Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00123 003481 18771608 na godz. na dobę w sumie
Czy Polacy i Żydzi nienawidzą się nawzajem? Literatura jako mediacja - ebook/pdf
Czy Polacy i Żydzi nienawidzą się nawzajem? Literatura jako mediacja - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 300
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-556-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> wiedza o kulturze
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

W literaturze polskiej od ponad trzystu lat krąży opowieść, której bohaterami są Żydzi, ich kultura, a także jej wpływ na polskie społeczeństwo. Od lat czterdziestych dwudziestego wieku horyzontem tej opowieści staje się Zagłada, testująca wydolność języka i wyobraźnię jego użytkowników, a także kształtująca w świadomości zbiorowej trwały punkt odniesienia i jeden z najważniejszych problemów kultury polskiej. Można go wyrazić pytaniem: jak powinniśmy budować relacje z Żydami? Literatura stawia je od stulecia w prawie niezmienionej formie, nie bacząc, że dawno straciło ono ważnego odbiorcę i partnera dialogu, jakim byli Żydzi. Pytanie o polskie relacje z Żydami, oddziałujące wyjątkowo mocno na pisarzy, wymaga wyjaśnienia. Po pierwsze, nie jest ono wcale kierowane tylko do żydowskich adresatów, ale przede wszystkim do Polaków. Po drugie, ma charakter symboliczny, a nie faktyczny, i wynika z przemożnej potrzeby przejęcia dominującej narracji o wzajemnych relacjach i takiego jej „ustawienia”, które nie kompromitowałoby nas w obliczu historii, ale pozwoliłoby się z niej oczyścić, wytłumaczyć czy wręcz napisać ją na nowo.

Z rozdziału Co nas łączy?

 

Marta Tomczok stara się ukazać odpowiedzialność owej milczącej większości za nasycenie pola emocjonalnego relacji polsko-żydowskich jakościami, które – pozornie neutralne czy bezrefleksyjnie traktowane jako oczywiste – w rzeczywistości ujawniają swoją negatywnie nacechowaną zawartość. Metodą wnikliwej lektury tekstu literackiego i przy zastosowaniu nowszych podejść badawczych (od krytyki postzależnościowej, feministycznej, po ekokrytykę, studia nad zwierzętami oraz wulnerabilnością) autorka dociera do nie ujawnianych wcześniej aspektów wybranych dzieł literackich – od takiej powieści Zofii Nałkowskiej, jak Węże i róże po Króla Szczepana Twardocha.

Hanna Gosk

Monografia Marty Tomczok to oryginalna praca z kręgu polskiej refleksji literaturo- i kulturoznawczej nad Zagładą. Jej wartość wypada mierzyć zarówno oryginalnością sformułowanych wniosków, jak i innowacyjnością zastosowanych metodologii. [...\ odsłania przed badaczami Holokaustu nowe perspektywy poznawcze oraz ujawnia interesujące klucze interpretacyjne.

Sławomir Buryła

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Marta Tomczok – Uniwersytet Śląski, Wydział Humanistyczny Instytut Literaturoznawstwa, 40-032 Katowice, pl. Sejmu Śląskiego 1 RECENZENCI Sławomir Buryła, Hanna Gosk REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Magdalena Granosik KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce Erna Rosenstein, Odbicia, 1958, Muzeum Sztuki, Łódź © Copyright by Marta Tomczok, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Publikacja sfinansowana przez Uniwersytet Śląski w Katowicach Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09174.19.0.M Ark. wyd. 12,9; ark. druk. 18,75 ISBN 978-83-8142-555-1 e-ISBN 978-83-8142-556-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Co nas łączy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Wspólnota afektów Rozdział I Zniknięcie polskiej szlachty i rządy żydowskiego „szczepu” . . . . . . . . 19 Rozdział II Co zostało z Kamiennego świata? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 Rozdział III Mydło – mięso – opał. Granice fantazji polskich świadków Zagłady . . . . 69 Rozdział IV Zatrucie. Piołun i popiół… trzydzieści lat później . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 Wspólnoty zranionych Rozdział V Między nekroestetyką a nekropolityką . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 Rozdział VI Czajka (nad)zwyczajna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 Rozdział VII Mojżesz i chłopka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 Rozdział VIII Wulnerabilność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 Rozdział IX Mitologie Czajki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 6 Spis treści Rozdział X Śmieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 Rozdział XI „Mój przyjaciel z  Hajfy powiedział, że gdy śni, nie śni o  wrogu, lecz o sobie samym” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 Rozdział XII Smutni książęta patrzą na ptaki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 Rozdział XIII Kultura gwałtu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 Nota wydawnicza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 Monograph Do Poles and Jews Hate Each Other . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 Indeks osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291 Od redakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 CO NAS ŁĄCZY W literaturze polskiej od ponad trzystu lat krąży opowieść, któ- rej bohaterami są Żydzi, ich kultura, a także jej wpływ na polskie społeczeństwo. Od lat czterdziestych XX wieku horyzontem tej opowieści staje się Zagłada, testująca wydolność języka i wyobraź- nię jego użytkowników, a także kształtująca w świadomości zbioro- wej trwały punkt odniesienia i jeden z najważniejszych problemów kultury polskiej. Można go wyrazić pytaniem: jak powinniśmy bu- dować relacje z Żydami? Literatura stawia je od stulecia w prawie niezmienionej formie, nie bacząc, że dawno straciło ono ważnego odbiorcę i partnera dialogu, jakim byli Żydzi. Pytanie o polskie stosunki z Żydami, oddziałujące wyjątkowo mocno na pisarzy, wymaga wyjaśnienia. Po pierwsze, nie jest ono wcale kierowane tylko do żydowskich adresatów, ale przede wszyst- kim do Polaków. Po drugie, ma charakter symboliczny, a nie faktycz- ny, i wynika z przemożnej potrzeby przejęcia dominującej narracji o wzajemnych relacjach i takiego jej „ustawienia”, które nie kompro- mitowałoby nas w obliczu historii, ale pozwoliłoby się z niej oczy- ścić, wytłumaczyć czy wręcz napisać ją na nowo. Wyłaniająca się z tej książki relacja o polsko-żydowskich związ- kach nie jest więc opowieścią prawdziwą, ale projektem manipu- lowania przeszłością, mającym na celu wytworzenie złudzenia, że „c o ś” „n a s” (jakkolwiek określimy tę wspólnotę) z  n i m i (n a- d a l) ł ą c z y. Nie jest to ani identyczna kultura, ani podobne cier- pienie. Wzmożone zainteresowanie tak zwaną tematyką żydowską po 1989 roku, przybierające na sile w narracjach ostatnich lat, odpo- wiada fizycznej nieobecności Żydów w Polsce. I nawet jeśli niekiedy próbuje się ją zrównoważyć pojedynczymi świadectwami odradza- jącej się żydowskiej kultury, wciąż jest to nieobecność dojmująca. 8 Szczególnie, jeśli porówna się ją do siły zaangażowania w przekona- nie o czymś przeciwnym: że nieobecność nie jest problemem. Jest nim natomiast, nieuświadomiony przez większość polskich pisarzy, polonocentryzm ich narracji, który Zofia Nałkowska nazwa- ła „zaciekawieniem natury etnograficznej”1. Wprawdzie słowa pisar- ki odnoszą się do sposobu obserwacji Żydów przez bohaterów jej młodzieńczej powieści Węże i róże, a nie pisarstwa polskiego w ogó- le, można je jednak także odczytać jako metaforę najważniejszych tendencji w literaturze, obejmujących nie tylko stosunek Polaków do Zagłady, ale także do Żydów jako „obcego szczepu”. W  wydanej u  schyłku XIX wieku Antropologii znany z  euro- pocentrycznych poglądów Edward Burnett Tylor zaproponował pogardliwy opis Afrykanów pracujących w  dokach Londynu lub Liverpoolu2. Mieli to być ludzie ze „skórą tak ciemnobrunatną, że aż pospolicie czarną”3, „wełniastymi”4 włosami i odpowiednio małą głową: Kapelusznik od razu dostrzeże, że głowa Negra jest w rozmiarach swych mniejsza niż zwykła objętość kapeluszy robionych dla Angli- ków. Można odróżnić Murzyna od białego człowieka nawet w ciemni po szczególnej gładkości jego skóry i jeszcze osobliwszej woni, którą raz zauważywszy, niepodobna kiedykolwiek się omylić5. 1 Z. Nałkowska, Węże i róże, Warszawa 1977, s. 182. 2 Ponieważ był to opis „teoretyczny”, który miał posłużyć czytelni- kowi do wyrobienia sobie poglądu, nie zaś zapamiętana z autopsji scena, autor nie ustalił dokładnie miejsca jej akcji. Por. E.B. Tylor, Antropolo- gia. Wstęp do badań człowieka i cywilizacji, przeł. A. Bąkowska, Warszawa 2012. Krytykę paradygmatu Tyloriańskiego przeprowadził między innymi S.J. Tambiah. Por. Idem, Magia, nauka, religia a  zakres racjonalności, przeł. B. Hlebowicz, Kraków 2007, s. 55. 3 Ibidem, s. 10. 4 Ibidem. 5 Ibidem, s. 10–11. Co nas łączy 9 Nie tylko osąd wydaje się w tym wypadku naruszać granice ety- ki, podważa je także narracja. O Negrach wypowiada się nie byle kto, lecz sam sir Tylor, jeden z twórców nowoczesnej etnologii. Trud- no w tej sytuacji uniknąć poczucia wyższości i okazywania pogardy, które można znaleźć w Antropologii także w ocenie innych nieeuro- pejskich ras ludzkich oraz gatunków zwierząt. Nie twierdzę, że literatura polska powiela poglądy Tylora. By- łoby to sprzeczne z naturą samej literatury i jej zamiłowaniem do komplikowania i niuansowania przedstawianych problemów. Sądzę natomiast, że dominująca opowieść Polaków o  Żydach niewiele zmieniła się od 1914 roku, kiedy ukazały się Węże i róże, a jej moż- liwości poszukiwania nieoczywistych rozwiązań, które wymagały- by zdecydowanie większej elastyczności i zmiany perspektywy, są wciąż zbyt ograniczone. W literaturze żydowsko-polskiej, szczególnie tej, którą tworzyli Żydzi ocaleni z  Zagłady, zaobserwować można odwrotną tenden- cję, zmierzającą do negocjacji, szukania nie wyrazistych różnic, ale porównywalnych problemów, a nawet podobnych słabości w zesta- wianych kulturach i społecznościach. Do granic doprowadził tę ten- dencję w połowie lat osiemdziesiątych XX wieku Roman Zimand, przyglądając się wzrastającemu od czasów wojny antysemityzmowi Polaków, ale i antypolonizmowi Żydów. Poszukiwanie niemożliwe- go balansu zadecydowało o  niepopularności omawianego w  tym tomie eseju Piołun i popiół… Można w nim zobaczyć przykład my- ślenia o literaturze jako mediacji, czyli sposobie, aby zbliżyć się do stanu równowagi lub przynajmniej, jak proponował eseista, zrozu- mieć wzajemną nienawiść. Pisarstwo żydowsko-polskie, znacznie częściej niż polsko-ży- dowskie, rozszerza horyzont poszukiwań o  kwestie niezwiązane z opowieścią na temat wzajemnych relacji. Należą do nich między innymi związki tworzone przez ludzi z nieludźmi: zwierzętami, roś- linami czy rzeczami. Brak paraleli między opowieścią polską a ży- dowską, chociażby w  wariancie, jaki omawiam w  książce, wynika prawdopodobnie z  faktu, że pisarze, a  szczególnie pisarki żydow- skie, inaczej rozumieją to, co ludzkie, i starają się krytycznie myśleć Co nas łączy 10 o antropocentryzmie. Wszystko to powoduje, że opowieść polska i opowieść żydowska nie są (i nie mogą być) ze sobą tożsame. W po- wojennych narracjach Polaków dominuje Zagłada i  umniejszanie współwiny. W tworzonych w podobnym czasie narracjach żydow- skich polska perspektywa powraca o  wiele rzadziej, a  układanie współistnienia z Polakami nie stanowi (między innymi w omawia- nej tu prozie Izabeli Czajki-Stachowicz czy poezji Erny Rosenstein) istotnego problemu. Literaturę, nieprzerwanie zainteresowaną tworzeniem opo- wieści o „obcym szczepie”, można analizować na wiele sposobów, zarzucać jej błąd perspektywy, a nawet antysemityzm. Można także niczego jej nie zarzucać: być może bowiem traktowanie literatury w sposób autonomiczny jako literatury właśnie, a nie skutku aktyw- ności zmieniającej się w  czasie grupy osób, jest największym nie- porozumieniem, o jakim w ogóle można pomyśleć, więc musi ono zaprowadzić donikąd. Koncepcja opowieści rozumianej jako mediacja bierze się przede wszystkim ze zdziwienia, że mimo tak różnych losów pol- skich Żydów i  tak zawikłanych relacji, w  jakich pozostają z  nimi (a raczej z wyobrażeniem o Żydach) Polacy, pisarzom wciąż chce się o nich opowiadać. W tej niezrozumiałej, przedziwnej chęci udaje się zobaczyć przejawy wstydu, a nawet bezwstydnego fetyszyzmu. Wiele zależy od tego, kto i w jakim celu snuje opowieść, jakie za jej pomocą prowadzi interesy i do jakiej gry ją włącza. Rozgoryczony morderstwem prezydenta Gdańska w 2019 roku Rafał Betlejewski zaproponował w  komentarzu, zatytułowanym Ktoś ostatecznie zabił moją nadzieję, że coś nas jeszcze łączy, inne wyja- śnienie wyrażanych tu wątpliwości: dopóty trwa opowieść – stwier- dził performer – dopóki zależy nam na tym, żeby się dogadać. Opo- wiadają tylko ci, którzy wyobrażają sobie dialog, niezależnie od tego, jak bardzo ich wyobraźnia błądzi: Możemy rzucić się do wspólnego tropienia Żydów i komuchów, rozliczania złodziei i  demaskowania agentów, możemy się zjed- noczyć we wspólnej nienawiści do uchodźców. Łączyć nas będzie Co nas łączy 11 przekonanie, że ten kraj roi się od psychopatów i złodziei, że zosta- liśmy oszukani i zgwałceni, że na nikogo nie można liczyć, że każda inicjatywa społeczna musi się zakończyć fiaskiem, że nie warto nic robić na rzecz dobra wspólnego, bo w końcu i tak przyjdzie ktoś i to wszystko podepcze6. „Kiedy przychodzi do Żydów, to polska duchowość dostaje kompletnego kręćka” – pisał Jan Tomasz Gross w odniesieniu do sprzecznych zachowań Polaków w  rodzaju Zofii Kossak-Szczuc- kiej7, współzałożycielki Żegoty, której poglądy identyfikowano z  antysemityzmem. „Pokręcone”, a  przede wszystkim zmieniające się stanowisko wobec możliwości asymilacji Żydów, a później wo- bec samej Zagłady, wyłania się przede wszystkim z twórczości Zofii Nałkowskiej. W pierwszej części książki, poświęconej wspólnotom afektów, proponuję analizę Węży i róż w kontekście jej Dzienników i Medalionów. Twórczą ewolucję, jaką przeszła ich autorka, można określić mianem wzorcowej. Jest to jednak, niestety, wzorzec nie- dościgniony, o wiele częściej zdarza się bowiem, że wypracowana w  wybitnych tekstach kultury empatyczno-krytyczna postawa zo- staje przechwycona przez kolejnych pisarzy i wyrażona w poglądach uproszczonych, etycznie płaskich i bezmyślnie ironicznych. Tak się dzieje w  prozie Marcina Wrońskiego, a  szczególnie Krystiana Pi- wowarskiego, inspirowanej Pożegnaniem z Marią Tadeusza Borow- skiego. Autor Kamiennego świata wypracował metodę zaangażowa- nego krytycyzmu, połączonego z  silnymi negatywnymi afektami, jak nienawiść, dzięki czemu zdołał uchwycić i naświetlić problem podwójnej polskiej moralności, polegającej na szydzeniu z obcych 6 R. Betlejewski, Ktoś ostatecznie zabił moją nadzieję, że coś nas jesz- cze łączy [komentarz], https://facet.onet.pl/rafal-betlejewski-ktos-osta- tecznie-zabil-moja-nadzieje-ze-cos-nas-jeszcze-laczy/wr4fkd1 [dostęp: 22.01.2019]. 7 „[…] Zofia Kossak-Szczucka była antysemitką i zarazem współza- łożycielką Żegoty”. Cyt. za: J.T. Gross, A. Pawlicka, …bardzo dawno temu, mniej więcej w zeszły piątek…, Warszawa 2018, s. 55–56. Co nas łączy 12 i lęku przed wejściem w ich rolę. Autorzy współczesnych narracji kryminalnych czy sensacyjnych w znakomitej większości sięgają po afekty w środku puste, skonstruowane tak, aby wywołać u odbiorcy przeżycie silnego, choć niewiele wartego wzruszenia. W tym znacze- niu Piwowarski i Wroński rozszerzają skalę możliwości opowiadania o Żydach o nazistowskie fantazje, bliskie internetowemu hejterstwu. Pojawiające się tu i  ówdzie fantazmaty na temat polskich Żydów – w kraju bez Żydów – można nazwać spointowaniem projektu lite- ratury jako mediacji, wykraczającym nie tylko poza granice myśle- nia i prawa, ale też kończącym cały ten projekt fiaskiem. W drugiej części, poświęconej głównie słabo znanej twórczości Czajki i Rosenstein, mediacje podejmowane przez polskich pisarzy w celu ustanowienia własnej, dominującej wersji historii nie pojawia- ją się jako wiodący temat. Mediacja oznacza tu przede wszystkim pra- cę nad nowym myśleniem o wspólnocie, opartym na poszukiwaniu równości w  świecie istot podobnie skrzywdzonych. Wulnerabilne relacje ludzi ze zwierzętami czy przedmiotami, o których piszą obie autorki, wydają się w zasadzie jedyną przekonującą formą negocjo- wania własnej wartości i tożsamości, pozbawioną ambicji związanej z  władzą, wzmocnieniem pozycji człowieka w  nie tylko ludzkim świecie czy okopaniem się w postawie dumnego polskiego patrioty. W podobnym kierunku zmierzają Jean-Luc Godard i Mahmud Darwish, twórcy przełamujący narodową barierę analizowanych opowieści. Z  ich twórczości literacko-filmowej wyłania się plan stawiania oporu władzy państw zbyt dalece przekonanych o swojej polityczno-kulturowej wyższości (przykładem jest państwo Izrael). Koncepcja literatury jako stronniczki przegranych, przedstawiona przez Darwisha, właściwie nie może już być nazwana mediacją, ale obroną zranionych, polegającą przede wszystkim na rezygnacji z wyobrażeń o możliwości porozumienia i zastąpienia ich zupełnie nową koncepcją mediatora jako tego, który sam w  sobie stoi na przegranej pozycji, a  w  akcie solidarności z  innymi przegranymi może się stać żywą bombą czy zamachowcem. W  dwu ostatnich rozdziałach, poświęconych piosence Skal- dów do słów Agnieszki Osieckiej i powieści Szczepana Twardocha Co nas łączy 13 Król, pokazuję, że mediacyjne nastawienie polskiej literatury staje się o  wiele bardziej wyraziste, a  zarazem skomplikowane. Chcąc opowiedzieć o Marcu 1968 roku i losach swoich żydowskich przy- jaciół, Osiecka tworzy – podobnie jak Nałkowska – modelową nar- rację „złudnych wrażeń”. Korzystając z  finezyjnej metaforyki i  jej silnego, niesemantycznego oddziaływania, próbuje przekonać od- biorcę, że relacje polsko-żydowskie są rodzajem silnej, lecz trudnej namiętności, opartej na ciągłych rozstaniach i powrotach. Metafo- ryka erotyczna, po którą sięgało wielu polskich pisarzy chcących uchwycić problem polsko-żydowskich relacji, u Osieckiej nabiera nowego znaczenia. Staje się podstępną i silnie oddziałującą, melo- dyjną opowieścią o przewadze polskiej arystokracji nad zwierzyną łowną, czyli Żydami. Pod taką zakamuflowaną postacią, przypomi- nającą balladę miłosną, a nie przedziwną pieśń zwycięstwa, piosen- kę Skaldów nuciło kilka pokoleń Polaków i śpiewać (a na pewno lubić) ją będą kolejne generacje. Oznacza to, że koncepcja media- cji w znaczeniu pozornych negocjacji, mających w rzeczywistości jedynie umocnić pozycję polskiej strony, staje się z czasem dużo lepiej przemyślana i coraz bardziej wyrafinowana. Najczęściej jed- nak pisarze sięgają po rozwiązania prostsze, porównywalne do nar- racji Tylora, starając się przy tym zmieniać optykę i tożsamość na- rodową bohaterów. Dotyczy to także powieści Twardocha Król, omawianej w ostat- nim rozdziale. Wyłania się z niej ponura koncepcja negocjacji pro- wadzonych pięściami (protagonista jest Żydem i bokserem). W tej historii nie Polak, a Żyd walczy o dominację, czyni to jednak w po- rozumieniu ze światem przestępczym jako jego król, najważniejszy mafioso Warszawy. Zagłada niweczy ambicje bohatera powieści Twardocha i  zmienia walkę w  upadek, mediację w  agresję, afekty obecne w  prozie świadków w  puste, wydrążone emocje. W  kon- tynuacji Króla, powieści Królestwo, pada zdanie: „Polak Żyda nie zrozumie. Ani Żydówki”8. Wyjątkowość Króla w procesie mediacji 8 S. Twardoch, Królestwo, Kraków 2018, s. 19. Co nas łączy 14 polega na uczynieniu z idei Muskeljudentum Maxa Simona Nordaua, po raz pierwszy przedstawionej w 1898 roku podczas II Kongresu Syjonistycznego9, powszechnego sposobu osiągania przez polskich Żydów przed 1939 rokiem dominacji. Problem polega na tym, że mściciel wymyślony przez Twardocha jest nieskuteczny, łamie wie- le etycznych zasad współżycia między ludźmi, a szczególnie między kobietami a  mężczyznami. Jego misja staje się groteskowa i  uci- na mediacyjne możliwości literatury, ponieważ respektuje kulturę gwałtu i nie ma w sobie żadnych cech krytycyzmu wobec polono- centrycznej narracji. Po 1989 roku w polskiej prozie zaczęło się pojawiać coraz wię- cej opowieści pisanych w imieniu Żydów przez Polaków. Definityw- nie zerwano z jawnym „zaciekawieniem natury etnograficznej”, tak wyraźnym jeszcze w  Przedwiośniu Stefana Żeromskiego, na rzecz narracji (pozornie) empatycznej, dającej narratorowi możliwość udawania i  podrabiania żydowskich bohaterów oraz konstruowa- nia ich świata według wartości i zasad wobec nich zewnętrznych. Tę niewidoczną sprzeczność, przypisywaną literaturze współczesnej, sięgającej po perspektywę hic et nunc, nazwać by należało najczęściej stosowaną i najbardziej skuteczną mediacją. Prowadzi ona jednak do symbolicznego wypowiedzenia umowy między stronami konfliktu zasygnalizowanego w  tytule tej książki, a  następnie do legalizacji opowieści fantomowej, odtwarzającej kontrfaktyczną10 historię, któ- ra nigdy się nie wydarzyła, bo nie mogła się wydarzyć. Współczesna wersja polsko-żydowskiej mediacji toczy się w głowach tych, którzy 9 Więcej na ten temat: G. Pawlak, D. Grinberg, M. Sadowski, Bądź silny i odważny. Be strong and brave, Warszawa 2013, s. 14. 10 Określenia „kontrfaktyczna”, stosowanego na ogół w związku z hi- storiami alternatywnymi, używam w  znaczeniu niedosłownym. Wszak większa część polskich opowieści o Zagładzie (poza kilkoma wyjątkami) nie wykracza poza granice dobrze znanych faktów. W niezgodzie z nimi pozostają raczej indywidualne losy ludzi opowiedziane w  literaturze, a szczególnie etyczna wymowa tych opowieści, oparta, jak wcześniej za- znaczono, na fałszywie pojętej empatii. Co nas łączy 15 piszą i czytają, a nie, jak chciał Zimand, między realnymi przeciwni- kami. Taka narracja wzmacnia przede wszystkim polską wspólnotę. Czy to oznacza, że z eseju Zimanda – poza inspirującym także i tę książkę tytułem – pozostała tylko idea? Nawet jeśli tak, to jest to idea niezwykle ważna. Tworzenie opowieści wokół wyimaginowa- nego sporu z wymyślonym przeciwnikiem, na dodatek wiedzionego w przeszłości, zdaje się zdradzać nie tylko duży mediacyjny poten- cjał polskiej kultury, ale też coś wręcz odwrotnego – że toczą ją nie- zażegnane konflikty i to nimi, a nie nadzieją na porozumienie, wciąż żyjemy. Co nas łączy WSPÓLNOTA AFEKTÓW Rozdział I ZNIKNIĘCIE POLSKIEJ SZLACHTY I RZĄDY ŻYDOWSKIEGO „SZCZEPU” Wampiry ludzkości: dwa warianty opowieści Droga, jaką przebyła Zofia Nałkowska jako portrecistka pol- skich Żydów, jest skomplikowana i zastanawiająca. Należałoby przy tym powiedzieć, że największej ewolucji uległ w twórczości autorki Medalionów nie obraz Żydów jako grupy społecznej, lecz konstruują- cy go język, który z obojętnego i aspołecznego, narcystycznego stylu notatek, pochodzących z  Dzienników 1909–19171, przeobraził się w empatyczną i doskonałą postać narracji o Zagładzie, którą uważa się, wraz z opowiadaniami Tadeusza Borowskiego, za kanon polskiej prozy tego gatunku2, i to zarówno w sensie ideowym, jak i artystycz- nym. Niekiedy ów kanon uzupełnia się o pisarzy takich jak Adolf Rudnicki czy Leopold Buczkowski (Czarny potok)3, zestawienie to 1 Por. Z. Nałkowska, Dzienniki, t. 2: 1909–1917, oprac., wstęp i ko- mentarz H. Kirchner, Warszawa 1976. 2 S. Buryła, D. Krawczyńska, Problemy (nie)wyrażalności Zagła- dy, [w:] Literatura polska wobec Zagłady (1939–1968), red. S. Buryła, D. Krawczyńska, J. Leociak, Warszawa 2012, s. 426–429. Zob. także uwagi Michała Głowińskiego o wzorcowym stylu zapisków na temat powstania w getcie warszawskim w Dziennikach czasu wojny: M. Głowiński, „Tak jest dziwnie, tak jest inaczej”, [w:] Idem, Narracje literackie i nieliterackie. Prace wybrane, t. 2, red. R. Nycz, Kraków 1997, s. 146. 3 Por. M. Głowiński, Wprowadzenie do: Stosowność i forma. Jak opo- wiadać o  Zagładzie?, red. M. Głowiński, K. Chmielewska, K. Makaruk, A. Molisak, T. Żukowski, Kraków 2005, s. 9. Do kanonu literatury Zagła- dy włącza Nałkowską również Artur Sandauer, nie dostrzegając jednak w  myśleniu pisarki sformułowań odpowiadających strategii stosowanej 20 jednak niweczy dość złożoną i istotną dystynkcję, dzięki której oce- nić można postawy polskich pisarzy w czasie wojny4, w tym także postawę samej Nałkowskiej. Skojarzenie jej pisarstwa z tematem żydowskim zbyt szybko, jak sądzę, przenosi nas w stronę Medalionów i Dzienników czasu wojny, czyniąc z niej autorkę tekstów wyłącznie filosemickich i kanonicz- nych, czyli takich, w których Zofia Nałkowska, wypowiadając się na temat Zagłady, ustala pewną regułę mówienia o sprawach polsko- -żydowskich, narzuca ich widzeniu jakiś standard. Być może jednak – i nad tym należałoby się zastanowić – nie chodzi wcale o regułę, lecz o wyjątek. A jeśli nie o wyjątek, to przynajmniej o obraz rzadki, niestandardowy i zaskakujący. Zupełnie inny wizerunek Nałkowskiej –  admiratorki tematu żydowskiego, pieczołowicie opracowanego w  cyklu krótkich opo- wiadań znanych pod zbiorczą nazwą Medaliony – tworzą obiegi li- terackie: szkolny i akademicki. Nie jest to pełny obraz i nie jest to obraz jedyny. Pomija się w nim zarówno złożoną sylwetkę twórczą autorki Rówieśnic, jak i  wiele tekstów, w  których temat żydowski w ogóle się nie pojawia albo pojawia się na zupełnie innych zasadach niż w  Dziennikach czasu wojny lub Medalionach. Należałoby więc zweryfikować wspomnianą tezę i powiedzieć, że empatyczna wobec Żydów narracja jest tylko jednym z typów wypowiedzi Nałkowskiej na temat stosunków polsko-żydowskich. Oprócz wariantu filosemickiego, który przeniknął do kanonu, istnieje w tej prozie wariant znacznie bliższy postawie intelektualistki przez Jerzego Andrzejewskiego w Wielkim Tygodniu i Czesława Miłosza w Campo di Fiori: „Chodzi o zagadnienie moralne: o obrachunek sumie- nia, o rozliczenie się z polskim antysemityzmem – przedwojennym, wo- jennym, powojennym”. Cyt. za: A. Sandauer, O sytuacji pisarza polskiego pochodzenia żydowskiego w XX wieku (Rzecz, którą nie ja powinienem był napisać…), Warszawa 1982, s. 40. 4 Por. na ten temat szczególnie: P. Rodak, O postawach polskich pi- sarzy w  czasie wojny, [w:] Wojna i  postpamięć, red. Z. Majchrowski, W. Owczarski, Gdańsk 2011, s. 17–32. Wspólnota afektów 21 polskiej, dzięki ojcu dobrze znającej myślenie socjalistycznej i libe- ralnej inteligencji drugiej połowy wieku XIX. Jego podstawy opie- rają się przynajmniej na trzech kluczowych dla tego myślenia ste- reotypach związanych z  postrzeganiem Żydów: ekonomicznym, asymilacyjnym i „gatunkowym”5. Wszystkie one są również obecne w Dziennikach i Wężach i różach. W  tym drugim dziele, jak w  soczewce, skupia się wizerunek Nałkowskiej, jakiej nie znamy i znać raczej nie chcemy: nieumieją- cej zapanować nad formą powieści i powstrzymać się od dość cha- otycznego cytowania lektur; zafascynowanej egzotyką żydowskiego świata w sposób bliski – niespotykanemu u niej – homoerotyzmo- wi, a mimo to przemawiającej męskim, stronniczym głosem; przy- bierającej pozę etnografki, która porusza się pośród Żydów niczym wśród obcego jej ludu i opisuje go jak osobny gatunek, różniący się zarówno od tego, kto o nim pisze, jak i od tych, którzy o nim czytają, tak bardzo, że o asymilacji w tym wypadku nie może być mowy. Wpływ na myślenie Nałkowskiej o  kwestii żydowskiej miał przede wszystkim jej ojciec, Wacław Nałkowski, który na rozwój córki oddziałał tak dalece, iż to od niego, czasem nawet tego nie chcąc lub nie wiedząc, „przejęła sposób widzenia świata i  ludzi”6. Tak pisała we wspomnieniach o Wacławie Nałkowskim: Dzięki ojcu –  od dzieciństwa zastałam wszystko gotowe i  nie miałam przeciw czemu buntować się moją młodością. Było wiadomo, że sprawy dzieci nie są w niczym godne lekceważenia i że o wszyst- ko wolno się pytać. Kobiety powinny były mieć te same prawa co mężczyźni, do chłopów trzeba było mówić „pan” i ludzie wszystkich narodów i wyznań byli sobie równi. Szlachecki świat wiejskich złu- dzeń był już dawno przezwyciężony, znikł razem z ostatnim małym folwarkiem dziadków na długo przedtem, zanim się urodziłam […]. 5 Znaczenie tych stereotypów rozwinę w dalszej części rozważań. 6 A. Mencwel, Etos lewicy. Esej o narodzinach kulturalizmu polskiego, Warszawa 2009, s. 11. Por. na ten temat również: A. Fitas, Zamiast eposu. Rzecz o „Dziennikach” Zofii Nałkowskiej, Lublin 2011, s. 140–156. Zniknięcie polskiej szlachty i rządy żydowskiego „szczepu” 22 Własność była rzeczą wstydliwą, pieniądz, bogactwo czymś podejrza- nym i po prostu niewłaściwym. Tak było od początku, to było załatwione bez mego udziału i nie wymagało żadnych wysiłków. Z tej platformy mogłam sobie już łatwo iść w swoją własną drogę7. Platforma, z  jakiej korzystała Nałkowska, nie była jednak na- iwnie prostoduszna, jak ta przedstawiona w  Życiu wznowionym. Nałkowski zaszczepił córce nienawiść jako miarę rozwoju człowie- ka, zapisując w jej dziewczęcym pamiętniku, że „wartość ewolucyj- na jednostki mierzy się siłą i rodzajem nienawiści oraz zdolnością wprowadzania jej w czyn”8. Można dojść do wniosku, że były to dość zbójeckie nauki, które w młodej osobie, jaką była wówczas autorka Niecierpliwych, mogły narobić wiele szkody. Gdy ukazała się książka Nałkowskiego Jednostka i ogół: szkice i liryki psycho-społeczne9, Zofia miała dwadzieścia lat, czyli o dziesięć mniej niż w 1914 roku, gdy opublikowała Węże i róże. Trudno uwolnić się od wrażenia, że pew- na część jej poglądów na kwestię żydowską znalazła się tam dzięki uważnej lekturze pism ojca. Te z kolei nosiły znamiona światopoglą- du lewicowej inteligencji polskiej schyłku wieku XIX, niemieszczą- cego się w granicach twardo wyznaczonych przez pojęcia takie jak antysemityzm i asymilacja, z którymi pisarka próbowała się zmie- rzyć również w swoich Dziennikach10. 7 Z. Nałkowska, Życie wznowione, [w:] Eadem, Pisma wybrane, t. 2, red. W. Mach, Warszawa 1956, s. 752. 8 Ibidem, s. 749. 9 Por. W. Nałkowski, Jednostka i ogół: szkice i liryki psycho-społeczne, Kraków 1904. 10 Na trudność, z jaką borykają się historycy polskiej myśli próbujący opisać stanowiska niektórych publicystów i pisarzy, wskazuje Alina Cała w przypadku postawy Teodora Jeske-Choińskiego, którą badaczka nazywa konserwatywną, antysemityzm przypisując dopiero tak późnym i  skraj- nym pismom jak Neofici polscy. Por. A. Cała, Asymilacja Żydów w Króle- stwie Polskim (1864–1897). Postawy, konflikty, stereotypy, Warszawa 1989, s. 199–203. Wspólnota afektów
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Czy Polacy i Żydzi nienawidzą się nawzajem? Literatura jako mediacja
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: