Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00165 004657 12780447 na godz. na dobę w sumie
Czuły weredyk - ebook/pdf
Czuły weredyk - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 618
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788323392705 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> popularnonaukowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Grzegorz Zając przedmiotem refleksji uczynił całą twórczość poetycką Niemcewicza, od przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych wieku XVIII aż po początek lat czterdziestych następnego stulecia (trzy epoki literackie: oświecenie, lata 1795/1800-1822/1830, romantyzm), co nie udało się dotąd żadnemu badaczowi literatury polskiej. Większość dotychczasowych prac poświęconych poezji Niemcewicza podejmowała przede wszystkim zagadnienia tekstologiczno-edytorskie, dlatego porządek interpretacyjno-analityczny rozprawy, jaki zaproponował Autor, zasługuje na szczególne uznanie i wyróżnienie, tym bardziej iż w wielu miejscach mamy tu do czynienia z wyszukanymi i subtelnymi charakterystykami.

Rozprawa została napisana sprawnym, barwnym, a przy tym konkretnym i rzeczowym językiem, wyzbytym pretensjonalności i niepotrzebnej ekwilibrystyki leksykalnej, z filologicznym szacunkiem dla omawianych źródeł. Ustalenia zgromadzone w książce pozwoliły na niezwykle istotne z punktu widzenia literaturoznawstwa korekty lub potwierdzenia w zakresie datowania omawianych wierszy, ich atrybucji, wykrycia „skażeń', zależności od innych tekstów; na nowe odczytanie i wartościowanie utworów, których dotąd nie dostrzegano lub które wręcz lekceważono.

Książka Czuły weredyk... wypełnia odczuwalną od wielu lat, niekiedy kłopotliwą lukę badawczą. Jest pionierska pod każdym względem, gdyż Julian Ursyn Niemcewicz jako jedyny bodajże z grona najważniejszych pisarzy oświeceniowo-romantycznych nie doczekał się dotąd monografii tego typu. Należy się spodziewać, że w krótkim czasie stanie się ona przedmiotem ożywionej dyskusji, czyniąc Autora jednym z najbardziej kompetentnych i wytrawnych współczesnych niemcewiczologów.

Z recenzji dr. hab. Marka Nalepy, prof. Uniwersytetu Rzeszowskiego 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Publikacja dofi nansowana przez Uniwersytet Jagielloński ze środków Wydziału Polonistyki Recenzent dr hab. Marek Nalepa, prof. Uniwersytetu Rzeszowskiego Projekt okładki Jadwiga Burek Ilustracja na okładce opracowana na podstawie rysunku Napoleona Ordy Czarny Las oraz portretu Juliana Ursyna Niemcewicza autorstwa Władysława Barwickiego © Copyright by Grzegorz Zając Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Wydanie I, Kraków 2015 All rights reserved Niniejszy utwór ani żaden jego fragment nie może być reprodukowany, przetwarzany i roz- powszechniany w jakikolwiek sposób za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych oraz nie może być przechowywany w żadnym systemie informatycznym bez uprzedniej pisemnej zgody Wydawcy. ISBN 978-83-233-3913-7 www.wuj.pl Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków tel. 12-663-23-81, 12-663-23-82, tel./fax 12-663-23-83 Dystrybucja: tel. 12-631-01-97, tel./fax 12-631-01-98 tel. kom. 506-006-674, e-mail: sprzedaz@wuj.pl Konto: PEKAO SA, nr 80 1240 4722 1111 0000 4856 3325 Pamięci mojego Ojca Wstęp Nie będzie chyba przesady w stwierdzeniu, że niewielu mamy w dziejach pol- skiej literatury autorów, których znaczenie w życiu publicznym ich czasów było tak istotne, a dorobek pisarski podobnie imponujący – i to nie tylko ilościowo, ale również jeśli idzie o rozległość zainteresowań twórczych – jak w przypadku Juliana Ursyna Niemcewicza. O ile jednak to pierwsze skłaniało nierzadko do szczegółowych rozważań nad rozmaitymi przejawami aktywno- ści tego, urodzonego w 1758 roku w średnioszlacheckim majątku w Skokach koło Brześcia Litewskiego, człowieka-instytucji, o tyle to drugie raczej znie- chęcało do podejmowania inicjatyw badawczych wychodzących poza ramy wprowadzenia do kolejnych edycji poszczególnych utworów czy koncentrują- cego się na wybranym zagadnieniu, niewielkiego studium, którego specyfikę określała dyscyplina uprawiana przez piszących: filologów, historyków róż- nych specjalności, kulturoznawców… Obfitość Niemcewiczowskiej spuścizny budziła respekt, ale i zniewalała, czego skutkiem jest brak literackiej mono- grafii pisarza w ponad sto siedemdziesiąt lat po jego śmierci, a cokolwiek zawstydzającą współczesnych ilustracją – pozostawanie opublikowanego jesz- cze w wieku XIX Żywota J.U. Niemcewicza autorstwa księcia Adama Jerzego Czartoryskiego najważniejszą z dotychczasowych prób szerszego ujęcia tego pisarskiego życiorysu1. Ostatnich kilkanaście lat przyniosło wprawdzie prace przybliżające biogra- fię twórcy Powrotu posła, nie są to jednak publikacje, gdzie literaturę trak- towano by jako odrębną płaszczyznę jego działalności, jako autonomiczny, 1 A.J.  Czartoryski, Żywot J.U.  Niemcewicza, Paryż 1860. Warto przypomnieć tutaj opinię Konstantego Wojciechowskiego, który już u progu XX stulecia stwierdzał, że „brak monografi i o Niemcewiczu jest po prostu czymś kompromitującym”: K. Wojciechowski, Pamiątkowa księga 1866–1906. Prace byłych uczniów S. hr. Tarnowskiego ku uczczeniu XXXV–lecia jego nauczyciel- skiej pracy, t. 1, Kraków 1904 (rec.), „Pamiętnik Literacki” 1905, s. 341. 7 niedający się postrzegać wyłącznie instrumentalnie składnik tej ostatniej2. Gwoli uczciwości wypada od razu zaznaczyć, iż przyjmowanie podobnej perspektywy, abstrahującej od specyfiki literackiego przekazu – a co za tym idzie, od różnic pomiędzy odmiennymi gatunkowo jego realizacjami – nie było rzadkością nie tylko w poświęconych Niemcewiczowi badaniach histo- rycznych. Także wśród literaturoznawców przeważał (by nie powiedzieć, że wciąż przeważa) pogląd nakazujący widzieć tę twórczość nade wszystko jako funkcję politycznego czy też – patrząc szerzej – patriotycznego zaanga- żowania autora, obywający się tym samym bez należytego zaakcentowania estetycznych, mieszczących się w pojęciu literackości, walorów napisanych przez niego dzieł. Mnogość powstających pod piórem Niemcewicza tekstów, pośpiech, w jakim bywały pisane, a czasami i lekceważenie znaczenia tychże przez samego twórcę – sprawującego w różnych okresach życia wiele waż- nych funkcji publicznych – sprzyjały zapewne artystycznemu niewykończe- niu pewnej ich liczby, daleko stąd jednak do uznania za uprawniony, także z metodologicznego punktu widzenia, sądu o intencjonalnym, ogarniającym wszystkie aspekty semantyki dzieła literackiego, podporządkowaniu ich czyn- nikom mieszczącym się w pojęciu rzeczywistości pozaliterackiej. Nie trzeba tu, oczywiście, dodawać, że nie chodzi o to, by w imię zyskujących dzisiaj często aplauz, ideologicznych racji pomniejszać rangę przenikającej utwory Niemcewicza polskości; ważne jednakże, by patetycznie brzmiące określenie „człowiek-Polska”, użyte po raz pierwszy przez Stefana Witwickiego, a powtó- rzone w mowie pochwalnej wygłoszonej na cześć Ursyna przez Krystyna Lacha Szyrmę3, nie przesłaniało skali pisarskiego talentu autora Puław i nie utrwalało stereotypu postrzegania go jako wybitnego (inna sprawa, że dziś w zbiorowej świadomości rodaków niemal nieistniejącego) Polaka, ale śred- niej miary twórcę, literackiego rzemieślnika, niewytrzymującego porównania z co bardziej uzdolnionymi poetami czy dramaturgami doby oświecenia. Wskazujące na nietuzinkowość Niemcewicza-pisarza, niepoprzestające na diagnozowaniu swoiście interwencyjnego profilu jego tekstów opinie badaczy pokroju Janusza Maciejewskiego, a zwłaszcza Piotra Żbikowskiego trudno byłoby w takiej sytuacji przecenić4. Również dlatego, że w wypowiedziach wymienionych autorów na szczególną uwagę zasłużyły liryczne fragmenty tej 2 Zob.: I. Rusinowa, Pana Juliana przypadki życia. Julian Ursyn Niemcewicz 1797–1841, War- szawa 1999; A. Czaja, Julian Ursyn Niemcewicz. Fragment biografi i 1758–1796, Toruń 2005. 3 S. Witwicki, Julian Ursyn Niemcewicz, w: tenże, Wieczory pielgrzyma. Rozmaitości moralne, literackie i polityczne, t. 2, Paryż 1842, s. 356. Tekst ten napisany został po pogrzebie Niemce- wicza, mającym miejsce 24 maja 1841 roku. W kraju ukazał się – w skróconej, ocenzurowanej wersji – na łamach poznańskiego pisma „Orędownik Naukowy” (1841, nr 26, 27). Por.: K. Lach Szyrma, Mowa w rocznicę śmierci ś.p. Juliana U. Niemcewicza, czytana na posiedze- niu Grona Historycznego Londyńskiego 21 maja 1842 roku, Paryż 1842, s. 5. 4 Zob.: J.  Maciejewski, Wczesna twórczość Juliana Ursyna Niemcewicza, w: Julian Ursyn Niemcewicz – pisarz, historyk, świadek epoki, red. J.  Wójcicki, Warszawa 2002; P.  Żbikowski, 8 twórczości, znacznie rzadziej niż choćby literatura okołosejmowa czy proza pamiętnikarska będące dotąd przedmiotem zainteresowania niemcewiczolo- gów, a przecież – widziane w historycznoliterackim oświetleniu – ujawniają- ce złożoność artystycznych zabiegów poety, wielostronność jego językowych zachowań, pozwalające dostrzec w tym, co pisał, nie tylko publicystyczny czy satyryczny temperament. Zauważalny na przestrzeni dwóch ostatnich dekad wzrost zainteresowania pisarstwem Niemcewicza – pozostający, skądinąd, w dziwacznej koincydencji z wyeliminowaniem jego tekstów ze szkolnych programów kształcenia literackiego – nie będzie bowiem sprzyjał rzeczywistej rewitalizacji tej twórczości, jeżeli to nie ona sama, rozumiana jako rezultat nakładania się różnorodnych, w tym estetycznych, motywacji, stanie się tema- tyczną dominantą kolejnych opracowań i rozpraw. Ekspansja tak zwanych nowych odczytań, siejących spustoszenie w sferze literaturoznawczej rzetel- ności, nie jest zjawiskiem, które należałoby lekceważyć, tym bardziej że towa- rzyszy jej wpisana w poprawnościowy szablon światopoglądowa nachalność, czyniąca z dopuszczania się anachronizmów w ocenie pisarskich wyborów i stanowisk nie tylko rutynowy chwyt „badawczy”, ale wręcz podstawę pro- cesu wnioskowania. Formułowane na podobnym fundamencie tezy są o tyle niepokojące, o ile wygłaszający je usuwają z pola swego widzenia kontekst – literacki, społeczny, kulturowy – powstania dzieła. Szlachetny postulat: Sine ira et studio jest w takich razach zastępowany przez prezentystyczny dogmat, co skutkuje tym, iż zamiast dociekać znaczeniowej istoty utworu, dokonuje się rzutowania określonych przekonań i własnych pomysłów interpretacyjnych na poszczególne poziomy jego struktury, nie zawsze dbając przy tym o filologicz- ną sumienność, generalizując zaś ponad miarę w oparciu o nieprzekonująco objaśnione przesłanki. Byłoby to co najmniej przewrotne, gdyby odchodzenie od rażącego jednopłaszczyznowością ujęcia sposobu czytania Niemcewicza jako twórcy – nazwijmy rzecz umownie – zaangażowanego przerodziło się w imputowanie mu poglądów, których wyrażanie bądź kwestionowanie stało się elementem publicznego dyskursu dopiero w naszych czasach5. Wobec wyrażonych powyżej wątpliwości wypada przybliżyć powody, dla których powstała niniejsza książka, będąca w założeniu próbą możliwie sze- rokiego ukazania wierszowanej twórczości Juliana Ursyna Niemcewicza – od zarysowania estetyczno-ideowych inspiracji autora po opisanie dostrzegal- nych w jego tekstach metod wykorzystywania poszczególnych konwencji gatunkowych, i różnych poziomów poetyckiego języka; od omówienia jej kul- turowych determinant po zdefiniowanie funkcji, jakie miała spełniać (i jakie spełniała) w kolejnych fazach literackiego życiorysu pisarza; wreszcie, od Niemcewicz i zwiastuny przemian w polskiej poezji, w: tenże, W pierwszych latach narodowej niewoli. Schyłek polskiego oświecenia i zwiastuny romantyzmu, Wrocław 2007. 5 Por. np.: M. Janion, Starozakonni Polacy Niemcewicza, w: taż, Do Europy – tak, ale z naszy- mi umarłymi, Warszawa 2000. 9 określenia jej statusu na tle innych zjawisk stanowiących o kształcie rodzime- go piśmiennictwa okresu oświecenia i początków romantyzmu po ukazanie przyczyn zmiany jej usytuowania w literackiej, ale i historycznoliterackiej, hierarchii w ciągu dwóch ostatnich stuleci. Powód pierwszy jest prozaiczny, bo też łączy się z tym, o czym wspomniano w jednym z pierwszych zdań tego wstępu. Tak jak nie ma do tej pory choćby zarysu literackiej monografii pisarza, tak nie powstała również wykraczająca poza ujęcia podręcznikowe – z jednej – i opracowania dotyczące pojedyn- czych tekstów lub ich zbiorów – z drugiej strony – praca na temat Niemce- wiczowskiej poezji, w szerszym od dzisiejszego, obejmującym obok utworów lirycznych także wierszowaną epikę (a więc i bajki), znaczeniu tego terminu. Mało tego, jeśli prześledzić pod tym kątem stan badań nad twórczością autora Czterech pór życia ludzkiego, okaże się, że właściwie jedynie Śpiewy historycz- ne, niektóre segmenty dorobku bajkopisarskiego – chodzi tu głównie o teksty z czasów Sejmu Wielkiego – i, choć już w znacznie mniejszym wymiarze, poezja potargowicka mogły liczyć na poważniejsze zainteresowanie ze stro- ny historyków ówczesnej literatury. Nie sposób nie wspomnieć zatem w tym miejscu nazwisk kilku przynajmniej badaczy, bez których odnoszący się do Niemcewicza segment rozważań nad twórczością polskiego „wieku świateł” byłby znacznie skromniejszy. By pozostać w zgodzie z chronologią, jako pierwszego należałoby wymie- nić Stanisława Nowińskiego, autora pochodzącego jeszcze z lat osiemdzie- siątych XIX wieku omówienia kilkudziesięciu bajek, powstałych w różnych okresach życia Ursyna6. Proponowana w tym wieloczęściowym artykule sys- tematyka budzi wprawdzie sporo wątpliwości, gdy idzie o kryteria podziału, jakimi się tam posłużono, niemniej jednak pozostaje jedynym tego rodzaju ujęciem obecności gatunku w obrębie pisarstwa absolwenta Szkoły Rycerskiej. Co znaczące, choć Nowiński dostrzega wartość Niemcewiczowskiej fabuli- styki, stwierdzając kategorycznie, że utwory te „nie zestarzeją się nigdy”7, to jego opinia na temat pozostałej części poetyckiego dorobku twórcy Trenów wygnańca nie odbiega od tego, co traktowano przez długie lata niemal jak aksjomat. Pisze on mianowicie, że „wymagania […] zwiększyły się”8, dając tym samym do zrozumienia, iż muza Niemcewicza nie wytrzymała próby czasu; straciła na wartości wraz z zatarciem się pamięci o jej historyczno-na- rodowych uwarunkowaniach. Pobrzmiewają w tych sugestiach tony znane chociażby z paryskich wykładów Adama Mickiewicza, gdzie o zmarłym nie- dawno mentorze sporej grupy popowstaniowych emigrantów mówiło się cie- 6 S. Nowiński, O bajkach J.U. Niemcewicza. Studium literacko-krytyczne, „Biblioteka War- szawska” 1888, t. 1, s. 329–353; t. 2, s. 399–414; t. 3, s. 38–51. 7 Tamże, t. 1, s. 329. Uwagę zwraca zwłaszcza akcentowanie „wybornego humoru” autora bajek i „wdzięku [jego – G.Z.] poezji” (t. 1, s. 340). 8 Tamże. 10 pło, a czasami wręcz z entuzjazmem, uwypuklając wszakże to, że „pisma jego były dlań narzędziem w walce z wrogami Polski” i pozostawały „obliczone na wywarcie doraźnego wpływu”, on sam zaś „nigdy nie składał ofiar sztuce”9. Również tym – pozostawaniem w obszarze oddziaływania opinii twórców innej już epoki (nawet jeśli, jak Mickiewicz czy Antoni Malczewski, darzyli oni autora Dumy o Żółkiewskim niekłamanym szacunkiem10), a zwłaszcza ran- gą ich dokonań literackich – należy chyba tłumaczyć kształt recepcji Niem- cewiczowskiej poezji w niemałej części XIX i w XX wieku, a więc w okresie, utrwalanej przez brak politycznej suwerenności, dominacji romantycznego paradygmatu w świadomości Polaków. Z podobną optyką, sytuującą Niemcewicza nie tyle w roli poety, ile raczej piszącego wierszem polityka, spotykamy się w pracach Jana Dihma, niezwy- kle, skądinąd, zasłużonego dla podtrzymywania pamięci o tej twórczości komentatora licznych dzieł pisarza i wydawcy jego pamiętników11. Przykła- dem niech będzie tutaj rozprawa Niemcewicz jako polityk i publicysta w czasie Sejmu Czteroletniego12, w której za szczegółowym objaśnieniem okoliczności powstania kolejnych spośród ówczesnych bajek inflanckiego posła nie idą poważniejsze sygnały chęci wyjścia poza tak rozumianą jednowymiarowość ich analizy, sprowadzającej się do zaakcentowania doraźności konkretnych tekstów. A przecież, nawet nie zapominając o tym, w obszarze jakiej proble- matyki chciał poruszać się Dihm, trudno byłoby uznać za niemożliwy do zakwestionowania pogląd o ograniczaniu się semantycznego zakresu bajki politycznej do czasu i środowiska, w których została ona napisana. Trudno chociażby dlatego, że deprecjonowalibyśmy wówczas znaczenie wpisanej w bajkowy genotyp uniwersalności przesłania. Wydaje się, że w przywoły- wanej tu rozprawie – bez wątpienia jednej z najważniejszych, jakie poświę- cono określonemu fragmentowi biografii twórczej Niemcewicza – zabrakło podkreślenia genologicznej odrębności bajki na tle innych form wypowiedzi, po które sięgał on w tamtych latach: oracji, satyry, komedii, o zamieszcza- nych w formie listu we współredagowanej przez niego „Gazecie Narodowej 9 A. Mickiewicz, Literatura słowiańska. Kurs drugi, w: tenże, Dzieła, t. 9, oprac. J. Maślanka, Warszawa 1997, Wykład XXI, s. 267. 10 Przypomnijmy jedynie, że ten drugi zadedykował Niemcewiczowi Marię, pisząc między innymi: „Dawno już niedoznana pociecha ożywia serce moje w chwili, w której mi wolno, przy- pisując JW WPanu tę powieść, publicznie wyrazić uwielbienie dla Jego charakteru i tej niezmor- dowanej, życiem świetnej wyobraźni a pełnej wdzięków erudycji, jakich nie przestajecie używać na wzbogacanie literatury polskiej w coraz nowe i tak szacowne dzieła. Nie dziw, że mnie to bar- dzo podchlebia, iż mi pozwalacie ozdobić karty moje Waszem imieniem, kiedy dusza każdego rodaka lubi się karmić słodyczą Waszego pióra, i nie tylko mój umysł rad się przegląda w biegu czystym i użytecznym Waszego życia”. A. Malczewski, Maria. Powieść ukraińska, wyd. J. Ujejski, Kraków 1922, s. 2. 11 J.U. Niemcewicz, Pamiętniki czasów moich, wstęp i oprac. J. Dihm, Warszawa 1957, t. 1–2. 12 J. Dihm, Niemcewicz jako polityk i publicysta w czasie Sejmu Czteroletniego, Kraków 1928. 11 i Obcej” artykułach nie wspominając. Znajdujące się u źródła rozważań Dih- ma przeświadczenie, że „ani na chwilę […] nie wolno odłączać Niemcewicza jako polityka od Niemcewicza jako pisarza i publicysty”13, spowodowało, że literacka autonomia bajki została gdzieś w nich zagubiona. Jeśli chodzi o Śpiewy historyczne, sytuacja wyglądała nieco inaczej, ale też liczba prac na ich temat była zdecydowanie większa niż w przypadku Niem- cewiczowskich bajek. Tym, co skupiało na ogół uwagę badaczy, były geneza i kształtowanie się zbioru – począwszy od szkicu Władysława Jankowskiego14, przez teksty Leona Płoszewskiego i Antoniego Knota15, aż po mającą charakter monograficzny, choć również koncentrującą się na „chronologii” i „zalążkach”, rozprawę Michała Witkowskiego, wydaną pod koniec lat siedemdziesiątych poprzedniego stulecia16. Ta ostatnia to z pewnością najistotniejsza publikacja dotycząca całego cyklu, należy jednak pamiętać, że wcześniej pojawiło się kil- ka znaczących studiów, których autorzy zajmowali się najstarszymi jego frag- mentami, czyli sięgającymi puławskiego jeszcze okresu życia pisarza dumami. Wprawdzie w opracowaniach autorstwa Wilhelma Bruchnalskiego, Ignacego Górskiego czy Marii Żmigrodzkiej17 analizowana była głównie ich relacja z utworami pomieszczonymi w pierwszym z poetyckich tomów Mickiewicza, jednak pozwalało to przyjrzeć się zupełnie innemu aspektowi tych wierszy – umożliwiało dostrzeżenie ich literackich filiacji; o tyle istotnych, o ile dają- cych o sobie znać także w balladowej, często „naśladowanej” z angielskiego, twórczości Ursyna. Tej ostatniej sporo miejsca poświęcił Czesław Zgorzelski, w odpowiednich fragmentach fundamentalnej pracy Duma – poprzedniczka ballady18 poddając oglądowi przenikanie się żywiołów lirycznego i epickie- go w kontekście skłonności autora do czerpania z tradycji osjanicznej. W tej zresztą sprawie opinie Zgorzelskiego nierzadko odbiegały od wcześniejszych o kilkadziesiąt lat ustaleń Mariana Szyjkowskiego, zawartych w pracy Osjan w Polsce na tle genezy romantycznego ruchu19. Nie wchodząc tutaj w szczegó- ły owej polemiki, zaznaczając jedynie, że pierwszy z wymienionych badaczy 13 Tamże, s. 3. 14 W. Jankowski, Geneza i dzieje „Śpiewów historycznych” Niemcewicza, „Pamiętnik Literac- ki” 1910, s. 52–71. 15 L. Płoszewski, Pierwsza redakcja „Śpiewów historycznych” (z r. 1809), „Pamiętnik Literac- ki” 1916, s. 276–290; A. Knot, Dzieje „Śpiewów historycznych” J.U. Niemcewicza, „Rocznik Zakła- du Narodowego Imienia Ossolińskich” 1948, s. 91–120. 16 M. Witkowski, W kręgu „Śpiewów historycznych” Niemcewicza, Poznań 1979. 17 W. Bruchnalski, Mickiewicz – Niemcewicz, „Pamiętnik Literacki” 1903 (s. 539–566), 1905 (s. 1–31); I. Górski, Ballada polska przed Mickiewiczem, Kraków 1920; M. Żmigrodzka, „Balla- dy i romanse” wobec tradycji niemcewiczowskiej, „Pamiętnik Literacki” 1956, zeszyt specjalny (w setną rocznicę zgonu Adama Mickiewicza 1855–1955), s. 122–149. 18 C. Zgorzelski, Duma – poprzedniczka ballady, Toruń 1949. 19 M. Szyjkowski, Osjan w Polsce na tle genezy romantycznego ruchu, „Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Filologiczny”, t. 52, Kraków 1913, s. 1–174. 12 podważał – również w oparciu o analizę kompozycji tekstu, a nie tylko o roz- poznanie dominującej w nim tonacji – tezę o wyraźnym wpływie epickich pieśni Jamesa Macphersona na omawiane w obu publikacjach wiersze Niem- cewicza, stwierdzić trzeba, że do czasu wystąpień Piotra Żbikowskiego w żad- nej z późniejszych wypowiedzi na temat pisarskiego dorobku autora Śpiewów historycznych nie podnoszono tak konsekwentnie kwestii literackości jego poezji – wagi jej estetycznych, gatunkowych, językowych, nie zaś wyłącznie społeczno-politycznych wyznaczników. Warto w związku z tym przypomnieć opinie Ignacego Chrzanowskie- go oraz Juliusza Kleinera. Wydaje się bowiem, że niezależnie od zasług obu wymienionych badaczy dla podtrzymywania pamięci o tym pisarstwie w gruncie rzeczy utrwalały one na różny sposób obraz Niemcewicza jako poety płodnego, ale artystycznie niewyrafinowanego, którego „niemal” wszystkie teksty „grzeszą […] rozwlekłością i zaniedbaniem formy”20, i który, mając predyspozycje po temu, by być u progu XIX wieku „inicjatorem nowej poezji”, nie potrafił ich wykorzystać, ponieważ własnej twórczości poetyckiej „nigdy […] nie traktował zbyt poważnie i głęboko, nigdy z jej estetyczne- go piękna nie czynił problemu swego życia […], na serio biorąc tylko swą obywatelską tendencję”21. Przekonanie o trafności podobnego uzasadnienia okazało się na tyle trwałe, że nawet w gronie współczesnych edytorów dzieł Niemcewicza za dowiedzioną scjentystycznie prawdę, wartą obwieszczenia w pierwszym zdaniu komentarza, zdarzało się uznawać sąd, iż twórca Smut- ków w więzieniu moskiewskim pisanych do przyjaciela „znakomitością literac- ką nigdy nie był”, a w efekcie takiego rozumowania sprowadzano jego pisarski potencjał do umiejętności „robienia wierszy”22. O swego rodzaju badawczej ostrożności wobec wierszowanych, szczególnie lirycznych, utworów pisarza świadczyć może także, wzmiankowana wcześniej, książka będąca pokłosiem zorganizowanej stosunkowo niedawno, bo w 1999 roku, warszawskiej konfe- rencji pt. „Julian Ursyn Niemcewicz – pisarz, historyk, świadek epoki”; gdzie na grubo ponad dwadzieścia artykułów w kilku tylko podejmuje się proble- matykę jego poezji. W grupie tej na szczególnego typu zainteresowanie zasłu- gują teksty Magdaleny Rudkowskiej oraz Marka Nalepy23, pozwalające sądzić, że w odniesieniu do twórców takich właśnie jak Niemcewicz, zbyt często 20 I. Chrzanowski, Dwa nieznane paszkwile Niemcewicza, w: tenże, Z dziejów satyry polskiej XVIII wieku, Warszawa 1909, s. 207. 21 J. Kleiner, Sentymentalizm i preromantyzm. Studia inedita z literatury porozbiorowej 1795– 1822, oprac. J. Starnawski, Kraków 1975, s. 37–38. 22 J.  Komar, Dwa poematy Juliana Ursyna Niemcewicza: „Do węgla” i „Oda do świata”, w: Miscellanea z lat 1800–1850, 2, red. nauk. C. Zgorzelski, Wrocław 1967, s. 131. 23 M. Rudkowska, Niemcewicz i Rosja, w: Julian Ursyn Niemcewicz – pisarz, historyk, świa- dek epoki, dz. cyt., s. 101–117; M. Nalepa, Literacki plon pobytów Juliana Ursyna Niemcewicza w Ameryce, w: Julian Ursyn Niemcewicz – pisarz, historyk, świadek epoki, dz. cyt., s. 89–99. Wypa- da dodać, że w tej samej książce znajdujemy również szkic Piotra Żbikowskiego: Opisy przyrody 13 ocenianych tyleż jednostronnie, ile po prostu nonszalancko, wciąż możliwa jest – by odwołać się do klasycznej już formuły – inna historia literatury, czy- niąca przedmiotem rozważań to, co, niezależnie od obowiązujących trendów, środowiskowych fascynacji, a czasami też presji badawczej tradycji, winno dla przedstawicieli tej dyscypliny pozostawać kluczowe, czyli tekst literacki. Zbliżamy się w ten sposób do wskazania drugiego z powodów powsta- nia niniejszej rozprawy. Była nim – mówiąc w skrócie – chęć zastanowienia się nad faktycznym, nieobwarowanym pojęciowymi kliszami, usytuowaniem interesującego nas segmentu twórczości Niemcewicza pośród zjawisk wyzna- czających kształt polskiej poezji od przełomu lat siedemdziesiątych i osiem- dziesiątych wieku XVIII aż po początek lat czterdziestych następnego stulecia. W kontekście tego, o czym pisano powyżej, potrzeba takiej refleksji wydawała się zresztą oczywista; wyjście poza towarzyszące recepcji Niemcewiczowskie- go pisarstwa stereotypy nie może się wszak dokonać bez uważnego prześle- dzenia procesów literackich, w obrębie których ono powstawało i pod wpły- wem których ewoluowało. Nie sposób zaś się o to pokusić bez przeniesienia środka ciężkości literaturoznawczej analizy na kolejne utwory lub ich grupy, bo przecież przede wszystkim w nich (a nie poza czy ponad nimi) odnaleźć możemy to, co stanowi o przynależności autora Moich marzeń do określo- nych, zakorzenionych w twórczości tamtego okresu, porządków estetycznych, ale i to, wokół czego budował on swą pisarską odrębność. Tak postrzegana literackość dzieła Niemcewicza o tyle inaczej wyraża się w jego wierszach, o ile już sama formuła komunikowania się z czytelnikiem wiąże się tu z pewną – nieodbieraną zapewne wówczas z taką intensywnością, jak dzisiaj, ale bez wątpienia odczuwaną – nienaturalnością, czy może raczej niezwyczajnością, słownego przekazu24. Wprawdzie Ursyn przygotowujący laudacyjne przemowy celem wygłoszenia ich na forum Towarzystwa Przyjaciół Nauk, komentujący bieżące wydarzenia na kartach prowadzonych przez siebie diariuszy lub, jak w Listach litewskich, uprawiający publicystykę na pograniczu epistolarnej powieści to pisarz w nie mniejszym stopniu świadomy gatunko- wo-językowych uwarunkowań swych wypowiedzi niż Niemcewicz-twórca poematów, autor elegii czy ód; wydaje się jednak, że – raz jeszcze to podkreśl- my – właśnie niedowartościowanie tej drugiej sfery literackiej aktywności wychowanka sentymentalnych Puław zaważyło na postępującym marginalizo- waniu jego znaczenia w badaniach nad tym wymiarem polskiego piśmiennic- twa okresu oświecenia, który nie pozwala się opisać wyłącznie w kategoriach stosowanych w przypadku literatury polityczno-okolicznościowej. w poezji Niemcewicza z początków XIX wieku jako zwiastuny literackiego przełomu (s. 189–216), zapowiadający wspomnianą powyżej rozprawę rzeszowskiego badacza. 24 Lucylla Pszczołowska pisała w tym kontekście o „pewnej nadwyżce organizacyjnej” utwo- ru wierszowanego względem prozy, gdy idzie o „strukturę językową” tekstu – zob.: taż, Semanty- ka form wierszowych, „Pamiętnik Literacki” 1981, z. 4, s. 191. 14 Co zatem będzie określane tutaj jako „twórczość poetycka”, wytyczając tym samym obszar rozważań nad kształtem Niemcewiczowskiego słowa? Najprościej byłoby odpowiedzieć, że wszystko, do napisania czego adiutant księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego, późniejszy insurgent i obywatel Stanów Zjednoczonych Ameryki, a w końcu współzałożyciel Biblioteki Pol- skiej w Paryżu użył mowy wiązanej – i jest to prawda, z jednym, istotnym jednakże, zastrzeżeniem. Chodzi mianowicie o dramatopisarstwo. Utworów tego rodzaju – tragedii, dram, komedii czy komediooper – stworzył Niemce- wicz kilkanaście, debiutując w tej roli w przeddzień rozpoczęcia obrad Sejmu Wielkiego jako autor Władysława pod Warną25. Mimo iż w znakomitej więk- szości przyjęły one formę wierszowaną26, rodzajowa specyfika tych tekstów, pośród których jedynie Powrót posła – z podobnych, skądinąd, przyczyn jak późnostanisławowskie bajki czy Śpiewy historyczne – zaznaczył wyraźniej swą obecność w polonistycznym (czytaj: nie tylko historycznoliterackim) obiegu, nakazuje jednak potraktować je jako kategorię osobną. Nie jest przy tym bez znaczenia, choć nie pozostaje tu czynnikiem decydującym, fakt, że w ostatnich latach ukazały się obszerne opracowania dramatycznego dorobku pisarza27, co tyleż przyczyniło się do wypełnienia poważnej luki w badaniach nad dziejami rodzimej literatury scenicznej na przełomie wieków XVIII i XIX, ile pozwoliło uporządkować w jakiejś mierze wiedzę o Niemcewiczowskiej dramaturgii. Skrótowego objaśnienia domaga się też sama koncepcja pracy. Dostrzegając konieczność ujęcia interesującego nas materiału literackiego w perspektywie pisarskiego rozwoju Ursyna, nie wycofując się przy tym ze zgłaszanych wcze- śniej obiekcji względem przeważnie dotychczas stosowanej metody omawiania jego twórczości, uznaliśmy, że właściwym rozwiązaniem będzie analiza kolej- nych jej faz pod kątem ujawniania się w powstających w każdej z nich utworach określonych linii myślenia oraz konwencji estetycznych, i nakładania się tych ostatnich na rodzajowo-gatunkową matrycę tekstu, uwzględniająca jednocze- śnie różnorako zaznaczający się w warstwie problematyki dzieła kontekst kul- turowy (historyczny, polityczny, lecz także środowiskowy, obyczajowy, towa- rzyski), w którym ono powstawało. Osobno zostaną przy tym potraktowane bajki i poematy. W przypadku pierwszej z tych grup o podobnym posunięciu zdecydowała obfitość tworzących ją wierszy, choć wzięto też pod uwagę nie zawsze uzasadnione literacką wartością poszczególnych tekstów dysproporcje 25 Napisany w latach 1786–1787 tekst opublikowano dopiero w zbiorowej edycji dzieł pisa- rza: J.U. Niemcewicz, Pisma różne wierszem i prozą, t. 1, Warszawa 1803. 26 Wyjątkiem jest pisany po francusku, pozostawiony tylko we fragmencie utwór Congrès, pochodzący z końcowego, paryskiego okresu twórczości Ursyna. Rękopis tego tekstu znajduje się w zbiorach Biblioteki Polskiej w Paryżu (dalej: BPP), sygn. 495 (s. 31–36). 27 M.  Chachaj, Dramy i tragedie historyczne Juliana Ursyna Niemcewicza, Lublin 2007; E. Szczepan, Pogrobowiec oświecenia czy nowator? Dziewiętnastowieczna twórczość dramatyczna Juliana Ursyna Niemcewicza, Szczecin 2011. 15 pomiędzy nimi, gdy idzie o częstotliwość pojawiania się w historycznoliterac- kim dyskursie. Utwory należące do drugiej grupy są natomiast tyleż odmienne w sferze kompozycji od reszty dzieł poetyckich Niemcewicza, ile w większości pozostają właściwie nieznane, co wobec ich znaczenia dla zrozumienia tego pisarstwa, ale i niemałych walorów artystycznych niektórych z nich wydaje się usprawiedliwiać poświęcenie im odrębnej partii rozważań. Jeżeli chodzi o biografię autora, będzie ona przywoływana w funkcji integralnego składnika refleksji nad kolejnymi etapami jego twórczości, nie stanowiąc ośrodka samo- dzielnego wątku rozprawy. Jedynie skrótowo zatem zostaną tutaj ujęte te partie życiorysu poety, które poprzedzały moment jego literackiej inicjacji. Liczba tekstów składających się na bibliografię podmiotową znacząco przekracza czterysta pięćdziesiąt, co przekonuje, że rymotwórstwo nie loko- wało się na marginesie pisarskiej działalności Niemcewicza. W imię klarow- ności obrazu tego zjawiska trzeba jednakże zwrócić uwagę na kilka dodatko- wych okoliczności, pozwalających mówić o takim właśnie stanie posiadania współczesnego badacza tej poezji. Po pierwsze, pewną częścią wierszowanych tekstów twórcy Dumań w Ursynowie nie dysponujemy i dysponować zapew- ne już nigdy nie będziemy, ich autografy zostały bowiem – nie zawsze chyba bez winy samego pisarza – zagubione, a kopii najprawdopodobniej nie spo- rządzono. Po drugie, nawet jeśli brać pod uwagę wyłącznie te wiersze, które zostały wydrukowane lub których rękopisy autorskie bądź odpisy nie uległy zniszczeniu, z ostrożnością należałoby podchodzić do uznania zgromadzone- go w taki sposób zbioru za kompletny, a to z powodu właściwej Niemcewiczo- wi łatwości pisania, nakładającej się w dodatku na jego liczne doświadczenia podróżnicze i prowadzenie przezeń bogatego życia towarzyskiego, mogącej tym samym skutkować pozostawaniem jakichś fragmentów tej twórczości (zwłaszcza liryków okolicznościowych) w domowych archiwach wielu nie tylko angielskich czy francuskich, ale i amerykańskich rodów, z potomkami małżonki poety, Susan Livingston-Kean, na czele. Po trzecie, w przypadku niektórych z odnotowanych w tej pracy tekstów istnieją do dziś poważne wąt- pliwości natury atrybucyjnej – tam, gdzie naszym zdaniem autorstwo Niem- cewicza mogło zostać z dużym prawdopodobieństwem wykluczone, rezygno- wano z włączenia omawiania utworu w tok zasadniczej części wypowiedzi. Po czwarte wreszcie, stosunkowo duża liczba utworów stanowiących przedmiot niniejszej rozprawy ma charakter naśladowania – jak to wtedy określano – wierszy powstałych w innych językach. Nieuwzględnienie ich w podobnych rozważaniach byłoby sprzeczne z ówczesnym stanem świadomości literackiej, przyzwalającym na odnoszenie zasady licencji poetyckiej również do wszel- kiego typu parafraz i adaptacji literatury obcej, a ujawniającym się chociażby poprzez decyzje dotyczące umieszczania takich tekstów w zbiorowych wyda- niach dzieł danego pisarza. Konkludując – wolno wyrazić przekonanie, że pomimo przedstawionych powyżej zastrzeżeń katalog tekstów, jakie zdołano 16 zebrać na potrzeby prowadzonego tu wywodu, pozostaje reprezentatywny dla poetyckiej twórczości Juliana Ursyna Niemcewicza. W trakcie omawiania poszczególnych utworów ich fragmenty cytować będzie się za źródłami drukowanymi (w pierwszej kolejności tymi, które autor mógł kontrolować) bądź – jeśli tekst nie został do tej pory opublikowany – rękopisami28, z przyznaniem pierwszeństwa autografom poety. Dodać trzeba, że tam, gdzie było to możliwe, druki, niezależnie od daty wydania, skonfron- towano ponownie z rękopiśmiennymi (przede wszystkim: oryginalnymi) wersjami konkretnych wierszy. Jeśli chodzi o zapis poszczególnych tekstów, zmodernizowane zostały ortografia i interpunkcja, jednocześnie starano się zachować właściwości języka Niemcewicza w zakresie fleksji i fonetyki (nie tylko w miejscach, gdzie zmiany zakłócałyby rytmiczny porządek wiersza), nie ingerując na przykład w sytuacjach, w których posługiwanie się przez nie- go określoną formą gramatyczną wiązało się z występowaniem oboczności29. Władze Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego zechcą przy- jąć w tym miejscu podziękowania za współfinansowanie mojego pobytu w Bibliotece Polskiej w Paryżu. Przeprowadzona tam kwerenda okazała się nieodzowna w kontekście rzetelności badań nad końcowym okresem Niem- cewiczowskiej poezji. Podziękowania składam również Panu Profesorowi Markowi Nalepie za niezwykle wnikliwe uwagi formułowane z pozycji recenzenta wydawniczego tej książki. Chciałbym wreszcie najserdeczniej podziękować Panom Profesorom: Julianowi Maślance i Andrzejowi Borowskiemu – za życzliwość, za rady, za obecność. 28 Inne przypadki powoływania się na tego rodzaju źródło zostaną osobno odnotowane. 29 Zjawisko takie obserwujemy między innymi w formach biernika liczby pojedynczej rze- czowników żeńskich samogłoskowych, pojawiają się tam mianowicie końcówki: -ę, -ą, np. nie- wolę/niewolą, zbrodnię/zbrodnią, lutnię/lutnią. Por.: H. Waszkis, Język utworów J.U. Niemcewi- cza. Fonetyka i fl eksja, „Rozprawy Komisji Językowej” IX, Wrocław 1973, s. 171–215. 17 Bibliografia (wybór) [?], Wiadomość o rękopismach pozostałych po Julianie Ursynie Niemcewiczu, „Prze- gląd Poznański”, t. 26 (1858), s. 34–46. Abramowska J., O bajce politycznej, w: Miejsca wspólne. Szkice o komunikacji literac- kiej i artystycznej, red. E. Balcerzan, S. Wysłouch, Warszawa 1985. Abramowska J., Polska bajka ezopowa, Poznań 1991. Aleksandrowicz A., Izabela Czartoryska. Polskość i europejskość, Lublin 1998. Aleksandrowicz A., Julian Ursyn Niemcewicz w Puławach. (Z mecenatu Adama Kazi- mierza Czartoryskiego), „Rocznik Lubelski”, t. 3 (1960), s. 129–156. Aleksandrowicz A., Ogrody sybillińskie Juliana Ursyna Niemcewicza, w: Julian Ursyn Niemcewicz – pisarz, historyk, świadek epoki, red. J. Wójcicki, Warszawa 2002. Aleksandrowicz A., Puławski historyzm i preromantyzm. (Puławy w latach 1796– 1831), w: Puławy dawne i nowe, red. J. Trześniak, Lublin 1987. Aleksandrowicz A., Puławy – środowisko kulturalne i literackie (wiek XVIII–XIX), w: Puławy. Materiały sesji popularnonaukowej, red. Z. Hirsz, A. Zagórska-Czar- necka, Lublin 1964. Aleksandrowicz A., Różne drogi do wolności. Puławy Czartoryskich na przełomie XVIII i XIX wieku, Puławy 2011. Aleksandrowicz A., Sejm Czteroletni i Konstytucja 3 Maja w kręgu Puław, w: „Rok Monarchii Konstytucyjnej”. Piśmiennictwo polskie lat 1791–1792 wobec Konstytu- cji 3 Maja, red. T. Kostkiewiczowa, Warszawa 1992. Aleksandrowicz A., Wstęp, w: Z kręgu Marii Wirtemberskiej. Antologia, oprac. Aleksandrowska E., „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” 1770–1777. Monografia biblio- A. Aleksandrowicz, Warszawa 1978. graficzna, wyd. 2, Warszawa 1999. Bachelard G., Wyobraźnia poetycka. Wybór pism, red. H. Chudak, tłum. H. Chudak, A. Tatarkiewicz, przedm. J. Błoński, Warszawa 1975. Bagłajewski A., Śmierć ojczyzny w poezji polskiej końca XVIII i początku XIX wieku, „Annales UMCS. Sectio FF. Philologiae”, vol. VII (1989), s. 117–136. Bar A., Kumoszki na Parnasie, Kraków 1947. Bartkiewicz K., Obraz dziejów ojczystych w świadomości historycznej w Polsce doby oświecenia, Poznań 1979. 597 Bartoszyński K., Aspekty i relacje tekstów. (Źródło – historia – literatura), w: Dzie- ło literackie jako źródło historyczne, red. Z. Stefanowska, J. Sławiński, Warszawa 1978. Berent W., Zmierzch wodzów, Rzym 1946. Bolecki W., Julian Ursyn Niemcewicz (1758–1841), w: Pisarze polskiego oświecenia, red. T. Kostkiewiczowa, Z. Goliński, t. 2, Warszawa 1994. Borowy W., Niemcewicz w Paryżu, w: tenże, Studia i szkice literackie, Warszawa 1983, Borowy W., O poezji polskiej w wieku XVIII, Warszawa 1978. Brodziński K., O elegii, w: tenże, Pisma estetyczno-krytyczne, oprac. i wstęp Z.J. Nowak, Wrocław 1964, t. 1. Bruchnalski W., Mickiewicz – Niemcewicz, „Pamiętnik Literacki” 1903 (s. 539–566), Brzezina M., „Cztery pory życia człowieka”. Poemat dydaktyczny J.U.  Niemcewicza, w: Miscellanea z doby oświecenia, 4, red. nauk. Z. Goliński, Wrocław 1973. Brzeziński J., Wyznaczniki językowo-stylistyczne poezji sentymentalnej, Zielona Góra t. 1. 1905 (s. 1–31). 1979. 1931. Wrocław 1986. Brzozowski J., Muzy w poezji polskiej. Dzieje toposu do przełomu romantycznego, Bystroń J.S., Literaci i grafomani z czasów Królestwa Kongresowego 1815–1831, Lwów Chachaj M., Dramy i tragedie historyczne Juliana Ursyna Niemcewicza, Lublin 2007. Chrzanowski I., Dwa nieznane paszkwile Niemcewicza, w: tenże, Z dziejów satyry polskiej XVIII wieku, Warszawa 1909. Chrzanowski I., Niemcewicz jako miłośnik i obrońca mowy ojczystej, w: tenże, Studia i szkice. Rozbiory i krytyki, Kraków 1939, t. 1. Chrzanowski I., Z epoki romantyzmu. Studia i szkice, Kraków 1918. Cieński M., Pejzaże oświeconych. Sposoby przedstawiania krajobrazu w literaturze polskiej w latach 1770–1830, Wrocław 2000. Czaja A., Julian Ursyn Niemcewicz. Fragment biografii 1758–1796, Toruń 2005. Czapliński W., Kilka nowych szczegółów z pobytu J.U. Niemcewicza w Polsce w latach 1802–1804. (Na podstawie nieznanych listów poety), „Zeszyty Wrocławskie” 1951, nr 2, s. 33–42. Czartoryska I., Myśli różne o sposobie zakładania ogrodów, Wrocław 1807. Czartoryski A.J., Żywot J.U. Niemcewicza, Paryż 1860. [Czartoryski A.K.], Myśli o pismach polskich z uwagami nad sposobem pisania w roz- maitych materiach, Wilno 1801 (właśc. 1810). Dadlez M., Pope w Polsce w XVIII wieku, Kraków 1923. Dąbrowski J., Polacy w Anglii i o Anglii, Kraków 1962. Deszcz M., La Fontaine i jego wpływ na bajkę polską, Kraków 1921. Dębicki L., Puławy (1762–1830). Monografia z życia towarzyskiego, politycznego i literackiego na podstawie archiwum ks. Czartoryskich w Krakowie, t. 1–4, Lwów 1887–1888. Dihm J., Dramatyczne rozstanie się Niemcewicza z Kościuszką w Ameryce i próba wyjaśnienia sprawy „cudownego ozdrowienia” Naczelnika, w: tenże, Kościuszko nieznany, Wrocław 1969. 598 Dihm J., Niemcewicz jako polityk i publicysta w czasie Sejmu Czteroletniego, Kraków Dihm J., Nieznane pieśni paszkwilu J.U.  Niemcewicza na targowicę, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń PAU” 1952 (1954), nr 5, s. 260–262. Dobakówna A., Sielanka końca XVIII i pierwszej połowy XIX wieku wobec polskiej tradycji gatunku, „Roczniki Humanistyczne” 1970, z. 1, s. 79–104. Dobrzyńska T., Metafora, Wrocław 1984. Doktór R., Polska elegia oświeceniowa. Dzieje i model gatunku 1740–1822, Lublin 1928. 1999. Dopart B., Dlaczego romantyzm polski nie wyszedł z Puław, w: Czartoryscy – Polska – Europa. Historia i współczesność, red. Z. Baran, Kraków 2003. Garbaczowa M., Łacińska twórczość pisarzy polskiego oświecenia. Zagadnienia wstęp- ne, Kielce 1982. Ginkowa Ł., Cechy języka sentymentalnej i wczesnoromantycznej liryki krajobrazowej, „Pamiętnik Literacki” 1978, z. 4, s. 187–214. Głowiński M., Ten śmieszny Prometeusz, w: tenże, Mity przebrane, Kraków 1990. Golias M., Wstęp, w: Bajki Ezopowe, tłum. i oprac. M. Golias, Wrocław 1961. Goliński Z., Ignacy Krasicki o Sejmie i Konstytucji 3 Maja, w: „Rok Monarchii Kon- stytucyjnej”. Piśmiennictwo polskie lat 1791–1792 wobec Konstytucji 3 Maja, red. T. Kostkiewiczowa, Warszawa 1992. Gołębiowska Z., W kręgu Czartoryskich. Wpływy angielskie w Puławach na przełomie XVIII i XIX wieku, Lublin 2000. Górski I., Ballada polska przed Mickiewiczem, Kraków 1920. Górski I., Kościuszko w literaturze polskiej XVIII wieku, „Przewodnik Naukowy i Literacki” 1914–1916, s. 636–648, 729–751, 826–855, 922–932. Grabski A.F., Myśl historyczna polskiego oświecenia, Warszawa 1976. Gubrynowicz B., Z nieznanych autografów J.U. Niemcewicza, w: Księga pamiątkowa ku czci Oswalda Balzera, Lwów 1925, t. 1. Helsztyński S., Polskie przekłady Miltona i Pope’a, „Pamiętnik Literacki” 1928, s. 300– 309, 474–489. Inglot M., „Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor” w literaturze i historii polskiej, „Pamiętnik Literacki” 1971, z. 1, s. 57–80. Janion M., Żmigrodzka M., Romantyczna legenda księcia Józefa, „Pamiętnik Literac- Jankowski W., Geneza i dzieje „Śpiewów historycznych” Niemcewicza, „Pamiętnik ki” 1977, z. 1, s. 55–95. Literacki” 1910, s. 52–71. Jeglińska E., Między marzeniem a rzeczywistością. Ameryka w twórczości Juliana Ursyna Niemcewicza, Poznań 2010. Jezierski F.S., O bezkrólewiach w Polszcze i o wybieraniu królów, począwszy od śmierci Zygmunta Augusta Jagiełły aż do naszych czasów, Warszawa 1790. Kaleta R., O twórczości satyrycznej Franciszka Zabłockiego w okresie Sejmu Czterolet- niego, w: tenże, Oświeceni i sentymentalni, Wrocław 1971. Kaleta R., Poezja antytargowicka i jakobińska, „Pamiętnik Literacki” 1950, z. 3–4, Kaleta R., Stan badań nad polską poezją polityczną z lat 1788–1795, „Pamiętnik Lite- s. 936–964. racki” 1960, z. 2, s. 317–360. 599 Kaleta R., Wstęp, w: Ulotna poezja patriotyczna oświecenia (1774–1997), oprac. R. Kaleta, Wrocław 1977. Kalinka W., Sejm Czteroletni, t. 1–2, Kraków 1895–1896. Kallenbach J., Puławy J.U. Niemcewicza, w: J.U. Niemcewicz, Puławy. Poemat w czte- rech pieśniach, wyd. i obj. J. Kallenbach, Brody 1907. Kamionka-Straszakowa J., Życie literackie w Polsce w pierwszej połowie XIX w. Studia, Warszawa 1970. Kizwalter T., Ludzie i idee oświecenia w Polsce porozbiorowej, Warszawa 1987. Kleiner J., Przyczynki do dziejów romantyzmu w Polsce. Lewis i jego „Tales of Wonder” jako źródło ballad Niemcewicza, „Pamiętnik Literacki” 1921, s. 19–28. Kleiner J., Sentymentalizm i preromantyzm. Studia inedita z literatury porozbiorowej 1795–1822, oprac. J. Starnawski, Kraków 1975. Klimowicz M., Człowiek polskiego oświecenia wobec historii, w: Studia z dziejów oświaty i kultury umysłowej w Polsce XVIII–XX w. Księga ofiarowana Janowi Hulewiczowi, kom. red. R. Dutkowa, J. Dybiec, L. Hajdukiewicz, Wrocław 1977. Klimowicz M., Renesans tradycji barskiej w literaturze Sejmu Wielkiego i insurekcji kościuszkowskiej, w: Przemiany tradycji barskiej. Studia, red. Z. Stefanowska, Kra- ków 1972. Knot A., Dzieje „Śpiewów historycznych” J.U. Niemcewicza, „Rocznik Zakładu Naro- dowego Imienia Ossolińskich” 1948, s. 91–120. Komar J., Dwa poematy Juliana Ursyna Niemcewicza: „Do węgla” i „Oda do świata”, w: Miscellanea z lat 1800–1850, 2, red. nauk. C. Zgorzelski, Wrocław 1967. Konopczyński W., Konfederacja barska, t. 1–2, Warszawa 1936–1938. Kopczyńska Z., Język a poezja. Studia z dziejów świadomości językowej i literackiej oświecenia i romantyzmu, Wrocław 1976. Kopczyńska Z., Pszczołowska L., Rozwój języka narodowego a rozwój form literackich w okresie oświecenia, w: Problemy literatury polskiej okresu oświecenia, seria 1, red. Z. Goliński, Warszawa 1973. Kostkiewiczowa T., Horyzonty wyobraźni. O języku poezji czasów oświecenia, War- szawa 1984. Kostkiewiczowa T., Klasycyzm, sentymentalizm, rokoko. Szkice o prądach literackich polskiego oświecenia, Warszawa 1975. Kostkiewiczowa T., Liryka i gatunki liryczne w poetykach polskiego oświecenia, w: Z teorii i historii literatury. Prace poświęcone V Międzynarodowemu Kongreso- wi Slawistów w Sofii, red. K. Budzyk, Wrocław 1963. Kostkiewiczowa T., Miejsce ody w poezji polskiego oświecenia, w: Studia z teorii i historii poezji, red. M. Głowiński, seria 1, Wrocław 1967. Kostkiewiczowa T., Model liryki sentymentalnej w twórczości Franciszka Karpińskie- go, Wrocław 1964. Kostkiewiczowa T., Notatki do syntezy historii literatury polskiej po rozbiorach, w: taż, Z oddali i z bliska. Studia o wieku oświecenia, Warszawa 2010. Kostkiewiczowa T., Oda w poezji polskiej. Dzieje gatunku, Wrocław 1996. Kostkiewiczowa T., Poezja i czułe serce, w: Studia romantyczne. Prace poświęcone VII Międzynarodowemu Kongresowi Slawistów, red. M. Żmigrodzka, Wrocław 1973. Kostkiewiczowa T., Poezja religijna czasów oświecenia w Polsce, w: Polska liryka reli- gijna, red. S. Sawicki, P. Nowaczyński, Lublin 1983. 600 Kostkiewiczowa T., Polski wiek świateł. Obszary swoistości, Wrocław 2002. Kostkiewiczowa T., Z problematyki gatunkowej polskiego poematu opisowego („Sofiów- ka” i „Ziemiaństwo polskie”), w: Styl i kompozycja. Konferencje teoretycznoliterac- kie w Toruniu i Ustroniu, red. J. Trzynadlowski, Wrocław 1965. Kowalska A., Warszawa literacka w okresie przełomu kulturalnego 1815–1822, War- szawa 1961. Koźmian A.E., Wspomnienia, Poznań 1867, t. 1–2. [Koźmian A.E.], Niemcewicz w społeczeństwie warszawskim, „Przegląd Poznański”, Koźmian K., Pamiętniki, wstęp i komentarz J. Willaume, oprac. edyt. M. Kaczmarek, t. 23 (1857), s. 152–163. K. Pecold, Wrocław 1972, t. 1–3. Krasicki I., O rymotwórstwie i rymotwórcach, cz. 1, rozdz. 6: O apologii albo bajkach i powieściach, w: tenże, Dzieła, t. 3, Lipsk 1834. Kraushar A., Salony i zebrania literackie warszawskie na schyłku wieku XVIII i w ubie- Kraushar A., Senator Nowosilcow i cenzura za Królestwa Kongresowego (1819–1929), głym stuleciu, Warszawa 1916. Kraków 1911. Kraushar A., Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832. Monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych, Kraków–Warszawa 1900–1906, ks. I–IV. Krupianka A., Normy stylistyczne polskiego klasycyzmu, w: Z teorii i historii litera- tury. Prace poświęcone V Międzynarodowemu Kongresowi Slawistów w Sofii, red. K. Budzyk, Wrocław 1963. Kulawik A., Wprowadzenie do teorii wiersza, Warszawa 1988. Kurpiel A.M., Nieznane utwory J.U.  Niemcewicza, „Pamiętnik Literacki” 1908 (s. 350–371, 625–639), 1913 (s. 78–90, 219–228, 340–350). Lach Szyrma K., Mowa w rocznicę śmierci ś.p. Juliana U. Niemcewicza, czytana na posiedzeniu Grona Historycznego Londyńskiego 21 maja 1842 roku, Paryż 1842. Legeżyńska A., Tłumacz, czyli drugi autor, w: Miejsca wspólne. Szkice o komunikacji literackiej i artystycznej, red. E. Balcerzan, S. Wysłouch, Warszawa 1985. Libera Z., Bohater literacki polskiego oświecenia, w: Wiek oświecony. Studia i szkice z dziejów literatury i kultury polskiej XVIII i początków XIX wieku, Warszawa 1986. Libera Z., Powstanie kościuszkowskie w literaturze polskiej, „Przegląd Humanistycz- ny” 1968, nr 2, s. 19–36. 1969. Libera Z., Tradycje baroku, w: Problemy polskiego oświecenia. Kultura i styl, Warszawa Libera Z., Zagadnienie wojny i pokoju w literaturze polskiego oświecenia, w: tenże, Roz- ważania o wieku tolerancji, rozumu i gustu. Szkice o XVIII stuleciu, Warszawa 1994. Linowska S., Poezja elegijna w Polsce, w: Elegia, oprac. L. Winniczuk, S. Linowska, Warszawa 1950. enowa, t. 1–2, Warszawa 1958. 1787–1792, Lublin 1986. Ludzie oświecenia o języku i stylu, oprac. Z. Florczak, L. Pszczołowska, red. M.R. May- Łojek J., Geneza i obalenie Konstytucji 3 Maja. Polityka zagraniczna Rzeczypospolitej Maciejewski J., Wczesna twórczość Juliana Ursyna Niemcewicza, w: Julian Ursyn Niemcewicz – pisarz, historyk, świadek epoki, red. J. Wójcicki, Warszawa 2002. 601 Maćkowiak K., Ukształtowanie leksykalno-stylistyczne polskiej bajki oświeceniowej, Zielona Góra 1994. Majchrowski S., O Julianie Niemcewiczu. Opowieść biograficzna, Warszawa 1982. Maksimowicz K., Antytargowickie druki ulotne Juliana Ursyna Niemcewicza. Sprawa chronologizacji, „Prace Polonistyczne” 2005, s. 41–56. Maksimowicz K., Poezja polityczna a Sejm Czteroletni, Gdańsk 2000. Markiewicz H., Literatura polskiego oświecenia w opiniach doby romantyzmu, „Ruch Markiewicz H., Zawartość narracyjna i schemat fabularny, w: tenże, Wymiary dzieła Literacki” 2006, z. 1, s. 17–36. literackiego, Kraków–Wrocław 1984. Maślanka J., Słowiańskie mity historyczne w literaturze polskiego oświecenia, Wrocław Mickiewicz A., Literatura słowiańska. Kurs drugi, w: tenże, Dzieła, t. 9, oprac. J. Maślanka, Warszawa 1997, Wykład XXI. Mochnacki M., O literaturze polskiej w wieku XIX. Tom I, w: tenże, Rozprawy literac- kie, oprac. M. Strzyżewski, Wrocław 2000. Mościcki H., Nieznana satyra polityczna Niemcewicza, „Tygodnik Ilustrowany” 1922, 1968. nr 7, s. 107. Nalepa M., „Takie życie dziś nasze, gdy Polska ustaje…”. Pisarze stanisławowscy a upa- dek Rzeczypospolitej, Wrocław 2002. Nalepa M., „Żyć bez ojczyzny, w obcym panowaniu…”. Pielgrzym, wygnaniec i „przy- chodzień”, w: tenże, Między żarliwością a zdradą. Studia i szkice o literaturze póź- nego polskiego oświecenia, Kraków 2010. Nalepa M., Julian Ursyn Niemcewicz w opiniach pisarzy i pamiętnikarzy początku dziewiętnastego stulecia, w: tenże, Między żarliwością a zdradą. Studia i szkice o literaturze późnego polskiego oświecenia, Kraków 2010. Nalepa M., Literacki plon pobytów Juliana Ursyna Niemcewicza w Ameryce, w: Julian Ursyn Niemcewicz – pisarz, historyk, świadek epoki, red. J. Wójcicki, Warszawa 2002. Nalepa M., Poetyckie echa wyjazdu Juliana Ursyna Niemcewicza do Ameryki, w: ten- że, Między żarliwością a zdradą. Studia i szkice o literaturze późnego polskiego oświecenia, Kraków 2010. Niemcewicz J.U., [Stanowisko w sporze o nową sztukę], w: Walka romantyków z kla- sykami, wstęp i oprac. S. Kawyn, Wrocław 1960, s. 348–353. Niemcewicz J.U., Mowa na pochwałę Jana Kochanowskiego, w: tenże, Dzieła poetycz- ne wierszem i prozą, wyd. J.N. Bobrowicz, Lipsk 1838–1840, t. 12. Niemcewicz J.U., Mowy sejmowe 1788–1792, wybór i oprac. A. Czaja, Warszawa 2011. t. 1–2. Niemcewicz J.U., Pamiętniki. Dziennik pobytu za granicą, Poznań 1876–1877, t. 1–2. Niemcewicz J.U., Pamiętniki czasów moich, oprac. i wstęp J. Dihm, Warszawa 1957, Niemcewicz J.U., Podróże po Ameryce 1797–1807, wyd. A. Wellman-Zalewska, red. E. Kipa, Wrocław–Warszawa 1959. Niemcewicz J.U., Przemowa do „Śpiewów historycznych”, w: tenże, Śpiewy historycz- ne, wyd. 3, Warszawa 1819. Niemcewicz J.U., Rozprawa o bajce, w: Oświeceni o literaturze. Wypowiedzi pisarzy polskich 1801–1830, oprac. T. Kostkiewiczowa, Z. Goliński, Warszawa 1995. 602 Indeks osobowy (nie obejmuje bibliografii) 587 Bartkiewicz Kazimierz 48, 255 Bartoszewicz Kazimierz 124 Bartoszyński Kazimierz 49 Batory Stefan 52, 55, 210, 252, 314, 338, 567, Baudot de Juilly Nicolas 23 Berent Wacław 284 Bernacki Ludwik 120 Bertola Aurelio 460 Bielawski Józef 121, 122, 191 Bielski Joachim 20 Bielski Marcin 20, 229 Blair Hugh 534 Bobrowicz Jan Nepomucen 28, 323, 420, 428, 442, 480, 494, 528 Bogusławski Wojciech 217 Bolesław I Chrobry 225, 227, 240, 241, 242, 244, 248, 251, 252, 567, 576, 578, 582, 583, 587 Bolesław II Śmiały 240, 242–244, 250, 253, A Abraham, patriarcha 399 Abramowska Janina 403, 404, 406, 407, 411, 414, 421, 423, 433, 435–437, 441, 474, 492, 496 Aikin John 200 Albrecht Fryderyk Hohenzollern 249, 250 Albrecht Hohenzollern 248 Aleksander I Romanow, cesarz Rosji 213, 216, 283, 299–300, 450, 451, 476, 478, 566, 568 Aleksander Jagiellończyk 245, 247, 250, 252 Aleksander Wielki 377, 537, 552 Aleksandrowicz Alina 21, 28, 29, 40, 53, 62, 72, 109, 112, 116, 194, 260, 509–512, 517, 524 Aleksandrowska Elżbieta 22, 24, 30, 138 Alighieri Dante 360, 395, 568, 588 Annibal, zob. Hannibal Barkas Anonim tzw. Gall, zob. Gall Anonim Archimedes z Syrakuz 551, 552 Arnault Antoine Vincent 445 Arystydes 139 Atalia, królowa Judy 188 Attyla 367, 462, 581, 582, 592 August II Sas (August II Mocny) 252 August III Sas 566 B Badeni Marcin 466 Bajkow Leon 286 Balcerzan Edward 404 Balzer Oswald 281 Bańkowski Piotr 105 Barowa Irena 98, 100, 117, 158, 419, 428 296, 338 Bolesław III Krzywousty 240, 241, 244 Bonaparte Napoleon 78, 211–220, 222, 224, 264–266, 276, 283, 299, 315, 352, 359, 364, 365, 399, 434, 450, 471, 473, 474– 476, 498, 529, 537, 547, 548, 559, 560 Bonnard Bernard de 207 Borowski Andrzej 17 Borowy Wacław 148, 372, 499 Boskamp-Lasopolski Karol 165 Boufflers Stanislas Jean de 24 Brandys Marian 282 Branicki (Branecki) Franciszek Ksawery 97, 99, 100–107, 112, 113, 127, 141, 144, 146, 159, 160, 174, 283, 432 607 Brodziński Kazimierz 71, 155, 156, 221, 340, 372 Bruchnalski Wilhelm 12, 196, 204 Brutus, Marek Juniusz Brutus 136 Brzezina Maria 528, 529 Budzyk Kazimierz 188 Bürger Gottfried August 205, 293, 294 Bykowski Ignacy Jaxa 23, 504 Byron George 310, 569, 575 C Campbell Thomas 310–312, 328 Caumont de La Force Charlotte Rose de 24–26, 56 Cezar, zob. Juliusz Cezar Chachaj Małgorzata 15 Chłopicki Józef 489 Chmielnicki Bohdan 37, 92 Chodkiewicz Aleksander Franciszek 267, 269 Chodkiewicz Jan Karol 37, 38, 41, 42, 51, 84, 87, 111, 161, 174, 232, 233, 236–239, 253, 267–269 Chodkiewiczowa Anna Alojza z Ostrogskich 37, 41, 42, 84 Chodkiewiczowa Karolina Teresa 267–271 Chodkiewiczowie, ród 107 Chromica Jędrzej 556 Chrzanowski Ignacy 13, 104, 159, 167, 173, 319, 328, 329, 463, 470, 489 Ciechanowska Zofia 570 Cieński Marcin 507–509, 514 Ciesielski Stanisław 524 Coleridge Samuel Taylor 288 Cotton Nathaniel 208 Cyceron, Marek Tulliusz Cycero 534 Czaja Aleksander 8, 29, 43, 48, 284 Czapliński Władysław 188 Czarniecki Stefan 38, 52, 87, 203, 232, 235– 239, 242, 516, 517 Czartoryscy, ród 22, 27–29, 37, 40, 43, 47, 50, 51, 61, 62, 79, 95, 126, 194, 195, 337, 403, 408, 415, 422, 437, 467, 505, 507, 512, 518, 520, 528, 560, 594 Czartoryska Anna Zofia z Sapiehów 398 Czartoryska Izabela, zob. Działyńska Izabela z Czartoryskich Czartoryska Izabela z Flemingów 24–28, 30, 35, 36, 37, 40, 48, 50, 51, 54, 55, 57–59, 61, 62, 80, 92–93, 96, 108, 109, 111, 112, 211, 240, 260, 261, 270, 337, 399, 408, 509, 511–516, 519, 522–524, 560 Czartoryska Zofia, zob. Zamoyska Zofia z Czartoryskich Czartoryska Zofia z Sieniawskich 84 Czartoryski Adam Jerzy 7, 29, 31, 86, 147, 155, 156, 177, 178, 188, 240, 273, 298– 302, 304, 320, 337, 393, 395, 398–400, 415–417, 489, 500, 509, 577 Czartoryski Adam Kazimierz 15, 19, 20–24, 29, 30, 32, 37, 40, 43, 50, 55, 58, 61, 80, 83, 84, 96, 115, 147, 176, 196, 209, 211, 213, 260, 270, 271, 279, 282, 285, 299, 337, 362, 367, 403, 407, 408, 410, 415, 500, 506–508, 511, 512, 514, 515, 519, 523–525, 560 Czartoryski August Aleksander 24, 32, 519 Czartoryski Witold 300, 398, 399 Czartoryski Władysław 398, 399 Czekierski Józef 562 Czerniszew (Czernyszow) Aleksander 388 D Dadlez Michał 504 Dagobert, król Franków 429 Dangiel Tomasz 223 Dante, zob. Alighieri Dante Dantiscus A. 22; zob. Czartoryski Adam Kazimierz Dąbrowski Jan 408 Dąbrowski Roman 534 Delille Jacques 512, 513 Deszcz Marian 416 Dębicki Ludwik 29–31, 50, 58 Dihm Jan 11, 12, 21, 77, 97, 99, 104, 105, 121, 159, 161, 313, 406, 416–417, 418, 433, 474, 503 Długosz Jan 229 Doktór Roman 324 Don Carlos, zob. Karol V Dorat Claude Joseph 422 Dutkowa Renata 88 Dybicz Iwan 484 Dybiec Julian 88 Dyck Antoon van 591 Dypold, zob. Kökeritz Leopold von Działyńska Izabela z Czartoryskich 398, 399 Dzierżanowski Michał 162, 163 Dżyngis-chan 462 608 E Ehwald Rudolfus 180 Elzenberg Henryk 364 Erzepki Bolesław 98, 100 Ezop 409, 414, 419, 423, 451, 469 F Fabiusze, ród rzymski 54, (136) Fedrus 409 Feliński Alojzy 485 Fermor Arabella 504 Fichte Johann Gottlieb 385 Fielding Elisabeth 395, 396 Fielding Horatia 395 Florian Jean-Pierre Claris de 464, 472 Foscolo Ugo 313, 325, 327, 371 Franciszek, ogrodnik Niemcewicza 483 Franciszek I Habsburg, cesarz Austrii 450 Fredro Aleksander 284 Fredro Jan Maksymilian 261 Fryderyk II Wielki 163 Fryderyk August I 212, 467 Fryderyk Wilhelm II 116, 117, 121 Fryderyk Wilhelm III 450 G Gall Anonim (Marcin Gallus) 229, 230 Gaszyński Konstanty 329 Gawdzicki Feliks 98 Gay John 437, 455, 471 Gedymin (Giedymin), wielki książę litewski 333, 337 Gessner Salomon 35 Gliński Michał 79, 192, 196, 197, 201–204, 207, 230, 232, 242, 245, 247, 250–252, 288, 295, 296 Głowiński Michał 570 Godebski Cyprian 520 Goethe Johan Wolfgang 341, 569, 570 Golański Filip Neriusz 27, 30 Goldsmith Olivier 197, 199, 289, 295, 510 Golias Marian 469 Goliński Zbigniew 22, 120, 141, 214, 258, 528 Gomulicki Juliusz Wiktor 98, 420, 422 Gorecki Antoni 481 Gorecki Tadeusz 396 Goworek, wojewoda sandomierski 241, 242 Górski Ignacy 12 Górski Konstanty Marian 437 404 Grabowski Stanisław 451 Grabski Andrzej Feliks 36, 38 Gray Thomas 42, 156, 190, 198, 288, 325 Gubrynowicz Bronisław 281, 282, 287, 313, Guébriant Renata de 57 Guérin de Tencin Claudine Alexandrine 24 Gutakowska Gabriela 114 Gutakowska Teresa z Sobolewskich 114 Gutakowski Ludwik 110, 113, 116 H Habsburgowie, dynastia 389 Hajdukiewicz Leszek 88 Hannibal Barkas 44, (45) Heck Roman 38 Helena Znojemska, matka Leszka Białego 241 328 Helsztyński Stanisław 504, 505 Helwecjusz, Claude Adrien Helvétius 380 Hemans Felicia Dorothea 303 Henryk IV Burbon 23, 24 Henryk Walezy 251, 252 Herostrat (Herostrates) 123, 124, 417, (444) Hirsz Zbigniew 21 Hoffmanowa Klementyna z Tańskich 309, Homer (119), 456, 534, 574 Horacy, Kwintus Horacjusz Flakkus 24, 148, 154, 187, 301, 309, 328, 370, 384, 388, 469, 586–588 Hulewicz Benedykt 138, 148, 164 Hulewicz Jan 88 Husarski Wacław 539 I Inglot Mieczysław 86, 338 Iriarte Thomas de 455 Iwan III Srogi 234 Iwaszkiewicz Jarosław 570 Izabela II 389, 498 J Jabłoński Zbigniew 408 Jadwiga (Hedwiga) Andegaweńska 245, 259, 271 Jagiellonowie, dynastia 245, 247, 249, 251, Jan I Olbracht (Albrycht) 241, 245, 247 Jan II Kazimierz Waza 37, 49, 233, 239, 241, 255, 270, 299 252, 254, 255 609 Jan III Sobieski 36, 38, 48–53, 55, 57, 80, 203, 248, 251, 252, 255, 256, 314, 517, 561 Jan Burbon, książę Carency 23, 24 Janion Maria 9, 257 Jankowski Władysław 12 Jeglińska Elwira 303 Jeremiasz, prorok 387 Jezus Chrystus (217), 249, 537, 581 Jezierski Franciszek Salezy 98, 251, 255 Jezierski Jacek 102 Józef, woźnica Niemcewicza 556 Juliusz Cezar 215, 377, 436, 537, 581 Jungingen Ulrich von 247, 539 Juwenalis 469 K Kaczmarek Marian 507 Kadłubek Wincenty 229 Kaleta Roman 48, 98–100, 171 Kaligula, cesarz rzymski 581 Kallenbach Józef 506, 507, 509, 512, 521 Kamieńska Anna 580 Kamiński Ludwik 504, 534 Kamykowski Ludwik 108, 177, 178 Kant Immanuel 385 Kara Mustafa 256 Karol V 498 Karol X Filip 486 Karpiński Franciszek 64, 93, 255 Karśnicki Ludwik 124 Katarzyna II, cesarzowa Rosji 103, 106, 125, 133, 142, 144, 146, 166, 168, 169, 176, 178, 181, 185, 186, 188–190, 559 Katon, Marek Porcjusz Katon (Katon Młodszy) 54, 97, (136), 167, (432), 540, 587 Katon, Marek Porcjusz Katon (Katon Starszy) Katylina, Lucjusz Sergiusz Katylina 97, (103), (476), 534, 564 (127), (432), 572 Käutner ? 453 Kawyn Stefan 296 Kazimierz II Sprawiedliwy 241 Kazimierz III Wielki 36, 55, 124, 125, 225, 240, 241, 242, 244, 314 Kazimierz IV Jagiellończyk 245, 247, 248, Kazimierz Mnich (Kazimierz I Odnowiciel) 250 Kicki Ludwik 587 Kipa Emil 191 Klaudiusz, cesarz rzymski 103 Kleiner Juliusz 13, 82, 196, 199, 201, 202, 204, 288, 291, 293, 504, 509, 510, 521, 525 Kleopatra Wielka (169), 377, 581 Klimowicz Mieczysław 88, 120, 217 Kniaziewicz Karol 361–363, 366–368, 399, 501, 556 Kniaźnin Franciszek Dionizy 24, 26, 31, 48, 53, 54, 57, 62, 72, 94, 105, 175, 262, 441, 499, 532 Knot Antoni 12 Kochanowski Jan 28, 58, 62, 76, 150, 233, 248, 258, 259, 384, 532, 588 Kochowski Wespazjan 256 Kocówna Barbara 529 Kökeritz Leopold von 246, 247 Kolumb Krzysztof 565 Kołłątaj Hugo 157, 177, 283 Komar Jerzy 13, 157, 365, 379, 380, 384, 387, 390, 583, 584 Komar Stanisław 409 Konarski Stanisław 30 Konstanty Pawłowicz Romanow (Wielki Książę Konstanty) 282, 284, 285, 309, 310, 333, 349, 484, 487, 568, 572, 589 Konstantyn I Wielki, cesarz rzymski 166 Kopczyński Onufry 469 Kopernik Mikołaj 122 Korzeniowski Józef 34, 531 Kossakowski Józef Kazimierz 107, 124, 141, 164, 174 Kossakowski Szymon Marcin 107, 174 Kostkiewiczowa Teresa 22, 60, 64, 72, 128, 141, 150, 153, 172, 178, 179, 188, 214, 258, 518, 531 Kościuszko Tadeusz 96, 122, 155, 177, 183, 189, 190, 209, 220, 225, 312–315, 325, 399 Kot Stanisław 164 Kowalska Aniela 339 Koźmian Andrzej Edward 284, 469, 486 Koźmian Jan 408 Koźmian Kajetan 219, 237, 408, 507 Koźmian Stanisław Egbert 408 Krasicki Ignacy 23, 51, 117–122, 160, 165, 229, 270, 281, 368, 397, 409,
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Czuły weredyk
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: