Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00266 004574 14685396 na godz. na dobę w sumie
Człowiek w sytuacji nie tylko z perspektywy psychologa - ebook/pdf
Człowiek w sytuacji nie tylko z perspektywy psychologa - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 471
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-3446-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Zbiór esejów z różnych dziedzin psychologii, a także antropologii kulturowej, paleogeografii i geologii, socjologii, filozofii politycznej, filozofii religii, teologii, historii, orientalistyki, kulturoznawstwa, leksykografii, pedagogiki, genetyki i archeologii, inspirowanych teorią czynności Profesora Tadeusza Tomaszewskiego i powiązanym z nią modelem sytuacji. Autorzy pokazują, co współczesna nauka wnosi do rozumienia pojęcia sytuacji i co niemal pół wieku po ukazaniu się tekstu Profesora (Człowiek w sytuacji, PWN, 1975) możemy powiedzieć nowego o człowieku w wielości sytuacji, których jest on podmiotem.

Oddając do rąk Czytelnika tę monografię, chcemy zwrócić uwagę na jeszcze jeden, ważny aspekt: otóż w warunkach, gdy aktualność obowiązujących paradygmatów naukowych zmienia się sezonowo, propozycja Tadeusza Tomaszewskiego może być przykładem pożytku z trwałości ustaleń opartych na rzetelnej wiedzy. Możliwość odniesienia się do nich (czy to na zasadzie aprobaty, czy negacji) staje się argumentem na rzecz wartości tradycji w nauce.

A collection of essays from various fields of psychology, as well as cultural anthropology, paleogeography and geology, sociology, political philosophy, philosophy of religion, theology, history, oriental studies, cultural studies, lexicography, pedagogy, genetics and archeology – inspired by Professor Tadeusz Tomaszewski’s theory of activity and related to the underlying situational model. The authors demonstrate what contemporary science brings to the understanding of the concept of a situation, and now, nearly half a century after the publication of Professor Tomaszewski’s text (Humans in situation, PWN 1975) what new insights we have about a human being in the multiplicity of situations he or she finds themselves in.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wiesław Łukaszewski Instytut Psychologii, Uniwersytet Zielonogórski Sytuacja psychologiczna i zmiana psychologiczna W pracach Tadeusza Tomaszewskiego systematycznie powraca kilka wątków czy idei, które nie tylko nie tracą na aktualności, ale nadal zachowują wartość heurystyczną. Pierwszym jest przekonanie, że przedmiotem analizy zachowań ludzi nie może być ani tylko to, co czyni sam człowiek, ani wyłącznie aktyw- ność otoczenia. Przedmiotem, a nawet w pewnym sensie jednostką analizy musi być relacja lub interakcja „człowiek–otoczenie”. Drugim wątkiem jest to, że wszelkich źródeł zmienności ludzi oraz realizowanych przez nich działań należy upatrywać w tej relacji. Trzecim jest to, że ludzka aktywność przejawia się w czynnościach ukierunkowanych na wynik. Wreszcie, czwarty wątek to ten, że sytuację psychologiczną (pole psychologiczne – jak powiedziałby Kurt Lewin) należy rozumieć jako triadę „wymagania–możliwości–warunki”. To ostatnie wydaje się szczególnie ważne, otworzyło bowiem drogę wielu kierunkom myślenia oraz badań (zob. np. Reykowski, 1966b, 1968, 1979, 1995; Łukaszewski, 1973, 1974, 1984, 2009, 2015; Kozielecki, 1975, 1987; Strelau, 1998, 2014; Strelau i in., 2004). Co więcej, ten sposób myślenia znalazł swoich sprzymierzeńców daleko poza Polską i swoją kontynuację w nurcie społeczno-poznawczym współczesnej psychologii (Bandura, 1977, 1982, 1986; Mischel, 1969, 1977, 1990). Sytuacja psychologiczna Zdaniem Tomaszewskiego charakterystyka sytuacji zawiera się we wzajem- nych ustosunkowaniach trzech elementów: a) wymagań stojących przed czło- czlowiek-w-sytuacji.indb 29 04.11.2018 23:08:39 30 Wiesław Łukaszewski wiekiem; b) szeroko pojętych możliwości podmiotu oraz c) warunków, w jakich przychodzi działać jednostce (Tomaszewski, 1963, 1966). Każdy z tych elementów jest złożony i zróżnicowany wewnętrznie, co w znacz- nym uproszczeniu przedstawiono w tabeli 1. Tabela 1. Składniki styuacji psychologicznej Wymagania Możliwości Zadania własne lub zlecone Zasoby poznawcze Normy postępowania, reguły prawne Przepisy pełnionych ról społecznych, powinności i energetyczne Posiadane zdolności, ważne cechy Nabyte kompetencje i umiejętności Oczekiwania pod własnym adresem Wysiłek Źródło: opracowanie własne. Warunki Fizyczne właściwości środowiska Dostępne środki i narzędzia Deklarowane i otrzymywane wsparcie społeczne Czynniki losowe, szumy, zakłócenia Wymienione składniki sytuacji psychologicznej można charakteryzo- wać na wiele sposobów. Używając kategoryzacji zaproponowanej przez Bernarda Weinera (Weiner, 1980, 2012; Weiner, Kukla, 1970), można wskazać, że niektóre z nich mają charakter wewnętrzny (np. oczekiwania pod własnym adresem czy zasoby), a inne charakter zewnętrzny (np. nor- my, cechy środowiska). Niektóre z nich są stabilne (np. cechy, zdolności, normy), inne zaś zmienne (np. kompetencje, wysiłek czy wsparcie spo- łeczne). Wreszcie, jedne z nich są kontrolowalne (np. wysiłek, własne zadania), a inne nie podlegają kontroli osobistej (np. normy postępowania, czynniki losowe). Choć Tadeusz Tomaszewski nie wypowiada tego explicite, to z analizy kontekstowej jego cytowanych prac wynika, że przyjmuje on trzy zało- żenia dotyczące omawianej triady. Po pierwsze, priorytetowe znaczenie w opisanej triadzie przypisuje warunkom, w których podmiot realizuje działania. To oczywiste nawiązanie do marksistowskiej koncepcji ludzkiej aktywności. Po drugie, przyjmuje, że nierównowaga w opisanej triadzie oznacza konieczność podjęcia aktywności. Nierównowaga jest bowiem źródłem zadań stojących przed jednostką. Po trzecie, wynikiem podjętych czynności może być albo przywrócenie status quo (odzyskanie równowagi), albo zmiana w obrębie co najmniej jednego składnika triady. czlowiek-w-sytuacji.indb 30 04.11.2018 23:08:39 Sytuacja psychologiczna i zmiana psychologiczna 31 Sytuacja normalna, sytuacja trudna Zgodnie z teorią czynności sytuacja jest normalna, jeśli w triadzie „wyma- gania–możliwości–warunki” panuje równowaga. Taka sytuacja zazwyczaj jest dla podmiotu satysfakcjonująca i skłania go do podtrzymywania status quo. Jednak pojawiają się tu dwa problemy. Pierwszy to dość ogólnikowa charakterystyka tej równowagi, do czego wrócę przy analizie nierównowa- gi. Drugi to dość oczywiste na pierwszy rzut oka, ale w istocie ryzykowne założenie, że sytuacja normalna jest a priori sytuacją pożądaną. Rzecz jasna, istnieje wiele powodów, dla których ludzi interesuje utrzy- mywanie status quo. Pierwszy wynika z faktu, że spostrzeganie sytuacji jako normalnej jest wynikiem gromadzenia doświadczenia, a to oznacza obycie z daną relacją, adaptację do panującego stanu rzeczy. Krótko mówiąc, ozna- cza to, że sytuacja normalna jest zazwyczaj dobrze znana podmiotowi. To, co znane, jest zaś bezpieczne, przewidywalne, w jakiejś mierze kontrolowalne. Na użytek sytuacji znanych mamy gotowe, wielokrotnie sprawdzone progra- my działania. Z tego wynika, że działania w sytuacji normalnej są bardziej ekonomiczne, ponieważ angażują mniej zasobów. Co więcej, sprawdzone programy działania zapewniają możliwość płynnego wykonywania czynno- ści, a z tym zazwyczaj wiąże się dodatni bilans emocjonalny (Carver, 2001, 2004; Carver, Scheier, 1990). Niemniej istnieją także powody, dla których równowaga w triadzie „wy- magania–możliwości–warunki” (czyli sytuacja normalna) wcale nie musi być sytuacją pożądaną. Pierwszy powód jest taki, że sytuacje normalne, typowe, znane stają się z czasem coraz mniej pobudzające. Decyduje o tym dobrze znany proces habituacji. Zgodnie z prawami uczenia się, dotyczy to także gratyfikacji – w miarę powtarzania wartość gratyfikacji maleje, co może rodzić dysonans w zestawieniu z utrwalonymi oczekiwaniami (Ma- lewski, 1964). Kolejna możliwość wiąże się wyobrażeniem różnych stanów możliwych, np. możliwych Ja (Markus, Nurius, 1986). Rozbieżność między wyobrażeniem innego stanu możliwego i stanem obecnym może stać się źródłem napięć motywacyjnych, a więc może generować nowe zadania. Zazwyczaj sytuacja normalna łączy się z realizacją zadań rutynowych i tendencją do podtrzymywania status quo, ale – jak widać – w pewnych warunkach może stać się źródłem zadań nowych, a więc w pewnym sensie wyzwań, a także skłaniać do wprowadzania zmian. Inaczej jest w sytuacji psychologicznej trudnej. Tadeusz Tomaszewski dość ogólnie określa to jako nierównowagę, która może przejawiać się na trzy sposoby: czlowiek-w-sytuacji.indb 31 04.11.2018 23:08:39 32 Wiesław Łukaszewski – wymagania mogą być zbyt wygórowane w stosunku do możliwości podmiotu; – panujące warunki uniemożliwiają realizację wymagań (wymagania w da- nych warunkach nie mogą zostać spełnione, choć w innych warunkach byłoby to możliwe); – panujące warunki uniemożliwiają wykorzystanie posiadanych możli- wości (Tomaszewski, 1966). W wariancie pierwszym wymagania mogą pochodzić z zewnątrz (np. na- kazy, zadania zlecone, przepisy ról) lub z wewnątrz (np. aspiracje, oczeki- wania pod własnym adresem, zobowiązania). Wydaje się dość oczywiste, że w wypadku wymagań wewnętrznych szansa ich dobrowolnej modyfikacji, np. obniżenia czy – ogólnie – urealnienia, jest większa niż w wypadku wy- magań zewnętrznych, ponieważ tutaj niezbędne są zazwyczaj albo negocjacje, albo opór, albo sabotaż. Podobnie jest z możliwościami. Jeśli dotyczy to takich, które są zmienne i kontrolowalne, to można oczekiwać zmian w ich obrębie, np. w posiadanych kompetencjach albo wkładanym wysiłku. Można się przecież nauczyć cze- goś, co zapewni realizację wymagań lub (o ile jest to możliwe) zmobilizować więcej wysiłku, przykładowo sięgnąć do rezerw zasobów. Inaczej jest wtedy, gdy możliwości zbudowane są na względnie stałych cechach lub odwołują się do granicznego poziomu zasobów energetycznych i poznawczych. Wówczas znacząca większość prób usunięcia nierównowagi w triadzie ukierunkowana będzie na modyfikację wymagań. Inaczej jest zapewne w sytuacji, kiedy i wymagania, i możliwości są pocho- dzenia wewnętrznego. Tu bowiem nierównowagę można w wielu wypadkach rozwiązać nie tylko przez modyfikacje każdej ze stron, np. obniżyć wyma- gania lub powiększyć możliwości, ale także przez wzajemne kompromisowe dopasowanie. Wewnętrzne wymagania łatwiej też dopasować do warunków, ale w pew- nych okolicznościach oznacza to duże prawdopodobieństwo rozwiązania trudnej sytuacji psychologicznej za pomocą obniżenia standardów dotyczą- cych wymagań. Niezależnie od tego, o którym z opisanych wariantów jest mowa, po- jawienie się nierównowagi w triadzie „wymagania–możliwości–warunki” oznacza powstanie sytuacji zadaniowej, a więc potrzebę, a często koniecz- ność wykonania czynności. Czynność w ujęciu Tadeusza Tomaszewskiego to „proces ukierunkowany na osiągnięcie wyniku o strukturze kształtującej się stosownie do warunków tak, że możliwość osiągnięcia wyniku zostaje utrzymana” (Tomaszewski, 1963, s. 139). czlowiek-w-sytuacji.indb 32 04.11.2018 23:08:39 Sytuacja psychologiczna i zmiana psychologiczna 33 Zauważmy jednak, że w odniesieniu do czynności Tomaszewski przyj- muje pewne ukryte założenia (Tomaszewski, 1963). Zakłada, po pierwsze, że zadania mają charakter sprawnościowy (a więc są to zadania, na których wynik człowiek może mieć aktywny wpływ), a nie są losowe. Po drugie, że większość zadań realizowanych przez ludzi ma charakter kontrolowalny w tym znaczeniu, że można intencjonalnie kształtować porządek logiczny, czasowy czy, ogólniej, strukturę czynności. Po trzecie, że koncepcja czynności dotyczy zadań wykonalnych w tym sensie, że jeśli ukształtowane zostaną pewne warunki, wynik może być osiągnięty. Co więcej, przedstawiona przez Tomaszewskiego koncepcja czynności i związanej z tym aktywności ukierunkowanej na osiągnięcie celu z dzi- siejszej perspektywy wydaje się niewystarczająca, a nawet niekompletna. Otóż motywacja zadaniowa leżąca u podstaw wykonywania czynności okazuje się w świetle dzisiejszej wiedzy bardziej złożona, niż opisywał to Tomaszewski. Motywacja zadaniowa – strona formalna W ujęciu teorii czynności efektywne realizowanie zadania przez podmiot wymaga od niego dwóch rzeczy: wiedzy o tym, co ma być osiągnięte, a więc poznawczej reprezentacji wyniku działania, oraz obrazu struktury czynności dopasowanej do warunków. Być może są to warunki konieczne, ale bynaj- mniej nie są wystarczające. Poznawcza reprezentacja wyniku jest oczywiście sprawa kluczową. Trzeba wiedzieć, czego się chce. Rzecz jednak w tym, że reprezentacja ta może być w różnym stopniu wyrazista i poznawczo dostępna. Z perspektywy efektyw- ności działania ważne jest, aby była możliwie najbardziej wyrazista. Powodów ku temu jest kilka, ponieważ z wyrazistością poznawczej reprezentacji wyniku wiążą się: a) łatwiejsze planowanie struktury samego działania; b) formuło- wanie realistycznych oczekiwań pod własnym adresem; c) stosunkowo łatwa ewaluacja postępu w realizacji zadania; d) podejmowanie racjonalnej decyzji o rezygnacji z osiągania wyniku oraz e) możliwość decydowania o zakoń- czeniu działania bez uciekania się do ocen i informacji ze strony otoczenia społecznego. Nawet najbardziej wyrazisty obraz wyniku końcowego nie przesądza o podjęciu aktywności. Równie ważne jest przypisanie odpowiedzialności i towarzyszącej temu intencji (pragnienia lub konieczności), a więc sformu- łowanie zamiaru osiągnięcia tego wyniku. Nie wystarczy wiedzieć, czego się chce, trzeba jeszcze mieć intencję osiągnięcia tego. czlowiek-w-sytuacji.indb 33 04.11.2018 23:08:40
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Człowiek w sytuacji nie tylko z perspektywy psychologa
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: