Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00106 007266 12250635 na godz. na dobę w sumie
Czynności wyjaśniające w sprawach o wykroczenia - ebook/pdf
Czynności wyjaśniające w sprawach o wykroczenia - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 296
Wydawca: Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7462-388-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Przedmiotem badań niniejszej pracy jest proces zbierania dowodów w ramach czynności wyjaśniających w postępowaniu w sprawach o wykroczenia. Praca ta jest swego rodzaju badaniem naukowym, dlatego też zwrócić należy uwagę na to, że przyjmuje charakter wieloetapowego procesu zróżnicowanych działań, które w sposób obiektywny, dokładny i wyczerpujący ukazują obrany wycinek rzeczywistości.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Agnieszka Sadło-Nowak Czynności wyjaśniające w sprawach o wykroczenia Szczytno 2014 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzent prof. dr hab. Jerzy Kasprzak dr hab. Izabela Nowicka Redakcja Wydawcy Małgorzata Popiało Robert Ocipiński Projekt okładki Aleksander Babiński Agnieszka Kamińska © Wszelkie prawa zastrzeżone — WSPol Szczytno 2014 ISBN 978-83-7462-387-2 e-ISBN 978-83-7462-388-9 Druk i oprawa: Wydział Wydawnictw i Poligrafii Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie 12-100 Szczytno, ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 111 tel. 89 621 51 02, fax 89 621 54 48, e-mail: wwip@wspol.edu.pl Objętość: 15,09 ark. wyd. (1 ark. wyd. = 40 tys. znaków typograficznych) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wykaz skrótów ............................................................................................ 5 1. Zagadnienia wstępne.......................................................................... 7 1.1. Wprowadzenie .............................................................................. 7 1.2. Cel, przedmiot i zakres badań ................................................... 11 1.3. Metody prowadzonych badań .................................................... 16 Istota i znaczenie czynności wyjaśniających ................................. 27 2.1. Czynności wyjaśniające .............................................................. 27 2. 2.1.1. Tryby czynności wyjaśniających i czas ich trwania .............................................................. 38 2.1.2. Dokumentowanie czynności wyjaśniających ............... 56 2.1.3. Sposoby zakończenia czynności wyjaśniających ......... 72 2.2. Dowody w czynnościach wyjaśniających ................................. 85 2.2.1. Podstawowe pojęcia z zakresu teorii dowodów ............ 85 2.2.2. Pojęcie dowodów i ich klasyfikacja ................................ 89 2.3. Wniosek o ukaranie ..................................................................... 95 3. Osobowe źródła dowodowe i towarzyszące im czynności ............................................................. 107 3.1. Świadek.......................................................................................... 107 3.1.1. Świadek jako osoba dostarczająca zeznań ..................... 107 3.1.2. Przesłuchanie świadka..................................................... 110 3.1.3. Świadek–pokrzywdzony .................................................. 123 3.1.4. Szczególne formy przesłuchania .................................... 132 3.2. Osoba podejrzana o popełnienie wykroczenia ........................ 138 3.2.1. Osoba podejrzana jako źródło dowodowe .................... 138 3.2.2. Wyjaśnienia osoby, co do której istnieje uzasadniona podstawa do sporządzenia przeciwko niej wniosku o ukaranie a prawo do obrony ........................................ 145 3.3. Biegły ............................................................................................. 154 3.3.1. Podstawa powołania biegłego ......................................... 156 3.3.2. Wyłączenie biegłego ......................................................... 162 3.3.3. Opinia biegłego ................................................................. 163 3.3.4. Biegły psychiatra ............................................................... 166 3.3.5. Przesłuchanie świadka z udziałem biegłego ................. 168 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 3.4. Inne pomocnicze osobowe źródła dowodowe ......................... 171 3.4.1. Pozycja tłumacza .............................................................. 171 3.4.2. Pozycja specjalisty ............................................................ 172 4. Rzeczowe źródła dowodowe i towarzyszące im czynności ......... 175 4.1. Zabezpieczenie dowodów rzeczowych w wyniku oględzin ...................................................................... 175 4.2. Przeszukanie jako czynność dokonywana w celu znalezienia i zatrzymania przedmiotów mogących stanowić dowód rzeczowy .......................................................................... 185 4.3. Eksperyment procesowy ............................................................. 191 5. Przebieg postępowania dowodowego w ramach czynności wyjaśniających ..................................................................................... 195 5.1. Wprowadzenie dowodu .............................................................. 195 5.1.1. Inicjatywa dowodowa ...................................................... 196 5.1.2. Wniosek dowodowy ......................................................... 197 5.1.3. Wprowadzenie dowodów z urzędu ................................ 202 5.2. Zasady przeprowadzania dowodów i gwarancje prawnodowodowe ........................................................................ 206 5.2.1. Zasada bezpośredniości ................................................... 207 5.2.2. Zakazy dowodowe ............................................................ 209 6. Wpływ czynności wyjaśniających na sposób rozstrzygnięcia sprawy przez sąd ................................................................................. 223 6.1. Odmowa wszczęcia postępowania ............................................ 223 6.2. Zarządzenie postępowania nakazowego .................................. 237 6.3. Skierowanie sprawy na posiedzenie w związku ze złożeniem wniosku o ukaranie bez przeprowadzenia rozprawy ....................................................................................... 245 Wnioski ......................................................................................................... 259 Bibliografia .................................................................................................. 267 Akty prawne ................................................................................................. 283 Orzecznictwo ............................................................................................... 285 Strony internetowe ...................................................................................... 289 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wykaz skrótów ASW ETPC ETS KGMO KGP k.k. k.w. k.p.k. k.p.w. KZS LexPolonica LEX MO OSA OSNKW OSNPG OSNwSK OSPiKA OTK SA SN — Akademia Spraw Wewnętrznych — Europejski Trybunał Praw Człowieka — Europejski Trybunał Sprawiedliwości — Komenda Główna Milicji Obywatelskiej — Komenda Główna Policji — ustawa z 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny (DzU nr 88, poz. 553 ze zm.) — ustawa z 1971 r. — Kodeks wykroczeń (tekst jedn.: DzU z 2010 r. nr 46, poz. 275 ze zm.) — ustawa z 6 czerwca 1997 r. — Kodeks postępowania karnego (DzU nr 89, poz. 555 ze zm.) — ustawa z 21 sierpnia 2001 r. — Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (DzU nr 106, poz. 1148 ze zm.) — „Krakowskie Zeszyty Sądowe” — miesięcznik zamieszczający komplet publikowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego i sądów apelacyjnych — serwis prawniczy LexisNexis — system informacji prawnej Wydawnictwa Wolters — Milicja Obywatelska — Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych — Orzecznictwo Sądu Najwyższego — Izba Karna — Orzecznictwo Sądu Najwyższego — Prokuratury — Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Kluwer i Wojskowa Generalnej Karnych — Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych — Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego — Sąd Apelacyjny — Sąd Najwyższy ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 5 zarządzenie 323 — zarządzenie nr 323 komendanta głównego Policji z 26 marca 2008 r. w sprawie metodyki wykonywania przez policję czynności administracyjno‑porządkowych w zakresie wykrywania wykroczeń oraz ścigania ich sprawców (Dz. Urz. KGP nr 9, poz. 48). 6 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Agnieszka Sadło-Nowak, Czynności wyjaśniające w sprawach o wykroczenia 1. Zagadnienia wstępne 1.1. Wprowadzenie Proces w sprawach o wykroczenia (podobnie jak w sprawach karnych) jest zespołem prawnie uregulowanych czynności (często dokonywanych w określonej kolejności oraz w warunkach i formie ustanowionej przez prawo), których celem jest wykrycie czynu zabronionego i jego sprawcy, osądzenie go i ewentualnie wykonanie orzeczonej kary i środków karnych. Cała działalność, nastawiona na doprowadzenie do rozstrzygnięcia w kwe‑ stii odpowiedzialności prawnej obwinionego, tworzy abstrakcyjnie ujęty proces w sprawach o wykroczenia. Ma on swój swoisty charakter, który wy‑ nika z dyskusyjnej autonomiczności prawa o wykroczeniach1. Zanim jed‑ nak dojdzie do etapu sądowego i osądzenia obwinionego — do sądu musi wpłynąć wniosek o ukaranie poprzedzony przeprowadzeniem czynności wyjaśniających. Postępowanie w sprawach o wykroczenia jest postępowaniem trój‑ funkcyjnym i trójpodmiotowym. Jednym z podmiotów biorących udział w postępowaniu jest oskarżyciel publiczny, który występuje z wnioskiem o ukaranie do sądu, wypełniając przed nim funkcje oskarżania (obwinia‑ nia). Żeby oskarżyciel mógł skierować wniosek o ukaranie, musi prze‑ prowadzić czynności wyjaśniające, których jednym z celów jest zebranie danych dających podstawę do wystąpienia z wnioskiem o ukaranie, polega‑ jących na ustaleniu, czy czyn, który zaistniał, jest wykroczeniem, i kto jest jego sprawcą. W związku z tym w ramach czynności wyjaśniających prze‑ prowadza się postępowanie dowodowe. Dowody są składową procesu, dzięki nim proces toczy się i może osią‑ gnąć swoje cele, a celem procesu jest realizacja prawa materialnego za po‑ mocą odpowiedniej reakcji karnej, zgodnie z którą obwiniony powinien ponieść odpowiedzialność za zarzucany mu czyn. Reakcja musi być ade‑ kwatna do stopnia społecznej szkodliwości danego czynu. Dlatego też postępowanie w sprawach o wykroczenia ma dwie zasady, które są cha‑ rakterystyczne tylko dla tego postępowania. Pierwszą i naczelną zasadą po‑ stępowania w sprawach o wykroczenia jest zasada celowości, inaczej zwana 1 A. Zachuta, Postępowanie w sprawach o wykroczenia (czynności wyjaśnia­ jące), „Monitor Prawniczy” 2002, nr 5, s. 214. 7 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== zasadą oportunizmu, która to jest przeciwstawna zasadzie legalizmu wy‑ stępującej w procesie karnym. Zasada ta jest adresowana do organów pro‑ cesowych, a w myśl jej uprawniony podmiot, biorąc pod uwagę konkretne wykroczenie, jak również stosunek sprawcy do czynu, ocenia, czy w tym konkretnym przypadku: — poprzestać na zastosowaniu środków oddziaływania wychowawczego — poprzestać na  zastosowaniu środków oddziaływania społecznego (art. 41 k.w.), (art. 39 § 4 k.w.), — nałożyć grzywnę w drodze mandatu karnego (art. 95–102 k.p.w.), — skierować wniosek o ukaranie do sądu (art. 57 k.p.w.), Z zasady tej płynie nakaz rozważenia, który z wymienionych środków reakcji powinien być zastosowany i który będzie adekwatny w danej sytu‑ acji. Przepisy nie regulują jednak, w jaki sposób i za pomocą jakich kryte‑ riów należy dokonywać oceny sytuacji. Pomocna będzie tutaj druga zasada charakterystyczna dla postępowania w sprawach o wykroczenia, a miano‑ wicie zasada preferencji środków pozakarnych. Zgodnie z tą zasadą, środ‑ ki oddziaływania pozakarnego powinny mieć pierwszeństwo przed karami i środkami karnymi, jeżeli istnieje pozytywna prognoza co do osoby spraw‑ cy. Takie środki można stosować, jeśli jest przekonanie, że gdy się na nich poprzestanie, to będzie to wystarczającą reakcją na wykroczenie i wdro‑ ży sprawcę do postępowania zgodnego z prawem (poszanowania prawa i przestrzegania zasad współżycia społecznego). Skierowanie wniosku o ukaranie do sądu jest najsurowszym środkiem represji i stosowane być powinno, gdy pozostałe środki nie prognozują odniesienia zamierzonego skutku. W takiej sytuacji skierowanie wniosku o ukaranie poprzedza się przeprowadzeniem czynności wyjaśniających. Czynności wyjaśniające w sprawach o wykroczenia są obligatoryjne, mają zróżnicowany charakter, a prowadzone są przed wszczęciem postępowania przez uprawnione do tego organy. Przed 1 lipca 2003 r. czynności te były fakultatywne i jedynie mogły być podejmowane, a więc prowadzono je tyl‑ ko wtedy, gdy organ ścigania widział potrzebę przeprowadzenia i utrwale‑ nia czynności dowodowych. Podstawą faktyczną prowadzenia czynności wyjaśniających jest ist‑ nienie uzasadnionego przypuszczenia popełnienia czynu zabronionego określonego w ustawie jako wykroczenie, a więc zachowania człowieka o znamionach określonych w przepisach części szczególnej kodeksu wy‑ kroczeń oraz w ustawach szczególnych. Wykroczenia to czyny na tyle szko‑ dliwe społecznie, że ustawodawca uznał za konieczne ściganie ich spraw‑ ców z wykorzystaniem środków określonych przez prawo. Ściganie owych 8 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Agnieszka Sadło-Nowak, Czynności wyjaśniające w sprawach o wykroczenia Zagadnienia wstępne sprawców leży bowiem w interesie publicznym, nie zaś w czyimkolwiek interesie prywatnym, dlatego organy uprawnione do prowadzenia czyn‑ ności wyjaśniających, po powzięciu informacji o możliwości naruszenia przepisów prawa, mają obowiązek podjęcia czynności z urzędu. Wyjąt‑ kiem są oczywiście wykroczenia ścigane na żądanie pokrzywdzonego, któ‑ rych jest jednak dużo mniej. W tej sytuacji prowadzi się czynności niecier‑ piące zwłoki do czasu otrzymania żądania ścigania sprawcy, a skierowanie wniosku uzależnione jest od woli pokrzywdzonego, ponieważ z różnych przyczyn może on nie być zainteresowany ściganiem i ukaraniem sprawcy. Czynności wyjaśniające można przeprowadzać w sprawie o każde wykro‑ czenie. W miarę możliwości podejmuje się je na miejscu popełnienia wy‑ kroczenia i bezpośrednio po jego ujawnieniu2. Cele czynności wyjaśniających są związane z  zasadą skargowości. Skargę stanowi wniosek o ukaranie, który zakreśla granice podmiotowe i przedmiotowe postępowania sądowego. Cele czynności są skonstruowa‑ ne w taki sposób, żeby wskazać kierunek i zakres prowadzenia czynności wyjaśniających. Zadaniem czynności nie jest wszechstronne wyjaśnienie okoliczności sprawy, a jedynie (jeden z trzech celów) uzyskanie podstawy do wystąpienia z wnioskiem o ukaranie, tak więc ustalenia można ograni‑ czyć do notatki urzędowej, jeżeli uznamy, że dają one wystarczającą pod‑ stawę do wystąpienia z wnioskiem o ukaranie. Z tego wynika wniosek, że czynności wyjaśniające są czynnościami służącymi oskarżycielowi pu‑ blicznemu, na podstawie których decyduje on o wystąpieniu z wnioskiem o ukaranie. Prawidłowe przeprowadzenie czynności wyjaśniających, a w szcze‑ gólności odpowiednie zebranie i zabezpieczenie dowodów, formuje dal‑ sze postępowanie. To dowody przeprowadzone w ramach czynności wy‑ jaśniających stanowią podstawę do wystąpienia z wnioskiem o ukaranie, a tym samym do wszczęcia postępowania w sprawie o wykroczenie. Bardzo często to dowody zebrane w ramach czynności wyjaśniających przesądza‑ ją o rozstrzygnięciu sprawy. Prawidłowość postępowania organów Policji przy składaniu wniosków o ukaranie rzutuje na całokształt orzecznictwa w sprawach o wykroczenia. Wszelkie niedociągnięcia, niedokładności czy też błędy przy sporządzaniu wniosku o ukaranie nie pozostają bez wpły‑ wu na przebieg postępowania przed sądem, powodując przede wszystkim wzrost liczby uniewinnień i umorzeń. Zwrócić należy uwagę, że niewłaści‑ we przygotowanie sprawy, o ile nie spowoduje jej umorzenia, o tyle może 2 A Sadło‑Nowak, Czynności wyjaśniające, „Przegląd Policyjny” 2009, nr 3, s. 76. 9 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== być przyczyną przewlekłości postępowania3. W związku z tym stała się nie‑ malże koniecznością analiza prowadzonych przez policję czynności wyja‑ śniających. Dlatego też przedmiotem niniejszej pracy jest proces zbierania dowo‑ dów w ramach czynności wyjaśniających. W rozdziale drugim (Istota i znaczenie czynności wyjaśniających) scha‑ rakteryzowano instytucję czynności wyjaśniających, tryby i czas trwania, oraz wpływ czasu trwania czynności na przeprowadzane dowody. Omó‑ wiony został również sposób dokumentowania czynności wyjaśniających. W rozdziale tym umieszczone zostały także informacje ogólne z zakresu teorii dowodów, jak również ich klasyfikacja. Sposoby zakończenia czyn‑ ności wyjaśniających zawarto w pierwszym podrozdziale, natomiast wnio‑ sek o ukaranie, jako najbardziej pożądany sposób zakończenia czynności wyjaśniających, omówiony został osobno w podrozdziale trzecim. Rozdział trzeci (Osobowe źródła dowodowe i towarzyszące im czyn­ ności) obejmuje omówienie poszczególnych osobowych źródeł dowodo‑ wych oraz czynności, które są przeprowadzane ze źródłami. W rozdziale tym przedstawiono pozycję świadka i towarzyszącą mu czynność, jaką jest przesłuchanie, jak również formy szczególne przesłuchania, a mianowi‑ cie konfrontację i okazanie. Opisana została także osoba podejrzana o po‑ pełnienie wykroczenia z podziałem i rozróżnieniem w zależności od tego, na jakim etapie czynności występuje. Na uwagę zasługuje podrozdział do‑ tyczący prawa do obrony osoby podejrzanej czy też osoby, co do której ist‑ nieje uzasadniona podstawa do wystąpienia przeciwko niej z wnioskiem o ukaranie, zważywszy na fakt, iż prawo do obrony na etapie czynności wyjaśniających jest problematyką dość złożoną i kontrowersyjną. W roz‑ dziale tym omówiony został również udział biegłego w czynnościach wy‑ jaśniających. Kolejny rozdział (Rzeczowe źródła dowodowe i towarzyszące im czyn­ ności) przedstawia oględziny, przeszukanie i eksperyment. Rzeczowe źró‑ dła dowodowe dostarczają środków dowodowych w postaci swoich cech, które poznajemy za pomocą zmysłów. W rozdziale piątym (Przebieg postępowania dowodowego) omówiono proces zbierania dowodów na etapie czynności wyjaśniających. Ze wzglę‑ du na fakt, że prawo do wnoszenia wniosków dowodowych na etapie czyn‑ ności wyjaśniających przysługuje jedynie osobie, co do której istnieje 3 J. Szwer, Współpraca kolegium z MO, „Zagadnienia Karno‑Administracyj‑ ne” 1969, nr 3–4, s. 95. 10 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Agnieszka Sadło-Nowak, Czynności wyjaśniające w sprawach o wykroczenia Zagadnienia wstępne uzasadniona podstawa do sporządzenia przeciwko niej wniosku o ukara‑ nie, cała inicjatywa dowodowa spoczywa na organie prowadzącym czynno‑ ści. Przedstawiono również charakterystykę zasady bezpośredniości oraz poddano ocenie zakazy dowodowe dotyczące uczestników czynności wy‑ jaśniających. W rozdziale szóstym (Wpływ czynności wyjaśniających na sposób roz­ strzygnięcia sprawy przez sąd) dokonana została analiza wpływu czynności wyjaśniających na sposób rozstrzygnięcia spawy przez sąd. Kolejno omó‑ wione zostały przypadki odmowy wszczęcia postępowania oraz sytuacje, kiedy sąd zarządza skierowanie sprawy na posiedzenie w celu wydania wy‑ roku nakazowego, uznawszy za wystarczające dowody zebrane na etapie czynności wyjaśniających. W ramach tego rozdziału pochylono się także nad przypadkami kierowania sprawy na posiedzenie w związku z wnie‑ sieniem wniosku o ukaranie bez przeprowadzenia rozprawy. Ciekawost‑ ką okazało się, że pomimo dużej liczby takich wniosków w bardzo nie‑ wielu przypadkach są one uwzględniane, a sprawa kierowana jest wówczas na posiedzenie nakazowe. Monografię kończą wnioski o charakterze problemowym. Stanowią one kwintesencję spostrzeżeń i uwag poczynionych w toku pracy, a także odpowiedzi na zadane pytania wypływające z hipotez badawczych odno‑ szących się do wykonywanych czynności dowodowych. 1.2. Cel, przedmiot i zakres badań Przedmiotem badań niniejszej pracy jest proces zbierania dowodów w ramach czynności wyjaśniających w postępowaniu w sprawach o wy‑ kroczenia. Praca ta jest swego rodzaju badaniem naukowym, dlatego też zwrócić należy uwagę na to, że przyjmuje charakter wieloetapowego pro‑ cesu zróżnicowanych działań, które w sposób obiektywny, dokładny i wy‑ czerpujący ukazują obrany wycinek rzeczywistości4. Badania naukowe — zgodnie z  definicją opracowaną przez Jerze‑ go Apanowicza — to poznawanie świata we wszystkich jego przejawach. To wieloetapowy, świadomy i celowy proces zróżnicowanych działań po‑ znawczych. Działania te są regulowane konkretnymi zasadami i procedu‑ rą badawczą, tak aby otrzymane wyniki były pełne, ścisłe, rzetelne i ade‑ kwatne w stosunku do zgłębianej rzeczywistości. Postępowanie badawcze 4 W. Zaczyński, Praca badawcza nauczyciela, Warszawa 1968, s. 9. 11 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== musi być zgodne z metodami naukowymi zapewniającymi racjonalny do‑ bór, układ i metodologiczną oraz merytoryczną poprawność czynności i zabiegów w gromadzeniu oraz rozpatrywaniu uzyskiwanych informacji (danych)5. Władysław Zaczyński badanie naukowe postrzega jako wielo‑ etapowy proces zróżnicowanych wewnętrznie działań mających zapewnić nam obiektywne, dokładne i wyczerpujące poznanie wybranego wycin‑ ka rzeczywistości przyrodniczej, technicznej, społecznej lub kulturowej6. W pracy badawczej precyzyjne i właściwe określenie przedmiotu ba‑ dań pełni bardzo ważną rolę, stanowi bowiem o sensowności i celowości problematyki, która podjęta została przez danego badacza. Przedmiot ba‑ dań to swoisty wyznacznik pola działania, nadający sens problemom ba‑ dawczym7. Według Tadeusza Pilcha podstawową czynnością w badaniach naukowych powinien być fakt uświadomienia sobie konieczności badań empirycznych8, czyli starannej obserwacji zdarzeń lub zjawisk, opartej głównie na zbieraniu danych. Nie należy mylić pojęcia przedmiotu badań z problemem badawczym, albowiem przedmiot to obszar — zakres, w ob‑ rębie którego poruszać się będzie badacz, natomiast problem badawczy to pytanie, na które udzielona powinna być odpowiedź na podstawie przepro‑ wadzonych badań naukowych. Z obszarem badawczym ściśle związane jest pojęcie celu badań, czyli rodzaju zamierzonego efektu, do którego doprowadzić ma całość działal‑ ności badawczej9. Terminy celu poznania naukowego i celu badań nie są pojęciami tożsamymi. Cel poznania naukowego jest celem najogólniej‑ szym, do którego dążą wszyscy badacze, natomiast cel badania naukowego to cel cząstkowy, do którego dąży badacz lub zespół badaczy10. Przyjęte jest, że aby poprawnie przeprowadzić badania naukowe, nale‑ ży na samym początku określić cel badań; często ma on jednak charakter intuicyjny. Ostateczny cel pracy badawczej formułowany jest podczas prób rozwiania wątpliwości zawartej w problemie badawczym. Działalność ludz‑ ka podporządkowana jest pewnym celom; gdyby tak nie było, z góry ska‑ zana byłaby na niepowodzenie. Obowiązkiem piszącego pracę jest uświa‑ domienie sobie problemów, a także roboczych hipotez umożliwiających 5 J. Apanowicz, Metodologia nauk, Toruń 2003, s. 21. 6 W. Zaczyński, Praca badawcza…, wyd. cyt., s. 9. 7 J. Gnitecki, Zarys metodologii badań w pedagogice empirycznej, Bydgoszcz 8 T. Pilch, T. Bauman, Zasady badań pedagogicznych, Warszawa 2001, s. 52. 9 J. Gnitecki, Zarys metodologii badań…, wyd. cyt., s. 76. 10 T. Majewski, Miejsce celów, problemów i hipotez w procesie badań nauko­ 1996, s. 74. wych, Warszawa 2003, s. 15. 12 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Agnieszka Sadło-Nowak, Czynności wyjaśniające w sprawach o wykroczenia Zagadnienia wstępne w miarę precyzyjne określenie celu i zakresu planowanych przedsięwzięć naukowych. W niniejszej pracy za przedmiot badawczy uznano obszar związany z czynnościami dowodowymi przeprowadzanymi w ramach czynności wy‑ jaśniających w postępowaniu w sprawach o wykroczenia. Podstawowym celem, jaki został obrany przy podjęciu badań empirycz‑ nych, było ustalenie, jakie czynności dowodowe i w których kategoriach wykroczeń dają postawę do wystąpienia z wnioskiem o ukaranie do sądu. Podejmując określoną problematykę wymagającą rozwiązania, napo‑ tyka się na trudności, które skłaniają do stawiania pytań — początkowo ogólnych, a następnie coraz bardziej szczegółowych. Jednakże nie o jakie‑ kolwiek pytanie tu chodzi, ale o takie pytanie lub ich zespół, na które od‑ powiedzi ma dostarczyć badanie11. Problemami badawczymi są pytania, na które szuka się odpowiedzi przez badania naukowe12. Jest to przedmio‑ tem wysiłków badawczych, czyli tym, co orientuje przedsięwzięcia badaw‑ cze13. Formułowanie problemu badawczego to bardzo istotny element, któ‑ ry rozpoczyna właściwy proces badawczy. Poprawne określenie problemu wyznacza kierunek i treść badań oraz ich zakres, stanowi też podstawę ty‑ pologii zmiennych zależnych i niezależnych i innych wskaźników przyję‑ tych na użytek danej pracy, a także warunkuje przyjęcie określonych me‑ tod, technik i narzędzi badawczych. Problem naukowy oparty jest na swego rodzaju założeniach: na tym, co w danej sprawie jest już wiadome, lecz czego w danej pracy się nie uza‑ sadnia i co uzasadnienia lub sprawdzenia nie potrzebuje, a także na tym, co w danej sprawie jest przypuszczalne. Pierwsze założenia są częściowo takie same jak dotychczasowe osiągnięcia w zakresie danej specjalności, częścio‑ wo są tożsame ze zdobyczami w innych gałęziach nauk, nawet poniekąd całej w ogóle zdobytej wiedzy. Założenia drugiego rodzaju są hipotezami naukowymi w szerokim znaczeniu tego pojęcia. Problem badawczy otwiera nam drogę do procesu badawczego. Proces badawczy należy rozumieć jako system powstawania wiedzy, który to sys‑ tem można przedstawić operacyjnie w postaci czterech etapów cyklu: — etap projektowania problemu badawczego dotyczy określenia: tematu i celów pracy, typu badań, modeli rozwiązań problemów badawczych, 11 S. Nowak, Metodologia badań socjologicznych. Zagadnienia ogólne, War‑ szawa 1970, s. 214. 12 M. Łobocki, Metody badań pedagogicznych, Warszawa 1984, s. 56. 13 J. Sztumski, Wstęp do metod i technik badań społecznych, Warszawa 1984, s. 28; zob. też J. Piter, Ogólna metodologia pracy naukowej, Wrocław–Warszawa 1967, s. 67. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 13 metod zbierania i analizy danych, sposobu doboru obiektów do badań i wyznaczania niezbędnej ich liczby, — etap rozwiązania problemu badawczego dotyczy: zaprojektowania planów badawczych, określenia struktury i charakteru zmiennych ich wskaźników, podania algorytmów pomiarowych i analitycznych, wy‑ konania pomiarów, — etap generalizacji (uogólnianie, wnioskowanie): opracowanie anali‑ tyczne wyników pomiaru, analiza statystyczna i weryfikacja wyników badań, analiza merytoryczna i logiczna wyników badań, formułowanie wniosków, — etap weryfikacji wiedzy (teorii) i wejście w kolejny cykl badań14. Przeprowadzenie badań ma przede wszystkim zobrazować dowody zbierane w ramach czynności wyjaśniających w postępowaniu w sprawach o wykroczenia, które to czynności dają podstawę do wystąpienia z wnio‑ skiem o ukaranie. Chcąc uzyskać dane niezbędne do określenia podejmo‑ wanego problemu w określonych przez autora pracy ramach, niezbędne jest sformułowanie problemów poznania w kierunkowym procesie badaw‑ czym, a mianowicie: — Jakiego rodzaju dowody przeprowadzane są w poszczególnych katego‑ riach wykroczeń? — Czy istnieje zależność między czasem prowadzenia czynności wyja‑ śniających a ilością zebranego materiału dowodowego? — Czy istnieje zależność między sposobem ujawnienia wykroczenia a wykonanymi czynnościami dowodowymi? — Czy istnieje różnica między prowadzeniem czynności wyjaśniających przed obowiązywaniem zarządzenia 323 komendanta głównego Policji i po jego wprowadzeniu? — Jaki wpływ mają prowadzone czynności wyjaśniające na rozstrzygnię‑ cie sprawy przez sąd? Informacje uzyskane z odpowiedzi na tak postawione pytania pozwolą określić podejmowaną w pracy problematykę, a także w znacznym stopniu ukierunkują i ułatwią przeprowadzenie badań. Ściśle powiązane z problemem i procesem badawczym jest oczywiście poszukiwanie rozwiązania. Odpowiedź taką stanowi hipoteza. To przy‑ puszczalne, bardzo często intuicyjne, rozwiązanie danego problemu15. Na temat hipotezy badawczej wypowiadało się wielu autorów, definiując 14 R. Podgórski, Metodologia badań socjologicznych. Kompendium wiedzy me­ todologicznej dla studentów, Bydgoszcz–Olsztyn 2007, s. 104. 15 J. Apanowicz, Metodologia nauk…, wyd. cyt., s. 51. 14 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Agnieszka Sadło-Nowak, Czynności wyjaśniające w sprawach o wykroczenia Zagadnienia wstępne ją w różny sposób16. Przyjąć można, za Heliodorem Muszyńskim, iż hi‑ potezą badawczą jest twierdzenie, co do którego istnieje pewne prawdo‑ podobieństwo, iż stanowić ono będzie prawdziwe rozwiązanie postawio‑ nego problemu17. Dane stwierdzenie będzie uznane za hipotezę naukową, jeżeli jest sprawdzalne. Hipoteza, której nie da się poddać procedurze sprawdzania empirycznego, nie może pretendować do miana hipotezy naukowej18. Może ona przy tym dotyczyć związków zachodzących w da‑ nej dziedzinie rzeczywistości, kierujących nią prawidłowości, mechani‑ zmów funkcjonowania badanych zjawisk lub istotnych wątpliwości19. Pra‑ widłowo skonstruowane hipotezy powinny wyraźnie określać zależności między zmiennymi i ich wskaźnikami użytymi w badaniu, a także ściśle precyzować zastosowanie tych, a nie innych metod, technik i narzędzi ba‑ dawczych. Hipoteza taka powinna również umożliwić dedukcyjne wnio‑ skowanie i być zgodna z uznanymi naukowo zasadami. Formułując hi‑ potezy robocze, wyraża się pewne swoje przewidywania co do wyników badań, do kierunku i charakteru zależności między zjawiskami — opiera‑ jąc się na posiadanym zasobie wiedzy, doświadczeniu, jak również twór‑ czym myśleniu20. Hipotezy pełnić mogą następujące funkcje21: — heurystyczne, czyli odkrywcze, wyjaśniające i prewidystyczne, które niejako kierują poznaniem naukowym, ale nie powinny go zastąpić. Hipoteza powinna być budowana na podstawie uznanej już wiedzy na‑ ukowej, a do aktualnego jej stanu dołączane powinny być nowe wiado‑ mości i informacje; — praktyczne, będące wynikiem ogólnych właściwości hipotezy, po‑ zwalają na ustalenie odpowiednich warunków i wskaźników badania w przypadku rozwiązywania konkretnego problemu naukowego. 16 T. Kotarbiński, Elementy teorii poznania, logiki formalnej i metodologii nauk, Warszawa 1961, s. 34; K. Ajdukiewicz, Zarys logiki, Warszawa 1953, s. 184; M. Łobocki, Metody badań…, wyd. cyt., s. 74; T. Kotarbiński, Kurs logiki, War‑ szawa 1960, s. 181, Z. Zaborowski, Wstęp do metodologii badań pedagogicznych, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1973, s. 145, W. Zaczyński, Praca badaw­ cza nauczyciela…, wyd. cyt., s. 26. 17 H. Muszyński, Wstęp do metodologii pedagogiki, Warszawa 1971, s. 188. 18 J. Brzeziński, Elementy metodologii badań psychologicznych, Warszawa 19 Z. Skorny, Prace magisterskie z psychologii i pedagogiki, Warszawa 1984, 1984, s. 54. s. 72–73. 20 J. Pieter, Praca naukowa, Katowice 1960, s. 86. 21 J. Apanowicz, Metodologia nauk…, wyd. cyt., s. 60. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 15 Wobec postawionych problemów badawczych można postawić nastę‑ pujące hipotezy robocze: — wprowadzenie zarządzenia 323 komendanta głównego Policji nie wpłynęło znacząco na sposób przeprowadzania dowodów w ramach czynności wyjaśniających, — w sprawach o wykroczenia przeprowadzanie dowodów koncentruje się jedynie na przyjęciu zawiadomienia i przesłuchaniu świadka, — długość prowadzenia czynności wyjaśniających nie wpływa na jakość i ilość przeprowadzanych dowodów, — ujawnianie wykroczenia przez funkcjonariusza Policji lub pokrzyw‑ dzonego bezpośrednio po jego popełnieniu znacząco wpływa na czyn‑ ności dowodowe, — czynności wyjaśniające mają istotny wpływ na wstępne merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy. 1.3. Metody prowadzonych badań Dobór właściwych i skutecznych metod, technik i narzędzi badaw‑ czych wynikać powinien bezpośrednio z obszaru badań, związany winien być z ich głównym celem, a także z ogólnymi i szczegółowymi problemami badawczymi, jak również powinien uwzględniać zasób posiadanych środ‑ ków. W zależności od rodzaju przeprowadzanych badań i fragmentu rze‑ czywistości, do której się odnoszą, wyróżnić można wiele metod, technik i narzędzi. Historia nauki potwierdza jednoznacznie, że prawdziwy postęp w jakiejkolwiek dziedzinie wiedzy i działalności nie jest możliwy bez świa‑ domego i celowego odwoływania się do ściśle określonych metod badaw‑ czych. Metoda badawcza w nauce (gr. methodos ‘sposób badania’) to zespół ogólnych założeń badawczych, wytycznych w postępowaniu lub sposób uj‑ mowania badanych faktów22. To zespół teoretycznie uzasadnionych zabie‑ gów koncepcyjnych i instrumentalnych obejmujących najogólniej całość postępowania badacza zmierzającego do rozwiązania określonego proble‑ mu naukowego23. Wszystkie natomiast dyscypliny naukowe, które oparte są co najwyżej na osobistym odczuciu badacza, jego intuicji i tzw. zdrowym rozsądku, niewiele konstruktywnego i rozsądnego mają do zaoferowania 22 Hasło: metoda, Encyklopedia PWN, on ­line, dostęp: 9 listopada 2009 r., http://encyklopedia.pwn.pl/lista.php?co=metoda . 23 T. Pilch, T. Bauman, Zasady badań pedagogicznych…, s. 42. 16 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Agnieszka Sadło-Nowak, Czynności wyjaśniające w sprawach o wykroczenia Zagadnienia wstępne z zakresu rzetelnych informacji o zjawiskach i procesach rozważanej przez siebie rzeczywistości. Przyjąć można, że metoda to świadomie stosowa‑ ny sposób postępowania mający prowadzić do osiągnięcia zamierzonego celu24. Pojęcie to obejmuje zarówno działania koncepcyjne, jak i rzeczo‑ we, zjednoczone celem głównym i ogólną ideą badań. Bez względu na ro‑ dzaj dyscypliny naukowej, do której „przypisane” są dane metody badaw‑ cze, wszystkie spełniać muszą następujące wymogi25: — jasności (powszechnej zrozumiałości), — jednoznaczności (wykluczenie dowolności stosowania różnych sposo‑ bów i zasad), — celowości (podporządkowanie określonemu celowi), — skuteczności (zapewnienie osiągnięcia zamierzonego celu), — niezawodności (zapewnienie uzyskania zamierzonego celu o dużym stopniu prawdopodobieństwa), — ekonomiczności (zapewnienie uzyskania zamierzonego rezultatu przy jak najmniejszych kosztach, zużyciu sił, środków oraz czasu). Metody i techniki pozostają ze sobą w ścisłym związku i choć często są mylone, nie oznaczają tego samego. Między metodą a techniką badaw‑ czą, pomimo ścisłego związku, są poważne różnice. Techniki badawcze są skonkretyzowanymi sposobami realizowania zamierzonych badań. Podpo‑ rządkowane metodom badawczym pełnią wobec nich służebną rolę26. Są to czynności praktyczne regulowane przez starannie wypracowane dyrekty‑ wy, pozwalające na uzyskanie optymalnie sprawdzalnych informacji, opinii i faktów. Technika jest zatem czynnością określoną przez dobór odpowied‑ niej metody i jest nią warunkowana27. W pracy tej szerokie zastosowanie znalazła metoda analizy dokumen‑ tów. W literaturze metodologicznej można spotkać się z różnym nazewnic‑ twem tej metody, zaliczanej także do technik badawczych. Badanie doku‑ mentów i materiałów jest techniką, która służy do gromadzenia wstępnych, opisowych, a także ilościowych informacji na temat danego zagadnienia. Analiza dokumentów jest techniką zagrożoną możliwością subiektywnego odczytania i interpretacji danego tekstu. W zależności od tego, który do‑ kument poddajemy analizie, to porządkowane jak również interpretowa‑ ne treści mogą dotyczyć albo tylko tych materiałów, które bezpośrednio 24 Hasło: metoda, Słownik języka polskiego, on ­line, dostęp: 9  listopada 2009 r., http://sjp.pwn.pl/lista.php?co=metoda . 25 J. Apanowicz, Metodologia nauk…, s. 71–72. 26 M. Łobocki, Metody badań…, wyd. cyt., s. 115. 27 T. Pilch, Zasady badań pedagogicznych, Warszawa 1995, s. 13. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 17 otrzymujemy z przeprowadzonych badań, albo też tych materiałów, któ‑ re nie są wynikiem działań objętych procesem badawczym. Analiza do‑ kumentów polega na interpretowaniu i porządkowaniu treści ze względu na cel, jaki został wcześniej założony, lub też ze względu na robocze hi‑ potezy. Zastosowano również metodę badania literatury, co wydaje się oczy‑ wiste. Rozpoczynając bowiem próby zmagań z  materią nauki, należy przygotować się od strony teoretycznej, co z kolei pozwala na wskaza‑ nie problemów badawczych. Badaniom poddano również źródła, anali‑ zując teksty przepisów prawnych uzupełnionych o komentarze, orzecz‑ nictwo, uzasadnienia aktów prawnych28. Metody te zwane są również metodami dogmatyczno ‑prawnymi. Najszerzej zastosowana w pracy zo‑ stała metoda badań aktowych, która jest pewnego rodzaju omówioną wy‑ żej metodą badań dokumentów. Podstawowym dokumentem są tutaj akta spraw o  wykroczenia. Badane akta w  sposób bardzo dokładny ukazu‑ ją praktykę i pozwalają na formułowanie szeregu wniosków naukowych. W ramach metody badań aktowych możemy wyróżnić trzy podstawowe techniki: 1) badania całość materiału, 2) badania próbki reprezentatyw‑ nej, 3)  badania studium indywidualnego przypadku. Największy walor poznawczy mają badania całości materiału, jednak zastosowanie tej tech‑ niki nie zawsze jest możliwe29. Tak było w przypadku prowadzenia badań do niniejszej pracy, dlatego też wybrano próbkę reprezentatywną. W pra‑ cy znalazła również zastosowanie metoda indywidualnych przypadków. Jej istota sprowadziła się do badań pojedynczych, charakterystycznych przypadków. Zastosowana została również metoda badania materiałów statystycznych. Przystępując do badań opartych na analizie akt spraw o wykrocze‑ nia, dostępnej literatury naukowej, materiału statystycznego, należy mieć na względzie przyczynę, dla której te dokumenty zostały sporządzone. Ma‑ teriały te i dokumenty nie są tworzone w celu późniejszego wykorzystania analitycznego, ale gromadzone są na użytek organów ścigania czy też or‑ ganów wymiaru sprawiedliwości; istotne jest to przy stwierdzeniach doty‑ czących wiarygodności poszczególnych danych. Mają one przede wszyst‑ kim być wykorzystywane przez organy kontrolujące np.  prawidłowość 28 J. Kasprzak, Metody badawcze stosowane w nauce procesu karnego i w kry­ minalistyce [w:] J. Kasprzak, B. Młodziejowski (red.), Wybrane problemy procesu karnego i kryminalistyki, Olsztyn 2010, s. 12–13. 29 Tamże, s. 13. 18 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Agnieszka Sadło-Nowak, Czynności wyjaśniające w sprawach o wykroczenia Zagadnienia wstępne decyzji podejmowanych w toku postępowań. Nie budzą wątpliwości co do swej wiarygodności informacje dotyczące np. danych osobowych sprawcy czynu, dane dotyczące czasu i miejsca popełnienia wykroczenia. Inne in‑ formacje, w szczególności mające charakter opinii, pochodzące z zeznań pokrzywdzonych, świadków czy też sprawcy wykroczenia mogą budzić pewne wątpliwości. W doktrynie podkreśla się znaczenie tego rodzaju in‑ formacji jako materiału wtórnego. Wiarygodność tego materiału zostaje potwierdzona w toku dalszego postępowania dowodowego. Organy wy‑ miaru sprawiedliwości uznają dany fakt wskazany przez pokrzywdzone‑ go, świadka czy obwinionego za udowodniony30. Zastosowanie analizy dokumentów może odbywać się w ramach analizy jakościowej bądź też ilościowej. W ramach technik badania dokumentów, oprócz wspomnianych po‑ wyżej analiz ilościowej i jakościowej, należy wymienić: — analizę treściową dokumentów wiążącą się bezpośrednio z interpre‑ tacją ich treści. W szczególności dającą odpowiedzi na takie pytania, jak: co chciał przedstawić autor dokumentu, jakie zawarł w nim treści, o czym one mogły świadczyć i na czym polega ich oryginalność, — analizę formalną sprowadzającą się do przeanalizowania zewnętrznej formy dokumentów w zakresie wyglądu zewnętrznego, stanu utrzyma‑ nia, sposobu sporządzania itp., — analizę pedagogiczną, w wyniku której możliwe jest uzyskanie wnio‑ sków przydatnych dla organizowania procesu wychowawczo‑dydak‑ tycznego, — analizę psychologiczną mająca na celu przeprowadzenie ustaleń odno‑ śnie do różnych cech psychicznych osób, które wykonały analizowane wytwory działania, — analizę diagnostyczną ograniczającą się do ustalenia aktualnego stanu — analizę rozwojową pozwalającą przedstawić daną właściwość w prze‑ analizowanej właściwości, kroju rozwojowym, — analizę indywidualną odnoszącą się do poszczególnych jednostek jako autorów czy wykonawców analizowanych dokumentów, — analizę grupową prezentującą rozwiązanie problemów w odniesieniu do pewnej grupy społecznej31. 30 I. Nowicka, Wykroczenia będące czynami przepołowionymi w ujęciu praw­ nym i kryminologicznym, Szczytno 2010, s. 24. 31 M. Łobocki, Metody badań…, wyd. cyt., s. 239–241. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 19 Narzędzie badawcze jest pojęciem podrzędnym zarówno wobec meto‑ dy, jak i techniki badawczej. W doktrynie wskazuje się, iż narzędziem ba‑ dawczym jest przedmiot służący do realizacji wybranej techniki badań32. Narzędziem wykorzystanym w analizie treściowej dokumentów był przy‑ gotowany kwestionariusz ankiety. Uzyskane informacje pozwoliły na ze‑ branie danych dotyczących: — przeprowadzanych dowodów w  poszczególnych kategoriach wy‑ kroczeń, — formy zawiadomienia o popełnionym wykroczeniu, — czasu trwania czynności, — formy skierowanego wniosku o ukaranie, — trybu prowadzonych czynności wyjaśniających. Właściwy sposób postępowania badacza oraz dobra organizacja w na‑ ukowym rozpatrywaniu danego problemu są bardzo ważnymi elementami jego pracy, gdyż przede wszystkim porządkują działania oraz wyznaczają mu kolejne etapy, jakie ma do pokonania. Podział wyznaczający etapy ba‑ dań, który jest najbardziej zbliżony w odniesieniu do mojej pracy, jest re‑ prezentowany przez H. Muszyńskiego33: — postawienie i sformułowanie problemów badawczych, — sprecyzowanie hipotez roboczych, — wybór odpowiednich metod badawczych i opracowanie technik badań, — opracowanie procedury badań, — zgromadzenie materiału badawczego, — statystyczne i ilościowe opracowanie wyników, — analiza teoretyczna uzyskanego materiału i wyprowadzenie wniosków. Na uwagę zasługuje również podział zaproponowany przez Ryszarda Podgórskiego34, który wskazuje następujące etapy prac badawczych, stano‑ wiące podstawowy rodzaj prac naukowych: — uzasadnienie problemu i wyłuszczenie zagadnień pochodnych, — krytyka problemu w świetle dotychczasowych osiągnięć danej nauki; zadanie to jest częściowo tożsame z analizą tzw. literatury przedmiotu, — wyłuszczenie niezbędnych założeń lub twierdzeń, a w niektórych pra‑ cach hipotez, w związku z uzasadnieniem problemu, 32 T. Pilch, T. Wujek, Metody i techniki badań w pedagogice [w:] M. Godlew‑ ski, S. Krawcewicz, T. Wujek (red.) Pedagogika. Podręcznik akademicki, Warszawa 1974, s. 57. 33 H. Muszyński, Wstęp do metodologii…, wyd. cyt., s. 243–244. 34 R. Podgórski, Metodologia badań socjologicznych…, wyd. cyt. 2007, s. 77–78. 20 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Agnieszka Sadło-Nowak, Czynności wyjaśniające w sprawach o wykroczenia Zagadnienia wstępne — ustalenie metod roboczych, czyli metod badania w znaczeniu węż‑ szym; obejmuje to krytykę metod dotychczasowych oraz wybór lub konstrukcję nowych, — przeprowadzenie badań (w węższym sensie tego słowa), czyli wyko‑ nanie czynności pochodnych wobec określenia problemu i do wyboru konstrukcji metody roboczej, — opracowanie szczegółowe materiałów zebranych w toku badań, — opracowanie syntetyczne wyników na podstawie opracowania szczegó‑ łowego, — pisarskie opracowanie wyników badań, — krytyczne ustosunkowanie się do przebiegu własnych badań i do pisar‑ skiego opracowania wyników badań35. Problematyka badań została skoncentrowana na czynnościach wy‑ jaśniających, z tym też wiązał się wybór najszerzej zastosowanej meto‑ dy badawczej, czyli analizy dokumentów urzędowych, a mianowicie akt postępowań w sprawach o wykroczenia. Przedmiot badań ma wyraźnie charakter jednostkowy. Obejmuje on bowiem czynności wyjaśniające. Podstawę analiz i badań stanowiły akta postępowań w sprawach o wykro‑ czenia. Badaniami objęto 3913 spraw postępowań w sprawach o wykrocze‑ nia, co stanowi 0,5 spraw skierowanych do sądów w latach 2007 i 2009. Z  danych uzyskanych na  podstawie dostępu do informacji publicz‑ nej wynika, że w 2007 r. jednostki Policji skierowały do sądów 403 888, a w 2009 — 378 879 wniosków o ukaranie. Tak więc badaniom podda‑ no 2019 spraw z roku 2007 i 1894 sprawy z 2009 r. Natomiast analizą ba‑ dawczą objęto 2623 postępowania w  sprawach o  wykroczenia prowa‑ dzone na całym terytorium Polski (1325 spraw z roku 2007 i 1298 spraw z roku 2009). Proporcjonalnie do liczby skierowanych wniosków o uka‑ ranie do sądów — po 0,5 z każdego województwa. Stosunek spraw ob‑ jętych badaniem do poddanych analizie wynika z faktu nieudostępnienia akt do analizy przez wytypowane do badań sądy. Badaniami objęto lata 2007 i 2009, tj. lata przed wejściem w życie zarządzenia 323 komendan‑ ta głównego Policji w sprawie metodyki wykonywania przez policję czyn‑ ności administracyjno ‑porządkowych w zakresie wykrywania wykroczeń i ścigania ich sprawców oraz po rozpoczęciu jego obowiązywania. Poniższe tabele obrazują rozkład spraw poddanych analizie. 35 Zob. więcej J. Apanowicz, Metodologiczne uwarunkowania pracy naukowej. Prace doktorskie. Prace habilitacyjne, Warszawa 2005, s. 48–49. 21 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Tabela 1. Liczby badanych spraw z podziałem na województwa Województwo Częstość Procent dolnośląskie łódzkie kujawsko ‑pomorskie lubelskie lubuskie małopolskie mazowieckie opolskie podkarpackie podlaskie pomorskie śląskie świętokrzyskie warmińsko ‑mazurskie wielkopolskie zachodniopomorskie Ogółem 95 113 159 204 150 147 291 78 159 86 161 252 233 247 189 59 2623 3,6 4,3 6,1 7,8 5,7 5,6 11,1 3 6,1 3,3 6,1 9,6 8,9 9,4 7,2 2,2 100 Źródło: badania własne Z przedstawionej tabeli wynika, że najwięcej spraw przeanalizowa‑ no w województwach mazowieckim — 291 oraz śląskim i warmińsko‑ ‑mazurskim (odpowiednio 252 i 247), najmniej zaś w zachodniopomor‑ skim — 59 i opolskim — 78, co jest wynikiem nieudostępnienia spraw przez wybrane do badania sądy, jak również braku spraw z odpowiednią kwalifikacją prawną, co przedstawia następna tabela. Przedstawiony podział wskazuje dość równomierny rozkład liczby analizowanych spraw względem kwalifikacji prawnej, wyjątkiem są spra‑ wy zakwalifikowane z art. 105 k.w. (dopuszczenie do czynu karalnego) — zbadano tylko jedną ze względu na to, iż pozostałe sądy nie prowadziły spraw z tego przepisu. Mniej jest również spraw z art. 143 k.w. (utrud‑ nianie, uniemożliwianie korzystania z urządzeń użyteczności publicznej), tylko 39 spraw łącznie znalazło się w sądach wytypowanych do badania. Jest to wynikiem częstszego kończenia czynności wyjaśniających postę‑ powaniem mandatowym bądź też błędną kwalifikacją prawną, a mia‑ nowicie kwalifikowania tych spraw jako zwykłego zniszczenia mienia z art. 124 k.w. 22 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Agnieszka Sadło-Nowak, Czynności wyjaśniające w sprawach o wykroczenia Zagadnienia wstępne Tabela 2. Liczby spraw z podziałem na kwalifikacje prawną Kwalifikacja prawna zakłócenie porządku niezachowanie środków ostrożności przy trzymaniu zwierzęcia zagrożenie bezpieczeństwa w ruchu drogowym jazda w stanie po użyciu alkoholu dopuszczenie do popełnienia czynu karalnego przez nieletniego kradzież, przywłaszczenie paserstwo zniszczenie mienia wybryk nieobyczajny uniemożliwianie korzystania z urządzeń użyteczności publicznej zanieczyszczanie miejsca publicznego   Źródło: badania własne Numer artykułu Częstość Procent 12,1 11,4 12,7 12,2 0 12,3 7,3 11,9 10,5 1,5 8,2 317 300 332 319 1 322 192 312 275 39 214 Ogółem 2623 51 77 86 87 105 119 122 124 140 143 145 100 Tabela 3. Kwalifikacja prawna względem roku (2007, 2009)  Art. 2007  2009  Rok  Ogółem 51 77 86 87 105 119 122 124 140 143 145   N 159 154 165 161 1 165 95 162 136 21 106 1325 N 158 146 167 158 0 157 97 150 139 18 108 100,00 1298 12,00 11,60 12,50 12,20 0,10 12,50 7,20 12,20 10,30 1,60 8,00 N 317 300 332 319 1 322 192 312 275 39 214 100,00 2623 12,20 11,20 12,90 12,20 0,00 12,10 7,50 11,60 10,70 1,40 8,30 12,10 11,40 12,70 12,20 0,00 12,30 7,30 11,90 10,50 1,50 8,20 100,00 23 Kwalifikacja prawna Ogółem Źródło: badania własne ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Najwięcej przeanalizowanych spraw z  2007  r. stanowią sprawy za‑ kwalifikowane z art. 86 k.w., tj. kolizja drogowa, i z art. 119 k.w. — kra‑ dzież, przywłaszczenie, co stanowi łącznie 25 przeanalizowanych spraw z 2007 r. Natomiast sprawy z 2009 r. przestawiają się następująco: najwięcej kolizji drogowych — 12,90 , a następnie zakłócenia porządku publiczne‑ go — art. 51 k.w. — 12,20 . Dobór ilości procentowej próby badawczej w wielkości 0,5 z całej zbiorowości jest adekwatny do charakterystyki problemu. Parametry obliczane na podstawie próby nazywamy estymatorami pa‑ rametrów populacji. Estymatory, aby mogły zostać uznane za wiarygod‑ ne, muszą spełniać kilka warunków. Muszą więc być nieobciążone, tzn. ich wartość nie może w sposób systematyczny różnić się od szacowanego para‑ metru populacji. Warunek ten zostanie spełniony, jeśli próba będzie miała charakter losowy36. Właściwość dobrego estymatora to dostateczność, czyli wykorzystanie wszystkich informacji, jakie mają wpływ na badane zjawisko. Liczba próby nie powinna być ani zbyt mała, ani zbyt duża. Przez okre‑ ślenie „zbyt duża” należy rozumieć liczebność nie większą od 5 ∙ log N, gdzie N jest liczebnością zbiorowości, a log oznacza logarytm dziesiętny37. A więc 5 ∙ log 403 888. Co oznacza, że próba 2019 z roku 2007 i 1894 z roku 2009 są próbami reprezentatywnymi. Założenia potwierdzające wniosek: Ho — brak związku między cechami x i y x — próba badawcza y — zbiorowość statystyczna poziom istotności testu α=0,05. Próba 2019 1894 3913 2007 2009 Razem Lata/x, y Wartość oczekiwana E Lata/x, y 2007 2009 Razem Próba 2019,01 1893,99 3913 Zbiorowość 403 887,99 378 879,01 782 767 36 M. Kopczyński, Podstawy statystyki, Warszawa 2005, s. 63. 37 Wzory za M. Sobczyk, Statystyka, Warszawa 1997, s. 20. 24 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Zbiorowość 403 888 378 879 782 767 Razem 405 907 380 773 786 680 Razem 405 907 380 773 786 680 Agnieszka Sadło-Nowak, Czynności wyjaśniające w sprawach o wykroczenia Zagadnienia wstępne 786 680 405 907 ∙ 3913 = 2019,01 405 907 ∙ 782767 = 403 887,99 786 680 786 680 405 907 ∙ 3913 = 2019,01 380 773 ∙ 782 767 = 378 879,01 786 680 Wartości rzeczywiste (0−E) Lata/x, y 2007 2009 Razem Próba 0,01 −0,01 0 Zbiorowość −0,01 0,01 0 Razem 0 0 0 Wartości rzeczywiste (0−E)² Lata/x, y 2007 2009 Próba 0,0001 0,0001 Zbiorowość 0,0001 0,0001 Poprawka Yatesa nieistotna ze względu na niski poziom (0−E)². Wartości rzeczywiste (0−E)²/E Lata/x, y 2007 2009 Próba 0,0 0,0 Zbiorowość 0,0 0,0 Test chi ‑kwadrat χ²= 0 dla df = (k−1) (w−1) df = (2−1) (2−1) df = 1 Wartość krytyczna na  poziomie α=0,05 wynosi 3,841 i  jest więk‑ sza od wartości chi ‑kwadrat 0 3,841, a więc hipotezy Ho nie można od‑ rzucić. Poniższa tabela pokazuje, że nieco inaczej przedstawia się przebieg badań zawartych w rozdziale szóstym Wpływ czynności wyjaśniających na sposób rozstrzygnięcia sprawy przez sąd. Aby uzyskać dane do opraco‑ wania przedmiotowego rozdziału, badaniom poddano 32 sądy rozpoznają‑ ce sprawy o wykroczenia, po dwa sądy z każdego województwa, natomiast analizie badawczej poddano 28 sądów; pozostałe cztery sądy odmówiły udzielenia danych potrzebnych do przeprowadzenia analizy. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 25 Tabela 4. Sądy poddane badaniom w rozdziale szóstym Województwo Sąd Rejonowy dolnośląskie łódzkie kujawsko ‑pomorskie lubelskie lubuskie małopolskie mazowieckie opolskie podkarpackie podlaskie pomorskie śląskie świętokrzyskie warmińsko ‑mazurskie wielkopolskie zachodniopomorskie Ogółem Źródło: opracowanie własne Kłodzko Kutno Inowrocław Puławy Sulęcin Limanowa Radom Kluczbork Leżajsk Bielsk Podlaski Gdynia Myszków Końskie Kętrzyn Gniezno Gryfice 16 Sąd Rejonowy Oleśnica Piotrków Trybunalski Żnin Zamość Słubice Gorlice Kozienice Nysa Ropczyce Sokółka Wejherowo Bytom Ostrowiec Świętokrzyski Mrągowo Gostyń Choszczno 16 26 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Agnieszka Sadło-Nowak, Czynności wyjaśniające w sprawach o wykroczenia 2. Istota i znaczenie czynności wyjaśniających 2.1. Czynności wyjaśniające Pierwszym aktem prawnym dotyczącym postępowania w sprawach o wykroczenia było rozporządzenie prezydenta RP z 22 marca 1928 r. o po‑ stępowaniu karno ‑administracyjnym1, drugim zaś — ustawa z 15 grud‑ nia 1951 r. o orzecznictwie karno ‑administracyjnym2. Kolejne zmiany na‑ stąpiły 20 maja 1971 r. w związku z pełną kodyfikacją prawa wykroczeń i uchwaleniem kodeksu wykroczeń (obowiązuje ze zmianami do chwili obecnej), kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia oraz prawa o ustroju kolegiów3. W związku z wprowadzonymi zmianami znikają: do‑ tychczasowa nazwa: prawo karno ‑administracyjne oraz kolegia karno‑ ‑administracyjne. Następuje formalne oderwanie się od elementów „admi‑ nistracyjności” w tym systemie. Mówimy więc odtąd o prawie wykroczeń i kolegiach do spraw wykroczeń. To formalne eliminowanie cech admini‑ stracyjności nie oznaczało jednak zasadniczych przekształceń modelowych i włączenia prawa wykroczeń wprost do prawa karnego, a raczej autonomi‑ zację prawa wykroczeń4. Rodowód instytucji czynności wyjaśniających sięga dawnego docho‑ dzenia karnego, które było realizowane w postępowaniu w sprawach o wy‑ kroczenia po przekwalifikowaniu ustawą z 1966 r. (DzU nr 23, poz. 149) części drobnych przestępstw na wykroczenia tworzące w dużej mierze gru‑ pę tzw. czynów przepołowionych (drobne kradzieże, oszustwa handlowe itp.). Wymienione dochodzenie można było prowadzić tylko w sprawach o wykroczenia przejęte z kodeksu karnego (art. 50, 60, 62, 69, 87, 119–122, 124, 126, 132–136, 138, 148, 149 i 151–156 k.w.). Po uchwaleniu kodek‑ su postępowania w sprawach o wykroczenia w 1971 r. dochodzenie to 1 Rozporządzenie prezydenta RP z 22 marca 1928 r. o postępowaniu karno‑ ‑administracyjnym, DzU nr 38, poz. 365 ze zm. 2 Ustawa z 15 grudnia 1951 r. o orzecznictwie karno‑administracyjnym, tekst jedn. DzU z 1959 r. nr 15, poz. 79 ze zm. 3 T.  Bojarski, Polskie prawo wykroczeń. Zarys wykładu, Warszawa 2012, s. 22–23. 4 Tamże, s. 25. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 27 przeobraziło się w instytucję czynności sprawdzających. Czynności spraw‑ dzające można było prowadzić tylko w sprawach o czyny przejęte w 1966 r. z prawa karnego, wymienione w art. 19 dawnego kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia. W związku z tym w sprawach o inne wykrocze‑ nia prowadzono czynności służbowe. Trwało to do 1985 r., kiedy to usta‑ wodawca nadał art. 19 kodeksu postępowania w sprawach o wykrocze‑ nia nowe brzmienie, na podstawie którego czynności sprawdzające można już było prowadzić w sprawach o wszystkie wykroczenia, jeżeli tylko za‑ chodziła taka konieczność. Aktualnie obowiązujący kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia z 24 sierpnia 2001 r. przemianował czynno‑ ści sprawdzające w czynności wyjaśniające5. Zdaniem Tomasza Grzegor‑ czyka, zmiana nazwy czynności w nowym kodeksie postępowania w spra‑ wach o wykroczenia wiąże się zarówno z nieco odmiennym ich ujęciem — przedmiotowym i podmiotowym, jak i chęcią wyraźnego odróżnie‑ nia tych działań od karnoprocesowych czynności sprawdzających, istot‑ ną zwłaszcza przy recepcji wielu rozwiązań z procedury karnej i przeka‑ zaniu spraw o wykroczenia sądom, które też przecież orzekają w sprawach o przestępstwa6. Analizę instytucji czynności wyjaśniających można przeprowadzić: — w aspekcie przedmiotu, wobec którego są one podejmowane, tj. osoby podejrzanej o popełnienie wykroczenia, osoby, względem której istnie‑ je uzasadniona podstawa do sporządzenia wniosku o ukaranie, przy jednoczesnym odniesieniu do postępowania przygotowawczego; — standardowo — ze względu na zakres podmiotowy, przedmiotowy, cel, czas trwania, tryb, w którym są realizowane czy też sposób ich zakoń‑ czenia; — poprzez opis wybranych kategorii czynności7. Czynności wyjaśniające są surogatem dochodzenia. Podejmowane są one, co prawda, przed wszczęciem postępowania sądowego, a na celu mają 5 M. Gałązka, A. Sadło, Pisma procesowe w postępowaniu w sprawach o wy­ kroczenia, Szczytno 2007, s. 9; zob. też Z. Gardy, Postępowanie w sprawach karnych a postępowanie w sprawach o wykroczenia, „Zagadnienia Wykroczeń” 1982, nr 5; T. Grzegorczyk, Czynności sprawdzające w sprawach o wykroczenia i ich wpływ na dalszy tok postępowania, „Zagadnienia Wykroczeń” 1985, nr 4–5; T. Grze‑ gorczyk, Kilka uwag o czynnościach sprawdzających w sprawach o wykroczenia w związku z reformą tej dziedziny prawa, „Zagadnienia Wykroczeń” 1989, nr 6. 6 T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia. Komen­ tarz, Warszawa 2002, s. 227. 7 I. Nowicka, Wykroczenia będące czynami przepołowionymi…, wyd. cyt., s. 169. 28 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Agnieszka Sadło-Nowak, Czynności wyjaśniające w sprawach o wykroczenia Istota i znaczenie czynności wyjaśniających ustalenie, czy istnieje podstawa do skierowania wniosku o ukaranie — cele więc mają zbliżone do postępowania przygotowawczego, jednak nie mogą być uznane za żadną z jego form, ponieważ są znacznie odformalizowane oraz spełniają węższe zadania. Czynności tych nie można również utożsa‑ miać z postępowaniem sprawdzającym z kodeksu postępowania karnego, ponieważ ma ono na celu uzupełnienie danych zawartych w zawiadomie‑ niu o przestępstwie oraz sprawdzenie faktów w tym zakresie, a także spraw‑ dzenie własnych informacji organów ścigania pozwalających przypuszczać, że popełniono przestępstwo, a podejmowane jest przed wszczęciem śledz‑ twa bądź dochodzenia8. Czynności wyjaśniające nie muszą być zakończone skierowaniem wniosku o ukaranie. O sposobie ich zakończenia decyduje prowadzący, uwzględniwszy wszystkie okoliczności i cały materiał dowodowy zebrany w sprawie. Podstawy prawne prowadzenia czynności wyjaśniających w  spra‑ wach o wykroczenia stanowią przepisy art. 54–56a k.p.w., a także art. 5 § 4 i art. 97 § 1 k.p.w. Przytoczone przepisy zakreślają jedynie granice tych czynności, konieczne jest zatem uzupełnienie, zwłaszcza przepisami regu‑ lującymi problematykę czynności procesowych, przeprowadzania dowo‑ dów czy też stosowania środków przymusu procesowego. Do czynności wyjaśniających można stosować przepisy kodeksu postępowania karnego tylko wtedy, gdy są one przez kodeks postępowania w sprawach o wykro‑ czenia bezpośrednio recypowane (art. 1 § 2 k.p.w.). Podstawą faktyczną prowadzenia czynności wyjaśniających jest ist‑ nienie uzasadnionego przypuszczenia popełnienia czynu zabronionego określonego w ustawie jako wykroczenie, a więc zachowania człowieka o znamionach określonych w przepisach części szczególnej kodeksu wy‑ kroczeń oraz w ustawach szczególnych. Wykroczenia to czyny na tyle szko‑ dliwe społecznie, że ustawodawca uznał za konieczne ściganie ich spraw‑ ców z wykorzystaniem środków określonych przez prawo. Ściganie owych sprawców leży w interesie publicznym, nie zaś w czyimkolwiek interesie prywatnym, dlatego organy uprawnione do prowadzenia czynności wyja‑ śniających, po powzięciu informacji o możliwości naruszenia przepisów prawa, mają obowiązek podjęcia czynności z urzędu. Wyjątkiem są oczywi‑ ście wykroczenia ścigane na żądanie pokrzywdzonego, których jest jednak dużo mniej. W tej sytuacji prowadzi się czynności niecierpiące zwłoki do czasu otrzymania żądania ścigania sprawcy, złożonego przez uprawniony 8 R.A. Stefański, Czynności wyjaśniające w sprawach o wykroczenia, „Proku‑ ratura i Prawo” 2001, nr 12, s. 101–102. 29 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== podmiot, a skierowanie wniosku uzależnione jest od woli pokrzywdzo‑ nego, ponieważ z różnych przyczyn może on nie być zainteresowany ści‑ ganiem i ukaraniem sprawcy. Czynności wyjaśniające można przeprowa‑ dzać w sprawie o każde wykroczenie. W miarę możliwości podejmuje się je na miejscu popełnienia wykroczenia i bezpośrednio po jego ujawnieniu. Czynności wyjaśniające w sprawach o wykroczenia to od 1 lipca 2003 r. czynności prowadzone obligatoryjnie, mające zróżnicowany charakter, któ‑ re prowadzone są przed wszczęciem postępowania przez uprawnione do tego podmioty. Do tego czasu czynności wyjaśniające były fakultatywne i jedynie mogły być podejmowane, a więc przedsiębrano je tylko wtedy, gdy organ ścigania widział potrzebę przeprowadzenia i utrwalenia czyn‑ ności dowodowych. Czynności wyjaśniające prowadzone są w celu: — ustalenia, czy istnieją podstawy do wystąpienia z wnioskiem o ukara‑ nie (celem jest wskazanie podstawy faktycznej i prawnej post
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Czynności wyjaśniające w sprawach o wykroczenia
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: