Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00665 020232 17742210 na godz. na dobę w sumie
Czuła pedagogia. Edukacyjny walor dzieł i działań księżnej Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej - ebook/pdf
Czuła pedagogia. Edukacyjny walor dzieł i działań księżnej Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 556
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-226-3636-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook (-25%), audiobook).

W opracowaniu, którego cel  skupia się na interpretacji dzieł i działań księżnej Izabeli Doroty z Flemmingów Czartoryskiej (1746-1835), a dokonywanej z perspektywy pedagogicznej, zbiegły się rozmaite tropy analiz obejmujące   pola  jej działalności politycznej, społecznej, wychowawczej i pomocowej, ale również towarzysko – artystycznej czy nawet ekologicznej. Postępując tymi tropami nietrudno było w działaniach księżnej rozpoznać wczesne formy  praktyki animacyjnej w jej społecznym i kulturalnym wymiarze; wyprzedzające amerykańskie koncepcje interpretacji dziedzictwa  propozycje  edukowania w muzeum i poprzez muzeum; a nawet prekursorskie formy pracy społecznej i oświatowej. W sposób oczywisty te działania księżnej nie zrodziły się w społecznej i kulturowej próżni. Inspirowały je myśli i działalność osób towarzyszących jej na różnych etapach życia, wspierały nurty filozoficzne i trendy umysłowe przełomu oświeceniowo - romantycznego, wzbogacały dzieła i koncepcje stanowiące podstawę jej praktyki samokształceniowej. Efekty pracy potwierdzały się zaś w postawach wychowanków i znaczących osiągnięcia członków socjety, która wokół Czartoryskiej się koncentrowała. Szczególnym przejawem tych działań były  dzieła  promujące  humanizm w swoistej puławskiej odmianie znanej pod pojęciem „człekolubności”.

 Zasięg wpływów i inspiracji pobudzających podjęte w pracy analizy, włączając nieoczywiste ale celowe przywołanie współczesnych koncepcji partycypacji społecznej, mediacji kulturalnej, interpretacji dziedzictwa, które związały doświadczenia historyczne ze współczesnymi dyskursami poświęconymi edukacji kulturalnej,  jest zatem bardzo szeroki. Rozległość tych odniesień i ilość przywołanych faktów oświetlających analizowane działania Czartoryskiej wydaje się czasem przytłaczać główny nurt analiz.  Porządkuje go jednak wyraźny kierunek poszukiwań. Wszystkie one, bez względu na odległość od głównego wątku, koncentrują się nieodmiennie na osobie, która z działań podejmowanych „z miłości ludzkiego plemienia” uczyniła  sens życia.  I jest to konkluzja, która nie straciła do dziś na aktualności.

W treści pracy inspiracji mogą poszukiwać pedagodzy zajmujący się zagadnieniami edukacji kulturalnej, pedagogiki społecznej i pracy oświatowej a  analizujący formujące ich  kształt teorie, starający się ustalić historyczne etapy ich rozwoju lub praktyczne formy ich realizacji. Podobne inspiracje odnajdą też teoretycy i praktycy animacji, których zajmuje swoiście polska  perspektywa kształtowania się tego kierunku  i metody pracy społeczno – kulturalnej, a także kulturoznawcy podejmujący zagadnienia teorii i praktyki partycypacji w kulturze oraz poszukujący historycznych odniesień dla koncepcji mediacji kulturalnej. Osobną grupą odbiorców mogą stać się muzealni edukatorzy  wykorzystujący  w praktyce  metody  interpretacji dziedzictwa lub poszukujący historycznych zaczątków  form tej  praktycznej działalności muzeów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Czuła pedagogia Edukacyjny walor dzieł i działań księżnej Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej Jolanta Skutnik Czuła pedagogia Edukacyjny walor dzieł i działań księżnej Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2019 Recenzenci Edward Nycz, Andrzej Stroynowski Redakcja Agnieszka Boniatowska Projekt okładki Małgorzata Pleśniar Projekt typograficzny i łamanie Hanna Olsza Korekta Marzena Marczyk, Lidia Szumigała Copyright © 2019 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-226-3635-0 (wersja drukowana) ISBN 978-83-226-3636-7 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 34,75. Ark. wyd. 44,0. Papier offset, kl. III, 90 g. Cena 99,90 zł (w tym VAT) Druk i oprawa: Volumina.pl Daniel Krzanowski ul. Księcia Witolda 7–9, 71-063 Szczecin Spis treści Wstęp 7 Część pierwsza: Animacyjny kontekst społeczno-kulturalnej działalności Izabeli Czartoryskiej: od uczestnictwa do partycypacji 41 1. Więziotwórczy aspekt „kultury wyglądów” w patriotycznym theatrum Izabeli 43 2. Salonowe formy uczestnictwa i edukacji kulturalnej 65 3. Teatr towarzyski Czartoryskiej jako artystyczny komunikat „działający” 92 4. Świąteczne formy ożywiania ducha i edukacji narodowej – „jak źródłem niezmiernych korzyści widowiska być mogą…” 129 5. Partycypacyjny walor świątecznych praktyk Izabeli Czartoryskiej 156 Część druga: Edukacyjny potencjał muzealnictwa księżnej Izabeli 179 1. Od kolekcji do muzeum oświeconego – „co nieustannie ma być wystawione przed oczyma społeczności…” 181 2. „Przeszłość – Przyszłości”: integrujący potencjał pamięci 209 3. Humanizm puławskiego „domu pamięci świata” 228 6 Spis treści 4. Puławskie promienniki idei 247 5. Słowa, teksty i gesty w centrum „muzealnego spektaklu” uprzystępniania zbiorów 290 6. Centra interpretacji dziedzictwa Izabeli Czartoryskiej – początki muzeum otwartego 313 Część trzecia: Puławskie wychowanie ludzi „uprzejmego serca i oświeconego rozumu” 355 1. Edukacja domowa Czartoryskiej – od powązkowskiej eklogi do puławskiego ogniska umysłowego 357 2. Akademia wychowawcza książąt Czartoryskich 380 3. „Kobiety dobre przymioty mają” – inspiracje puławskie w kształceniu dziewcząt 405 4. Przejawy fizjokratyzmu i myśli republikańskiej w pracy oświatowej księżnej Izabeli 435 5. Ogród Izabeli jako źródło „oświaty, gustu i obyczai krajowych…” 460 „[…] pierwej doskonałe utworzone było dzieło, niż dane reguły” – zakończenie 485 Kalendarium wydarzeń z życia i działalności księżnej Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej 523 Bibliografia 529 Summary 555 Wstęp Wprowadzając do tematyki książki poświęconej historii dzieciństwa, Phillip- pe Ariès zanotował: Mówi się, że drzewo przesłania las, ale najcudowniejszy czas dla [bada- cza] 1 to ten, kiedy całościowy obraz badanej epoki dopiero zaczyna się wyła- niać, kiedy nie rozwiała się jeszcze zupełnie mgła spowijająca daleki hory- zont, a on sam nie nabrał jeszcze dystansu do nagich dokumentów, których szczegóły zachowują całą swoją świeżość. Największa zasługa [badacza] to może nie tyle obronić tezę, którą był postawił, ile zarazić czytelnika rado- ścią ze swych odkryć, wyczulić go – jak sam był wyczulony – na barwy i za- pachy rzeczy nieznanych. Ale żywi on również ambicję zorganizowania tych wszystkich konkretnych detali w jedną abstrakcyjną strukturę; zawsze z tru- dem (na szczęście!) uwalnia się od natłoku wrażeń, które przykuwały jego uwagę w czasie awanturniczych poszukiwań, niełatwo mu je nagiąć od razu do koniecznej przecież algebry teorii 2. W próbie zmierzania do uogólnień zdarza się, że obraz prezentowanego zjawiska załamuje się i ostatecznie ukazuje zaledwie „jakąś” jego stronę. Ozna- cza to, że doświadczenia, emocje i przekonania rozmiękczyły aspiracje i na- dzieje autora na obiektywizm, choć nie zniknęły, a natrętna świadomość ich istnienia towarzyszy pracy badawczej. Często, szczególnie wchodząc w nowe zagadnienia, nie sposób ukryć osoby za argumentacją – i tę w końcu piętnuje ślad indywidualizmu. Jednak istnieje rodzaj usprawiedliwienia dla takiej prak- tyki. Pisanie, a szczególnie to skupione na innej osobie, w jakimś stopniu staje 1 Wszystkie wtrącenia w nawiasach kwadratowych, a zastosowane w cytowaniach pocho- dzą od autorki monografii. Z tego względu w całej książce zrezygnowano z zabiegu stosowanego zwyczajowo w tekstach naukowych, polegającego na wprowadzaniu do cytowań inicjałów imie- nia i nazwiska autora wtrącenia. 1995, s. 7. 2 P. Ariès: Historia dzieciństwa: dziecko i rodzina w dawnych czasach. Tłum. M. Ochab. Gdańsk 8 Wstęp się podobne do przyjaźni. Pomija się wówczas częściej to, co nie jest dla związ- ku istotne, a koncentruje na cechach, które wiążą dwie strony relacji. Trzeba czasu, aby przyjaźń dojrzała i wyszła poza ramy pierwszych zauroczeń. Znają to doświadczenie autorzy, którzy gotowi są podzielić pogląd Phillippe’a Ariès’a, przekonującego, że „Dopiero znacznie później […] czas, który minął, zabiera- jąc ze sobą emocje pierwszego kontaktu, kompensuje mu [autorowi] jednak tę stratę: wtedy lepiej widać las” 3. Czas potrzebny jest każdej pracy, która zmie- rza do rozumienia. Sprint nie sprzyja myśleniu. Myślenie wiodące do rozu- mienia jest długodystansowe, a meta niewyraźna. Ten aspekt dochodzenia do rozumienia dostrzegał już Platon, pisząc: O wszystkich, którzy pisali czy też pisać będą o czymś z tej dziedziny i twierdzą, że dzięki temu, co usłyszeli ode mnie bądź od innych, lub też do- szedłszy do tego samodzielnie, obeznani są z tym, co stanowi przedmiot naj- poważniejszych moich rozważań, tyle tylko mam do powiedzenia, że nie jest, zdaniem moim, możliwe, aby rozumieli się na tym chociaż trochę. [Rozumie- nie rodzi się] z długotrwałego obcowania z przedmiotem, na mocy zżycia się z nim, nagle, jakby pod wpływem przebiegającej iskry, zapala się w duszy światło i płonie już odtąd samo siebie podsycając 4. Dlatego wystarczy przyjąć, że efekty badań są wiarygodne na poziomie sądów najlepiej w danym momencie i przez daną osobę uargumentowanych. W tym znaczeniu są prawdziwe i otwierają możliwość do kolejnych analiz krytycznych i polemik. A w pewnym sensie przecież o to w badaniach nauko- wych chodzi. W opracowaniu, którego cel skupia się na interpretacji dzieł i działań księżnej Izabeli Doroty z Flemmingów Czartoryskiej (1746–1835), dokonywa- nej z perspektywy pedagogicznej, zbiegają się rozmaite tropy analiz wywodzą- ce się z pola jej działalności politycznej, społecznej, wychowawczej i pomoco- wej, ale również towarzysko-artystycznej czy nawet ekologicznej. Działania księżnej wspierały osoby towarzyszące jej na drodze życia, inspirowały ją nur- ty filozoficzne i trendy kulturowe przełomu oświeceniowo-romantycznego, wzbogacały dzieła i koncepcje stanowiące podstawę jej praktyki samokształ- ceniowej; efekty pracy potwierdzały postawy wychowanków i kulturowe zna- czenie członków socjety, która wokół Czartoryskiej się zbierała, a ostatecznie także jej dzieła promujące humanizm w puławskiej odmianie. Zasięg wpły- wów i inspiracji pobudzających te analizy jest zatem bardzo szeroki. Rozle- głość odniesień i ilość przywołań faktów oświetlających analizowane działania 3 Ibidem. 4 Platon: List VII. W: Idem: Listy. Tłum., wstęp i komentarz M. Maykowska. Przedmowa i uzupełnienie M. Pąkcińska. Warszawa 1987, 341b–d. Wstęp 9 wydają się czasem wręcz przytłaczające dla całości obrazu. Ale porządkuje go kierunek poszukiwań. Wszystkie one, bez względu na odległość od główne- go wątku, koncentrują się ostatecznie na osobie, która z działań podejmowa- nych „z miłości ludzkiego plemienia” uczyniła sens życia. To powód, dla które- go warto poszukiwać związku jej dzieł i działań z myśleniem pedagogicznym. Uzasadnienie dla takich badań pojawia się bowiem wtedy, gdy analizujący dzia- łania innych badacz przyjmuje prawdziwość tezy, że centrum „wszechświata pedagogiki” stanowi człowiek. Szczególnie pedagog reprezentujący orienta- cję humanistyczną w centrum tego „wszechświata” umieszcza osobę, zwłasz- cza osobę uzdolnioną do czynu. To orientacja, która opiera się na przekona- niu o wyjątkowej pozycji istoty ludzkiej w hierarchii bytów i podnosząca, że człowiek jest celem życia społecznego 5 bez względu na czas, epokę i inne oko- liczności. Skomplikowaną strukturę bytu osobowego w tak zaznaczonym ho- ryzoncie teoretycznym można rozpatrywać, po pierwsze, w wymiarze struk- turalnym, jako jedność dwóch bytów – materialnego i duchowego, a spełniającą i integrującą się w czynie. Po wtóre, w wymiarze społecznym, wynikającym z poczucia bycia częścią społeczności. Oznacza to, że człowiek na drodze sta- wania się osobą świadomie wchodzi w relacje z innymi, zachowując równo- wagę (co najmniej) potencjałów rozwojowych każdej ze stron relacji. To waż- ne rozróżnienie wprowadzające w przestrzeń horyzontu aspekt dialogowy, w ramach którego przewagę zyskuje pojęcie relacyjności ludzkiego myślenia i jego konsekwencje w działaniu: z innymi, w otoczeniu innych i, ostatecznie, na rzecz innych. Skoro w badaniach jakościowych dominuje przekonanie, że świat społeczny, a więc i rzeczywistość wychowawcza, jest wytworem ludz- kiego działania, któremu osoby nadają określony sens i znaczenie, oznacza to, że przyjęcie orientacji humanistycznej w pedagogice uwzględnia jej persona- listyczne i dialogowe 6 inspiracje. Między innymi dlatego współczesne bada- nia jakościowe w pedagogice odwołują się do hermeneutyki. Również z innego punktu widzenia przydatność tej koncepcji wydaje się uzasadniona. W her- meneutyce, szczególnie Hansa-Georga Gadamera 7, kryje się bowiem przeko- nanie, że wszelka prawda (a dążenie do niej uzasadnia praktykę badawczą), jakiej człowiek doświadcza w swoich dziejach, ma charakter historyczny. Jej poznanie wymaga jednak zastosowania określonej metodologii. 5 Por. m.in. B. Śliwerski: Współczesne teorie i nurty wychowania. Kraków 1998; Pedagogika al- ternatywna – dylematy teorii. Red. Idem. Kraków 1995; Człowiek – wychowanie – kultura. Wybór tek- stów. Red. F. Adamski. Kraków 1993; M. Nowak: Teorie i koncepcje wychowania. Warszawa 2008. 6 Por. M. Buber: Ja i Ty. Wybór pism filozoficznych. Wybór, tłum. i wstęp J. Doktór. Warsza- wa 1992 oraz E. Levinas: Całość i nieskończoność. Esej o zewnętrzności. Tłum. M. Kowalska. Wstęp B. Skarga. Warszawa 1998. Warszawa 2013. 7 Por. H.-G. Gadamer: Prawda i metoda: zarys hermeneutyki filozoficznej. Tłum. B. Baran. 10 Wstęp W przypadku badań historycznych dominują dwa modele i dwie skorelo- wane z nimi postawy badawcze. Pierwszym z nich jest model psychologiczny w badaniach historycznych, odpowiadający romantycznej postawie badaw- czej. Zasadza się na przekonaniu, że obcując z tekstem, w sposób zapośredni- czony badacz obcuje z jego autorem. Utwór taki traktowany jest jako ekspre- sja twórcy, która pozwala wykryć jego intencje. W związku z tym interpretacja psychologiczna odwołuje się do biografii autora dokumentów z jego osobiste- go życia, jako do kontekstu interpretacji. Badacz, dla właściwego odczytania takich tekstów, obok odpowiedniego instrumentarium badawczego, umie- jętności i dostępu do dokumentów, powinien wykazywać się wczuciem, jako główną zdolnością badawczą 8. Interpretacja historyczna związana jest z kolei z poszukiwaniem znaczenia, jakie tekst miał dla pierwotnego, współczesnego jego powstaniu odbiorcy. Interpretacja polega na osadzeniu tekstu w historii i kontekście społecznym oraz konfrontacji z innymi tekstami epoki. Interpre- tacja historyczna pragnie dociec, co tekst naprawdę znaczył, ale nie w zamie- rzeniu autora, lecz dla jego współczesnych. Tekst traktowany jest zatem jako źródło wiedzy o epoce, którą reprezentuje, i której daje świadectwo 9. Tę ro- mantyczno-historiozoficzną postawę wobec przeszłości Gadamer krytykował głównie za bezkrytyczny kult tradycji dla niej samej 10. W opinii filozofa takie zrównanie siebie z przeszłością było nie do przyjęcia. Jednak, w porównaniu z postawą oświeceniową, stawiającą na rozum i przedmiotowe rozumienie przeszłości, filozof doceniał w niej, „że to, co historyczne, stanowi [dla niej] pewien ważki problem dla ludzkiego rozumienia, którego nie sposób rozwią- zać po prostu abstrahując od szczególnego, historycznego wymiaru zjawisk przeszłości, ale ów wymiar należy przede wszystkim zachować” 11. Jednakże należało uwzględnić w niej nie tylko historyczny przedmiot badań, ale także historyczny stosunek badacza, w jakim pozostaje on wobec tego przedmiotu. Szukający sensu czy znaczenia – a to jest celem badań zorientowanych humani- stycznie – nie można zatem zasadzać strategii badawczej na żadnym z powyż- szych modeli. Dlatego Gadamer wskazał trzecią drogę: poza oświeceniowym i romantycznym podejściem do przeszłości, tradycji i dziedzictwa kulturowe- go zaproponował hermeneutykę jako metodę interpretowania przeszłości w jej 8 Por. K. Rosner: Gadamerowska koncepcja doświadczenia hermeneutycznego. W: Kategoria po- toczności. Źródła filozoficzne i zastosowania teoretyczne. Red. A. Jawłowska. Warszawa 1991. 9 Ibidem. 10 Badacze o orientacji romantycznej byli skłonni twierdzić, że skoro trudno znaleźć dla niej jakąś idealną miarę, to tradycja sama dla siebie jest odniesieniem. W konsekwencji nie istnie- je możliwość i potrzeba uprawiania analiz krytycznych, a właściwą postawą wobec tradycji jest identyfikacja z nią, wczucie, przeniesienie się. toczności…, s. 80. 11 P. Dybel: Historyczność procesu kulturowego według hermeneutyki Gadamera. W: Kategoria po- Wstęp 11 fenomenach kulturowych 12. Droga ta wyznaczyła kierunek dla czynionych w monografii analiz, które sytuują się w obrębie hermeneutyki pedagogicz- nej, definiowanej jako pedagogiczna teoria rozumienia i interpretacji 13. Bogu- sław Milerski pisze, że „Hermeneutyka pedagogiczna jest […] hermeneutyką dziedzinową. Jej charakter pedagogiczny oznacza w tym przypadku, że teoria rozumienia i interpretacji uwzględnia kontekst pedagogiczny, a mianowicie znaczenie rozumienia i interpretacji w kształceniu i badaniach pedagogicz- nych oraz wpływ doświadczeń wychowawczych na rozumienie i interpreta- cję” 14. Postępowanie badawcze wywodzone z dziedzinowo związanej z peda- gogiką hermeneutyki przyjmuje charakter interpretacyjny, uwzględniający rozumienie jako proces […] dedukcyjnego i całościowego odczytywania sensów i wartości za- pośredniczonych w wytworach kulturowych, w ekspresjach i zachowaniach ludzkich. Metodologiczne ujęcie hermeneutyki pedagogicznej odnosi się […] również do badań o charakterze historycznym. Stąd też zawiera w sobie poj- mowanie hermeneutyki pedagogicznej także jako nauki badającej proces hi- storycznego uświadomienia sensów i wartości konstytuujących różne wy- kładnie rzeczywistości wychowawczej 15. Historyczne (z racji chronologii) zachowania, przedmioty, teksty i obiekty otaczające człowieka w świetle przyjętej perspektywy badawczej są znakami, nośnikami znaczeń wartych odczytania. Tak zarysowana rama referencyjna „systematyzuje” 16 ogólny tok postępowania badawczego, którego głównym ce- lem jest wskazanie na edukacyjny wymiar wieloaspektowej (w tym społecznej, kulturalnej, pomocowej, politycznej i artystycznej) działalności Izabeli Czar- toryskiej, jak i wytworów, będących rezultatem tych działań. Uznając, że człowiek cokolwiek czyni, nie czyni tego w historycznej próż- ni, co wskazano wyżej, analiza hermeneutyczna nie może zakładać istnienia pola zerowego. Kiedy interpretator dokonuje aktów czytania tekstów kulturo- wych 17, stoi za nim, a w zasadzie pozostaje w nim, jakaś tradycja, przeszłość. One ustanawiają horyzont, który uczestniczy w tym procesie. 12 Por. H.-G. Gadamer: Prawda i metoda… 13 Por. B. Milerski: Hermeneutyka pedagogiczna. Perspektywy pedagogiki religii. Warszawa 2011. 14 Ibidem, s. 12. 15 Ibidem, s. 13. 16 To określenie należy jednak potraktować umownie, zgodnie z duchem klasycznego, Gada- merowskiego przekonania, że droga hermeneutycznego poznania wykracza poza kwestie ujęte w regułach. 17 Warto wprowadzić ten element dyskursu do rozważań na temat rozumienia interpreta- cji w świetle analiz hermeneutycznych. Tekst kultury [tekst] zastępuje wówczas pojęcie dzieła, działania, ale także obyczaju. W popularnym ujęciu semiologicznym tekst kultury jest rozumia- 12 Wstęp Tradycja w takim ujęciu stanowi coś zasadniczo więcej niż tylko zbiór określonych wytworów kulturowych docierających do nas z przeszłości. Jest też czymś więcej niż tylko odziedziczonym po pokoleniach poprzednich zbio- rem przekonań, poglądów, obyczajów czy wierzeń. Tradycja doświadczana jako pytanie to przede wszystkim otwarty wraz z tym pytaniem nieskończo- ny horyzont sensu, nasza konstytuująca się w poprzednim odniesieniu do niej otwartość na sens w ogóle 18. W ramach tej trzeciej drogi – trzeciej postawy – „badacz odnosi się […] do przeszłości w całej historyczności własnego rozumienia, starając się ją ze sobą na swój sposób »zapośredniczyć«” 19. W konsekwencji postawa ta wnosi zupeł- nie nową wartość do sytuacji rozumienia przeszłości. Nie jest to obiektywny opis, model ani też bezkrytyczna akceptacja. To fuzja horyzontów, której nie sposób sprowadzić ani do perspektywy badacza, ani perspektywy przeszło- ści. „Jej ostateczny rezultat to […] swoista synteza przesądów teraźniejszości i przeszłości, w której swój udział mają zarówno badacz, jak i badany przez nie- go obiekt” 20. W takim ujęciu interpretacja jest rodzajem rozmowy z tradycją, rozumianą jako nieustanne „stapianie się horyzontów” teraźniejszości i prze- szłości, badacza i badanego, partnera rozmowy i czytanego tekstu. Figura „stapiania się horyzontów” jest naturalną dla człowieka historycz- nego. W przeciwieństwie do teoretycznego stosunku do historii, tradycji i dzie- dzictwa, ta zbliżona jest do podejścia „naiwnego”. Jego cechą jest spontanicz- ny jako „każdy wewnętrznie zorganizowany według określonych reguł, znaczący wytwór kul- tury, np. dzieło plastyczne, strój, zachowanie realizujące pewien społecznie utrwalony wzorzec” (Słownik terminów literackich. Red. J. Sławiński. Wrocław 2000. s. 529). Stefan Żółkiewski, w stu- diach pt. Tekst kultury, uzasadnia, że próba odczytania tekstu kultury jest punktem wyjścia ba- dania wszelkich zjawisk kultury. Dla autora odrębnym tekstem kultury może być np. „[…] orga- nizacja pejzażowa i zabudowa dekoracyjna parku sentymentalnego, na przykład w Arkadii pod Łowiczem czy utrwalona w opisie Zofiówki przez Trembeckiego. Tekstem tym będzie późnośre- dniowieczny karnawał w grodzie zachodnim czy też karnawał rzymski w późnej wersji utrwa- lony w opisie Goethego. Tekstem kultury będzie koronacja Kazimierza Wielkiego, tak jak ją dla nas rekonstruuje Gieysztor. Tekstem kultury będzie kostium ludowy, który możemy oglądać lub zrozumieć przez odpowiednią analizę Bogatyriewa. Tekstem kultury będzie oda (jako gatunek oratorski), wygłaszana w salonie literackim przełomu XVIII/XIX w. lub zanalizowana i wyjaśnio- na, zrozumiana przez Tynianowa”; S. Żółkiewski: Teksty kultury. Warszawa 1988, s. 28. Wiedzę na temat tekstów kultury, w opinii Żółkiewskiego, można czerpać z opisów naukowych, ale tak- że literackich (a nawet poetyckich). Dochodzi do tego również konieczność rozpoznania pozio- mu opisu danego tekstu kultury. W ten sposób odę można rozpatrywać jako przykład oratury, jako element salonowego życia literackiego w danym okresie, jako utwór będący egzemplifika- cją konkretnego gatunku literackiego itd. Por. ibidem. 18 P. Dybel: Historyczność procesu kulturowego według hermeneutyki Gadamera…, s. 84. 19 Ibidem, s. 85. 20 Ibidem, s. 86. Wstęp 13 ność, co oznacza zdolność do napotkania wytworów przeszłości ze względu na sensy, które one kierują ku analizującemu. Jest zatem właściwa dla badacza – humanisty, który potrafi zachować elementy naiwnego odnoszenia się do prze- szłości, z tą różnicą, że on sam wybiera obiekty przeszłości, których zrozumie- nie (czyli danie odpowiedzi na pytanie) wymaga od niego dodatkowej wiedzy, np. na temat epoki, w której one powstały. W swoistej rozmowie, jaką badacz prowadzi z takim obiektem – tekstem kulturowym, nie waży nadto jego świa- domość metodologiczna, erudycja, nawet umiejętności techniczne, ale wraż- liwość, rozumiana tutaj jako otwartość na sens, o który pyta badacza tradycja. Jest to „zdolność do pojęcia tego sensu w całej jego historycznej odmienności i dania mu własnej odpowiedzi z perspektywy czasu w jakim żyje” 21. Dlatego w badaniach zorientowanych humanistycznie, a taką proweniencję należy za- kładać w badaniach pedagogicznych, […] większą wartość ma niekiedy książka dyletanta czy laika posiadają- cego dar wnikliwego spojrzenia na rzeczy, o których pisze, niż książka »spe- cjalisty«, napisana wprawdzie w sposób metodycznie nienaganny, ale za to banalna i jałowa w swoich konkluzjach. Wiąże się to ściśle z faktem, że po- stawa badacza – humanisty wobec historycznej przeszłości stanowi jedynie swoistą radykalizację postawy naiwnie – potocznej, a nie ucieczkę od niej w bastion erudycji i »świadomości« metodologicznej. Innymi słowy decydu- jącą rolę odgrywa tutaj po prostu wrażliwość i talent badacza, posiadające- go »dar« prowadzenia »rozmowy z tradycją« w ten sposób, że wynika z niej coś więcej, niż tylko wierna rekonstrukcja pewnych zaistniałych w przeszło- ści faktów i myśli 22. To ważne zastrzeżenie bo w tradycji hermeneutycznej przeszłość jest praw- dziwie napotykana dopiero z perspektywy rozmowy, a dziedzictwo przeszłości ma charakter językowy, jest tekstem, zatem jego doświadczenie, interpretacja jest czytaniem i dokonuje się w języku. Język stanowi medium doświadczenia hermeneutycznego 23, zaś istota rozmowy z tekstem zasadza się na dobrowol- ności poddania się, pewnego rodzaju uwiedzeniu, dzięki któremu tekst pro- wadzi interpretatora. Tekst historyczny rozumiany może być więc na sposób hermeneutyczny, gdy jest rodzajem odpowiedzi na pytanie, które wobec niego się stawia. Interpretując taki tekst, jego sens można ująć tylko w relacji do py- tania uprzednio wobec niego postawionego, nierzadko wykraczając poza to, co jest w nim dosłownie powiedziane. Dlatego interpretacja sięga poza pierwotne (w ujęciu historycznym lub psychologicznym) znaczenie tekstu. W tym zna- 21 Ibidem, s. 89. 22 Ibidem, s. 90. 23 Por. K. Rosner: Gadamerowska koncepcja doświadczenia hermeneutycznego… 14 Wstęp czeniu hermeneutykę można traktować jako metodę przekraczania granicy, stanowiącej intencje autora i badacza, nieunicestwiającej żadnej ze stron, ale je współtworzącej. Podstawą praktyki badawczej w takiej sytuacji jest „arche- ologia delikatnych znaków” opierająca się na przeświadczeniu, że każdy tekst zawiera ślady, które wrażliwy badacz odnajduje – usłyszy i dostrzeże. W tym celu świadomie przekracza granice i choć nie narusza trwale istoty tekstu, to również on sam pozostawia po sobie ślady działalności. Nie lęka się wszakże, że jego ślad będzie deformował tekst. Przeciwnie, szczególnie wówczas, gdy sięga do tekstów osadzonych w historii, powstały mariaż śladów potwierdza istnienie continuum dziejowego. W procesie tym badacz-hermeneuta różni się od badacza tradycyjnego, bo […] jeśli tradycjonalista za wszelką cenę będzie starał się ukryć swoją tożsamość, lękając się, że ta wbrew niemu zacznie deformować obraz prze- szłości, to hermeneuta tożsamość kulturową własną i wspólnoty, z której po- chodzi, będzie nie tyle odsłaniał (w hermeneutyce nie chodzi o jakiś ekshi- bicjonizm), ile czynił ją stawką całego przedsięwzięcia. Nie chodzi przy tym tylko i wyłącznie o tożsamość hermeneuty: jeśli uznać, że hermeneutyka to sztuka interpretacji transakcyjnej […], to w procesie lektury będziemy mie- li do czynienia z kształtowaniem się dwóch tożsamości: własnej i tekstu. In- terpretator-hermeneuta nasyca sobą tekst (robi więc to samo, co historyk tradycyjny, z tą różnicą, że jest tego świadomy i dąży do tego), ale i pozwala, by tekst nasycił sobą jego samego (nie jest on bowiem tylko, jak w klasycz- nej relacji poznawczej, „przedmiotem do zbadania”) 24. Z powyższych analiz wynika inne ważne przeświadczenie: że badanie hi- storyczne, jako interpretacja przeszłości, nie jest bezzałożeniowym docieka- niem prawdy. Człowiek, już w swej konstytucji osobowościowej nasiąknię- ty kulturą, w jakiej wzrasta, dysponuje takim rodzajem samowiedzy, która kształtuje zawartość przesądów. W interpretacji Gadamerowskiej znaczenia nabierają uprzednie upodobania, przeświadczenia, intuicje, domniemania de- finiowane jako przed-sądy 25. To nie hipotezy, ale oczekiwania poprzedzające lekturę. Ich źródłem jest kulturowa przeszłość ludzkości. Egzystując w ramach określonego kręgu kulturowego, dziedziczymy ukształtowaną w nim na przestrzeni tysiącleci wykładnię świata, nie zda- jąc sobie nigdy do końca sprawy ze stojących za nią założeń. W tym sensie tradycja jest głównym źródłem wiedzy o nas samych, pozwalając nam siebie i świat w jakim żyjemy w bardzo określony sposób rozumieć […] przyczyną 24 P. Bohuszewicz: Hermeneutyki sarmatyzmu. W: Tradycje szlacheckie we współczesnej kultu- rze polskiej. Przybliżenia i perspektywy badawcze. Red. M. Lutomierski. Toruń 2014, s. 105–106. 25 Por. H.-G. Gadamer: Prawda i metoda… Wstęp 15 utrzymywania się przesądów nie jest jakiś konformizm czy lenistwo czło- wieka, ale ich usytuowanie w kontekście rozumienia 26. Gadamer nie traktuje ich w sposób indywidualistyczny. Prze(d)sądy są tyleż subiektywistyczne, ile zawierające pierwiastek czasów, w jakich interpretator żyje i dokonuje lektury. Co więcej, przed-sądy nie są przeszkodą w rozumie- niu przeszłości: „Dzieje – tak jak prawdziwe życie – pisze Gadamer – przema- wiają do nas tylko wtedy, gdy apelują do naszego, powziętego wcześniej sądu o rzeczach, ludziach i czasach. Rozumienie czegoś, co ma znaczenie, zawsze zakłada tego rodzaju przesądy. […] Rozumiemy tylko to, co już wiemy, możemy wyczytać tylko to, cośmy w tekst włożyli” 27. Możliwość rozumienia świadectw przeszłości polega więc na tym, że interpretujący zanurzony jest w sposób na- turalny w proces i oddziaływania, jakie składają się na dzieje, a przeszłość, jej widome i niewidoczne znaki, interpretujący zarazem współtworzy. Przenosząc rozważania w pole pedagogiki kultury, Krystyna Ablewicz do- strzega […] możliwości tkwiące w hermeneutyce jako metodzie interpretowa- nia nie tylko tekstu – źródła poznania dziejów myśli i człowieka, lecz także fenomenów kultury reprezentowanych i postrzeganych przez człowieka za- równo w jego gestach, jak i trwałych materialnie dziełach. Wszystkie one – fenomeny – »dopominają« się zasadniczo nie o poszukiwanie przyczyn ich występowania, co »dopominają się« i »napominają« człowieka do ich rozu- mienia »jako wyrazu czegoś«. Sens jakiegoś fenomenu jest poznawany dzię- ki interpretacjom. To hermeneutyka jako metoda otwiera badaczowi umysł i serce na różnorodność świata oraz uprzytomnia mu, że jego praca oraz ży- cie, zarówno badacza jak i człowieka, polega na rozumieniu. W tym przy- padku badacz nie może wywikłać się »z bycia człowiekiem«. […] Pedagog kultury [decydujący się na wybór takiej metody badania] staje się komenta- torem […] szczególnym, bo takim, który obarczony jest odpowiedzialnością za sens komentarza 28. Komentarz taki nie jest odkryciem faktu, opisem, a nawet jego rekonstruk- cją, ale przekazem. Jako że, zdaniem Gadamera, nie jest możliwe ani odtworze- nie pierwotnych okoliczności powstania tekstu zarówno w sensie psycholo- 26 P. Dybel: Historyczność procesu kulturowego według hermeneutyki Gadamera…, s. 74. 27 H.-G. Gadamer: Problem dziejów w nowszej filozofii niemieckiej. W: Idem: Rozum, słowo, dzie- je. Szkice wybrane. Tłum. M. Łukasiewicz, K. Michalski. Wybór, wstęp i oprac. K. Michalski. Warszawa 1979, s. 28. dologiczny). „Edukacja. Studia. Badania. Innowacje” 1999, nr 3 (67), s. 6. 28 K. Ablewicz: Pedagog kultury jako badacz i uczestnik rzeczywistości kulturowej (aspekt meto- 16 Wstęp gicznym, czyli zmierzającym do poznania intencji autora, ani znaczenia, jakie miał dla współczesnego mu odbiorcy, proponuje skupienie na tekście i jego rzeczywistym znaczeniu, co oznacza nie tyle odtworzenie i przywołanie zna- czenia, ale jego wytwarzanie. Z dociekań tych wynika więc, że „Pedagog kul- tury, poznając […] swą historyczną i współczesną kulturę, szuka odpowiedzi na pytanie: jakie przesłanie zawierają zdarzenia kulturowe; przesłanie, które jest skierowane […] do człowieka czasów współczesnych i które powinien od- naleźć ze względu na własne życie i życie osób z którymi pracuje” 29. Dlatego metodą badawczą dotyczącą przeszłości, w pedagogice zorientowanej huma- nistycznie, nie może być ani rekonstrukcja, ani historyczna retrospekcja, ale próba interpretacji. A pytanie, które uruchamia taki mechanizm interpreta- cji, nie zawiera się w próbie określenia (tylko) tego, co jest, jak jest, było lub być może – ale przede wszystkim: po co jest, było lub być może? Pytanie o to, dlaczego pedagog podejmuje się realizacji badań, nie jest zatem hipotezą, ale oczekiwaniem, że interpretacja wniesie coś istotnego do jego samorozumie- nia i rozumienia świata go otaczającego. Nawet wówczas, gdyby to miało do- tyczyć tylko jego. Księżna Izabela Czartoryska jest postacią historyczną, zatem jej dzieła i działania należą do przeszłych doświadczeń, w których łączy się to, co indy- widualne i społeczne, z tym, co kulturowe. I chociaż nie można odciąć się od historycznych porównań i kontekstów, należy wziąć pod uwagę, że to nie one stanowią tę najważniejszą oś, wokół której przebiega myśl badacza. To sens dzieł i działań Czartoryskiej ogniskują uwagę. Zatem nie metody historyczne, które, trzymając się chronologii, wyłuskują następujące po sobie wydarzenia, dzieła i ich uczestników, ani analizy psychologiczne, zmierzające do odtwo- rzenia portretu księżnej, stanowią podstawę badań. Pierwszorzędne miejsce w analizach zajmuje myślenie problemowe, ogniskujące się wokół interpreta- cji praktyk i dzieł osoby zanurzonej w historii, środowisku i kulturze. Ruch in- telektualny w tym procesie jest hermeneutyczną analizą działań w celu odna- lezienia ich znaczenia edukacyjnego 30. Ustanawiając związek działania z jego 29 Ibidem, s. 14. 30 W toku dalszych rozważań, pominąwszy cytowania i przywołania konkretnych autorów, ogół oddziaływań związanych z formowaniem całokształtu życiowych zdolności człowieka i czy- niących z niego istotę dojrzałą, świadomie realizująca się oraz zadomowioną w konkretnej kul- turze i związaną siecią relacji z innymi uczestnikami tych działań, zatem łączących wychowanie i kształcenie (nauczanie, uczenie się), w sytuacjach wymagających użycia takiego uogólnienia będę określać mianem edukacji. Por. B. Milerski, B. Śliwerski: Pedagogika. Leksykon PWN. War- szawa 2000; B. Śliwerski: Metateoretyczne badania teorii wychowania. W: Konteksty i metody w ba- daniach historyczno-pedagogicznych. Red. T. Jałmużna, I. Michalska, G. Michalski. Kraków 2004. Uzasadnienie wyboru pojęcia „edukacja”, ogarniającego procesy wychowania i kształce- nia, wynika również ze związków etymologicznych i znaczenia, sytuujących to pojęcie w trady- cji antycznej. Ważnym argumentem przemawiającym za dokonanym wyborem są wielokrotnie Wstęp 17 znaczeniem, zakłada się z góry pytanie: po co?, czyli w jakim celu ktoś podej- muje działanie oraz jakie owo działanie i jego wynik mają znaczenie dla niego lub dla tych, do których jest skierowane. To nieoczywisty sposób wywodze- nia sensu z działania. Szukając rozstrzygnięć wspierających takie założenie, warto zwrócić się w stronę rozważań podejmowanych przez Mariana Nowa- ka 31. W dotyczących metodologii badań naukowych uwagach autor wskazuje na ważny związek praxis z podmiotowością człowieka – jej kształtowaniem się i ujawnianiem w czynie. Kreślenie odpowiedzi na pytanie o to, kim jest człowiek, autor sugeruje rozpocząć od myśli Akwinaty, że rdzeniem ludzkiej praxis jest czyn. „Działając, człowiek spełnia siebie i aktualizuje swoje możliwości, swój potencjał. Tak zatem wiedzę o tym, kim jest człowiek, możemy zdobyć na dro- dze gruntownej analizy czynu, a więc badając działanie człowieka” 32. Co wię- cej, jak przekonuje autor, praktyka może zmierzać do stworzenia pewnej teo- rii, odwołując się do zasady „że działanie ludzkie nie jest możliwe bez jakiejś teorii, tzn. zarysu teoretycznego, pewnego schematu czy modelu tego działa- nia, jego celów i sensu (czy też wartości)” 33. W każdym działaniu kryje się za- tem sens, który nawet jeśli nie został jasno określony, to stymuluje działanie. Działania człowieka mają ponadto charakter osobowy, społeczny. Oznacza to, że realizują się w sferze praktyk o charakterze interakcyjnym, zachodzącym w wolności i konkretnych uwarunkowaniach czasowo-przestrzennych, czy- li są zanurzone w historii 34. W tym znaczeniu człowiek działa według pew- nych modeli przypisywanych określonej społecznej praktyce wysyconej war- tościami właściwymi dla okalającego działania obszaru kulturowego. W toku tych działań człowiek poznaje wartości, które (opcjonalnie) uznaje za swo- je i urzeczywistnia w działaniu. Obserwacja ludzkich działań zatem nie tyl- w tekście przywoływane związki działań Czartoryskiej z tradycjami myśli antycznej. Wykorzy- stanie pojęcia edukacji w tym wypadku wydaje się najbardziej uzasadnione. 31 Por. M. Nowak: Metodologia pedagogiki między „naukowością/teoretycznością” a „praktyczno- ścią”. W: Metodologia pedagogiki zorientowanej humanistycznie. Red. D. Kubinowski, M. Nowak. Kraków 2006. Jednocześnie warto przypomnieć, że na gruncie innych dziedzin nauki wskazuje się na podobne związki. Paweł Grabarczyk pisze: „Niektórzy badacze twierdzą […] że, mówiąc obrazowo – pojęcia są w głowie, a kategorie w świecie […]. Związek między nimi miałby zaś po- legać na tym, że pojęcia są umysłowymi reprezentacjami obecnych w świecie kategorii […]”; P. Grabarczyk: Czym się różni kategoryzacja od konceptualizacji?. „Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria” 2013, nr 2 (86), s. 458. Idąc tym tropem, można uznać, że działania – praxis – są kategoria- mi, zatem reprezentują w świecie pojęcia obejmowane myślą. 32 M. Nowak: Metodologia pedagogiki…, s. 149. 33 Ibidem, s. 151. 34 Ibidem. Co ważniejsze, dla pedagoga zorientowanego na myślenie humanistyczne aspekt ten jest niezwykle ważny. „Humaniści – pisze Marcin Napiórkowski – zapatrzeni są w przeszłość. […] Dla fizyka historia fizyki jest najwyżej ciekawostką. Dla filozofa [jak dla każdego humani- sty] stanowi esencję jego tożsamości”; M. Napiórkowski: Strażnicy świętego ognia. „Tygodnik Po- wszechny”, 24.06.2018, s. 65. 18 Wstęp ko pozwala na rekonstrukcję (potencjalnego) modelu, ale poznanie celu tych działań, wartości, które jednostkę inspirowały, a zatem ich znaczenia. Obser- wując, jako elementy komplementarne, procesy komunikacji, rodzaje rela- cji lub miejsca przekazu, można w dużym przybliżeniu odnaleźć ogólny sens działań podejmowanych przez konkretne osoby. Czy to oznacza, że badacz od- najdzie to rzeczywiste znaczenie, które stanęło u podstawy czynu? Zgodnie z tradycją hermeneutyczną taka możliwość nie istnieje, a nawet nie ma zna- czenia. Dla badacza humanisty ważniejsze jest odnalezienie wspólnego sensu tych dzieł i działań, a w końcu – uprzytomnienie sobie związków dziejowych. Oczywistym jest jednak, że badacz-pedagog zapyta o znaczenie działań w kontekście dyscypliny, którą reprezentuje, choć nie zawsze zawężając się tylko do jej wyznaczników. Tym bardziej, że już samo postawienie pytania: po co? odkrywa sens i znaczenie ludzkiego działania wykraczające poza wy- miar dziedzinowy. Podjęta w pracy tematyka narzuca więc konieczność łą- czenia różnych perspektyw. Ta eklektyczna forma doboru treści może wywo- ływać sprzeciw grupy czytelników przyzwyczajonych do „twardych” reguł i standardów, w tym metodologicznych, pracy naukowej. Jednakże eklektycy, otwarci na różne wpływy i doceniający wartość głosów wybrzmiewających z różnych dziedzin wiedzy, znajdą w monografii tropy, które mogą ich popro- wadzić w odległe pola refleksji i przywieść do zgoła innych wniosków aniże- li uzyskane w wyniku badań. Jednak to ryzyko rozejścia się konkluzji zostało w pracy podjęte świadomie. Nie chodzi w niej o to, aby dać jasną, co gorsza – jedyną słuszną odpowiedź, ale by animować zainteresowanie dalszą eksplora- cją tematu, podążając za wyłuskanym w trakcie czytania śladem. Poszukując znamion edukacyjnej działalności i walorów wychowawczych dzieł księżnej, nie sposób bowiem zamknąć jej portretu w jednej ramie. To osoba, której dą- żenia, aspiracje, pomysły i ich realizacje zasługują na różne sposoby portreto- wania i wielokrotne interpretacje 35. Te intuicje potwierdzają się w wypowie- dziach wielu badaczy. Dariusz Kubinowski, czytając Stanisława Ossowskiego, podobnie argumentuje swoje przekonania, współbrzmiąc z myślą filozofa, który przekonuje, […] że poznawanie człowieka wymaga szerszej i bardziej integralnej per- spektywy, aniżeli wyznaczają je tradycyjne dyscypliny nauk społecznych czy humanistycznych, a przy tym poznanie naukowe nie jest jedynym z możli- wych sposobów docierania do pogłębionego rozumienia zjawisk typowo ludz- kich. Zauważyć należy, że wspomniana powyżej rewolucja jest właściwie po- 35 W nieco innym kierunku zmierzają np. znakomite analizy Hanny Jurkowskiej, która w Czar- toryskiej odnalazła prekursorkę, patronkę i wyrazicielką pamięci sentymentalnej. Por. H. Jur- kowska: Pamięć sentymentalna. Praktyki pamięci w kręgu Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauki w Puławach Izabeli Czartoryskiej. Warszawa 2016. Wstęp 19 wrotem do synergii myślenia o człowieku znanej już w czasach starożytnej Grecji, w której nie stosowano ostrego rozdziału między filozofią, naukami społecznymi i twórczością literacką, poetycką 36. Autor, potwierdzając holistyczne myślenie o człowieku, uzasadnia koniecz- ność podejmowania takich analiz, które uwzględniają możliwie najszerszą per- spektywę, w tym samego człowieka, czyli jego cechy, dyspozycje i potencjały, jego otoczenie, dzieła oraz działania, a nawet ich krytyczne oceny i związki. To myślenie koresponduje także z przekonaniem Janiny Kostkiewicz, która na- wet w definicji myśli pedagogicznej łączy dwa, wydawać by się mogło – odle- głe pola aktywności pedagogicznej, zaznaczając, że: „Myśl pedagogiczna […] znajduje wyraz nie tylko w indywidualnie ogłoszonych traktatach, teoriach i doktrynach, ale również w praktyce będącej wyrazem określonej koncep- cji rzeczywistości i zamierzeń edukacyjnych. […] Zawarta jest w sztuce, lite- raturze pięknej: od poezji poprzez dramat aż po powieść. Myśl ludzka wydaje się czymś szerszym, a zarazem głębszym aniżeli teoria i wiedza naukowa czy koncepcje w naukach humanistycznych i społecznych” 37. Wśród wielu przymiotów określających Izabelę Czartoryską i jej działania nie wymienia się w zasadzie nigdzie jej pedagogicznych aspiracji. Uznając jej symboliczną rolę matki (Spartanki), opiekunki swoich dzieci, fundatorki szkół włostowickich oraz autorki tekstów dla dzieci wiejskich, uwagę zwykle kieruje się w stronę jej politycznych i kulturalnych zaangażowań, podobnie jak uczy- nił to Stanisław Wasylewski w Portretach pań wytwornych, pisząc: Biografia księżnej generałowej to zaiste brewiarz epoki – jej profil du- chowy, to prawie wypadkowa wszystkich linii charakterystycznych ery sta- nisławowskiej! Wspaniałe, wstępne, najmilsze, nieznośne i wszystkie zna- miona XVIII wieku zbiegły się w tym usposobieniu i temperamencie […]. Pisano, mówiono o puławskiej pani tyle dobrego i złego, osobiście przeszła takie tragedie, farsy, wodewile, że można by tym obdzielić dziesięć innych kobiet i jeszcze starczyłoby na jedenastą 38. W tej osobliwej wzmiance biograficznej brakuje, jak widać, odniesień do znaczenia jej edukacyjnej praktyki. Nie sposób uznać, że w tak bogatej biografii 36 D. Kubinowski: Jakościowe badania pedagogiczne. Filozofia. Metodyka. Ewaluacja. Lublin 37 J. Kostkiewicz: Wprowadzenie do pierwszego numeru rocznika „Polska Myśl Pedagogiczna”. 2010, s. 49. „Polska Myśl Pedagogiczna” 2015, R. 1, s. 13. 38 S. Wasylewski: Portrety pań wytwornych. Czasy stanisławowskie. Sybilla z Puław. Lwów 1924, s. 7–8. Starając się zachować wierność przekazu treści, gdzie było to możliwe, z poszanowaniem autora wypowiedzi, zachowano autentyczną pisownię. Uwaga odnosi się do wszystkich cytowań, również występujących w kolejnych częściach pracy. 20 Wstęp mogło zabraknąć sensus paedagogicae 39. Co więcej, przeświadczenie takie pojawia się już w pierwszym momencie zetknięcia z bogatą faktografią z życia księżnej Czartoryskiej, w której pojawia się kategoria „człekolubności”. To wręcz zapro- szenie do podjęcia wysiłku badawczego zmierzającego do odkrycia sensu tego określenia, intuicyjnie łączącego się z pojęciem edukacji. Zmierzając do reali- zacji tego celu, ruch wektorów, wskazujących na kierunek rozważań podjętych w pracy, ustawiono jednocześnie w dwie strony. Oznacza to symultaniczny wybór dwóch dróg dociekania badawczego, wiodących od teorii oświetlającej działania Czartoryskiej oraz ich efekty i au rebours – od działań i dzieł (w ich opisach), w stronę teorii pozwalających ostatecznie uchwycić ich znaczenie. W praktyce interpretacyjnej najistotniejsze wydają się źródła literackie. Dla hermeneutyki to niezwykle istotny element konstruowania interpretacji, dla- tego w powziętych analizach te źródła dominują i stanowią właściwy materiał badawczy. Pierwsza grupa tekstów obejmuje historyczną literaturę podmio- tu, w tym pisma estetyczne i krytyczne, teksty filozoficzne, literaturę piękną, podręczniki, regulaminy, rozporządzenia, pamiętniki, listy, publikacje praso- we oraz wpisy katalogowe autorstwa księżnej Czartoryskiej, księcia Adama Ka- zimierza, Marii Wirtemberskiej, Adama Jerzego, przedstawicieli kulturalnej socjety warszawskiej i puławskiej, literatów, poetów, uczniów i wychowańców Czartoryskich oraz gości domu i muzeów 40. (Znakomitą część manuskryptów lub pierwszych wydań dokumentów można konsultować za pomocą narzędzi elektronicznych. Pełny dostęp do zbiorów, poza nielicznymi wyjątkami, oferu- ją repozytoria internetowe i cyfrowe archiwa, biblioteki i centra naukowe 41). W grupie tych dokumentów szczególną wartość przedstawiają zachowane 39 W kontekście dalej prowadzonych rozważań warto zatrzymać się nad znaczeniem tego pojęcia. Tłumaczenie z języka łacińskiego prowadzi wprost do analizy pedagogicznego sensu działań Czartoryskiej. Oznacza zatem uwzględnienie celów, a także metod i środków, które słu- żą realizacji zadań o charakterze wychowawczym i kształcącym. Warto jednak przywołać inne tłumaczenie, wiążące działanie pedagogiczne ze sztuką kształcenia i wychowania. Sensus, w in- nym znaczeniu, odnosi się do czucia, uczucia i wrażliwości, zbiegając się z pojęciem „człekolub- ności”, które, stanowiąc swoiste, puławskie rozwinięcie klasycznego humanizmu, przyświecało działaniom Czartoryskiej. Analizując ich edukacyjny wymiar, warto przywołać drugie z cytowa- nych wyżej znaczeń, w nim kryją się bowiem szczególne atrybuty pedagogii uprawianej przez księżnę, którą w monografii określono mianem „czułej”. Por. termin „sens”: od łac. sensitivus – wrażeniowy, zmysłowy; sensatio – odczuwanie; sensibilis – odczuwalny; sensytywny [człowiek], czuły, wrażliwy, mogący odczuwać, przeczulony. Za: W. Kopaliński: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych. Warszawa 1989. towano w bibliografii. 41 Wykaz adresów internetowych zawarto w netografii. Wszystkie źródła cytowane z repo- zytoriów, domen i wydawnictw internetowych (po weryfikacji) opatrzono jedną datą dostępu: 15.09.2018. W związku z tym w przypisach odwołujących się do wymienionych źródeł, a zamiesz- czonych w tekście, zrezygnowano z wprowadzania tego fragmentu opisu bibliograficznego. 40 Szczegółowy zestaw przywołanych dokumentów opatrzonych pełnym opisem zaprezen- Wstęp 21 rękopisy księżnej Czartoryskiej. Kwerenda tego typu literatury jest nie tylko podstawą naukowych opracowań; ta literatura jest zwierciadłem odbijającym charakter postaci. Zastosowana stylistyka, schemat budowania wypowiedzi pisemnej, treść wspomnień, jak i charakter pisma – zmienny w odniesieniu do stanów emocjonalnych i wieku księżnej, stanowi znakomite źródło analiz. To ważny element badań, który pomaga dookreślić znaczenie gestów, wyborów oraz sens działań w nich zapisanych. Co ważne, nie zawsze treść takich doku- mentów wymaga przywołania. Ich znaczenie nierzadko wyłania się dopiero z całościowej lektury. Ogarniające, niejako z oddali, tę część pisarstwa Czarto- ryskiej 42 spojrzenie pozwala uchwycić ulotne wrażenie, usłyszeć „głos autor- ki”, który wydobywa się spoza czytanego tekstu i uprawomocnia przeczucia. Znaczną część analizowanych tekstów stanowią prace Adama Kazimierza – mentora, nauczyciela i męża Czartoryskiej. Uwzględniając nauki, jakie z tych tekstów daje się odczytać, w tekście opracowania odwołano się do znaczących fragmentów twórczości literackiej i komediopisarskiej księcia Adama Kazimie- rza Czartoryskiego 43, związanej bezpośrednio z aktywnościami podejmowany- mi przez Izabelę. Ze względu na znaczenie tekstów, czyli w kontekście prowa- dzonych badań jako świadectwo efektów pracy edukacyjnej księżnej, analizie poddano niektóre wydawnictwa autorstwa dzieci Izabeli Czartoryskiej, w tym: Adama Jerzego Pamiętniki i memoriały polityczne 1776–1809; Pamiętniki ks. Ada- 42 Analizie poddano wybrane zbiory rękopisów zgromadzonych w Bibliotece Czartoryskich w Krakowie, m.in.: BCz Rkps 6067 IV, Memoires et écrits divers 1805–1822 [Rękopisma Xsiężnej Je- nerałowej, egzemplarz po ś.p. Xnie. Maryi Wirtemberskiej], BCz Rkps 6069 III, Extraits de diferentes lectures, de diferens memoires et de diferens manuscrit I.C.; BCz Rkps 6101, Listy od córki Zofii z Czar- toryskich Zamoyskiej do Izabeli z Flemingów Czartoryskiej. Listy Zofii z Czartoryskich Zamoyskiej do brata Adama Jerzego Czartoryskiego. 1828–1829; BCz Rkps 6140, M. Wirtemberska z Czartory- skich: Listy do matki Izabeli. 1812–1817; BCz Rkps 3035 III, Cathalogue historique et deatille’ des ob- jets re’unis a’ la Maison Gothique a’ Pulawy; BCz Rkps 6068 IV, Kilka artykułów do „Pielgrzyma w Do- bromilu” czyli nauki wiejskie, które nie są drukowane. Odręczne zapiski, wspomnienia i fragmenty listów, w głównej części sporządzone w języku francuskim, stanowiły podstawową, choć nie je- dyną grupę dokumentów źródłowych. Grupę tę dopełniały opracowane i wybrane fragmenty dzienników, kronik, listów oraz opisów katalogowych wydawanych od końca XIX wieku, m.in.: List Marii Wirtemberskiej do Izabeli Czartoryskiej z dn. 6 IV 1810. W: L. Dębicki: Puławy (1762–1830). Monografia z życia towarzyskiego, politycznego i literackiego na podstawie archiwum ks. Czartoryskich w Krakowie. T. 4. Lwów 1888; Listy księżnej Izabelli z hr. Flemmingów Czartoryskiej do starszego syna księcia Adama. Zebrała S. Duchińska. Kraków 1891; I. Czartoryska: Dyliżansem przez Śląsk. Dzien- nik podróży do Cieplic w roku 1816. Tłum., wstęp i przypisy J. Bujańska. Wrocław 1968; I. Czarto- ryska z Flemmingów: Podróż po Anglii. Dzienniki podróży po Anglii i Szkocji w roku 1790. Oprac. i wstęp A. Whelan. Tłum. Z. Żygulski jun., A. Whelan. Warszawa–Toruń 2015. 43 M.in.: Kawa. Komedya w jednym akcie. Warszawa 1779; Listy klasyczne, o rożnych literatury rodzajach y dziełach. List IV: O dramatyce. W: Idem: Kawa…; Przedmowa do komedyi p.t. Panna na wydaniu Adama ks. Czartoryskiego G.Z.P. Warszawa 1774; Listy jmci pana Doświadczyńskiego [i.e. A.K. Czartoryskiego]. Warszawa 1782; Myśli o pismach polskich: z uwagami, nad sposobem pisania w rozmaitych materyach. Wilno 1801. 22 Wstęp ma Czartoryskiego korespondencya jego z cesarzem Aleksandrem I.; Testament po- lityczny księcia Adama Jerzego Czartoryskiego (14 lipca 1861), a nade wszystko ważny dokument podsumowujący nauki o wychowaniu i kształceniu w po- staci Rad dla córki, autorstwa Zofii z Czartoryskich Zamoyskiej 44. Warto w tym miejscu usprawiedliwić ilość odwołań do tekstów, które nie wyszły spod ręki księżnej (te pojawiają się po wielokroć w różnych fragmentach monografii). Zabieg ten, mogący wywoływać zdziwienie, ma swoje uzasadnienie. Przyglą- dając się działalności księżnej, nie sposób nie zauważyć, że jej aktywność mo- tywowana była, poza innymi względami, intelektualnym pobudzeniem, jakie płynęło z pism i tekstów osób ją otaczających (wśród których niewątpliwie najważniejszym mentorem był mąż Adam Kazimierz). Można zaryzykować stwierdzenie, że Czartoryska realizowała w praktyce to, co inni ogarniali my- ślą. Ten symptomatyczny dla postawy księżnej sposób funkcjonowania przy- niósł efekty w postaci dzieł o ponadczasowej wartości. Myśl, przyobleczona przez Czartoryską w formę dzieła lub działania, uprawomocniła jej wartość. Co więcej, wskazywanie na teksty animujące intelektualną podstawę działań jest jedną z elementarnych metod postępowania badawczego w hermeneutyce pedagogicznej. Przywołanie tekstów, traktowanych jako inspiracja analizowa- nych działań, pozwala na ukazanie związków pomiędzy poszczególnymi ide- ami oraz ideami i działaniami, które dokonuje się dodatkowo na styku teraź- niejszości i przeszłości. Z tego samego powodu nie sposób uciec od pism dzieci Czartoryskiej, które w pewnym sensie stały się potwierdzeniem, świadectwem i fizycznym efektem jej zabiegów wychowawczych. Wzajemność, jako waru- nek relacji rodzinnej obserwowanej w środowisku Nowej Familii, dotyczy za- tem nie tylko sposobów odnoszenia się do siebie, ale także czerpania z poten- cjału różnorodnych postaw jej członków. W grupie tekstów poddanych interpretacji szczególne znaczenie przypi- suje się czterotomowemu opracowaniu kronik z życia dworu puławskiego au- torstwa Ludwika Dębickiego. Temu puławskiemu kronikarzowi zawdzięczać należy pierwsze, niezwykle drobiazgowe opracowanie wspomnień o funk- cjonowaniu środowiska kulturalnego i politycznego Puław 45. Jego kronika, 44 Por. A.J. Czartoryski: Pamiętniki i memoriały polityczne 1776–1809. Tłum. z franc. i ros. Z. Libiszowska, S. Meller, J. Skowronek. Wyb., oprac., wstęp i przypisy J. Skowronek. War- szawa 1986; Idem: Pamiętniki ks. Adama Czartoryskiego i korespondencya jego z cesarzem Aleksan- drem I. T. 1. Tłum. K. Scipio. Kraków 1904; Testament polityczny księcia Adama Jerzego Czartoryskie- go (14 lipca 1861). Fundacja XX. Czartoryskich w Krakowie; http://pamiecpolski.archiwa.gov.pl/ obiekty/testament-polityczny-ksiecia-adama-jerzego-czartoryskiego oraz Z. Zamoyska z Czar- toryskich: Rady dla córki. Oprac. M. Dębowska. Lublin 2002. 45 L. Dębicki: Puławy (1762–1830). Monografia z życia towarzyskiego, politycznego i literackiego, na podstawie archiwum ks. Czartoryskich w Krakowie. T. 1–2. Lwów 1887 oraz Idem: Puławy…, t. 3–4. Lwów 1888. Wstęp 23 opracowana w latach osiemdziesiątych XIX wieku, jest w istocie pierwszą pa- noramą dziejów rodzinnych, domowych, towarzyskich i krajowych, które zo- gniskowały się w Puławach (i innych związanych z Familią miejscach, w tym Warszawą i Sieniawą). Dębicki nie był naukowcem. Chociaż dysponował boga- tym zespołem źródeł archiwalnych, nie władał w pełni klasyczną i krytyczną metodą naukową. Wyraźnie widać te nieścisłości w części pracy poświęconej zagadnieniom muzealnictwa i zbiorów puławskich. Nie zajmował się jednak konkretnym, dostępnym mu materiałem zabytkowym, lecz stosował odwoła- nia do relacji pamiętnikarskich osób, które z autopsji znały zbiory puławskie (np. Juliana Ursyna Niemcewicza, Leona Dembowskiego czy Kajetana Koź- miana) lub wykorzystywał gawędziarskie wspomnienia i artykuły krytyczne umieszczane w prasie krajowej. Z punktu widzenia analiz muzeologicznych nie były to wartościowe relacje. Jednak, wprowadzając do analiz praktyki mu- zealnej zagadnienia społecznej recepcji zbiorów oraz wskazując na ich misję edukacyjną, Dębicki zebrał interesujący poznawczo materiał dla interpreta- torów życia społecznego i pedagogów zainteresowanych zagadnieniami edu- kacji muzealnej. I chociaż wybitny badacz spuścizny kolekcjonerskiej księż- nej Izabeli, Zdzisław Żygulski jun., czynił Dębickiemu zarzuty, przekonując, że jego często naiwne opisy przyczyniły się do wytworzenia fałszywego ob- razu puławskich muzeów, to trudno zaprzeczyć wartości tego dokumentu jako źródła wiedzy na temat społecznego znaczenia tych instytucji. Jego opi- sy, choć nadają często główny ton całości wypowiedzi, zderzane są z pamiętni- karskimi i dziennikarskimi opisami świadków działalności Czartoryskiej, jej uczestnikami i komentatorami 46. Dzięki tym zabiegom opisy Dębickiego zy- skują głębię, a w wielu fragmentach inspirują nowe spojrzenie na znaczenie dzieł i działań Czartoryskiej. Niezbędnym w procesie analiz zwierciadłem, w którym odbijały się działa- nia i dzieła księżnej Izabeli, Matki Spartanki współkształtującej oblicze polskiej kultury w drugiej połowie XVIII i na początku XIX wieku, były opracowania zaliczone do drugiej grupy tekstów, skupiających się na analizach wybranych 46 Najważniejsze z nich: K. Hoffmanowa z Tańskich: Opis różnych okolic Królestwa Polskie- go. Wrocław 1833; K. Biernacka: Podróż z Włodawy do Gdańska powrotem do Nieborowa w roku 1816 opisana w listach Wandy, Eweliny i Leokadyi. Wrocław 1823; S. Grzegorzewska: Dziesięć dni w Pu- ławach w roku 1828: urywek z pamiętnika Sabiny z Gostkowskich Grzegorzewskiej. Kraków 1898; List Tekli Łubieńskiej do syna Tomasza z dn. 13 IV 1809. W: R. Łubieński: Generał Tomasz Pomian hra- bia Łubieński. T. 1. Warszawa 1899; T. z Potockich Wodzicka: Ze zwierzeń dziewczęcych. Pamięt- nik Zofii z Matuszewiczów Kickiej. 1796–1822. Kraków 1910; G. Puzynina z Güntherów: W Wilnie i w dworach litewskich. Pamiętnik z lat 1815–1843. Oprac. A. Czartkowski, H. Mościcki. Choto- mów 1988; U. Tarnowska z Ustrzyckich: Wspomnienia damy polskiej z XVIII wieku. Poznań 1869; J.P. Woronicz: Pisma rozmaite I.P. Woronicza biegiem lat ułożone. Księga pierwsza. Kraków 1832 lub np. T. Kościuszko: Pisma. Wybór, wstęp i objaśnienia H. Mościcki. Warszawa 1947. Pozostałe odwołania, w tym przywołania opisów dziennikarskich, odnotowano w bibliografii. 24 Wstęp fragmentów działalności księżnej. Z punktu widzenia wartości historycznej posiadają mniejsze znaczenie, jednakże dla interpretatora działalności i dzieł księżnej stanowią ważne punkty odniesienia – wszak w próbach poszukiwa- nia sensu działalności konkretnych osób warto wsłuchać się w głos innych badaczy. Wielość spojrzeń buduje zazwyczaj interesującą badawczo mozai- kę, której odczytanie pomaga ujawnić nowe znaczenia. W tej grupie tekstów uwagę zwracają opracowania Aliny Aleksandrowicz, wybitnej znawczyni bio- grafii Czartoryskiej i propagatorki jej osiągnięć, autorki, której, obok ważnej dla utrzymania naukowej ramy prac zawartości merytorycznej, udało się do książek wprowadzić postać księżnej poprzez liczne cytowania jej osobistych dokumentów i opracowań kronikarskich pochodzących z epoki. To niezwykle ważny głos, przeznaczony dla osób, które w tekstach szukają osoby. Efekty jej kwerendy są imponujące: z jednej strony przywołują niemal plastyczną postać bohaterki opracowań, a z drugiej stanowią niezwykłe źródło dokumentów dla dalszych analiz. Najważniejszymi w tej grupie odwołań są dwa opracowania łączone z analizami literaturoznawczymi i historycznymi. Pierwsze z nich to bogate kompendium wiedzy na temat środowiska puławskiego: Różne drogi do wolności. Puławy Czartoryskich na przełomie XVIII i XIX wieku. Literatura i oby- czaj (2011). Jak wynika z tytułu publikacji, jest to przywołanie panoramy ży- cia kulturalnego skupionego na najważniejszych aspektach przetrwania bytu narodowego w okresie rozbiorowym. W innej publikacji 47 Alina Aleksandro- wicz wprowadza do rozważań, dotychczas skupionych na nutach narodowych, zainteresowania „ojczyzną serdeczną”, które lokują doświadczenia księżnej, jej upodobania i dzieła w szerokiej perspektywie europejskiej. Te dwie prace stanowią w pewnym sensie „oś dramatyczną” przedstawianej tu monografii , a liczne do nich odwołania porządkują przyjętą formę opisu, w której zrezy- gnowano z klucza chronologicznego na rzecz ciągu koncepcyjnego, wynika- jącego z ujęcia interpretacyjnego 48. Uzupełnienie dociekań Aleksandrowicz stanowią prace i analizy naukowe Zofii Gołębiowskiej 49, która zajęła się ba- 47 A. Aleksandrowicz: Izabela Czartoryska: polskość i europejskość. Lublin 1998. 48 Literatura przedmiotu dotycząca zbiorów muzealnych Świątyni Sybilli i Domu Gotyckie- go jest bardzo bogata. Jej zestawienia dokonał Zygmunt Nowakowski (Zestawienie ważniejszych prac o Puławach i Czartoryskich. W: Puławy. Materiały sesji popularnonaukowej. Lublin 1964, s. 284– 289). 49 Por. prace Z. Gołębiowskiej: Doktor Karol Khittel i służba zdrowia w Puławach w czasach Czar- toryskich. „Region Lubelski” 1994–1996 [druk: 1998], t. 6/8; Oświata i wychowanie w Puławach oraz kluczu końskowolskim w czasach Czartoryskich. Puławy 2005; Podróż Izabeli i Adama Jerzego Czarto- ryskich do Wielkiej Brytanii (1789–1791). „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F: Historia”, vol. 38/39, Lublin 1983/1984; W kręgu Czartoryskich. Wpływy angielskie w Puławach na przełomie XVIII i XIX wieku. Lublin 2000; Mecenat kulturalny Izabeli i Adama Kazimierza Czartory- skich (sztuki plastyczne, teatr, muzyka, literatura). W: Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie. Oprac. R. Ma- liszewska. Kozłówek 2003; Angielskie wzorce i inspiracje w życiu dworu puławskiego na przełomie Wstęp 25 daniem wybranych wycinków biografii księżnej Czartoryskiej. W jej anali- zach odnaleźć można zatem wątki dotyczące zagadnień wychowania dzieci, społecznej praktyki oświatowej realizowanej w kluczu końskowolskim, a tak- że fragmenty opisów pozwalające odkryć sens podejmowanych przez księż- nę podróży. I chociaż te dociekania należy uznać za wiodące w konstrukcji analizy, to pierwsze impulsy inicjujące zamierzenia badawcze wypłynęły z zaintereso- wań edukacją muzealną oraz poszukiwaniem praktyki i teorii podejmującej zagadnienia społecznej misji muzeów. W tych analizach, szczególnie odno- szących się do początków polskiej myśli muzealniczej, po wielokroć poja- wiało się nazwisko Izabeli Czartoryskiej jako fundatorki pierwszego polskie- go muzeum narodowego. Zwykle jednak (co stało się gdzie indziej udziałem autorki opracowania) wspomnienie o Czartoryskiej zajmowało zaledwie kil- ka zdań wprowadzenia, w których poleca się uwadze jej muzealniczo-kolek- cjonerską działalność. Powtarzające się wielokrotnie odwołania wzbudziły w końcu zainteresowanie postacią muzealniczki. Początkowo był to ledwie słyszalny głos wyznaczający kierunek poszukiwań. Jego wzmocnieniu przy- służyła się kwerenda prac Zdzisława Żygulskiego jun., znawcy i propagatora kolekcji książąt Czartoryskich. Żygulski jun. przejął zainteresowania księż- nej Izabeli Czartoryskiej i stał się jej prawdziwym naukowym spadkobiercą. Oświeceniowo -narodowa, a preromantyczna w opinii badacza, idea instytu- cji muzeum, ucieleśniona w kolekcji księżnej, początkowo patronowała jego twórczości. Pierwsza drukowana praca Żygulskiego poświęcona kolekcji uka- zała się już w roku 1952 w „Rozprawach i Sprawozdaniach Muzeum Narodo- wego w Krakowie” i nosiła tytuł Tarcza renesansowa w Zbiorach Czartoryskich. Przyczynek do dziejów kolekcjonerstwa polskiego 50. Spod jego pióra ostatecznie wyszły najważniejsze opracowania dotyczące puławskich muzeów – Świą- tyni Sybilli i Domu Gotyckiego 51. Wśród nich Dzieje zbiorów Puławskich. Świą- tynia Sybilli i Dom Gotycki 52 – obszerny zbiór, który obok analiz muzeologicz- nych zawiera odwołania do biografii księżnej oraz nawiązania do sytuacji XVIII i XIX wieku. „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F: Historia”, vol. 46/47, Lublin 1991/1992; Anglia w planach wychowawczych Adama Kazimierza Czartoryskiego w świetle in- strukcji dla syna z roku 1789. „Rocznik Lubelski” 1979, R. 21. 50 Por. Z. Żygulski jun.: Tarcza renesansowa w Zbiorach Czartoryskich. Przyczynek do dziejów ko- lekcjonerstwa polskiego. „Rozprawy i Sprawozdania Muzeum Narodowego w Krakowie” 1954, t. 2. 51 W tym: Idem: Muzeum Czartoryskich: Historia i zbiory. Red. Z. Żygulski jun. Kraków 1998; Nurt romantyczny w muzealnictwie polskim. W: Romantyzm. Studia nad sztuką drugiej połowy wieku XVIII i wieku XIX. Materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Warszawa 1963; Dzieje zbiorów puławskich. Świątynia Sybilli i Dom Gotycki. Kraków 2009; Muzea na świecie. Wstęp do muzealnic- twa. Warszawa 1982 oraz opublikowana praca doktorska z roku 1962 pt. Dzieje zbiorów puławskich. Świątynia Sybilli i Dom Gotycki. Kraków 2009. 52 Por. Idem: Dzieje zbiorów puławskich… 26 Wstęp politycznej kraju. Szczególnie ważny źródłowo jest aneks oraz wyczerpujące przypisy obejmujące transkrypcje tekstów źródłowych (z rękopisów księżnej i autorów opisów pamiątek puławskich). We wszystkich publikacjach Żygul- skiego wybrzmiewają mocno humanistyczne i antropocentryczne postulaty filozofii oświecenia, echa społecznych nurtów epoki rozbiorowej oraz rosną- ce w skali puławskie nuty romantyczne. Na bazie tych nurtów, jak przeko- nuje autor, wykształciło się muzeologiczne pojęcie „pamiątki historycznej” o wyraźnie sentymentalnym zabarwieniu, której nie tyle obiektywna war- tość jako przedmiotu zabytkowego, ile wartość interpretacyjna miała zasad- nicze znaczenie (wkrótce, co podniesiono w drugiej części op
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Czuła pedagogia. Edukacyjny walor dzieł i działań księżnej Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: