od XV do XVI wieku, red . A . Kawecka-Gryczowa, Wrocław 1983, s . 69–99 . Kawecka-Gryczowa opublikowała także znacznie skromniejszy biogram Łazarzowica, w: Polskim słowniku biograficznym, t . 10, Kraków 1964, s . 598–600 . O losach Drukarni Łazarzowej i samego Januszowskiego w XVII stuleciu zob . R . Żurkowa, Jan Januszowski, w: Drukarze dawnej Polski od XV do XVIII wieku, t . 1: Małopolska, cz . 2: Wiek XVII–XVIII, vol . 1: A–K, red . J . Pirożyński, Kraków 2000, s . 250–257 . 2 W . Budka, Architypograf Zygmunta III, „Silva Rerum” III: 1927, s . 102; S . Bod- niak, dz . cyt ., str . 138–143; B . Ulanowski, Ks. Jana Januszowskiego archidiakona sandec- kiego prace kodyfikacyjne, Sprawozdania z posiedzeń Akademii Umiejętności za rok 1893, Kraków 1894, s . 12–16; A . Rembowski, recenzja i ocena pracy Wzór Rzeczypospolitej rządnej, „Niwa” IV: 1876, t . 8, s . 910–920, przedrukowane w tegoż Pisma, t . 1, Warszawa 1901, s . 355–366 . 3 T . Ulewicz, O edytorstwie Januszowskiego, „Ortografii” Jana Kochanowskiego i dysku- sjach nad pisownią polską za Zygmunta Augusta, w: tegoż, Wśród impresorów krakowskich doby Renesansu, Kraków 1977, s . 221–240 . WStęp 11 artykuły o Nowym karakterze polskim pisali także Roman Tomaszewski, i niedawno – Jan Słowiński1 . Niewielka książeczka o ortografii zyskała nie tylko omówienia biblio- logów, literaturoznawców i językoznawców – dwa razy wydano ją także jako faksymile . Podobnie, od początku XX wieku przedrukowywano także – w całości lub fragmentach – inne prace Januszowskiego . Ambroży Grabowski opublikował kilka drobiazgów historycznych, Rembowski ułamki Wzoru Rzeczypospolitej rządnej do ciała człowieczego przystosowa- nego, krótko spisanego, przekłady pióra Łazarzowica wydawali Ulanowski i Turowski2 . W moim opracowaniu ukazał się anonimowy Przewodnik abo Kościołów krakowskich i rzeczy w nich wiedzenia i widzenia godnych krótkie opisanie, którego autorstwo przyznaje się Januszowskiemu3 . Wraz z edycjami dzieł pisarzy publikujących w Oficynie Łazarzowej wydano także kilka spośród licznych przedmów i dedykacji pióra architypografa – najcenniejsze, najlepiej opracowane, podane w transkrypcji i w foto- kopii w wydaniu sejmowym dzieł Jana Kochanowskiego . W XIX wieku na podstawie rękopisu Biblioteki Jagiellońskiej o sygnaturze 107 Ignacy Polkowski przedrukował epinicium pióra Łazarzowica zatytułowane Witanie króla Stefana z wojny połockiej, w moim opracowaniu ukazały się odnalezione w tym samym źródle rękopiśmiennym diariusz drukarza i jego list4 . Korespondencję architypografa publikowali już wcześniej Sta- nisław Bodniak, Wacław Aleksander Maciejowski, Teodor Wierzbowski, Jan Ptaśnik i Kazimierz Lepszy – te z udostępnionych przez nich listów, 1 R . Tomaszewski, Nowy karakter polski, „Litera” II: 1967, nr 13–15, s . 71–77; J . Sło- wiński, Jana Januszowskiego projekt narodowej czcionki drukarskiej, „Folia Bibliologica” XXXVIII/XXXIX: 1990/1991, s . 7–15; Tenże, Primus inter pares. Architypograf Jan Januszowski, „Wydawca”, 1999, z . 5/6, s . 38–40 . 2 A . Grabowski, Dawne zabytki Miasta Krakowa, Kraków 1850, s . 189–193; A . Rem- bowski, dz . cyt ., s . 355–366; Dwie broszury prawne z r. 1602 i 1608, wyd . B . Ulanowski, Kraków 1920 (Biblioteka Pisarzów Polskich, nr 75); Sześć broszur politycznych z XVI i początku XVII stulecia, wyd . B . Ulanowski, Kraków 1921 (Biblioteka Pisarzów Polskich, nr 76); Mowy Stanisława Orzechowskiego, wyd . K .J . Turowski, Sanok 1855 . 3 Przewodnik abo Kościołów krakowskich krótkie opisanie, oprac . J . Kiliańczyk-Zięba, Kraków 2002 . 4 Sprawy wojenne króla Stefana Batorego. Dyjariusze, relacyje, listy i akta z lat 1576– 1586, wyd . I . Polkowski, Kraków 1887, s . 179–181; Edycja listu z 1592 roku ukazała się w „Ruchu Literackim” (XLV: 2004, z . 4–5, s . 515–519) w artykule zatytułowanym Jan Januszowski o sejmie inkwizycyjnym – nieznany list drukarza z 1592 roku, diariusz zaś w „Biuletynie Biblioteki Jagiellońskiej” (LIII: 2003, s . 49–59) pod tytułem „A gdy się kusił o Kraków napisano to...” – diariusz oblężenia Krakowa w 1587 roku, prawdopodobnie autorstwa Jana Januszowskiego . 12 WStęp które drukarz adresował do Zamoyskiego, Kawecka-Gryczowa zebrała w tomie Z dziejów polskiej książki w okresie Renesansu1 . Warszawska badaczka podała w biogramie Januszowskiego za- mieszczonym w słowniku Drukarzy dawnej Polski pełną bibliografię Łazarzowica . Odsyłając do zestawień Ignacego Chodynickiego, Karola Estreichera i Nowego Korbuta, w szczegółowym spisie podała zgroma- dzone w wyniku imponującej kwerendy wszystkie prace historyków literatury, drukarstwa, prawa, teologii i dziejów polskiej kultury, w których, najczęściej na marginesie ogólniejszych rozważań, pojawiły się istotne wiadomości o życiu i działalności Januszowskiego . Powyżej wymieni- łam te, w których badacze zwrócili uwagę na prace Łazarzowica inaczej niż tylko marginalnie (na prawach pobocznej wzmianki, glosy, drobnej uwagi) lub pisząc słownikowe hasło powtarzające fakty już wcześniej ustalone . Nie było ich wiele, dlatego jeszcze raz, z naciskiem, podkreślić należy ogromne zasługi Kaweckiej-Gryczowej dla poznania życia i dzia- łalności krakowskiego architypografa . Badania Kaweckiej-Gryczowej zaowocowały bowiem nie tylko zgromadzeniem i usystematyzowaniem ogromnej wiedzy o biografii i pracach Januszowskiego . Opracowany przez nią historyczno-encyklopedyczny zarys umożliwił także dokładniejsze niż przedtem rozpoznanie obszaru badawczego otwierającego się przed pragnącymi zająć się spuścizną pozostawioną przez Łazarzowica . Ob- szaru onieśmielającego przede wszystkim swą rozległością, „zawinioną” wszechstronnym wykształceniem, różnorodnymi zainteresowaniami i pasjami intelektualnymi samego Januszowskiego, którego nie mniej niż drukarstwo zajmowały na przykład prawodawstwo, publicystyka społeczna, historiografia, astrologia i teologia . Dlatego jego imponujący rozmiarami i rozmaitością dorobek może przyciągnąć uwagę badaczy o rozmaitych specjalnościach, zakorzenionych w odmiennych studiach i dysponujących niejednorodnym warsztatem badawczym, zainteresowanych różnymi dziedzinami życia umysłowego i kulturalnego Renesansu . Januszowski, a właściwie prowadzona przez niego Drukarnia Łazarzowa, czekają przede wszystkim na większą uwagę ze strony znawców dawnej książki, historyków drukarstwa, przy czym trudno sobie wyobrazić, by wysiłki ze strony bibliologów zajmujących się na przykład renesansową sztuką typograficzną mogły przynieść 1 Por . A . Kawecka-Gryczowa, Z dziejów polskiej książki w okresie Renesansu. Studia i materiały, Wrocław 1975, s . 294–305 . WStęp 13 satysfakcjonujące wyniki, jeśli nie zostaną ukończone i opublikowane badania prowadzone od dziesięcioleci w związku z wydawnictwem Po- lonia typographica . Bezcenny dorobek wydawniczy Januszowskiego zapewnił architypo- grafowi miano najznakomitszego drukarza polskiego Renesansu . Nawet jeśli jego dokładne rozpoznanie wciąż wymaga wysiłku badaczy, kulturalne zasługi Lazaridesa na tym polu nie budzą żadnych wątpliwości . Właściciel Oficyny Łazarzowej wiele czasu i energii poświęcił także swym własnym pracom pisarskim . Te z nich, które przechowały się do dziś w kolekcjach starych druków i rękopisów polskich muzeów i bibliotek, niewątpliwie zasługują na uwagę, jakiej dotychczas raczej im skąpiono . Tymczasem (podobnie jak bez odpowiednich ustaleń dotyczących dorobku, rozwoju i rzeczywistego poziomu oficyny prowadzonej przez Januszowskiego) bez zbadania ich zawartości i określenia wartości nie może powstać kompe- tentna monografia Jana Łazarzowica, której dotkliwy brak konstatowali między innymi Alodia Kawecka-Gryczowa, Tadeusz Ulewicz i Roman Tomaszewski1 . Niniejsza praca nie ma oczywiście monograficznych ambicji . Stanowi jedynie znacznie skromniejszą próbę ogarnięcia części dorobku Januszow- skiego – dzieł, które „z własnego natchnienia, acz wspomagany przez Minerwę, napisał częściowo po łacinie, częściowo po polsku”2 . Zajęłam się w niej zidentyfikowaniem, zebraniem i omówieniem różnorodnych prac pisarskich drukarza z ulicy Gołębiej, uwzględniając obok analiz dzieł, których Januszowski był autorem lub tłumaczem, także i publika- cje, o których wiadomo, że Łazarzowic pełnił w stosunku do nich rolę, jaka współcześnie przypada twórczemu i zaangażowanemu w proces powstawania książki redaktorowi . Przy różnorodności tematycznej i formalnej pisarskiego dorobku Łazarzowica kompozycja, którą wybrałam – skoncentrowana wokół powracających w jego twórczości motywów i zagadnień, z których najważniejszymi były z pewnością wątki parenetyczne – wydała mi się najbardziej przejrzysta . Pamiętając o rozmaitości interesujących Janu- szowskiego dziedzin, zróżnicowaniu formalnym i gatunkowym jego prac, a także niejednorodności stopnia zaangażowania architypografa w przygotowanie tekstów, które przyszło mi analizować, wybrałam układ dz . cyt ., s . 71 . 1 T . Ulewicz, dz . cyt ., s . 225; A . Kawecka-Gryczowa, dz . cyt ., s . 86; R . Tomaszewski, 2 S . Starowolski, dz . cyt ., s . 218 . 14 WStęp tematyczny w przekonaniu, że będzie bardziej funkcjonalny niż na przy- kład kompozycja chronologiczna czy klasyfikująca utwory sygnowane nazwiskiem Januszowskiego wedle roli, jaką Łazarzowic wobec nich spełnił . Zwłaszcza ta ostatnia możliwość wydała mi się najmniej celowa, bo lektura prac drukarza z Gołębiej przekonała mnie, że wobec zbyt wielu z nich kategoryczne określenie kompetencji autorskich Januszowskiego, rozdzielenie różnych ról autora, tłumacza, kompilatora, redaktora jest po prostu niemożliwe . Trudno tutaj o bezwzględne, niepodważalne rozstrzygnięcia i dlatego postanowiłam nie analizować samodzielnych i translatorskich utworów Januszowskiego w osobnych częściach pracy, ale jednym i drugim poświęcić niemal tyle samo uwagi . Na decyzję tę wpłynęła także świadomość ogromnego znaczenia rozmaitego rodzaju tłumaczeń dla staropolskiej literatury oraz specy- ficzna sytuacja translatoryki renesansowej: powszechność – i w pracach Januszowskiego znajdująca odzwierciedlenie – przekładów wedle dzi- siejszych kryteriów ocenianych jako swobodne, w których inwencja tłu- macza nie obejmowała jedynie warstwy językowej, ale kształtowała także – najogólniej mówiąc – zawartość utworu . Taka postawa właściwa była także i Łazarzowicowi: z reguły jego prace przekładowe przypominają adaptacje, znacząco przeobrażające tłumaczone teksty . Inną, równie ważną przyczyną uwzględnienia w rozprawie poświęconej pisarskiej spuściźnie po Januszowskim zarówno tych tekstów Łazarzowica, które nie miały obcojęzycznych pierwowzorów, jak i książek będących wynikiem jego translatorskiego trudu, stało się przekonanie, że tylko tak poprowadzona analiza daje nadzieję na poprawną rekonstrukcję zainteresowań i świa- topoglądu Łazarzowica . Warto być może dodać, że przedmiotem mojego zainteresowania stały się prace opublikowane za życia Łazarzowica i utwory wydane z rękopisu przez dawnych badaczy lub obecnie w rękopiśmiennej spuściźnie po Januszowskim odkrywane; dzieła o ustalonym autorstwie i takie, które zdecydowałam się przypisać Łazarzowicowi; zarówno obszerne, będące nieraz owocem długoletniego trudu księgi, jak i drobne, lecz bardzo cenne prace, zwłaszcza listy, dedykacje i przedmowy . W pierwszym rzędzie pozwoliło to na określenie korpusu prac pisar- skich i translatorskich Januszowskiego, skorygowanie lub doprecyzowanie ustaleń badaczy, z których trudu korzystałam . W kilku przypadkach udało się również czy to zmienić atrybucję staropolskich dzieł, czy postawić przekonujące, mam nadzieję, hipotezy dotyczące autorstwa lub opisać WStęp 15 skomplikowane nieraz dzieje powstawania traktatów i rozpraw – ustalić ich pierwowzory i wskazać prace, które stanowiły inspirację pisarza oraz przywołać te, których autorów natchnęły z kolei dzieła Łazarzowica . Materiału badawczego dostarczyły tutaj zbiory starodruków i ręko- pisów znajdujące się w Krakowie (w bibliotekach Jagiellońskiej, Czar- toryskich, Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk oraz w kolekcji Muzeum Narodowego), w Warszawie (korzystałam z dawnych książek i dokumentów przechowywanych w Bibliotece Uni- wersytetu Warszawskiego, Bibliotece Narodowej, Muzeum Narodowym i Archiwum Głównym Akt Dawnych) oraz zbiory wrocławskiego Osso- lineum i Biblioteki Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach . Żmudne, ale i ekscytujące poszukiwania zaowocowały omówieniem kilkudziesięciu w sumie prac, które starałam się, wedle swoich możliwości, analizować uwzględniając współczesny Januszowskiemu kontekst kulturowy oraz intelektualny i emocjonalny klimat epoki . Pozwoliło to, jak mi się wydaje, ukazać różnorodność i rozległość zainteresowań Łazarzowica, rozpoznać jego upodobania intelektualne oraz stosunek, zwykle bardzo osobisty, do rozmaitych kwestii nurtujących i kształtujących życie społeczne i kultu- ralne końca XVI i początku XVII wieku . Mam nadzieję, że opierając się na tekstach pióra Januszowskiego, zdołałam choć naszkicować intelektu- alną sylwetkę i mentalną biografię renesansowego l’uomo universale, pa- dewczyka rozległej wiedzy i horyzontów, a zarazem człowieka głęboko wierzącego, z oddaniem służącego sprawie katolickiej reformy . Książka ta stanowi skróconą wersję rozprawy doktorskiej, która obroniona została w kwietniu 2005 roku w Instytucie Polonistyki Wy- działu Filologicznego UJ . Dysertację napisałam pod kierunkiem Pana Profesora Janusza Gruchały, któremu winna jestem najserdeczniejsze podziękowania, bowiem wyłącznie jego ogromnej wiedzy, onieśmielającej erudycji i wielkiej cierpliwości zawdzięczam ukończenie mojej pracy . Za inspirujące spostrzeżenia i wnikliwe komentarze jestem także specjalnie zobowiązana Panu Profesorowi Wacławowi Waleckiemu i Panu Profe- sorowi Piotrowi Wilczkowi, którzy mój doktorat recenzowali . CzłoWiek reneSanSu na progu noWej epoki encyklopedie, słowniki i inne źródła, w których zwykliśmy szukać wiadomości na temat ludzi żyjących przed wiekami, pamiętają o Januszowskim przede wszystkim jako o wybitnym renesanso- wym drukarzu, przyjacielu i wydawcy Kochanowskiego . Odpowiedź na pytanie, kim był Łazarzowic, nasuwa się więc jako oczywista i uwodzi swą prostotą . Prostotą pozorną, powiedzmy od razu, bowiem słuszne przecież określenie Lazaridesa mianem znakomitego typografa z jed- nej strony stać się może pierwszym z elementów długiego wyliczenia innych jego zatrudnień (bo Januszowski słynął także na przykład jako kompetentny prawnik, pilny tłumacz, popularny pisarz i gorliwy kapłan), z drugiej stać się musi punktem wyjścia dla próby ukazania, kim był Łazarzowic drukarz . Naturę samego terminu „drukarz” wybitna badaczka dziejów „rewo- lucji Gutenberga”, Elizabeth Eisenstein, nazwała proteuszową, próbu- jąc metaforycznie ująć wieloznaczność i pojemność, które stają się mu właściwe w chwili, gdy zostanie użyty w stosunku do osoby kierującej renesansową oficyną wydawniczą1 . Amerykańska profesor, choć ekspery- mentowała chętnie z hybrydycznymi określeniami („drukarz wydawca”, „mistrz drukarski”, „drukarz uczony”), stwierdzała otwarcie: „możemy być pewni, że żaden z użytych przez nas terminów nie odda w pełni zakresu działań, podejmowanych przez tych, którzy prowadzili szesnastowieczne drukarnie”2 . Konstatacja ta do Januszowskiego stosuje się znakomicie: był bowiem modelowym (jeżeli, mając w pamięci zastrzeżenia Eisenstein, w wypadku renesansowych typografów o jakichkolwiek modelach odważymy się mówić) szesnastowiecznym drukarzem – człowiekiem utalentowanym i ambitnym, o rozległych zainteresowaniach i świetnym wykształceniu . III: 1981, vol . 1, s . 6–16, s . 9 . 1 Por . E .L . Eisenstein, The Early Printer as a „Renaissance Man”, „Printing History” 2 Tamże, s . 9 . (tłum . J . K .-Z .) . 1 CzłoWiek reneSanSu na progu noWej epoki Pozostała po nim spuścizna, świadectwa współczesnych oraz archiwalne zapiski ujawniają osobowość bujną i twórczą, łączącą cechy dziś kojarzone jako wykluczające się: wizjonera i kupca, humanisty i gorliwego katolika, intelektualisty i przedsiębiorcy, pisarza i wydawcy, który cudzym księgom nie szczędził trudu . Gdy w 1577 roku Januszowski przejmował po ojcu kierownictwo Ofi- cyny Łazarzowej, stawał na czele firmy o długich i świetnych tradycjach, podupadłej jednak w ostatnich latach rządów chorującego Andrysowica . Od razu przystąpił do reorganizowania ojcowskiego warsztatu według najlepszych wzorów zagranicznych, co wskazuje, że doskonale był obe- znany ze sztuką typograficzną . Nie byłoby w tym niczego zaskakującego (jako jedyny dziedzic niezbyt dobranej pary, jaką stanowili Barbara Wie- torowa i Łazarz Andrysowic, był szczególnie predysponowany do wyboru drukarskiego fachu), gdyby nie fakt, że młode lata upłynęły mu nie na praktykowaniu typograficznej sztuki, ale na uniwersyteckiej i dworskiej edukacji . Fakt, że znakomicie znalazł się na nowym stanowisku, każe przypisywać Januszowskiemu żywą inteligencję, zmysł obserwacji i cie- kawość świata, a zarazem zapowiada, że będziemy mieć do czynienia nie z rzemieślnikiem, ale wykształconym humanistą (któremu jednak i tajniki rzemiosła nie były obce), a przy tym z człowiekiem zawdzięczającym swą karierę przede wszystkim zaletom umysłu i charakteru, własnej pracowitości i inwencji . Choć o młodości Januszowskiego wiemy znacznie mniej niż o jego „wieku męskim”, można z pewnością stwierdzić, że okres ten miał ogromne znaczenie dla kształtowania się intelektualnych horyzontów, praktycznych umiejętności i życiowych zamierzeń mieszczańskiego syna . Trzeba tu wspomnieć o dwuetapowych studiach uniwersyteckich Łazarzowica: najpierw na Akademii Krakowskiej, gdzie Januszowski spotkał swego pierwszego mistrza, Jakuba Górskiego, profesora, któremu uczelnia jagiellońska zawdzięczała odrodzenie studiów humanistycznych1, później zaś w Padwie, gdzie uczył się prawa i retoryki pod kierunkiem 1 Wspominając Górskiego po latach, poświadczał Januszowski istnienie mocnej i serdecznej więzi między mistrzem a uczniem: „preceptorowi memu ( . . .) – pisał – ja wiele powinien: bo jakiego był serca dla mnie, łacno zeznają ci, którzy naonczas posługami jego przy nim się bawili” . Cyt . za: J . Januszowski, [Dedykacja dla Stanisława Garwaskiego], w: J . Górski, Rada pańska, Kraków Drukarnia Łazarzowa 1597, wyd . W . Czermak, Kraków 1892, s . 5 (Bibilioteka Pisarzów Polskich, nr 21) . CzłoWiek reneSanSu na progu noWej epoki 1 Riccoboniego1 . Nie mniej istotna była praktyczna edukacja, którą odebrał – wedle świadectwa Szymona Starowolskiego – na dworze cesarza Maksymiliana II, a także na dworach innych obcych mo- narchów . Nabrał tam wytworności obyczajów oraz posiadł znajomość różnych języków, wreszcie doświadczenie życiowe2 . Januszowski chyba rzeczywiście znakomicie wykorzystał czas spędzo- ny w stolicy cesarstwa, skoro wkrótce po powrocie do Krakowa dostał się do kancelarii Zygmunta Augusta, a później, aż do śmierci króla, pełnił funkcję jego pisarza pokojowego . W ten sposób syn Łazarza Andryso- wica wszedł do środowiska już przez współczesnych postrzeganego jako elitarne i można przypuszczać, że właśnie lata spędzone „u dworu” były dla niego najbardziej inspirujące i decydująco wpłynęły na jego dalsze życiowe wybory . Praca w kancelarii, głównym urzędzie państwa, stanowiła dla więk- szości sekretarzy wstęp do właściwej kariery politycznej . Kromer nazywał zespół sekretarzy „seminarium senatus”, w środowisku kapituły krakowskiej mówiono o „seminarium episcoporum”, a Heidenstein pisał o „szkółce 1 Decyzję, by studiować prawo, podyktowały zapewne obywatelskie, polityczne zainte- resowania, które rozwinęły się u Januszowskiego w okresie prac „u dworu”, ale Łazarzowic szedł także za uznaną w XVI wieku opinią, że wykształcenie prawnicze jest najlepszym przygotowaniem do kariery urzędniczej czy związanej z prowadzeniem własnego majątku . Kilkunastomiesięczne zazwyczaj studia na europejskiej, zwłaszcza włoskiej uczelni były też warunkiem (a może przyczyną?) dalszej kariery: „Rzadkie będzie w XVI wieku nazwisko, zaznaczone na kartach piśmiennictwa polskiego, w dziejach politycznych narodu lub na wyższym stanowisku kościelnym czy świeckim, którego by się nie odkryło w archiwum uniwersytetów włoskich” . Cyt . za: S . Kot, Polska Złotego Wieku wobec kultury zachodniej, w: Kultura staropolska, Kraków 1932, s . 653 . 2 S . Starowolski, dz . cyt ., s . 217 . Podupadły uniwersytet wiedeński „nie przedstawiał dla [peregrynującej młodzieży] wielkiego uroku, nie mógł olśnić szerokimi horyzontami umysłowymi swych mistrzów ani oczarować wyższą kulturą humanistyczną” . Cyt . za: H . Barycz, Wiedeń a Polska w epoce renesansu i reformacji, „Przegląd Zachodni” 1953, nr 11/12, s . 28 . Natomiast dwór wiedeński cieszył się sławą jak najlepszą . Andrzej Mak- symilian Fredro pisał: „Polakom jako najpierwsze do wszystkich krajów cudzoziemskich przez Wiedeń otwierają się wrota, tak ktobykolwiek z pożytkiem swoje chciał odprawić peregrynacyją, od Wiednia onę zacząć potrzeba . Ponieważ to jest miasto cesarskiej rezydencji, gdzie jakoby in compendio uważać się może wszelkich dworów, monarchów chrześcijańskich idea, kupieckie zaś miasta by też najpiękniejsze w budynkach mało co w sobie zawierają curiositatis” . Cyt . za: O edukacji dawnych Polaków, wybór i oprac . T . Duralska-Macheta, Warszawa 1982, s . 274 . 20 CzłoWiek reneSanSu na progu noWej epoki Rzeczypospolitej”1 . Przed Januszowskim praca w kancelarii otworzyła jeszcze inne możliwości – zetknięcia się z najwybitniejszymi intelektu- alistami epoki, twórcami polskiej kultury renesansowej oraz, co nie bez znaczenia, jej wrażliwymi odbiorcami . Mimo że ze względu na ruchliwość dworu ostatniego Jagiellona i samych kancelistów trudno jest dochodzić szczegółowych osobistych powiązań Januszowskiego, warto przytoczyć mowę jednego z sekretarzy, Jana Dymitra Solikowskiego, który w 1574 roku tak charakteryzował środowisko kancelarii królewskiej: Spójrzcie tylko na [Stanisława] Hozjusza, [Marcina] Kromera, [Stanisława] Orzechowskiego, [Andrzeja] Frycza [Modrzewskiego], Augusta Rotundusa, [Andrzeja] Patrycego [Nideckiego], [Jana] Kochanowskiego, [Stanisława i Krzysztofa] Warszewickich, [Andrzeja] Trzecieskiego, Jana [Herburta], [Jana] Zamoyskiego, ( . . .) [Wawrzyńca] Goślickiego, Łukasza Górnickiego, Andrzeja Wolana i niezliczone zastępy ludzi znakomitych o wielkiej wiedzy, których ze względu na brak miejsca pomijam . Tak wielu teologów, prawników, filozofów, mówców, poetów, medyków, astrologów, muzyków, których najwspanialsze owoce talentów albo już zwracają na siebie powszechną uwagę, albo nadzieję rozkwitu2 . Ci „kancelaryjni humaniści”, wyróżniający się przede wszystkim wykształceniem filologicznym i prawniczym, a wśród nich wielu padew- czyków, byli dla Januszowskiego mentorami i partnerami w dyskusjach, utwierdzili w nim również zapewne potrzebę dalszego kształcenia . Wiele z dojrzałych pisarskich i translatorskich prac Januszowskiego stanowi kontynuację zainteresowań zagadnieniami, które zwróciły jego uwagę właśnie podczas zajęć w kancelarii królewskiej . Kancelaria była przecież „liczącą się szkołą myślenia politycznego, owym »seminarium Reipublicae«, przygotowującym fundamentalne dla ówczesnego państwa programy poli- tyczne i społeczne”3 . Należały do nich powtarzające się wołania o naprawę państwa i prawa – obecne w postaci zarówno przestróg, jak i konkretnych propozycji w takich dziełach Januszowskiego jak Wróżki, Wzór Rzeczypo- spolitej rządnej, czy wreszcie znajdujące wyraz w jego monumentalnych Statutach, prawach i konstytucyjach koronnych . W ostatnich latach panowania 1 M . Korolko, Seminarium Rzeczypospolitej Królestwa Polskiego. Humaniści w kancelarii królewskiej Zygmunta Augusta, Warszawa 1991, s . 70 . 2 J .D . Solikowski, In funere Sigismundi Augusti (...) oratio, cyt . za: Cochanoviana. Materiały do dziejów twórczości Jana Kochanowskiego z lat 1551–1625, cz . II, wyd . i oprac . M . Korolko, Wrocław 1986, s . 63 . 3 M . Korolko, dz . cyt ., s . 92 . CzłoWiek reneSanSu na progu noWej epoki 21 Zygmunta Augusta wśród pracujących dla kancelarii koronnej, która stała się żywszym niż przed sejmami egzekucyjnymi ośrodkiem myśli politycz- no-prawnej, silne było poczucie odpowiedzialności za sprawy publiczne, spoczywającej na barkach ówczesnych intelektualistów . Za nim zaś szła potrzeba zaangażowania się w sprawy Rzeczypospolitej: w związku z tym w drugiej połowie XVI wieku systematycznie narasta teoria doradztwa państwowego, rozwijana zarówno w specjalnie dla tego celu pisanych rozprawach, jak i w różnych traktatach poświęconych zagadnieniom politycznym i prawnym1 . Z tego nurtu wyrosła na przykład translacja traktatu Rada pańska, to jest, jakich osób każdy wybierać ma sobie do rady swojej dokonana przez nauczyciela Januszowskiego Jakuba Górskiego, jeszcze z myślą o ofiaro- waniu go Zygmuntowi Augustowi, a starannie wydana przez Łazarzo- wica dopiero za panowania Zygmunta III Wazy, oraz spolszczona przez Januszowskiego (1588) praca innego sekretarza, Mikołaja Kossobudz- kiego pod tytułem Zwierciadło królewskie. Z wielu miejsc ludzi wielkich zebrane i na polskie przełożone . Również „w kancelaryjej naprzód, potym w komorze króla świętej pamięci Zygmunta Augusta listy pokojowe odprawując”2 wypracowywał młody sekretarz własny „sposób pisania”, co po latach miało zaowocować Nowym karakterem polskim, najsłynniejszą pracą Januszowskiego . Okres spędzony na sekretarzowaniu ostatniemu Jagiellonowi znacząco wpłynął na kształtowanie się postawy intelektualnej, obywatelskiej, ale także religijnej młodego Jana . Znamienne, że środowisko królewskich sekretarzy Zygmunta Augusta w niewielkim stopniu angażowało się w działania na rzecz tolerancji religijnej czy wolności sumienia . O ile za Zygmunta Starego właśnie ta grupa była „rozsadnikiem nowinek refor- macyjnych”3, w czasach jego syna, głównie pod wpływem wyników obrad soboru trydenckiego, radykalizującej się atmosfery religijnej na dworach europejskich i w Polsce oraz postawy króla utwierdzała się prawowierność katolicka środowiska kancelaryjnego4 . Sam Januszowski dał się poznać Kraków Oficyna Łazarzowa 1594, k . A4r . 1 Tamże, s . 88 . 2 Por . J . Januszowski, Nowy karakter polski z Drukarnie Łazarzowej i Ortografija polska, 3 M . Korolko, dz . cyt ., s . 94 . 4 Tamże, s . 105 . 22 CzłoWiek reneSanSu na progu noWej epoki jako człowiek głęboko przywiązany do Kościoła katolickiego – świadectwa przynoszą tak jego własne prace pisarskie, często zawierające apologię rzymskiego wyznania i obronę interesów instytucji czy prawdziwości doktryny, jak i wyraźnie ukształtowany profil oficyny z ulicy Gołębiej, która nie publikowała książek polemicznych wobec stanowiska Kościoła katolickiego: Na produkcji Drukarni Łazarzowej zaważyły w decydujący sposób nurty kształ- tujące całe życie kulturalne ostatnich 25 lat „złotego wieku” . W licznych edy- cjach dzieł Kochanowskiego tłoczonych w prasach Januszowskiego znajdowały wyraz szczytowe osiągnięcia polskiego Odrodzenia . Zarazem jednak wycisnęła swe piętno na charakterze oficyny gruntująca swe wpływy w społeczeństwie kontrreformacja . Januszowski bez wahań, kompromisów i z przekonania służył Kościołowi katolickiemu . Przyczyniały się do tego zarówno względy urzędowe: stanowisko architypografa kościelnego i królewskiego, jak też pobudki natury osobistej – głęboka religijność przyszłego archidiakona sądeckiego1 . Dworski okres, którego kontynuacją była kilkunastomiesięczna (po powrocie z Padwy) praca sekretarza Stefana Batorego, inspirował nie tylko mentalny i duchowy rozwój Januszowskiego . Zaowocował także podczas prac typografa „na ojczystej roli”2 . Dzieła wielu spośród po- znanych „u dworu” wybitnych intelektualistów epoki miały się ukazać w jego oficynie, co przyczyniło się niewątpliwie do ustalenia się wśród współczesnych wysokiego prestiżu Drukarni Łazarzowej, zwiększającego atrakcyjność wydawnictwa w oczach także i młodszych pisarzy . Janu- szowski wydawał bowiem nie tylko utwory Jana Kochanowskiego, ale także i Szymona Szymonowica, Andrzeja Zbylitowskiego czy Andrzeja Kochanowskiego oraz naukowe dzieła z niemal wszystkich dziedzin: książki medyczne Wojciecha Oczki, prawnicze Stanisława Sarnickiego ( . . .), hi- storyczne Reinholda Heidensteina, filologiczne Andrzeja Patrycego Nideckiego, teologiczne Hieronima Powodowskiego, Stanisława Sokołowskiego, Stanisława Reszki, Krzysztofa Warszewickiego, Hanibala Roseliusa3 oraz prace Piotra Skargi, Stanisława Orzechowskiego, Sebastiana Gra- bowieckiego . 1 A . Kawecka-Gryczowa, dz . cyt ., s . 78 . 2 Por . J . Januszowski, dz . cyt ., k . A2r . 3 A . Kawecka-Gryczowa, dz . cyt ., s . 78 . CzłoWiek reneSanSu na progu noWej epoki 23 Początki zażyłości drukarza z wieloma spośród wymienionych autorów sięgały właśnie okresu spędzonego w kancelariach Zygmunta Augusta i Stefana Batorego . Po latach wszyscy ci wybitni intelektualiści, pisarze rozmaitych talentów i zainteresowań pojawiali się w drukarni przy ulicy Gołębiej . Nie będzie nadużyciem przypuszczenie, że Oficyna Łazarzowa stawała się w ten sposób pulsującą życiem instytucją kulturalną, miejscem, gdzie nawiązywano znajomości, prowadzono spory, toczono uczone dys- kusje, które, gdy uczestniczący w nich pisarze opuszczali Kraków, znaj- dowały kontynuacje w ich pracach czy korespondencji . Korespondencji często zresztą utrzymywanej z samym Januszowskim, bowiem obywatele „rzeczypospolitej literackiej” nie tylko znajdowali schronienie pod dachem Łazarzowica i zlecali mu druk swoich dzieł, ale także cenili jego erudycję, szerokie zainteresowania i rzetelne wykształcenie . Januszowski bywał nie tylko wydawcą, ale i redaktorem ich prac; „namawiał się” z Kochanowskim, rozważając edycję „bezpiecznych” fraszek, zachęcał Powodowskiego do wydania w ojczystym języku jego łacińskiej Chrystologii1, z księdzem Głuchowskim pracował nad albumem Ikones książąt i królów polskich, z Jakubem Górskim rozmawiał o przekładzie Rady pańskiej . Z pewnością sprowokował także niejedną fachową dysputę . Znamy mniej więcej dzieje tej, którą wywołały podejmowane przez Łazarzowica próby zreformowa- nia polskiej ortografii, bo autor Nowego karakteru polskiego zrelacjonował je czytelnikom traktatu, wspominając Jana Kochanowskiego, który mało co przed śmiercią swoją, jako o rzeczach inszych, tak i o tej polskiej ortografijej, którą w drukarni baczył mojej i w liściech moich, począł był ze mną konferować ( . . .) . Aż po śmierci jego Jaśnie Wielmożny, a mój przed laty M . Pan, Jego M . Pan Jan Zamoyski, kanclerz i hetman wielki koronny, mówiąc tym sposobem o tejże ortografijej ze mną, między inszemi rzeczami dał mi tęż ortografiją polską tego Kochanowskiego, ręką własną jego pisaną . Jego M . zaś Pan Łukasz Górnicki ( . . .) bywszy niedawno w Krakowie i mówiąc także ze mną o tejże ortografijej i o polszczyźnie nowej dosyć szeroko, i widząc intencyją moję, powiadał mi także o swej ortografijej ( . . .) . Tęż potym po swym do domu odjeździe na piśmie posłał, napisawszy te słowa do mnie w liście swoim ( . . .)2 . Do pracowni Oficyny Łazarzowej zaglądali nie tylko pisarze, któ- rych dzieła tłoczyły jej prasy . Januszowski gościł tutaj także wysoko postawionych protektorów – w dedykacjach swego pióra poświadczył odwiedziny dwóch tylko możnowładców: kasztelana żarnowieckiego 1 Por . K . Estreicher, Bibliografia polska, t . XXV, Kraków 1913, s . 191 . 2 J . Januszowski, dz . cyt ., k . D3r . 24 CzłoWiek reneSanSu na progu noWej epoki Jana Myszkowskiego z Mirowa oraz księcia Konstantego Ostrogskiego . Wzmianki o wizytach tych osobistości ówczesnego życia politycznego pozwalają przypuszczać, że drukarnię przy ulicy Gołębiej (podobnie jak w Antwerpii słynną Plantinianę) zwiedzano jako godny podziwu, wzorowo urządzony zakład1 . Warsztat Januszowskiego – jak i inne wybitne tłocznie Europy XVI wieku: wenecka firma Alda Manucjusza, bazylejski dom Oporinusa czy antwerpska drukarnia Plantina – stawał się miejscem, gdzie stykali się ludzie, których drogi gdzie indziej przeciąć się nie mogły lub przecinały się rzadko . Spotykali się tutaj nie tylko poeci i politycy, pedantyczni uczeni i charyzmatyczni duchowni – wspólna praca zbliżała intelektu- alistów i rzemieślników, przedsiębiorców i pisarzy, prawników i zecerów, drzeworytników i lekarzy . W ten sposób działalność Januszowskiego, dla której wzorem były osiągnięcia zachodnioeuropejskich drukarzy-huma- nistów, umożliwiała kontakty między ludźmi pochodzącymi z różnych, wydawałoby się, światów, co musiało prowokować inspirującą wymianę intelektualną, stwarzać okazję do nowych oddziaływań między teorią i praktyką, abstrakcyjną pracą intelektualną i zmysłowym doświadcze- niem, operacjami logicznymi i wnioskami wypływającymi z obserwacji . Trzeba wyraźnie powiedzieć, że właśnie do Oficyny Łazarzowej lepiej niż do jakiejkolwiek tłoczni działającej w szesnastowiecznej Rzeczypospo- litej stosują się konstatacje Eisenstein, dowodzącej, że druk połączył molów książkowych i mechaników jako współpracowników w tych samych warsztatach . W osobie mistrza drukarskiego znajdujemy „nowego człowieka”, który opanował posługiwanie się maszynami i prowadzenie operacji rynkowych, równocześnie redagując teksty, zakładając uczone towarzystwa, popierając artystów i pisarzy, wypracowując nowe formy zbierania danych i torując drogę różnym dyscyplinom badawczym . Dech zapiera rozmaitość działań – zarówno umysłowych, jak i praktycznych podejmowanych pod egidą co znakomitszych firm w XVI wieku . Klasycy greccy i łacińscy, książki prawnicze, zielarskie, przekłady Biblii, podręczniki anatomiczne, pięknie ilustrowane tomiki poezji – wszystkie te produkty pojedynczych warsztatów dowodziły, do jak owocnych dochodziło w nich spotkań2 . 1 Wzmianki o wizytach Myszkowskiego i Ostrogskiego pozostawił Januszowski w dedykacjach do tomu Jan Kochanowski z 1585 roku oraz pracy Stanisława Sokołow- skiego Poseł wielki, wydanej w roku 1590 . O odwiedzinach znakomitych gości w drukarni Krzysztofa Plantina zob . B . Górska, Krzysztof Plantin i Officina Plantiniana, Wrocław 1989, s . 303–308 . 2 E .L . Eisenstein, Rewolucja Gutenberga, przeł . H . Hollender, Warszawa 2004, s . 138 . CzłoWiek reneSanSu na progu noWej epoki 25 Wczesne zetknięcie się z elitą władzy w kancelarii królewskiej nie pozostało bez wpływu także na sytuację materialną Januszowskiego w latach dojrzałych . Łazarzowic, będąc jak i inni drukarze renesan- sowi również przytomnym przedsiębiorcą, nieustannie potrzebował dla swych planów wydawniczych wpływowych protektorów i szukał ich (ze zmiennym szczęściem) często właśnie wśród możnych po- znanych „u dworu” . Osobiste kontakty wykorzystał natychmiast po objęciu kierownictwa Oficyny Łazarzowej, najwyraźniej świadomy, że o ile, wedle złośliwej obserwacji Erazma, „stać się drukarzem było o wiele prościej niż piekarzem”, prowadzenie oficyny i rozwijanie jej nie należało do łatwych zadań i wymagało wielu talentów1 . Jednym z nich, nieodzownym, był zmysł do interesów . Kilkudziesięcioletnia działalność Januszowskiego ukazuje niezbicie, że drukarz z Gołębiej nie był go pozbawiony . Ten znawca literatury, jurysta, wrażliwy esteta, poliglota władający greką, łaciną i kilkoma językami nowożytnymi, był także rzutkim przedsiębiorcą, zajętym zarówno wytwarzaniem dóbr, jak i rozprzestrzenianiem idei, tak zarabianiem pieniędzy, jak i zarzą- dzaniem skomplikowanymi interesami drukarni, giserni i księgarni, co wymagało organizowania pracy rzemieślnikom różnych specjalności, pozyskiwania utalentowanych i poczytnych autorów, starań o do- chodowe przywileje i zlecenia, prowadzenia rozległej korespondencji handlowej, stałej (czasem krwawej2) rywalizacji z konkurującymi z nim typografami i księgarzami . Podkreślić należy, że nie tylko wykształce- nie humanistyczne i zainteresowania obejmujące rozmaite dziedziny ludzkiej wiedzy pożytkowane w pracach wydawcy i pisarza czyniły z Januszowskiego ucieleśnienie renesansowego ideału l’uomo universale . Nie do przecenienia jest także jego godna podziwu przedsiębiorczość, niewątpliwie leżąca u podstaw sukcesu Oficyny Łazarzowej . Sukcesu mającego wymiar nie tylko kulturalny, ale i ekonomiczny, co łatwo przeoczyć, mając w pamięci dramatyczne zdania, w jakich Januszowski przedstawiał stan swoich interesów mecenasom . 1 E .L . Eisenstein w cytowanym już artykule The Early Printer as a „Renaissance Man” pisze, że „ze stu drukarni założonych w Wenecji przed 1490 rokiem, tylko dwa- dzieścia trzy pracowały w 1500 roku i jedynie dziesięć przetrwało w XVI stuleciu” . Tamże, s . 9 . 2 Mikołaja Szarfenbergera, który był jego głównym konkurentem w dziedzinie tłoczenia druków urzędowych, Januszowski pobił kiedyś do krwi, o czym przechowały wiadomość Acta castrensia Cracoviensia, por . A . Kawecka-Gryczowa, dz . cyt ., s . 79 . 2 CzłoWiek reneSanSu na progu noWej epoki Prawda, że sam Lazarides wielokrotnie – w listach, dedykacjach i przedmowach, którymi opatrywał wychodzące spod pras drukarni na ulicy Gołębiej książki – narzekał na problemy finansowe; prawda, że nie były to fałszywe skargi, skoro kłopoty pieniężne Łazarzowica znalazły odzwierciedlenie także i w innych źródłach epoki1; prawda, że archity- pograf zapowiadał kilkakrotnie, że „chce officinam zamknąć, a dać więcej temu drukarstwu pokój”2 i że w końcu wypełnił swoje groźby, wstępując do stanu kapłańskiego . Trudno zapomnieć, że tylko od króla Stefana Batorego otrzymał wsparcie, jakiego był godzien3; że Zygmunt III Waza nie nagrodził inaczej jego przedsięwzięć niż obdarzając go nobilitacją i zaszczytnym tytułem architypografa; że inni mecenasi często zawodzili . Z drugiej strony, Januszowski prowadził interesy z dużym rozmachem, o czym świadczy choćby ogromna jak na owe czasy produkcja Oficyny Łazarzowej, która wytłoczyła co najmniej 406 książek w latach, gdy kie- rował nią Lazarides . Jej właściciel nie stronił także od ryzykownych akcji wydawniczych i, stojąc na czele przedsiębiorstwa notującego spory chyba przychód, inwestował w kosztowny rozwój zaplecza technologicznego drukarni . Wreszcie, nie prowadził efemerycznej typografii, ale największe krakowskie wydawnictwo, które zapewniało mu dochody przez blisko trzy dziesięciolecia . Wydaje się, że pretensje Januszowskiego do niedoszłych czy nie dość hojnych mecenasów, zbyt krótkowzrocznych, by ogarnąć znaczenie jego działalności, nie powinny nam przesłonić faktu, że sukcesy Januszow- skiego drukarza były jednak większe od niepowodzeń, a jego ruchliwość, zapobiegliwość (która jak wiadomo polegała także na poddrukowywaniu zyskownych edycji Kochanowskiego4) i umiejętność pozyskiwania intrat- 1 Por . J . Ptaśnik, dz . cyt ., nr 704, 759, 770 i in; A . Kawecka-Gryczowa, dz . cyt ., s . 71; R . Żurkowa, dz . cyt ., s . 250–253 . 2 Według relacji zawartej w diariuszu Henika, sekretarza biskupa Marcina Kromera, cyt . za: S . Bodniak, W oficynie „architypografa”. Rzecz o kłopotach Januszowskiego, „Silva Rerum” V: 1930, s . 138–143, s . 141 . 3 Dzięki pomocy Jana Zamoyskiego uzyskał w roku 1578 królewski serwitoriat, w ostatnim roku panowania Batorego otrzymał wójtostwo wsi Kurcznia, a w latach 1583–1586 ze skarbu królewskiego wypłacano wysokie subsydia bądź bezpośrednio Januszowskiemu, bądź jego autorom na koszty druku . Por . A . Kawecka-Gryczowa, dz . cyt ., s . 72–73 . 4 Znawczyni dziejów edycji Kochanowskiego określa powody mistyfikacji dokony- wanych przez Januszowskiego jako niejasne, pisząc: „Najprawdopodobniej, tak jak to sugerował Kazimierz Piekarski, gdy odkrył skalę tego procederu, czynił tak z powodów CzłoWiek reneSanSu na progu noWej epoki 27 nych zleceń (wskażmy choćby posyłanie klientom próbek druku do oceny, co stanowiło znakomity przykład działania na wskroś nowoczesnego przedsiębiorcy) były mimo wszystko imponujące . Obrona biznesowych talentów Januszowskiego, choć wydaje się uzasadniona, może oczywiście podlegać dyskusji . Niepodważalne są natomiast jego, czy też prowadzonej przez niego oficyny, dokonania kulturalne, dla których osiągnięcia na pewno największe znaczenie miały humanistyczne wykształcenie drukarza, jego znana pracowitość oraz ambicja, każąca mu w działalności wydawniczej i pisarskiej szukać sposobu na zdobycie pamięci potomnych i uznania współczesnych . Należy zaznaczyć, że choć sukcesy Januszowskiego w tej mierze wy- rastały zapewne przede wszystkim z często deklarowanej przez niego chęci służenia swym talentem „Panu Bogu naprzód i Kościołowi jego, Ojczyźnie potym”1, istotnym dla nich kontekstem były również przedsięwzięcia na wskroś merkantylne . Przykładem uderzająca uroda druków Januszowskiego, która choć przede wszystkim zależała od jego nowoczesnych upodobań estetycznych i wrażliwości wizualnej, wynikała także z pragnienia zwycięskiego konkurowania tak z krajowymi, jak i zagranicznymi tłoczniami . Wśród rozlicznych innowacji, które Janu- szowski wprowadził w Oficynie Łazarzowej, znalazły się między innymi kosztowne eksperymenty z pierwszym polskim narodowym pismem, rewolucyjne posunięcie, jakim było wprowadzenie pisma romańskiego do ksiąg liturgicznych (zamiast tradycyjnie stosowanej ciężkiej tek- stury), druki wielobarwne i wielojęzyczne, pierwsze w Polsce użycie miedziorytu i ogólnie – dążenie do drukowania książki pięknej, przede wszystkim dzięki właściwemu zastosowaniu materiału typograficznego finansowych . Czy jednak zależało mu na uniknięciu jakichś opłat z racji kolejnych wydań do skarbu czy na rzecz spadkobierców poety, trudno jednoznacznie rozstrzygnąć . Naj- prawdopodobniej chodziło o spadkobierców” . Badaczka sugeruje również, że współpraca z rodziną Kochanowskiego niekoniecznie musiała przebiegać bez konfliktów, o czym świadczyłaby „nieudana próba opublikowania przekładu Żywotów Plutarcha pióra brata Jana, Mikołaja [przez Piotrkowczyka], nieudana w znacznej mierze wskutek zbytniej zachłanności rodziny zmarłego tłumacza, pragnącej jak najwięcej na tym zarobić” . Cyt . za: P . Buchwald-Pelcowa, Dawne wydania dzieł Jana Kochanowskiego, Warszawa 1993, s . 176 . Ciekawe również, że Januszowski dokonał także dwóch nieujawnionych przedru- ków pokupnych dzieł prawniczych Bartłomieja Groickiego – „zgodnie z dawną tradycją oficyny, sięgającą czasów Wietora, a przede wszystkim Łazarza” . Cyt . za: A . Kawecka- -Gryczowa, dz . cyt ., s . 74 . Por . także: T . Ulewicz, dz . cyt ., s . 125 . 1 J . Januszowski, dz . cyt ., k .A2r . 2 CzłoWiek reneSanSu na progu noWej epoki i harmonijnemu układowi kolumny1 . Te między innymi cechy jego dru- ków powodowały, że tak wysoko, o czym już była mowa, cenili Drukarnię Łazarzową szesnastowieczni uczeni, którzy wcześniej chętniej powierzali swe prace zagranicznym, bardziej sprawnym tłoczniom . Architypograf publikował nie tylko wybitne poezje i naukowe traktaty . Część produkcji jego oficyny, przynoszącą znaczne dochody, stanowiła na przykład komedia sowizdrzalska – nowy gatunek, którego pierwsze utwory wyszły właśnie spod pras Januszowskiego . Wszechstronno- ści drukarza, a zarazem wyczucia rynku, jakie niewątpliwie posiadał, dowodzi – obok produkcji Oficyny Łazarzowej – także i jego własna twórczość . Wśród pisanych, kompilowanych, tłumaczonych przez niego samego utworów, obok monumentalnych Statutów znakomicie doku- mentujących jego obywatelski zapał i prawnicze wykształcenie, oraz obok specjalistycznego Nowego karakteru polskiego, znalazły się utwory, które trafić miały w gusta i potrzeby rzesz czytelników . Charakterystyczne, że popularność aż trzech książek jego pióra – pierwszego przewodnika po Krakowie, dydaktycznych Paradoksów koronnych publice i privatim potrzeb- nych szlachcicowi polskiemu i nabożnej Nauki umierania chrześcijańskiego, znacznie przeżyła samego autora . Jeszcze w XVII i XVIII wieku miały być przerabiane i wydawane pod zmienionymi nieco tytułami jako utwory pisarzy należących do następnych już pokoleń . Nie jedyne to, choć zapewne najbardziej wymowne, świadectwo szczerego uznania, z jakim współcześni oceniali dokonania Januszow- skiego . W Setniku pisarzy polskich Szymon Starowolski – jeden z tych, którzy włączyli do własnych książek teksty pióra Łazarzowica – wyliczał polskie i łacińskie prace architypografa i podsumowywał jego dokona- nia, pisząc: „Odziedziczoną po ojcu drukarnię tak rozwinął własnym sumptem i skrzętnością, że mógł śmiało współzawodniczyć z najznako- mitszymi ówczesnymi oficynami zagranicznymi, wszystkie zaś polskie nieporównanie przewyższał”2 . Wcześniej, w 1604 roku, współpracujący 1 Wybitna badaczka dziejów dawnej książki podkreśla, że wytwory oficyny Januszow- skiego „mają już w pewnej mierze znamiona barokowe, widoczne choćby w stosowaniu dużych, ozdobnych inicjałów, używaniu miedziorytów, a przede wszystkim kompozycji druku, a także w kształcie nowych, przez niego stworzonych czcionek, tzw . nowego karakteru prostego i ukośnego ( . . .)” . Cyt . za: P . Buchwald-Pelcowa, Literatura barokowa a książka, w: P . Buchwald-Pelcowa, Historia literatury i historia książki. Studia nad książką i literaturą od średniowiecza po wiek XVIII, Kraków 2005, s . 203 . 2 S . Starowolski, dz . cyt ., s . 218 . CzłoWiek reneSanSu na progu noWej epoki 2 z Oficyną Łazarzową Hieronim Powodowski chwalił Januszowskiego jako „człowieka zaprawdę dla godności, pilności, prac i nakładów ku dobremu Ojczyzny naszej baczenia godnego”1 . Sam zainteresowany, oceniając zakres podejmowanych w swej oficynie działań kulturalnych, bez kompleksów wskazywał jako właściwe pole porównań dla swoich osiągnięć prace najsłynniejszych humanistycznych tłoczni szesnasto- wiecznej Europy – paryskich Estienne’ów, weneckich Manucjuszy oraz antwerpskiego Plantina, tego ostatniego komplementując jako niedości- gnionego mistrza, „któremu równia dotąd jeszcze nie widzę i podobno tak łacno wieki nie ujźrzą”2 . Zachwyty odrodzeniowych pisarzy nad dokonaniami ówczesnych wydawców były często amplifikowane . Podobnie – przechwałki samych typografów, którzy i w tym podobni byli do innych renesansowych ludzi pióra, że chętnie promowali swe osiągnięcia3 . Naturalnie także Januszowski, sugerując mecenasom, że mają do czynienia z drukarzem dużego formatu, star
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Czcionką i piórem. Jan Januszowski w roli pisarza i tłumacza
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: