Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00353 006369 13437504 na godz. na dobę w sumie
Czy bieda czyni złodzieja? - ebook/pdf
Czy bieda czyni złodzieja? - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2921-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka jest pierwszym od wielu lat studium w całości poświęconym analizie zależności między sytuacją ekonomiczną ludności a współczynnikami przestępstw w Polsce. Autorka koncentruje się na tzw. przestępczości pospolitej (kradzieże, włamania, rozboje, zabójstwa, pobicia itp.), czyli na czynach, które ogół obywateli postrzega jako najbardziej dolegliwe, które są źródłem wysokiego poczucia zagrożenia i których przyczyn najpowszechniej poszukuje się w niedostatku materialnym.

W pierwszej części książki przedstawiono obszerny przegląd zagranicznej literatury przedmiotu. Kolejne dwie części prezentują wyniki badań przeprowadzonych przez autorkę w 2004 roku. Badania objęły zarówno analizy danych statystycznych z lat 90. XX wieku dla 49 dawnych województw, jak i studia przypadku społeczności lokalnych.

Książka zainteresuje nie tylko socjologów i kryminologów, ale także osoby zawodowo związane z polityką kryminalną i polityką rynku pracy, studentów oraz badaczy problemów społecznych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

# # 7 # 5 2 # a S U Z P U k 1 B V C 1 W a X J 0 d W F s b w = = 100 95 75 25 5 0 100 95 75 25 5 0 Anna Kiersztyn wyk‡ada w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. W s p (cid:243) ‡ p r a c u j e t a k ¿ e z Z e s p o ‡ e m Por(cid:243)wnawczych Analiz Nier(cid:243)wno(cid:156)ci Spo‡ecznych w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN. Zajmuje siŒ krymi- nologi„, polityk„ kryminaln„ i peni- tencjarn„, zagadnieniem spo‡ecznych skutk(cid:243)w przemian na rynku pracy (zw‡aszcza zwi„zanych ze wzrostem popularno(cid:156)ci rozmaitych form tym- czasowego i warunkowego zatrudnienia) oraz problematyk„ o(cid:156)wiatow„ (badania spo‡ecznych uwarunkowaæ wynik(cid:243)w egzaminu gimnazjalnego oraz nier(cid:243)w- no(cid:156)ci edukacyjnych). Jest autork„ publi- i wyst„pieæ po(cid:156)wiŒconych m.in.: kacji underemployment analizie zjawiska w Polsce oraz zwi„zk(cid:243)w miŒdzy aktu- alnymi przemianami na rynku pracy a pro- cesami marginalizacji spo‡ecznej; kontro- wersjom zwi„zanym z r(cid:243)¿nymi koncep- cjami (cid:132)kapita‡u spo‡ecznego(cid:148) oraz badaniu znaczenia r(cid:243)¿nych form powi„zaæ miŒ- dzyludzkich dla polityki spo‡ecznej i edu- kacyjnej. Czy bieda czyni z‡odzieja? Ksi„¿ka Z w i „ z k i m i Œ d z y b e z r o b o c i e m , ub(cid:243)stwem a przestŒpczo(cid:156)ci„ jest pierwszym od wielu lat studium w ca‡o(cid:156)ci po(cid:156)wiŒconym badaniu i analizie zale¿- no(cid:156)ci miŒdzy sytuacj„ ekonomiczn„ lud- no(cid:156)ci a wsp(cid:243)‡czynnikami przestŒpstw w Polsce. Autorka koncentruje siŒ na tzw. przestŒpczo(cid:156)ci pospolitej (kradzie¿e, w‡amania, rozboje, zab(cid:243)jstwa, pobicia itp.), czyli na czynach, kt(cid:243)re og(cid:243)‡ obywateli postrzega jako najbardziej dolegliwe, kt(cid:243)re s„ (cid:159)r(cid:243)d‡em wysokiego poczucia zagro¿enia i kt(cid:243)rych przyczyn naj- powszechniej poszukuje siŒ w niedostat- ku materialnym. 481 Anna Kiersztyn Czy bieda czyni z‡odzieja? Zwi„zki miŒdzy bezrobociem, ub(cid:243)stwem a przestŒpczo(cid:156)ci„ i l a g o o c o s j i A n n a K e r s z t y n C z y b e d a c z y n i i z ‡ o d z i e j a ? Z w i „ z k i m i Œ d z y b e z r o b o c i e m , u b (cid:243) s t w e m a p r z e s t Œ p c z o (cid:156) c „ i Cena 36,00 z‡ 100 95 75 25 5 0 100 95 75 25 5 0 Czy bieda czyni z‡odzieja? Zwi„zki miŒdzy bezrobociem, ub(cid:243)stwem a przestŒpczo(cid:156)ci„ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 481 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Anna Kiersztyn Czy bieda czyni z‡odzieja? Zwi„zki miŒdzy bezrobociem, ub(cid:243)stwem a przestŒpczo(cid:156)ci„ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Teresa Gardocka Jacek Wódz Projekt okładki i strony tytułowej Jakub Rakusa-Suszczewski Redaktor prowadzący Maria Romanow-Broniarek Redaktor Marta Ehrenkreutz-Jasińska Korektor Agnieszka Wesoła Skład i łamanie Dariusz Dejnarowicz Publikacja dofinansowana przez Instytut Socjologii Wydziału Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2008 ISBN 978-83-235-2921-7 (PDF) Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy WUW: tel. (0 48 22) 55 31 333 e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Podziękowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Część 1. Co nam mówią wyniki badań? 1. Metodologiczne dylematy i jałowe spory . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 1.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 1.2. Niejednoznaczne rezultaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 1.3. Dylemat 1: wybór jednostki analizy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 1.4. Dylemat 2: klasyfikacja przestępstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 1.5. Dylemat 3: wybór miar bezrobocia i sytuacji dochodowej ludności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 1.6. Dylemat 4: konstrukcja modelu statystycznego . . . . . . . . . . . . . . 39 1.7. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 2. W poszukiwaniu mechanizmów przyczynowych . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 2.1. Racjonalna kalkulacja zysków i strat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 2.2. Relatywna deprywacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 2.3. „Struktury szans” a przemiany w amerykańskich miastach . . . . . 55 2.4. Zaangażowanie w działalność konformistyczną . . . . . . . . . . . . . . 60 2.5. Hipoteza dezorganizacji społecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 2.6. „Syndrom wybitych okien” i błędne koło degradacji miejskich dzielnic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 2.7. „Okazja czyni złodzieja” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 2.8. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 3. Hipotezy i pytania badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 Część 2. Bieda, bezrobocie i przestępczość w polskich województwach. Analizy ilościowe 4. Gdzie przestępczość jest wyższa? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Spis treści 4.1. Analizowane zmienne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 4.2. Wyniki analiz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 4.3. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 5. Gdzie wzrosła przestępczość? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 5.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 5.2. Analizowane zmienne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 5.3. Wyniki analiz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 5.4. Dodatkowy test wiarygodności wyników: modele z efektami losowymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 5.5. Podsumowanie i wnioski Część 3. Bieda, bezrobocie i przestępczość w społecznościach lokalnych 6. Sytuacja ekonomiczna i przestępczość: punkt wyjścia . . . . . . . . . . . . . 179 6.1. Wprowadzenie – opis badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 6.2. Panorama gospodarcza badanych miast . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 6.3. Bezrobocie w badanych miastach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 6.4. Ubóstwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 6.5. Przestępczość w badanych miastach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 6.6. Analizy szeregów czasowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216 6.7. Podsumowanie i dalsze pytania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 7. Przestępstwo – różne zjawiska pod tą samą nazwą? . . . . . . . . . . . . . . . 225 7.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 7.2. Kradzieże . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 7.3. Przestępczość o charakterze agresywnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 7.4. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 8. Rzut oka na bezrobocie i ubóstwo w badanych miastach . . . . . . . . . . . 243 8.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 8.2. Bezrobocie chroniczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 8.3. Kim są bezrobotni? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 8.4. Czy wszędzie warto się kształcić? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256 8.5. Skąd bierze się bieda w badanych społecznościach? . . . . . . . . . . 261 8.6. Głębokość ubóstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 8.7. Świadczenia pomocy społecznej – łagodzenie skutków ubóstwa? 271 8.8. Alternatywne sposoby zarobkowania w badanych miastach . . . . . 274 8.9. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści 7 9. Rynek pracy – jakość oferowanych szans . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 9.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 9.2. „Jakość” zatrudnienia na podstawie struktury pracujących według zawodów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 9.3. „Jakość” zatrudnienia: kto ile zarabia? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 9.4. Praca, ale na jak długo? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 9.5. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 10. Razem czy osobno? Więź społeczna w badanych miastach . . . . . . . . 302 10.1. Poczucie anonimowości i pomoc sąsiedzka . . . . . . . . . . . . . . . . 304 10.2. Lokalna aktywność społeczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311 10.3. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327 11. Mieszkańcy wobec problemu przestępczości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329 11.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329 11.2. Poczucie zagrożenia przestępczością wśród mieszkańców . . . . 332 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338 11.3. Przejawy kontroli społecznej 11.4. Społeczne i ekonomiczne uwarunkowania kontroli . . . . . . . . . . 344 12. Studia przypadku: podsumowanie i wnioski końcowe . . . . . . . . . . . . 351 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359 Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 Aneks: scenariusz wywiadów przeprowadzonych w badanych miastach . . 373 Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 381 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Table of contents Acknowledgements . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Part 1. What does the research on crime and unemployment tell us? 1. Methodological dilemmas and pointless debates . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 1.1. Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 1.2. Inconclusive results . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 1.3. Dilemma 1: choice of unit of analysis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 1.4. Dilemma 2: classification of crimes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 1.5. Dilemma 3: measurement of unemployment and income situation 36 1.6. Dilemma 4: statistical modeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 1.7. Summing up . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 2. In search of causal mechanisms . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 2.1. Rational cost-benefit calculations . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 2.2. Relative deprivation . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 2.3. “Opportunity structures” and changes in American cities . . . . . . . 55 2.4. A stake in conformity . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 2.5. The social disorganization hypothesis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 2.6. “Broken windows” and vicious circles of urban decline . . . . . . . . 71 2.7. “Opportunity creates a thief” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 2.8. Summing up . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 3. Research questions and hypotheses . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 Part 2. Poverty, unemployment and crime in Polish voievodships. Statistical analyses 4. Where is the crime rate higher? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Table of contents 9 4.1. Variables in the analysis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 4.2. Results . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 4.3. Summing up . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 5. Where did the crime rate rise? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 5.1. Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 5.2. Variables in the analysis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 5.3. Results . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 5.4. Random effects models: an additional test of result validity . . . . . 166 5.5. Summary and conclusions . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 Part 3. Poverty, unemployment and crime in local communities 6. Economic situation and crime: initial analyses . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 6.1. Introduction: data and methods . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 6.2. The economic situation in the studied towns . . . . . . . . . . . . . . . . 189 6.3. Unemployment . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 6.4. Poverty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 6.5. Crime . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 6.6. Time series analyses . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216 6.7. Summary and further questions . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 7. Crime: different phenomena under the same label? . . . . . . . . . . . . . . . 225 7.1. Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 7.2. Theft . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 7.3. Violent crime . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 7.4. Conclusions . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 8. A closer look at unemployment and crime in the studied towns . . . . . . 243 8.1. Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 8.2. Long-term unemployment . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 8.3. Who is unemployed? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 8.4. Is education always worthwile? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256 8.5. How does poverty emerge in the studied communities? . . . . . . . . 261 8.6. Depth of poverty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 8.7. Do welfare payments spell meaningful relief? . . . . . . . . . . . . . . . 271 8.8. Alternative sources of income in the studied towns . . . . . . . . . . . 274 8.9. Some comments and conclusions . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Table of contents 9. Labor market: quality of job opportunities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 9.1. Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 9.2. „Quality” of jobs, Part I: analysis of the occupational structure . 281 9.3. „Quality” of jobs, Part II: how much do different people earn? . 285 9.4. Work, but for how long? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 9.5. Conclusions . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 10. Together or apart? Social bonds in the studied towns . . . . . . . . . . . . . 302 10.1. Sense of anonymity and neighborliness . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304 10.2. Local social activity . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311 10.3. Summing up . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327 11. Communities’ reaction to crime . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329 11.1. Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329 11.2. Fear of crime among residents . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332 11.3. Social control behavior . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338 11.4. Social and economic determinants of control . . . . . . . . . . . . . . . 344 12. Case studies: summary and conclusions . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351 Concluding comments . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359 Bibliography . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 Appendix: Interview guide for the town case studies . . . . . . . . . . . . . . . . . 373 Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 381 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Podziękowania Pragnę serdecznie podziękować panu Profesorowi Kazimierzowi Frieske, promo- torowi rozprawy doktorskiej, na podstawie której powstała niniejsza książka – za jego cenne rady i życzliwą pomoc. Dziękuję Profesorom Jerzemu Kwaśniewskiemu i Mie- czysławowi Kabajowi, recenzentom rozprawy, oraz Profesorowi Jackowi Wodzowi i Pani Profesor Teresie Gardockiej, recenzentom książki, za ich wnikliwe uwagi. Serdeczne po- dziękowania winna jestem także Profesorowi Kazimierzowi Słomczyńskiemu, dr. Mar- kowi Styczniowi oraz dr. Henrykowi Banaszakowi, za konsultacje i pomoc przy analizie danych statystycznych. Niniejsza książka nie mogłaby powstać bez pomocy wielu instytucji, których przed- stawiciele udostępnili mi dane niezbędne do analiz. Należą do nich: Komenda Główna Policji oraz Departamenty: Pomocy i Integracji Społecznej oraz Informatyki w Minister- stwie Pracy i Polityki Społecznej. Dziękuję w szczególności Panu Dyrektorowi Krzysz- tofowi Mikulskiemu z Departamentu Pomocy i Integracji Społecznej w MPiPS za udo- stępnienie materiałów, które umożliwiły mi prace na zbiorach centralnych systemu POMOST. Serdecznie dziękuję burmistrzom, pracownikom Powiatowych Komend Policji, Dyrektorom Powiatowych Urzędów Pracy i gminnych Ośrodków Pomocy Społecznej, a także wszystkim moim rozmówcom z czterech miast, gdzie miałam przyjemność gościć w związku z realizacją badań terenowych – za miłe przyjęcie, życzliwą pomoc i poświę- cony mi czas. Na koniec pragnę podziękować mojemu Mężowi i Mamie, którzy jako jedni z pierwszych zadali sobie trud lektury rozprawy doktorskiej i gotowej książki, pomogli w usunięciu błędów i niedopatrzeń i sprawili, że tekst stał się łatwiejszy w odbiorze. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie Niemal od początków rozważań nad uwarunkowaniami przestępczości sytuacja ekonomiczna była jednym z kluczowych czynników, w których do- szukiwano się przyczyn tego zjawiska. Tezę, iż trudne warunki ekonomiczne powodują przestępczość, spotkać można już w dziełach starożytnych myślicieli, a potem w średniowieczu (zdaniem T. More’a, przestępczość to wynik niewłaś- ciwych stosunków społecznych), u pisarzy Odrodzenia (Erazm z Rotterdamu, w Polsce A. Frycz Modrzewski), u wybitnych przedstawicieli ruchu Oświece- nia (m.in. M. Monteskiusz, J.J. Rousseau, C. Beccaria, J. Bentham) i wreszcie u socjalistów utopijnych (R. Owen). Najczęściej wynikała ona ze „zdroworoz- sądkowego” przeświadczenia, iż większość drobnych kradzieży popełniana jest przez najuboższe warstwy ludności w celu zaspokojenia elementarnych potrzeb życiowych (na zasadzie: „kradnę, bo jestem głodny”)1. Powyższe intuicje znalazły potwierdzenie w pierwszych bardziej systema- tycznych opracowaniach kryminologicznych, które pojawiły się na początku XIX wieku. W Wielkiej Brytanii powstały wówczas oficjalne raporty oparte częściowo na porównaniach danych ilościowych, w których przestępczość nie- letnich analizowana była w odniesieniu do warunków społecznych i ekono- micznych, w jakich młodzież ta żyła2. W literaturze przedmiotu za pierwsze dokonanie „naukowej kryminologii” uważa się opublikowaną w 1829 pracę A.M. Guerry’ego, w której autor ten analizował terytorialne zróżnicowanie prze- stępczości, jego przyczyn upatrując w czynnikach społecznych i ekonomicznych (w szczególności różnicach w poziomie wykształcenia). Jako równie ważna 1 L. Lernell Zarys kryminologii ogólnej, PWN, Warszawa 1978, s. 171. 2 G.B. Vold Theoretical Criminology, Oxford University Press, New York 1958, s. 164. Autor wymienia następujące prace: Report of the Committee of Justices Appointed to Consider the Treatment of Juvenile Offenders, Borough of Birmingham, 1800; London Committee for the Investigation of the Causes of the Alarming Increase of Juvenile Delinquency in the Metropolis, 1816. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Wprowadzenie traktowana jest wydana siedem lat później słynna analiza A. Queteleta, dotyczą- ca społecznych uwarunkowań przestępczości we Francji, Belgii, Luksemburgu i Holandii, w wyniku której autor dochodzi do wniosku, iż jednym ze zna- czących społecznych czynników kryminogennych jest nędza szerokich warstw ludności (zwłaszcza w konfrontacji z dobrobytem, którym cieszą się uprzywi- lejowane jednostki i grupy). Podobne wyniki dały liczne późniejsze analizy tego zagadnienia3. Analogiczny sposób myślenia widoczny jest w większości współczesnych teorii kryminologicznych i w socjologii dewiacji. Istnienie związku przy- czynowego pomiędzy ubóstwem, bezrobociem i przestępczością zakładają m.in.: teoria racjonalnego wyboru (tzw. ekonomiczna teoria przestępczości), teoria anomii R.K. Mertona, teoria zróżnicowanych możliwości R. Clowarda i L.E. Ohlina, teoria dezorganizacji społecznej (począwszy od analiz C.R.Shawa i H.D. McKaya), a także teoria kontroli społecznej T. Hirschiego. Oczywiście nie wszystkie spośród wymienionych teorii przyjmują czynniki ekonomiczne za kluczowe zmienne, jednak w każdej z nich napotkać można wyrażone explicite lub implicite założenie, że przestępczość jest wyższa w grupach o gorszym po- łożeniu ekonomicznym. Nic zatem dziwnego, że teza, iż trudne warunki materialne powodują prze- stępczość, była i nadal jest dość powszechnie traktowana jako oczywista. Po- dobnie jak w roku 1830 kierownik więzienia Coldbath twierdził: moim zdaniem podstawowej przyczyny przestępczości w metropoliach należy upatrywać w szo- kującym stanie mieszkań ubogiej ludności, panującej tam ciasnocie i zanied- baniu oraz wynikającej stąd konieczności wypuszczania dzieci na ulicę dla zapewnienia im niezbędnego ruchu i świeżego powietrza. Wszystko to razem prowadzi do straszliwej demoralizacji. Brak higieny, przyzwoitości, zachowania jakichkolwiek pozorów; nieskromność; nieprzyzwoity język oraz sceny rozpusty, do jakich dochodzi tam regularnie – wszystko to sprzyja nieróbstwu i utracie samokontroli4, tak samo, sto czterdzieści lat później, amerykański minister sprawiedliwości R. Clark utrzymuje, iż przeważająca większość przestępstw w Ameryce rodzi się w środowisku ubóstwa, z jego skutków: chorób, analfabe- 3 Por. G.B. Vold op. cit., s. 164–170; B. Hołyst Kryminologia, PWN, Warszawa 1999, s. 693; L. Lernell op. cit., s. 171–173. W kolejnych badaniach analizowano takie czynniki, jak: wzrost cen zboża (pszenicy, żyta, jęczmienia – zależnie od struktury konsumpcji w danym regionie) oraz ogólnie cen żywności, bezrobocie, kryzysy gospodarcze, wysokość płac, dochód narodowy, in- flacja, nierówności społeczne itd. 4 Cyt. za: G.B. Vold op. cit., s. 170 (tłum. własne). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 15 tyzmu, bezrobocia, ohydnego otoczenia i beznadziejności5. Podobne założenia widoczne są w wypowiedziach niektórych polskich dziennikarzy i publicy- stów, na przykład we fragmencie artykułu z „Gazety Wyborczej”: bezrobocie, zwłaszcza jeśli trwa długo, utrwala strefy ubóstwa, w których trudne proble- my społeczne i patologie mnożą się jak króliki6. Jeszcze ostrzej stawiają spra- wę politycy i działacze związkowi, twierdząc m.in., że: narastająca przestęp- czość to efekt prowadzonej od dziesięciu lat polityki gospodarczej. Polityka rozwarstwienia społecznego na garstkę bogaczy i miliony biednych (...) bez- robocie – to wszystko są składowe tego, że mamy większą przestępczość7 albo że przestępczość nie bierze się z księżyca i ma głębokie korzenie społeczne. Bezrobocie, brak ochrony polskiego rynku, to tylko pierwsze z brzegu powody popychające ludzi do wejścia na drogę przestępczą8. Po pierwszych analizach, które na ogół potwierdzały zdroworozsądkowe intuicje dotyczące związków między deprywacją ekonomiczną a przestęp- czością, przyszły jednak kolejne, bardziej wyrafinowane metodologicznie, które podważyły pozornie oczywiste rezultaty wcześniejszych dociekań. Dziś już wiadomo, że wyniki badań kryminologicznych, przynajmniej na pierwszy rzut oka, nie pozwalają udzielić prostej i jednoznacznej odpowiedzi na pytanie o to, czy bieda i bezrobocie stanowią korelat przestępczości. Przeciwko tezie o współwystępowaniu deprywacji ekonomicznej i przestęp- czości wysunięto dwa ważne argumenty teoretyczne. Pierwszy z nich zakłada, iż zarówno biedni, jak i bogaci wykazują podobną skłonność do naruszeń prawa, między obiema grupami występują jednak zasadnicze różnice co do charakteru przestępstw popełnianych przez ich członków. Wśród niższych warstw społecz- nych wyższe są wskaźniki tzw. „pospolitej przestępczości” (przestępstwa o cha- rakterze kryminalnym, takie jak: zabójstwo, bójka lub pobicie, rozbój, włama- nie). Natomiast przestępstwa „białych kołnierzyków” to na ogół przestępstwa gospodarcze: rozmaite malwersacje finansowe, fałszerstwa itd. Zdaniem radykal- nych kryminologów, przestępstwa popełniane przez przedstawicieli wyższych warstw społecznych, przez ludzi biznesu i osoby związane z władzą są znacznie bardziej szkodliwe społecznie niż przestępczość ubogich mas (ta ostatnia nie- kiedy traktowana jest wręcz jako pozytywne zjawisko, przejaw oporu wobec 5 Cyt. za: L. Lernell op. cit., s. 183. 6 „Gazeta Wyborcza” nr 205, z dnia 02.09.1998, s. 18. 7 Dariusz Grabowski (b. kandydat na urząd prezydenta RP), cyt. za: „Rzeczpospolita” z dnia 08.08.2000. 8 Janusz Wojciechowski (PSL), cyt. za: „Rzeczpospolita” z dnia 17.01.2002. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Wprowadzenie opresyjnego systemu)9. Opinia publiczna jednak w większym stopniu potępia „pospolite przestępstwa”, skuteczniej też dąży się do ujęcia i ukarania ich spraw- ców. Zasoby, jakimi dysponują przedstawiciele elit, w tym również znajomość przepisów, umożliwiają im łamanie prawa w sposób przynoszący znaczne ko- rzyści finansowe i ułatwiają uniknięcie kary. Wykrycie sprawców jest dodatko- wo utrudnione ze względu na bezosobowy charakter tego typu przestępstw, popełnianych zazwyczaj w zaciszu gabinetów – nie mamy tu do czynienia z bez- pośrednim kontaktem przestępcy i ofiary. Ofiarą mogą być anonimowe grupy ludzi lub całe społeczności (np. gdy mamy do czynienia z korporacją, dyskretnie zatruwającą środowisko w celu zmniejszenia kosztów produkcji)10. Korelacja pomiędzy biedą, bezrobociem i przestępczością wynika zatem z faktu, iż prze- stępczość ubogich i bezrobotnych jest stosunkowo bardziej widoczna, skutecz- niej ścigana i surowiej karana11. W przeciwieństwie do pierwszego argumentu, który zasadniczo nie kwe- stionuje istnienia związku przyczynowego między deprywacją ekonomiczną a „przestępczością pospolitą”, argument drugi głosi, iż zależność ta jest w dużej mierze pozorna. Wynika ona z faktu, iż policjanci, sędziowie i przysięgli, kie- rując się powszechnymi stereotypami „dewiantów” i oczekiwaniami co do ich wyglądu, cech i zachowania, wykazują większą skłonność do poszukiwania winnych wśród niższych warstw społecznych. Z tego punktu widzenia tezę, zgodnie z którą ubogie czy pozbawione pracy jednostki częściej aniżeli pozo- stali członkowie społeczeństwa popełniają pewne rodzaje przestępstw, trakto- wać można jako przykład „samospełniającego się proroctwa”. Jako że osoby te postrzegane są nie tylko przez otoczenie, ale i przez przedstawicieli organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości jako potencjalni przestępcy, istnieje duże prawdopodobieństwo, że w niejednoznacznych sytuacjach zostaną za prze- stępców faktycznie uznane, co znajduje potem odzwierciedlenie w oficjal- nych rejestrach12. 9 L. Falandysz W kręgu kryminologii radykalnej, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986, s. 89–91, 100, 109–110. 10 E.H. Sutherland White Collar Crime Is Organized Crime, w: M.D. Ermann, R.J. Lundman (red.) Corporate and Governmental Deviance. Problems of Organizational Behavior in Contem- porary Society, Oxford University Press, New York, Oxford 1982 (wydanie drugie), s. 53–62. Zob. też: J. Hagan, P. Parker White-Collar Crime and Punishment: The Class Structure and Legal Sanctioning of Securities Violations, „American Sociological Review” 1985, vol. 50, s. 312–314. 11 L. Falandysz op.cit., s. 106–107. 12 Takie tezy stawiali przede wszystkim zwolennicy teorii naznaczania społecznego: John I. Kitsuse i Aaron V. Cicourel. Por. A. Siemaszko Granice tolerancji, PWN, Warszawa 1994, s. 277–278, 352. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 17 Za powyższą tezą przemawiają m.in. analizy Charlesa R. Tittle’a i jego współpracowników, opublikowane w 1978 roku pod znamiennym tytułem The Myth of Social Class and Criminality. Wykazały one, że zależność po- między sytuacją ekonomiczną jednostek a popełnianiem przez nie przestępstw systematycznie stwierdzano jedynie w badaniach opartych na danych wymiaru sprawiedliwości. Co więcej, dotyczy to niemal wyłącznie analiz opublikowanych przed końcem lat 50., czyli zanim zaczęto powszechnie zwracać uwagę na za- gadnienia związane z naznaczaniem społecznym i wpływem stereotypów i uprze- dzeń na pracę policji i sądów. W późniejszych analizach zależność ta okazała się znacznie słabsza. Nie stwierdzono jej natomiast w sposób jednoznaczny w badaniach opartych na danych typu self-report13. Również nowsze badania, w których zastosowano tę metodologię, nie ujawniają wyraźnych związków między ubóstwem czy bezrobociem a przestępczością jednostek14. Należy jednak dodać, iż wyniki badań przeprowadzonych metodą self-report są stosunkowo podatne na krytykę ze względu na fakt, iż znacząca część respondentów nie jest skłonna dobrowolnie przyznać się do kontrowersyjnych postępków, nawet w anonimowej ankiecie (z reguły ok. 50 respondentów nie odpowiada na tego typu ankiety, nie można też mieć pewności, czy pozostali udzielają szczerych odpowiedzi, zwłaszcza w odniesieniu do poważniejszych przestępstw). Odmo- wy wypełnienia ankiety częściej zdarzają się wśród respondentów o niższym statusie15. Powyższych dylematów częściowo pozwalają uniknąć badania prowadzone na danych zagregowanych (uzyskanych na podstawie statystyk policyjnych albo wyników sondaży wiktymologicznych), w których przedmiotem badania są nie poszczególni sprawcy przestępstw, lecz jednostki terytorialne i współczynni- 13 C.R. Tittle, D.A. Smith, W.J. Villemez The Myth of Social Class and Criminality: An empirical assessment of the empirical evidence, „American Sociological Review” 1978, vol. 43, nr 4, s. 643–656. 14 G. Dunaway i in. The Myth of Social Class and Crime Revisited: an Examination of Class and Adult Criminality, „Criminology” 2000, vol. 38, nr 2, s. 600–617. W odniesieniu do przestęp- czości nieletnich zob. też: C.R. Tittle, R.F. Meier Specifying the SES – Delinquency Relationship, „Criminology” 1990, vol. 28, nr 2, s. 271–299. W polskich badaniach, w których zastosowano metodę self-report, również nie zaobserwowano zależności pomiędzy sytuacją materialną a skłon- nością do zachowań dewiacyjnych. Zob.: A. Siemaszko Rozmiary i uwarunkowania zachowań de- wiacyjnych uczniów szkół podstawowych z terenu Warszawy, „Studia Kryminologiczne, Krymina- listyczne i Penitencjarne” 1983, t. 14, s. 103–123. 15 Przykładowo, w cytowanych badaniach R.G. Dunaway i współpracowników odsetek osób, które zgodziły się wypełnić ankietę, wyniósł 46,4 wylosowanej próby. Autorzy stwierdzili ponad- to, że wśród badanych niedoreprezentowane są osoby o niższych dochodach i mniejszości etniczne. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Wprowadzenie ki przestępstw popełnionych na ich terenie. Analizy tego typu pozwalają do pewnego stopnia ominąć problem selektywnego działania aparatu ścigania, po- nieważ skupiają się nie na badaniu cech osób, które znalazły się w polu zain- teresowań policji i wymiaru sprawiedliwości (jako podejrzani o popełnienie przestępstwa bądź skazani prawomocnym wyrokiem sądu), lecz na poszukiwaniu związków między rozmaitymi parametrami społeczno-ekonomicznymi a miarami przestępczości na poziomie makro16. Takie podejście badawcze przyjęte zostało w niniejszej książce. Mówiąc dokładniej – przedmiotem moich analiz nie jest ustalenie, czy bieda i bezrobocie motywują poszczególne jednostki do popełniania przestępstw. W swojej naj- ogólniejszej postaci główne pytanie, które stawiam, brzmi: czy na wysokość współczynników przestępczości w Polsce oddziałuje poziom deprywacji ekono- micznej społeczności, w których te przestępstwa mają miejsce? Jeśli tak, to jaki charakter mają te oddziaływania? Dzięki takiemu sformułowaniu problemu ba- dawczego możliwe jest uwzględnienie ważnych zależności, których badania indywidualnych przypadków nie są w stanie uchwycić. Zależności, które można zaobserwować na poziomie działających jednostek nie znajdują bowiem proste- go przełożenia na relacje o charakterze makro (aczkolwiek są one, oczywiście, w pewnej mierze nawzajem powiązane). Na postępowanie jednostek wpływa nie tylko ich własna sytuacja (mierzona za pomocą rozmaitych charakterystyk spo- łeczno-ekonomicznych, takich jak: poziom wykształcenia, dochód, stan zatrud- nienia itd.), lecz również otoczenie, w jakim przyszło im żyć i działać. Uboga jednostka będąca członkiem ubogiej społeczności prawdopodobnie nie będzie zachowywać się tak samo, jak uboga jednostka mieszkająca w zamożnym oto- czeniu. Innymi słowy, nawet jeżeli przyjmiemy, że bezrobotni wykazują rela- tywnie większą skłonność do łamania prawa, nie musi to oznaczać, że wzrost stopy bezrobocia doprowadzi do wzrostu współczynnika przestępstw (albo tym bardziej, że obniżenie bezrobocia stanowi skuteczną „receptę” na walkę z prze- stępczością). Teoretycznie możliwa jest również odwrotna sytuacja, zatem nawet wyniki badań typu self-report, w których zakwestionowany został związek między ubóstwem, bezrobociem i przestępczością jednostek, nie pozwalają wy- kluczyć, że zależność taka występuje na wyższych poziomach agregacji danych. 16 Oczywiście zarówno statystyki policyjne, jak i dane sondażowe posiadają swoje mankamenty, należy je zatem traktować jedynie jako wskaźniki rzeczywistego występowania określonego rodzaju przestępstw na danym terenie. Wskaźniki te są mniej lub bardziej dokładne w zależności od tego, o jakie przestępstwo chodzi, od jakości pracy policji, od struktury badanej społeczności itd. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 19 Formułując w taki sposób pytanie badawcze, odwołuję się do ważnego rozróżnienia na zjawiska mikro i makro. Jako że stosując owo rozróżnienie, za- razem dotykam jednego z fundamentalnych problemów teoretycznych w socjo- logii, wymaga ono komentarza. Wobec relatywnego charakteru pojęć mikro i makro (a w szczególności faktu, iż poszczególni socjolodzy definiują je w od- mienny sposób) istotne jest jednoznaczne określenie sposobu, w jaki będą one rozumiane w niniejszej książce. Zależności mikro to relacje o charakterze przyczynowym, których efekt może być obserwowalny na poziomie działających aktorów. Z kolei prawidłowości o charakterze makro odnoszą się do całych zbiorowości (np. społeczności lokalnych czy populacji województwa). Przykła- dem twierdzenia opisującego relację na poziomie mikro jest teza mówiąca, że osoby biedne czy bezrobotne stosunkowo częściej aniżeli pozostali członkowie społeczeństwa popełniają przestępstwa określonego typu. Natomiast relacja makro mówi, że np. w społecznościach, charakteryzujących się wyższą stopą bezrobocia czy ubóstwa, mamy do czynienia z relatywnie wyższymi współ- czynnikami przestępczości, albo że skutkiem wzrostu bezrobocia w Polsce jest wzrost częstości występowania danego rodzaju przestępstw. Socjolodzy niemal od początku istnienia tej dyscypliny zauważyli, że mię- dzy poziomem mikro i makro nie ma łatwego przełożenia, że zjawiska charak- teryzujące całe zbiorowości (takie jak struktura społeczna, normy postępowania itd.) często nie dają się w prosty sposób zrozumieć w kategoriach jednostkowych zachowań. Powyższa obserwacja stanowiła swojego czasu podstawę trwającej wiele lat debaty dotyczącej ontologicznego statusu zjawisk „emergentnych” (czyli ponadjednostkowych) oraz pytania o to, w jakiej mierze działania podej- mowane przez poszczególnych członków zbiorowości są naprawdę swobodne (a nie społecznie zdeterminowane)17. Współczesna socjologia teoretyczna nadal boryka się z problemem przejścia od analizy indywidualnych zachowań do opisu struktury społecznej. W literaturze proponuje się różne rozwiązania: jednym z nich jest agregacja indywidualnych zachowań przy uwzględnieniu szeregu dodatkowych czynników, mogących wpływać na makrospołeczny rezultat tych zachowań (np. kontekst historyczny lub instytucjonalny). Inni autorzy piszą o zjawiskach makro – różnego rodzaju wierzeniach, tradycjach czy rytuałach – jako o swoistych eksternalizacjach jednostkowych przeżyć, konfliktów i obaw. Socjolodzy nawiązujący do tradycji fenomenologicznej uważają natomiast, że 17 Więcej na ten temat, zob.: J.C. Alexander, B. Giesen From Reduction to Linkage. The Long View of the Micro-Macro Link, w: J.C. Alexander, B. Giesen, R. Münch, N.J. Smelser (red.) The Micro-Macro Link, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London 1987, s. 1–37. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Wprowadzenie świat społeczny jest budowany i odtwarzany w procesach interakcji jednostek i istnieje jedynie dzięki tym interakcjom – podobnie jak język istnieje dzięki po- jedynczym wypowiedziom. Z kolei tezy o zjawiskach z poziomu makro usiłuje się zastosować do analizy zachowań poszczególnych aktorów przez wskazanie na procesy internalizacji norm społecznych, jak również zwrócenie uwagi na fakt, iż zarówno dostępne członkom zbiorowości normy i sposoby definiowania sytuacji, jak i miejsce w strukturze społecznej w znaczący sposób ograniczają możliwości wyboru celów oraz środków działania. Inaczej mówiąc – postępo- wanie jednostek daje się zrozumieć tylko przy uwzględnieniu jego społecznego kontekstu, który współdeterminowany jest przez zjawiska z poziomu makro18. Z powyższych przykładów wynika, iż teza, że zależności na poziomie mikro nie zawsze znajdują bezpośrednie odzwierciedlenie w postaci odpowiednich zależności makro, nie musi zarazem wiązać się z koniecznością potraktowania jednostkowego przestępstwa (mikro) i przestępczości (makro) jako odrębnych zjawisk, z których każde posiada swe własne, specyficzne tylko dla siebie uwarunkowania19 i które powinny być badane niezależnie od siebie. Nie jest ona też równoznaczna z przyjęciem założenia, iż relacji typu makro nie da się wyjaśnić inaczej niż przez zastosowanie tego, co Raymond Boudon określił jako „nomologiczny” paradygmat wyjaśniania zjawisk i procesów makrospołecznych (nomological paradigm), polegający na formułowaniu uogólniających twierdzeń o występowaniu określonych regularności na poziomie ponadjednostkowym20. Przyjmuję natomiast – za Weberem – iż wyjaśnienia owych zjawisk należy szu- kać w działaniach podejmowanych przez aktorów na poziomie mikro ze względu na fakt, iż tylko one są dającymi się zrozumieć podmiotami sensownie zorien- towanych działań21. U podstaw ewentualnej, obserwowalnej zależności między biedą, bezrobociem i przestępczością znajdować się może szereg nie wyklu- czających się wzajemnie mechanizmów przyczynowych, za pomocą których rozmaite aspekty sytuacji ekonomicznej w określonych kontekstach wpływają na zachowania jednostek (w tym na popełnianie przez nie czynów niezgodnych z prawem). Hipotetyczny mechanizm sprawiający, że jednostki pozbawione pracy odczuwają większą motywację do popełniania przestępstw, jest tylko jed- nym z możliwych czynników kształtujących analogiczną relację na poziomie 18 R. Münch i N.J. Smelser Relating the Micro and Macro, w: J.C. Alexander, B. Giesen, R. Münch, N.J. Smelser (red.) op. cit., s. 377–382. 19 Por. L. Lernell op. cit., s. 40–43. 20 R. Boudon The Individualistic Tradition in Sociology, w: J.C. Alexander, B. Giesen, R. Münch, N.J. Smelser (red.) op. cit., s. 46–47. 21 M. Weber Gospodarka i społeczeństwo, PWN, Warszawa 2002, s. 12, zob. też s. 55–56. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 21 makro. Fakt, że twierdzeń o jednostkach nie powinno się uogólniać na odpowia- dające im twierdzenia o zbiorowościach, nie oznacza zatem konieczności rezyg- nacji z założeń metodologicznego indywidualizmu. Warto przy tym zaznaczyć, że postulat budowania twierdzeń teoretycznych wyjaśniających zjawiska o cha- rakterze makrospołecznym przez wskazanie na rozmaite mechanizmy oddzia- łujące na zachowania jednostek w ostatnich dziesięcioleciach formułowany jest w socjologii coraz mocniej22. Pytanie o relację między biedą czy bezrobociem a przestępczością na po- ziomie zbiorowości terytorialnych jest istotne nie tylko z teoretycznego punktu widzenia. Wyniki badań sondażowych przeprowadzanych w ostatnich latach, m.in. przez CBOS, świadczą o zaniepokojeniu opinii publicznej wysoką prze- stępczością w naszym kraju. Zdaniem Polaków, Polska nie jest krajem, w którym żyje się bezpiecznie (71 respondentów w 2002), silne jest również poczucie zagrożenia obywateli, szczególnie w wielkich miastach (gdzie blisko 40 respondentów w 2002 zadeklarowało, że „bardzo się obawia” o bezpieczeństwo własne i najbliższych)23. Powyższe opinie znajdują odzwierciedlenie na arenie politycznej w postaci rozmaitych haseł nawołujących do walki z przestępczością, które niekiedy łączy się z postulatami ograniczenia ubóstwa i bezrobocia24. 22 Zob. J. Alexander, B. Giesen op. cit., s. 31–37, oraz odpowiednie tezy, formułowane z perspektywy metodologicznego indywidualizmu: R. Boudon op. cit., s. 45 oraz R. Wippler, S. Lindenberg Collective Phenomena and Rational Choice, w: J.C. Alexander, B. Giesen, R. Münch, N.J. Smelser (red.) op. cit., s. 137–144. 23 Poczucie zagrożenia przestępczością. Komunikat z badań, CBOS, Warszawa 2002. Badanie „Aktualne problemy i wydarzenia” (143), 5–8 kwietnia 2002, reprezentatywna próba losowo- -adresowa dorosłych mieszkańców Polski (N = 1044). 24 W postulatach tego typu konieczność walki z przestępczością często przedstawiana jest jako główny powód, dla którego powinno się udzielać wsparcia osobom ubogim bądź bezrobotnym. W tym kontekście rozmaite programy przeciwdziałania bezrobociu zaczynają być traktowane jako formy prewencji. Oto typowy przykład: Koszty społeczne i materialne ponoszone przez państwo i poszczególnych obywateli, związane z przestępczością (...) są bardzo wysokie. Jeżeli w znacznym stopniu przyczyną tych przestępstw jest ubóstwo wynikające z bezrobocia, to wydaje się, że zarów- no z humanitarnego, jak i ekonomicznego punktu widzenia jest wskazane łożenie przez państwo i jednostki samorządu terytorialnego większych nakładów finansowych na różnorodne formy po- mocy osobom znajdującym się w trudnej sytuacji życiowej (...) Przy obecnie zauważalnym nasi- leniu zjawisk patologicznych wydaje się, że główna uwaga wszystkich podmiotów życia społecz- nego powinna skupić się na profilaktyce i prewencji. Od zawsze wiadomo, że łatwiej i taniej zapobiegać niż leczyć. A. Struzik, M. Wrońska Bezrobocie a przestępczość, w: F. Prusak (red.) Przestępczość i zjawiska patologiczne w województwie mazowieckim, Wyższa Szkoła Handlu i Prawa, Warszawa 2003, s. 115–116. Analogiczny postulat napotkać można w artykule B. Tuziak Przestępczość w Rzeszowie w latach 1990–1995, „Archiwum Kryminologii” 1996, t. XXII, s. 163. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Wprowadzenie Dlatego ważne jest uzyskanie nieobarczonej stereotypami odpowiedzi na pyta- nie o mechanizmy zależności – deprywacja–przestępczość na poziomie makro. Tym bardziej, że w polskiej literaturze kryminologicznej nie napotkałam analiz, które dokładnie zbadałyby ten problem. Jakkolwiek zmienne ekonomiczne nie- jednokrotnie są przez kryminologów brane pod uwagę, jednak zdecydowana większość analiz dotyczyła socjoekonomicznych uwarunkowań popełniania przestępstw przez jednostki. W ostatnich dziesięcioleciach w Polsce przepro- wadzano najczęściej badania populacji skazanych, z uwzględnieniem ich sy- tuacji społecznej i zawodowej. Wynikało z nich, że sprawcy różnego rodzaju przestępstw to na ogół osoby o niskim statusie – co jest twierdzeniem o za- leżnościach na poziomie mikro25. Można również odnaleźć badania zajmujące się wpływem kontekstu społeczno-ekonomicznego na zachowania przestępcze młodzieży26. Z kolei większość analiz badających związki między parametrami ekonomicznymi a przestępczością na poziomie makro koncentrowała się na zagadnieniu społecznych skutków rozwoju społeczno-ekonomicznego, w szcze- gólności takich procesów, jak urbanizacja czy industrializacja27. To, iż nie uwzględniały one zjawiska bezrobocia, jest zresztą zrozumiałe, zważywszy na fakt, iż przywoływane badania prowadzone były w większości w latach 60. i 70. Jedyna znana mi próba uwzględnienia bezrobocia w analizie uwarunkowań przestępczości na poziomie makro, to analizy opublikowane przez A. Siemaszkę w raporcie analizującym wyniki polskiej edycji badań ICVS z roku 1996 (raport ukazał się w 2001 roku). Autor, na podstawie danych ankietowych, zbudował trzy wskaźniki wiktymizacji (ogólnej, w wyniku przestępstw przeciwko mieniu 25 Z. Biernaczyk Rozbój w aspekcie kryminologicznym i kryminalistycznym, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1977, s. 79–85; K. Krajewski Bójka i pobicie. Analiza kryminologicz- na, Zeszyty naukowe UJ, Prace prawnicze, zesz. 130, Kraków 1988, s. 123, 132–134; H. Koła- kowska-Przełomiec Sprawcy przestępstw kradzieży z włamaniem, w: H. Kołakowska-Przełomiec (red.) Przestępstwa kradzieży z włamaniem. Studium kryminologiczne, Oficyna Wydawnicza „Typografika”, Warszawa 1996, s. 89–92. 26 M. Malewska, V. Peyre Przestępczość nieletnich. Uwarunkowania społeczno-ekonomiczne, PWN, Warszawa 1973. 27 Np. A. Mościskier Rozwój ekonomiczny, uprzemysłowienie i urbanizacja a przestępczość oraz Przestępczość w procesie szybkich zmian społecznych (na przykładzie rejonów intensywnie uprzemysławianych), w: J. Jasiński (red.) Zagadnienia nieprzystosowania społecznego i przestęp- czości w Polsce, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1978, s. 125–142 i 143–163. Zob. też: P. Zakrzewski Kształtowanie się przestępczości na obszarach wiejskich w rejonie uprzemysło- wionym (Wyniki badań w woj. puławskim), „Zeszyty Badań Rejonów Uprzemysławianych” 1971, nr 47, s. 311–337 oraz B. Maroszek Rozwój ekonomiczny a przestępczość młodzieży (Podstawy teoretyczne i wstępne wyniki badań części statystyczno-socjologicznej), „Przegląd Penitencjarny” 1967, nr 4, s. 3–22. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 23 i przestępstw „kontaktowych”) i badał związki między ich wartościami a roz- maitymi parametrami społeczno-ekonomicznymi (pogrupowanymi za pomocą analizy czynnikowej), charakteryzującymi dawne województwa. Zgodnie z uzy- skanymi przez niego wynikami, jedynym czynnikiem, który pozwalał w jakiejś mierze wyjaśniać międzywojewódzkie zróżnicowania indeksów wiktymizacji, jest zmienna informująca o stopniu osłabienia więzi społecznych, charaktery- styki ekonomiczne okazały się natomiast bez znaczenia. Należy jednak zazna- czyć, że głównym celem przywoływanej analizy nie było bezpośrednie testowa- nie hipotezy o związkach między bezrobociem czy ubóstwem a przestępczością, lecz ogólna analiza makrospołecznych uwarunkowań przestępczości w Polsce, która – jak zaznacza sam autor – ma dopiero wstępny charakter28. Napotkać można natomiast analizy, w których pytanie badawcze dotyczy poziomu makro, odpowiedzi na nie zaś formułuje się na zasadzie prostego uogólniania ewentualnych prawidłowości dotyczących jednostek. Jako przykład może posłużyć opublikowana parę lat temu analiza „przyczyn przestępczości” w Rzeszowie, badająca m.in. strukturę sprawców przestępstw ze względu na rozmaite charakterystyki społeczno-ekonomiczne, w tym sytuację na rynku pracy. Na podstawie obserwacji mówiącej, że na początku lat 90. nastąpił wśród nich wzrost udziału osób bezrobotnych (zwłaszcza bez prawa do zasiłku), autorka dochodzi do wniosku, iż jedną z ważniejszych przyczyn stwierdzonego wówczas wzrostu przestępczości na terenie tego miasta jest zjawisko rosnącego bezrobocia. Doświadczenia z okresu transformacji w Polsce potwierdzają, że bezrobocie zdecydowanie sprzyja wyzwalaniu szeroko rozumianych zachowań patologicznych. Szczególnie niepokojący jest wpływ bezrobocia na wzrost prze- stępczości zarówno gospodarczej, jak i kryminalnej (...) Analiza policyjnych statystyk ujawniła wyraźny związek pomiędzy poziomem bezrobocia a wzrostem przestępczości29. Mechanizm, który – jak wynika z przywoływanego tekstu – le- ży u podstaw zakładanej zależności, ma charakter czysto psychologiczny: w wy- niku wielu empirycznych badań nad bezrobociem ustalono psychologiczną reakcję na utratę pracy. Psychiczne reakcje jednostki w takiej sytuacji są istot- ne, gdyż w efekcie często prowadzą do zachowań o charakterze przestępczym30. Przyjmuje się tu ukryte założenie, że tego typu zależności niejako „automatycz- nie” znajdują swoje odzwierciedlenie w zjawiskach makrospołecznych. Stoso- 28 A. Siemaszko Kogo biją, komu kradną. Przestępczość nie rejestrowana w Polsce i na świe- cie, Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Oficyna Naukowa, Warszawa 2001, s. 155–161. 29 B. Tuziak op. cit., s. 162–163. 30 Ibidem, s. 162. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 Wprowadzenie wanie tego typu uproszczeń wydaje się mocno wątpliwe z naukowego punktu widzenia, a już na pewno jest szczególnie ryzykowne, gdy na ich podstawie wyciąga się wnioski z zakresu szeroko rozumianej polityki społecznej31. * * * Niniejsza książka podzielona jest na trzy części. W pierwszej z nich przed- stawione zostały wyniki analiz empirycznych, dotyczących związków między biedą i bezrobociem a przestępczością, prowadzonych od lat 60., głównie w Stanach Zjednoczonych, z zastosowaniem różnych metodologii. Analizy te przyniosły niejednoznaczne wyniki: część sugeruje istnienie pozytywnej relacji między badanymi zmiennymi, inne zaś nie ujawniły istotnych zależności. Istnieją nawet badania dowodzące, że ubóstwo i bezrobocie związane są z niższymi współczynnikami przestępstw. Główną przyczynę tego stanu rzeczy stanowi, obok różnic metodologicznych fakt, iż obserwowane w badaniach statystycz- ne zależności między tymi zmiennymi prawdopodobnie stanowią efekt jedno- czesnego działania kilku różnych mechanizmów przyczynowych łączących rozmaite aspekty położenia materialnego ludności ze współczynnikami różnego rodzaju przestępstw. Mechanizmy te poddaję szczegółowej analizie w rozdziale drugim. Podsumowanie tych rozważań stanowią trzy podstawowe hipotezy dotyczące związków przyczynowych między ubóstwem, bezrobociem i przestęp- czością, które przedstawiam w rozdziale trzecim. Druga część książki zawiera opis rezultatów analiz statystycznych, których celem jest wyjaśnienie międzywojewódzkich zróżnicowań współczynników przestępczości stwierdzonej w roku 1997 (rozdział czwarty) oraz rocznych zmian ich wysokości w latach 1991–1998 (rozdział piąty). Analizy nastawione są na poszukiwanie pozytywnych zależności między rozmaitymi miarami bie- dy i bezrobocia a przestępczością w sytuacji, gdy w modelu kontrolowanych jest wiele istotnych parametrów, których nieuwzględnienie (bądź selektywne uwzględnienie) w dawniejszych badaniach mogło powodować „zamazywanie” zależności między tymi zmiennymi. W trzeciej części książki przedstawiłam wyniki studiów przypadków czte- rech celowo dobranych społeczności lokalnych. Celem tego badania było dodat- 31 Zresztą na ich podstawie trudno jest nawet wnioskować o istnieniu zależności między bez- robociem a przestępczością na poziomie jednostek – stwierdzony przez autorkę wzrost udziału bezrobotnych w populacji sprawców na początku lat 90. równie dobrze może być wynikiem faktu, iż w tym samym czasie wielokrotnie zwiększyła się populacja bezrobotnych. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 25 kowe przetestowanie hipotez o mechanizmach przyczynowych łączących biedę, bezrobocie i przestępczość oraz weryfikacja rezultatów analiz statystycznych. Studia przypadku stanowią ważne uzupełnienie dotychczasowych analiz związ- ków między czynnikami ekonomicznymi a przestępczością w Polsce. W anali- zach statystycznych niemożliwe jest bowiem uwzględnienie wszystkich kawał- ków społeczno-ekonomicznej układanki, które – zgodnie przyjętymi hipotezami – mogą oddziaływać na kierunek oraz siłę badanej zależności. Przyczyną jest głównie brak odpowiednich danych. Powyższą lukę zapełnić mogą jedynie analizy jakościowe, wykorzystujące informacje z wywiadów pogłębionych. Analizy przedstawione w niniejszej książce skoncentrowane są na „po- spolitych przestępstwach” (zabójstwa, kradzieże, rozboje itd.). Pozostawiają na boku zagadnienie przestępczości „białych kołnierzyków”, łamania prawa przez wielkie korporacje, korupcji itd. Wynika to z faktu, iż praktycznie niemożliwe jest uzyskanie nawet w przybliżeniu wiarygodnych danych dotyczących skali tych zjawisk. Należy zarazem pamiętać, iż to właśnie przestępczość „pospolita”, w której dochodzi do mniej lub bardziej bezpośredniego kontaktu sprawcy i ofiary, postrzegana jest przez ogół obywateli jako stosunkowo najbardziej dotkliwa i budzi największy lęk – co samo w sobie czyni z niej ważny przedmiot badań. Fakt, iż przestępstwa tego typu powszechnie uważa się za najsilniej związane z biedą i bezrobociem, również skłania do podjęcia tej problematyki. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Część 1 Co nam mówią wyniki badań? ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Metodologiczne dylematy i jałowe spory 1.1. Wprowadzenie Rozważania zawarte w niniejszym i następnym rozdziale odwołują się przede wszystkim do rezultatów najczęściej cytowanych badań, przeprowadzo- nych w latach 1960–2000 na terenie Stanów Zjednoczonych (oraz – w mniej- szym stopniu – Wielkiej Brytanii i Kanady). Informacje o badaniach uzyskałam na podstawie lektury ponad 35 artykułów, opublikowanych na łamach wiodą- cych anglojęzycznych pism socjologicznych i kryminologicznych („American Sociological Review”, „American Journal of Sociology”, „Criminology”, „Social Problems”, „Journal of Research in Crime and Delinquency” itp.). Skupienie się na badaniach amerykańskich nie jest oczywiście podyktowane przeświadcze- niem, iż w innych krajach nie były prowadzone analizy związków między trud- nościami ekonomicznymi a przestępczością. Na terenie USA socjologia kry- minologiczna oraz socjologia dewiacji rozwijała się jednak najintensywniej, poszukiwania zaś społeczno-ekonomicznych korelatów przestępczości od lat stanowiły tam bardzo popularny przedmiot badań. Fakt, iż wiele z tych badań prowadzonych było na poziomie makro czyni ich analizę szczególnie istotną z uwagi na przedmiot niniejszej książki. Pragnę wreszcie podkreślić, iż celem analiz zawartych w tej części książki nie jest wyczerpujące przedstawienie ca- łości istniejącego dorobku empirycznej socjologii kryminologicznej, a raczej zilustrowanie kłopotów metodologicznych, jakich nastręcza badanie zależności deprywacja – przestępczość na poziomie makro, jak również odtworzenie hipo- tetycznych, złożonych związków przyczynowych między badanymi zmiennymi. Przyjęta przeze mnie perspektywa makrospołeczna stanowi również pod- stawowy powód, dla którego w dwóch pierwszych rozdziałach książki nie uwzględniłam badań polskich. Badania ekonomicznych uwarunkowań przestęp- czości mają w Polsce dość długą tradycję, jednak fakt, iż znaczna część z nich ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 30 1. Metodologiczne dylematy i jałowe spory to analizy danych pochodzących z akt sądowych, dotyczących społeczno-eko- nomicznych charakterystyk indywidualnych sprawców przestępstw, czyni je mało przydatnymi dla obecnej analizy – z dwóch powodów. Po pierwsze, zależności obserwowane pomiędzy poszczególnymi jednostkami nie dają się w prosty sposób przełożyć na analogiczne relacje pomiędzy zbiorowościami terytorialnymi. Po drugie, dane odnoszące się do populacji skazanych za róż- nego rodzaju przestępstwa nie najlepiej nadają się do analiz uwarunkowań prze- stępczości, jako że pozwalają one opisać jedynie stosunkowo niewielką i dość specyficzną część rzeczywistej populacji sprawców (z uwagi chociażby na oczywisty fakt, iż w przypadku znacznej grupy przestępców w ogóle nie do- chodzi do aresztowania, nie mówiąc już o skazaniu)32. Z kolei nieliczne analizy, których przedmiotem były związki między czynnikami ekonomicznymi a prze- stępczością na poziomie makro, pochodzą w większości jeszcze z lat 60. i 70. Już sam ten fakt przesądził o ich niewielkiej przydatności dla analiz będących przedmiotem książki, jako że badania prowadzone w okresie PRL-u, siłą rzeczy, nie uwzględniały bezrobocia. 1.2. Niejednoznaczne rezultaty Wyniki znacznej części badań, które uwzględniłam w niniejszych rozważa- niach, sugerują istnienie zależności między rozmaitymi aspektami sytuacji do- chodowej ludności (mierzonymi za pomocą takich wskaźników, jak: mediana dochodów, stopa ubóstwa czy współczynnik Giniego nierówności dochodów) a współczynnikami przestępstw. Na ogół kierunek obserwowanych związków potwierdzał hipotezę mówiącą, że im niższy dochód, większe ubóstwo czy nie- równości, tym wyższa przestępczość – począwszy od znanych analiz I. Ehrlicha z lat 70., wykorzystujących dane dotyczące stanów33, skończywszy na póź- niejszych badaniach, prowadzonych zarówno na poziomie stanów, metropolii 32 Wobec badań opierających się na danych wymiaru sprawiedliwości niejednokrotnie pod- noszono – słuszny zresztą – zarzut, iż nie stanowią one dobrego źródła informacji o rozmiarach przestępczości czy cechach sprawców, lecz informują raczej o efektywności działania policji i sądów, sile policyjnych stereotypów itd. 33 Por. M.O. Reynolds The Economics of Criminal Activity, w: R. Andreano, J.J. Siegfried (red.) The Economics of Crime, Schenkman Publishing, Cambridge, Massachussetts 1980, s. 59; J.Q. Wilson Thinking About Crime, Vintage Books, New York 1977, s. 199. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.2. Niejednoznaczne rezultaty 31 (Standard Metropolitan Statistical Area, w skrócie SMSA), jak i miast34. Po- jawiały się jednak badania, które podważały istnienie takiej zależności. Przy- kładowo, w 1982 S.F. Messner opublikował analizy, z których wynikało, że ubóstwo jest negatywnie związane ze współczynnikiem zabójstw na poziomie SMSA35. Rezultaty analiz dotyczących znaczenia stopy bezrobocia dla wyjaś- nienia terytorialnych zróżnicowań przestępczości okazały się jeszcze bardziej niejednoznaczne. O ile kierunek obserwowanych relacji na ogół był zgodny z przewidywaniami (czyli dodatni), to gorzej już było z siłą zależności – w więk- szości analiz nie przekraczających progu statystycznej istotności. T.G. Chiricos, podsumowując wyniki 63 różnych badań, opublikowanych w latach 1960–1987 w najważniejszych czasopismach z zakresu ekonomii, socjologii i krymino- logii, stwierdził, że spośród 288 zaobserwowanych relacji między różnymi mia- rami bezrobocia a różnymi rodzajami przestępstw, 75 było pozytywnych, ale tylko 31 zarazem istotnych statystycznie36. Z kolei K.C. Land, P.L. McCall i L.E. Cohen stwierdzili, że po uwzględnieniu rozmaitych problemów metodo- logicznych, które pojawiły się w dawniejszych badaniach, stopa bezrobocia wy- kazuje istotną i ujemną (!) zależność ze współczynnikiem zabójstw na poziomie miast i rejonów metropolitalnych (SMSA)37. Względy powyższe skłoniły znaczą część badaczy do przyjęcia „konsensu zwątpienia” (consensus of doubt) co do kryminogennej natury bezrobocia, nie- których doprowadziły nawet do wniosku, że na przestępczość większy wpływ mają czynniki kulturowe (subkultura przemocy) aniżeli sytuacja ekonomicz- na38. Wydaje się jednak, że sprzeczności wyników świadczą nie tyle o potrzebie „zwątpienia” w znaczenie sytuacji ekonomicznej jako zmiennej oddziałującej na wysokość współczynników przestępczości czy też wyrzucenia wątku ekono- micznego poza obręb naukowych rozważań, lecz o złożoności problematyki, z jaką mamy do czynienia. Analiza przedstawiona w tej części książki stanowi 34 W większości z nich analizowano wpływ
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Czy bieda czyni złodzieja?
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: