Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00268 005779 12603854 na godz. na dobę w sumie
Czynnościowy charakter derywatów rzeczownikowych w gwarach północnomałopolskich i przyległych. Studium morfologiczno-leksykalne - ebook/pdf
Czynnościowy charakter derywatów rzeczownikowych w gwarach północnomałopolskich i przyległych. Studium morfologiczno-leksykalne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-401-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prezentowana publikacja dotyczy sposobu funkcjonowania w rzeczywistości gwarowej i pozagwarowej określonych konstrukcji leksykalno-słowotwórczych i ich wariantów. Autorka podejmuje próbę ustalenia czynnościowego charakteru derywatów rzeczownikowych, tzn. określenia specyfiki relacji pomiędzy jednostkami derywowanymi a znaczeniami czynności. Autorka przeprowadziła analizę bogatego materiału gwarowego (30 tys. jednostek); jako podstawę źródłową przyjęła Słownictwo ludowe z terenu byłych województw kieleckiego i łódzkiego - materiały gromadzone przez Profesora Karola Dejnę i niewykorzystane w Atlasie gwarowym województwa kieleckiego. Eksplorowana w drugiej połowie XX w. leksyka pochodzi od informatorów urodzonych w końcu XIX i na początku XX w.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Beata Gala-Milczarek – Uniwersytet Łódzki Wydział Filologiczny, Zakład Dydaktyki Języka i Literatury Polskiej 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Halina Pelcowa REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Małgorzata Szymańska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com © Copyright by Beata Gala-Milczarek, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06856.16.0.M Ark. wyd. 24,0; ark. druk. 24,75 ISBN 978-83-8088-400-7 e-ISBN 978-83-8088-401-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Pamięci Taty poświęcam SPIS TREŚCI 1. Część wstępna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Stan badań. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Cel i założenia badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Podstawa źródłowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4. Założenia metodologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.5. Mapa objętego eksploracją obszaru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.6. Wykaz skrótów, przyjętych dla miejscowości objętych eksploracją . . . . . . . . . . . . . 2. Interpretacja derywatów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.0. Zasady prezentacji formacji rzeczownikowych o charakterze czynnościowym. . . 2.1. Derywaty odczasownikowe, czynnościowo prymarne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.1. Nazwy czynności, procesów i stanów, N Acc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.2. Nazwy subiektów czynności, procesów i stanów, N Sub. . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.3. Nazwy atrybutywnych subiektów czynności, procesów, stanów, N Sub. Attr. . 2.1.4. Nazwy środków czynności, N Instr. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.5. Nazwy rezultatów czynności, procesów, N Res. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.6. Nazwy obiektów czynności, procesów, stanów N Ob. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.7. Nazwy miejsc, N Loc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.8. Nazwy temporalne, N Temp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Derywaty odczasownikowo-odrzeczownikowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.1. Nazwy czynności, stanów N Acc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.2. Nazwy subiektów czynności, N Sub.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.3. Nazwy atrybutywnych subiektów czynności, N Sub. Attr. . . . . . . . . . . . . . . 2.2.4. Nazwy środków czynności, N Instr. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.5. Nazwy rezultatów czynności, procesów, N Res. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.6. Nazwa miejsca, N Loc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.7. Nazwy temporalne, N Temp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Derywaty odrzeczownikowe, czynnościowo-sekundarne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.1. Nazwy czynności odinstrumentalne, N Acc.(Instr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.2. Nazwy czynności odobiektowe, N Acc.(Ob.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.3. Nazwy subiektów czynności odinstrumentalne, N Sub.(Instr.) . . . . . . . . . . 2.3.4. Nazwy subiektów czynności odrezultatywne, N Sub.(Res.) . . . . . . . . . . . . . 2.3.5. Nazwy subiektów czynności odobiektowe, N Sub.(Ob.) . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.6. Nazwy subiektów czynności odmiejscowe, N Sub.(Loc.) . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.7. Nazwy subiektów czynności odtemporalne, N Sub.(Temp.). . . . . . . . . . . . . 2.3.8. Nazwy środków czynności odsubiektowe, N Instr.(Sub.). . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.9. Nazwy środków czynności odrezultatywne, N Instr.(Res.) . . . . . . . . . . . . . . 2.3.10. Nazwy środków czynności odobiektowe, N Instr.(Ob.). . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.11. Nazwy środków czynności odsposobowe, N Instr.(Mod.) . . . . . . . . . . . . . 2.3.12. Nazwa środka czynności odtemporalna, N Instr.(Temp.) . . . . . . . . . . . . . . 2.3.13. Nazwy rezultatów czynności odsubiektowe, N Res.(Sub.) . . . . . . . . . . . . . 2.3.14. Nazwy rezultatów czynności odobiektowe, N Res.(Ob.). . . . . . . . . . . . . . . 9 9 11 12 13 17 18 23 23 26 26 74 101 134 206 239 253 273 276 276 277 278 279 280 280 280 281 283 283 283 284 285 288 290 290 291 292 295 295 295 296 8 Spis treści 2.3.15. Nazwy rezultatów czynności odsposobowe, N Res.(Mod.) . . . . . . . . . . . . 2.3.16. Nazwa rezultatu czynności odtemporalna, N Res.(Temp.). . . . . . . . . . . . . 2.3.17. Nazwy obiektów czynności odsubiektowe, N Ob.(Sub.). . . . . . . . . . . . . . . 2.3.18. Nazwy obiektów czynności odmiejscowe, N Ob.(Loc.) . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.19. Nazwy obiektów czynności odsposobowe, N Ob.(Mod.). . . . . . . . . . . . . . 2.3.20. Nazwa obiektu czynności odtemporalna, N Ob.(Temp.) . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Derywaty czynnościowe w interpretacji słowotwórstwa gniazdowego . . . . . . . . . . 2.4.1. Nazwy żeńskie od męskich subiektów czynności, N Fem.(N Sub.). . . . . . . 2.4.2. Nazwy żeńskie od atrybutywnych nazw subiektów czynności, N Fem. (N Sub. Attr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.3. Nazwy żeńskie od nazw osobowych obiektów czynności, N Fem.(N Ob.) 2.4.4. Nazwy deminutywne od nazw środków czynności, N Dem.(N Instr.). . . . 2.4.5. Nazwy deminutywne od nazw rezultatów czynności, N Dem.(N Res.). . . 2.4.6. Nazwa deminutywna od nazwy obiektu czynności, N Dem.(N Ob.) . . . . . 2.4.7. Nazwa deminutywna od nazwy miejsca, N Dem.(N Loc.) . . . . . . . . . . . . . . 2.4.8. Nazwa ekspresywna od nazwy subiekta czynności, N Expr.(N Sub.) . . . . . 2.4.9. Nazwy ekspresywne od nazw atrybutywnych subiektów czynności, N Expr.(N Sub. Attr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.10. Nazwy stopni pokrewieństwa od nazw subiektów czynności, N Famil. (N Sub.). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 299 299 300 300 301 301 304 305 305 305 306 306 306 307 307 307 3. Charakterystyka rzeczownikowych derywatów gwarowych o charakterze czyn- nościowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 309 3.1. Opis relacji motywacyjnych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 312 3.2. Mechanizmy derywacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Udział podstaw słowotwórczych i wykładników formalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 3.4. Zagadnienie słowotwórczej wariantywności derywatów rzeczownikowych o cha- rakterze czynnościowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5. Wielokategorialność rzeczownikowych derywatów o  charakterze czynnościo- wym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 326 331 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 339 Indeks. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341 Literatura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 383 Functional nature of denominatives in the vernaculars of North Little Poland and those of adjoining regions. Morphological and lexical study (Summary) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 393 Od Redakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 395 1. CZĘŚĆ WSTĘPNA 1.1. Stan badań Dynamika badań słowotwórczych, głównie rzeczownika, jest mierzona za- równo ewolucją poglądów w zakresie metod postępowania badawczego, jak i re- zultatów w postaci opracowań monograficznych, ujęć cząstkowych oraz wyzy- skaniem wyników do wyjaśnienia wielu zagadnień dyskusyjnych o charakterze ogólniejszym, jak np. w dialektologii definiowania gwar, dialektów czy pograni- czy językowych. Jednym z najczęściej podejmowanych i dyskusyjnych zagadnień pozostaje metoda analizy jednostek leksykalnych rozbudowanych morfologicznie, definio- wania morfemów, określania ich roli w powoływaniu wyrazów w nowej funkcji semantycznej. Dyskusje wokół metody w związku z próbą zdefiniowania istoty słowotwór- stwa, wyjaśnienia samego pojęcia doprowadziły do wyraźnej polaryzacji stanowisk, rezultatem których jest pojęcie słowotwórstwa opisowego, zwanego synchronicz- nym, i słowotwórstwa historycznego – mówiąc w dużym uproszczeniu – diachro- nicznego, zwanego genetycznym. Pointę odrębnych metod wyrażają, jako motto wartościowej publikacji Mirosława Skarżyńskiego pt. Powstanie i rozwój polskiego słowotwórstwa opisowego (Skarżyński, 1999), wypowiedzi Renaty Grzegorczyko- wej i Jadwigi Puzyniny: „Słowotwórstwo synchroniczne opisuje relacje formalno- -semantyczne, w jakie wchodzą derywaty względem innych wyrazów, współistnie- jących z nimi w określonym momencie czasowym” (Grzegorczykowa, Puzynina, 1979: 7) oraz Witolda Doroszewskiego: „Analiza strukturalna wyrazów jest bada- niem przede wszystkim historycznym, a jej celem jest zrekonstruowanie kolejnych etapów historii badanych wyrazów” (Doroszewski, 1963). W ostatnich latach pojawiają się opinie, których autorzy formułują tezę o za- cieraniu się ostrości opozycyjnej między podejściem synchronicznym i diachro- nicznym. „Diachronia i  synchronia (…) to dwie wzajemnie się uzupełniające metody, z których pierwszą interesuje geneza i ewolucja struktury słowotwórczej, drugą – funkcja derywatu względem innych derywatów” (Gala, 2011: 58; por. też Jancenieckaja, 1979: 9–10; Niemczenko, 1984: 118; Nagórko, 1998: 165). Jest to odejście – jak się wydaje – od stereotypu, zasady wyłącznie synchronicznej albo diachronicznej (Gala, 2009: 52; 2006: 82; Grochola-Szczepanek, 2002: 23; Waszakowa, 2004: 67–80; Kleszczowa, 2005: 253–290 ). 10 1. Część wstępna Znaczącym krokiem ewolucji metodologicznej jest odejście od binarności ze szczególna rolą wykładnika derywacyjnego jako wyznacznika typologicznego, a zwrócenie uwagi na hierarchiczność stosunków słowotwórczych organizowanych wokół centrum – wyrazu niemotywowanego, prymarnie podstawowego, bezpo- średnio bądź pośrednio motywującego pozostałe wyrazy hierarchicznie powiązane, o różnych stopniach pochodności (taktach derywacyjnych), tworzące gniazdo sło- wotwórcze (por. Skarżyński, 2003: 137–155). Słowotwórstwo gniazdowe tworzy warunki do inkluzji znaczenia leksykalnego niesionego przez centrum ze znaczeniem kategorialno-strukturalnym derywatów w obrębie gniazda (Skarżyński, 2003: 52). Budowane na przytoczonych podwalinach metodologicznych, zdefiniowa- nych w  połowie XX wieku, koncepcje słowotwórstwa były w  rozległej cezurze chronologicznej podstawą przedstawiania morfologii wyrazowej w wielu grama- tykach języka polskiego – podręcznikach akademickich (por. Ułaszyn, 1923; Szo- ber, 1923; Gaertner, 1931–1938; Doroszewski, 1952; Grzegorczykowa, 1998), monografiach polszczyzny ogólnej (por. Doroszewski, 1928: 1–261, 1929: 34–85; Puzynina, 1978: 98–107), monografiach pograniczy językowych (por. Laskowski, 1966, 1971), wysp językowych (por. Dejna, 1989/1990: 19–68), monografiach gwarowych (por. Szymczak, 1961; Pluta, 1963, 1964; Górnowicz, 1967–1968; Chludzińska-Świątecka, 1972; Malec, 1976), ogólnogwarowych (por. Cyran, 1977), w tematycznych studiach gwarowych omawiających określone kategorie słowotwórcze (por. Sierociuk, 1996; Szczepankowska, 1998; Sajewicz, 2002; Ja- ros, 2009; Kowalska, 2011; Marciniak-Firadza, 2013) czy w rozprawach, artyku- łach omawiających zagadnienia teoretyczne oraz poszczególne kwestie jednostko- we. Przykładem niech będą liczne, wyjątkowo cenne wypowiedzi Bogusława Krei, opublikowane w kilku tomach (Kreja, 1996, 1999, 2000, 2002). Z koncepcji językoznawstwa synchronicznego wywodzi się słowotwórstwo gniazdowe, opis modeli morfotaktycznych wybranych części mowy, głównie rzeczownika, przymiotnika (por. Jadacka, 2001; Gala, 2010), czasownika (por. Skarżyński, 2003: 137–167; Skarżyński, 2004; Białoskórska, 1999, 2000) i  li- czebnika, przysłówka, zaimka, przyimka (Skarżyński, 2000; 2004(a)). Struktury gniazdowe odsłaniające rolę motywacyjną wyrazu prymarnego w gnieździe, jego aktywność i zakres łączliwości ze strukturami rozbudowanymi morfotaktycznie odnajdujemy w  słownikowych opracowaniach antroponimii. Gniazda nazwotwórcze / nazwiskotwórcze, budowane wokół podstawy, są no- śnikami także informacji chronologicznej, z  czego można wnosić, że gniazdo- wość morfotaktyczna może mieć także zastosowanie w badaniach diachronicz- nych (por. Kleszczowa, 2007: 59–72; por. też Rymut, 1999–2001). O ile istotą słowotwórstwa gniazdowego jest odsłanianie relacji morfologicz- nych w  obrębie gniazda budowanego na podstawach wyrazu niemotywowanego, o tyle celem słowotwórstwa typologicznego pozostaje identyfikacja finalnego wy- kładnika derywacyjnego – typu słowotwórczego ze wskazaniem jego słowotwórczo- kategorialnej funkcji (por. Gala-Milczarek, 2009, 2012; Gala, Gala-Milczarek, 2014). 1.2. Cel i założenia badawcze 11 To uniwersalne podejście do interpretacji derywatów, osadzone w tradycji polskiego słowotwórstwa i dopełnione o zasadę geografii lingwistycznej, przy- niosło określone rezultaty w badaniach historycznych – dialektologicznych, ono- mastycznych; por. geneza i zasięgi rzeczownikowych sufiksów -iszcze, -sko, -isko; zastępowanie neutrów na -ę-, -ęcie- przez rzeczowniki męskie z  przyrostkiem -ak; zasięgi rzeczownikowego sufiksu -yszek, -yszka, -yszko w opozycji do -uszek, -yczek, -eczko; zasięgi sufiksów przymiotnikowych: -aty, -asty, -ity, -isty, -ni, -ny; prefiksów superlatywnych: na-, naj-; zastępowanie czasownikowych sufiksów -ować, -ywać przez -uwać itd. (por. Dejna, 1981, mapy: 68, 69, 73–75; Gala, 1994: 84–99, cz. 1, mapy: 140, 142, 145, 149, 150, 151, 158, cz. 2). 1.2. Cel i założenia badawcze Treści znaczeniowe pojęcia „słowotwórstwo” odnoszą się do dwóch składni- ków języka – gramatyki jako zespołu środków formalno-funkcyjnych (morfolo- gicznych) i leksyki – ogółu wyrazów istniejących w danym języku jako nośników określonych pojęć (Gołąb, 1968: 214, 524). Na znaczenie kategorialnosłowotwórcze wynikające ze struktury grama- tycznej jednostek leksykalnych i morfemów współuczestniczących w derywacji oddziałuje także jednostkowe znaczenie derywatu, a nawet jego pozajęzykowa funkcja stymulowana warunkami kulturowymi. W następstwie tych dwóch czyn- ników ustala się określony zasób funkcji, zwanych kategoriami słowotwórczymi. Takie rozumienie słowotwórstwa było asumptem do podjęcia badań nad czynnościowym charakterem derywatów rzeczownikowych. Celem autorki pracy jest ustalenie i określenie czynnościowego charakteru derywatów rzeczownikowych, tzn. określenie specyfiki relacji pomiędzy jednost- kami derywowanymi a znaczeniami czynności. Charakter tych powiązań klasyfi- kuje derywaty w obrębie czterech klas: 1) deverbativa prymarne, dla których verbum stanowi formalną podstawę (lub jedną z podstaw przy rzeczownikach złożonych) procesu derywacyjnego, a  funkcja semantyczna powołanych formacji jest rezultatem transpozycji, mu- tacji, okazjonalnie także modyfikacji znaczenia motywującego (patrz rozdziały: 2.1.–2.1.8., 2.2.–2.2.7.); 2) deverbativa sekundarne, w których znaczenia czynności, choć niewyra- żone morfologicznie funkcjonują w kategoryzujących je parafrazach, określając relacje motywacyjne z ustalonymi dla nich formalnymi podstawami rzeczowni- kowymi (patrz rozdziały 2.3.–2.3.20.); 3) rzeczowniki, których charakter czynnościowy wyrażają struktury rozbu- dowane derywacyjnie, zaliczane w ujęciu typologicznym do kategorii: deminu- tywów, feminatywów czy expresywów. Na ich czynnościowy charakter wpływa znaczenie leksykalne czasownika jako prymarnego wyznacznika gniazda słowo- twórczego (patrz rozdział 2.4.); 12 1. Część wstępna 4) rzeczowniki, których czynnościowy charakter wynika z  wyłącznie for- malnych powiązań z czasownikami ustalonymi jako podstawy generowania kolej- nych ogniw łańcuchów słowotwórczych. Kategoryzowane jako nomina familiaria nie wykazują powiązań semantycznych ze znaczeniami czasowników centralnych (patrz rozdział 2.4.). Przyjąć zatem należy, że przez czynnościowy charakter derywatów rze- czownikowych rozumiemy zespół właściwości wyrażanych w strukturze i poza strukturą derywatów, obrazujących zasady funkcjonowania znaczeń czynności uczestniczących bezpośrednio czy pośrednio w procesie powoływania derywa- tów rzeczownikowych. By zrealizować założony cel badawczy, w pracy: 1) przeprowadzono eksplorację rzeczownikowych derywatów o charakterze czynnościowym ze: Słownictwa ludowego… Karola Dejny (Dejna, 1974–1985); 2) dokonano opisu struktur derywowanych w  układzie wyżej przedsta- wionym, tzn. a) derywatów paradygmatycznych, od podstaw czasownikowych, b)  derywatów pozaparadygmatycznych, pozawerbalnych, c) struktur rozbudo- wanych w obrębie gniazda wokół centrum czasownikowego z zachowaną funkcją czynnościową niesioną przez czasownik; 3) opisano mechanizmy i  procesy derywacyjne, w  następstwie których ustalił się czynnościowy charakter derywowanych rzeczowników; 4) wydobyto relacje morfologiczno-leksykalne współuczestniczące w czyn- nościowym charakterze derywatów. 1.3. Podstawa źródłowa Jako podstawę źródłową przyjęto Słownictwo ludowe z  terenu byłych woje- wództw kieleckiego i łódzkiego (Dejna, 1974–1985). Są to materiały gromadzone przez Karola Dejnę do Atlasu gwarowego województwa kieleckiego (Dejna, 1962– 1968), skartografowane oraz niewykorzystane w Atlasie… a także eksplorowa- ne na Kielecczyźnie i terenach przyległych przez pracowników i seminarzystów, niezależnie od Atlasu…, opracowane w postaci prac magisterskich. Gromadzone były w latach 1954–1970 i tworzą korpus leksykalny ok. 30 tys. jednostek hasło- wych opublikowanych w 12 tomach „Rozpraw Komisji Językowej ŁTN” o obje- tości ponad 120 arkuszy, 1600 stron druku (Gala, 2010(a): 146). Eksplorowana w drugiej połowie XX wieku leksyka pochodzi od informato- rów urodzonych w końcu XIX wieku i na początku wieku XX. Interpretowana z po- zycji wieku XXI nosi wyraźne znamiona danych historycznych. Pochodzi w zdecy- dowanej większości z Kielecczyzny, dlatego w tytule pracy w odniesieniu do tego zespołu gwarowego przyjęto określenie „gwary północnomałopolskie i przyległe”. Wyjątkowo obszerny zasób leksykalny nazywa Karol Dejna słownictwem ludowym, „to znaczy takim, które było w użyciu ludności wiejskiej, w mowie lu- 1.4. Założenia metodologiczne 13 dowej, bez rozstrzygania o jego gwarowym, innogwarowym czy ogólnopolskim pochodzeniu” (Gala, 2010(a): 146). Takie zbiory mogą służyć do ustalania moż- liwie pełnego zasobu słownictwa gwarowego oraz słownikowych i słowotwór- czych zróżnicowań polskiego terytorium językowego (Dejna, 1974: 193). Przyporządkowane takim celom słownictwo zostało przedstawione w po- staci uporządkowanych alfabetycznie haseł w  formie podstawowej, w  pisowni ogólnopolskiej, z zachowaniem atrybutów mowy ludowej – leksykalnych, mor- fologicznych i fonetycznych, z pominięciem właściwości systemowych ogólnie znanych, np. mazurzenia, odnosowienia, rozłożenia nosówek itp. Za hasło przyjął autor „każdą synchronicznie, dla połowy XX wieku, wyod- rębniającą się od innych układem fonemów, strukturę morfologiczną czy funk- cją syntaktyczną jednostkę słownikową, nie wyłączając postaci z właściwością fonetyczną pozasystemową, niekiedy ograniczoną do jednostkowych wyrazów, por. krzasło, kapalusz, czy wyrazy zmienione przez etymologię ludową” itp. (Dejna, 1974: 195). Po tytule hasłowym, opatrzonym kwalifikatorem leksykograficznym, podał Dejna definicję lub definicje znaczeń wyrazu, cytaty tekstowe z zapisem fone- tycznym i lokalizacją w terenie oraz po odsyłaczu por. odmiany morfologiczne, fonetyczne i synonimy jako podstawy odrębnych artykułów hasłowych. W następstwie takich zasad wyodrębniania jednostek hasłowych został nie- wątpliwie powiększony ich zasób, przez co uczyniony przydatnym źródłem do badań nie tylko określonych właściwości fonetycznych, ale przede wszystkim słowotwórczych, o czym przekonaliśmy się po przygotowaniu i opublikowaniu indeksów – alfabetycznego i  a  tergo (Gala, Frank-Rakowska, Gala-Milczarek, 2010). Mimo pewnych ograniczeń, np. braku definicji leksykalnych przy niektórych hasłach, odesłań – z zastosowaniem kwalifikatorów „ts.” – do znaczeń ogólnopol- skich, ubogich dokumentów tekstowych ograniczonych do zapisu fonetycznego wyrazu, w zdecydowanej większości (szczególnie w odniesieniu do rzeczowni- ków) wyjątkowo obszerny zbiór słownictwa ludowego opatrzony kwalifikatorami słowotwórczymi, stylistycznymi, definicjami znaczeniowymi haseł, weryfikowa- nymi tekstami gwarowymi, odsyłaczami o  charakterze powiązań motywacyj- nych, spełnia warunki źródła do badań słowotwórczych. 1.4. Założenia metodologiczne Asumptem do objęcia cezurą historyczną słownictwa ludowego / gwarowe- go jest wiedza o czasie jego eksploracji (druga połowa XX wieku) i wieku informa- torów (urodzonych w końcu wieku XIX i na początku XX stulecia). Niezależnie od przytoczonych ram chronologicznych słownictwo gwarowe, jego struktura morfologiczna, jest niejednokrotnie nośnikiem cech archaicznych o trudnej do 14 1. Część wstępna ustalenia dolnej granicy chronologicznej. Dane lokalizowane w tej przestrzeni historycznej poddawane interpretacji słowotwórczej skłaniają do niwelowania opozycji podejścia synchronicznego czy diachronicznego. W  odniesieniu do słownictwa gwarowego, potrzeby określenia funkcji derywatów oraz ich charakteru, odwoływanie się do danych historycznojęzy- kowych, porównawczo-dialektalnych wydaje się niezbędne (Reichan, 1996: 194). Funkcja i charakter derywatów, eksponowane na gruncie słowotwórstwa synchronicznego, w materiale północnomałopolskim są możliwe do wydobycia i zdefiniowania po uwzględnieniu przytoczeń gwarowych jako nośników treści historycznych, weryfikowanych często historyczną, nawiązującą do etymolo- gii, interpretacją faktów morfologicznych. Te fakty niejednokrotnie przenikają do aktualności w rozumieniu czasu eksploracji i je dopełniają. Materiały takie – derywaty żywe funkcyjnie w kulturze ludowej skłaniają do przyjęcia chronii jako zasady interpretacyjnej. „Chronia czy inchronia nie ogranicza cezury chronolo- gicznej danych, nie stawia na przeciwstawnych biegunach synchronii i diachro- nii, wydaje się przydatna w  definiowaniu słowotwórstwa gwarowego ustalo- nego w różnych cezurach chronologicznych. Przyjmując inchronię jako zasadę interpretacyjną, odsłaniamy formacje z prymarną funkcją kategorialną, które z perspektywy synchronicznej (idiosynchronicznej) są uznawane za zleksyka- lizowane. Proponowana perspektywa może prowadzić do wielu rekonstrukcji stanu pierwotnego derywatów, co służy odtworzeniu z miarę reprezentatyw- nego stanu słowotwórstwa paradygmatycznego – gramatycznego, opartego na prymarnych relacjach między odpowiednią klasą gramatyczną wyrazów podsta- wowych a wyrazami pochodnymi i wykładnikami derywacyjnymi” (Gala, 2011: 62; zob. też Gala, Gala-Milczarek, 2014) a także odsłaniania etymologicznego czynnościowego charakteru derywatów. Świadomość in/chroniczna wydaje się szczególnie przydatna w odniesieniu do struktur historycznych, żywych w gwa- rach w postaci zmorfologizowanej czy zleksykalizowanej. Mimo wyodrębnie- nia – idąc tropem Bogusława Krei (Kreja, 1975: 120) – w derywacie ciarlica, cierlica wykładnika -ica od czasownika cierlić w  funkcji nazw środków czyn- ności, interpretator nie może nie mieć świadomości, że ogniwem pośrednim mogła być struktura cier(d)ło, ciar(d)ło w funkcji nazwy środka czynności od trzeć przyjmowanego jako prymarny wyznacznik gniazda derywacyjnego, por. trzeć  ciar(d)ło  ciar(d)l- / cier(d)l-ica. Nośnikiem czynnościowego charak- teru rzeczownika ciarlica, cierlica jest niewątpliwie czasownik podstawowy, jak i morfem -(d)l-, wtórnie dopiero także wykładnik -ica o prymarnie innej funkcji. Podobne takty derywacyjne wypada postrzegać w strukturach: miądlica, międlica: miąć  mią-dło  miądlica lub miądlić, międlić  miądlica czy prząślica, przęślica od prząść (≤ * pręd-ti ≥ *prętti ≥ *pręsti : przęsdło ≥ przęsło: przęślica. Wykładnik -ica prymarnie neutralny czynnościowo, w  następstwie aglutynacji z  sufiksem instrumantalnym -dło, -sło i  w  rozszerzonej postaci z  motywacją czasow- nikową przyjmuje rolę wykładnika czynnościowego wespół z instrumentalnym 1.4. Założenia metodologiczne 15 jednostkowym znaczeniem wyrazów. Podobnie taką funkcję przyjmuje wykładnik -nica i  w  rozszerzonej postaci -anica czy -alnica w  swieranica ! swieralnica ! swieradlnica ! swieradło ! swierać. Przyjęcie zasad inchronii w interpretacji słowotwórczej prowadzi także do wyłonienia i opisu formacji określanych z perspektywy słowotwórstwa synchro- nicznego mianem derywatów semantycznych czy właściwych, tzn. takich, któ- re zachowują ścisły związek semantyczny z  podstawą (por. Grzegorczykowa, 1998: 370–372; Grzegorczykowa, Puzynina, 1979: 21), por. obróbka, pokropek, drapowanie, siewca, jednacz, beczoch, gadacz, opylacz, strugacz, dziabka, wiejaczka, palenisko, legło, rąbalnia, spalnia, siewy, dudziarz, dworak, czapnik, czarownica, kierowniczka, jak i onomazjologicznych, czyli takich, które z podstawami wcho- dzą jedynie w  asocjacyjne związki semantyczne (por. Grzegorczykowa, 1998: 362, 370–372; Nagórko-Kufel, 1975). Tych największe nagromadzenie notuje- my w zakresie nazw atrybutywnych subiektów czynności, por. pylica, kopciuch, cykacz, mlaskacz. Licznie wystepują także w kategorii nazw środków czynności i  określają przedmioty o  leksykalnej funkcji narzędzi, por. klapotka, kurzarka, drapaczka, klapacz, posmykacz itp. Podejście in/chroniczne skłania także do uwzgledniania w  strukturach odczasownikowych typu -(ił)ka, -(an)ka, -(on)ka, -(it)ka itp., szczególnie w  kategorii nazw rezultatów czynności, także ogniwa (takty) derywacji imie- słowowej, por.  zgniłka ! zgniły ! zgnić, krajanka ! krajany ! krajać, trzę - sionka ! trzęsiony ! trząść, odbitka ! odbity ! odbić. Wariantywne interpreta- cyjnie podstawy derywacyjne w niczym nie wpływają na zmianę funkcji derywa- tów, zachowując ich czynnościowy charakter (por. m.in. Janowska, 2007: 28-29; Dokulil, 1979: 149). W tekście możliwość dwojakiej interpretacji podstaw zazna- czono przez podanie w nawiasie morfemu jako składowej formantu, wyniesionej z możliwej wariantywnej podstawy derywacyjnej. Zjawisko wariantywności mo- tywacyjnej dostrzeżono także w formacjach o paralelnych podstawach czasowni- kowo-rzeczownikowych w derywatach typu: handlowiec ! handlować ! handel, druciarz ! drutować ! drut, brukowiec !brukować ! bruk. Obok semantyki słowotwórczej, kategorialnej, słownictwo ludowe jest nośnikiem semantyki leksykalnej, definiowanej w perspektywie funkcjonalnej, ludowej, dla XX wieku. Obie perspektywy niejednokrotnie się weryfikują, co uwidacznia sieć odsyłaczy czy definicji leksykalnych o  znamionach parafraz słowotwórczych, por. derywaty z wykładnikiem -aczka w funkcji odczasowni- kowych żeńskich wykonawców czynności: dojaczka ‘kobieta, która doi krowy’, praczka ‘kobieta piorąca’, sadzaczka ‘kobieta, która sadzi kartofle’ itd., odcza- sownikowe nazwy środków czynności: bujaczka ‘kołyska z płachty zawieszona w polu na żerdziach, huśtawka’, kąpaczka ‘niecka do kąpania dzieci’, odciągaczka ‘naczynie do oddzielania słodkiej śmietany’, owijaczka ‘onuca, pas tkaniny do owijania stopy’, wyżymaczka ‘przyrząd do wyciskania wody z bielizny’: wyży- mać itp. 16 1. Część wstępna Podejście in/chroniczne wydaje się właściwe w  interpretacji gniazd dery- wacyjnych. Struktura morfologiczna derywatów w  gnieździe jest niewątpliwie wynikiem procesów historycznych. Budowanie struktur gniazd słowotwórczych w  gwarach na podstawie wyłącznie motywacji, relacji motywacyjnych aktual- nych, wzorowanych na modelach polszczyzny ogólnej i  kompetencji badacza wydaje się niewystarczające. Określone segmenty gniazda jako rezultat diachro- nicznych procesów derywacyjnych, relacji motywacyjnej, są nośnikami czyn- nościowego charakteru derywatów, pomijanego w  ujęciu typologicznym, por. szydełko: szydło: szyć. Struktura morfologiczna derywatu szydełko w pojęciu ogól- nym wskazuje na deminutivum względem derywatu szydło jako nazwy środka czynności, pochodnej od czasownika – szyć. W  Słownictwie ludowym… hasło szydełko zdefiniowano jako ‘drut do robienia swetrów’. Przy haśle szydło odesłano kwalifikatorem ts. do znaczenia ogólnego ‘rodzaj iglicy z trzonkiem’ (Doroszew- ski, 1958–1969). Znaczenia leksykalne obu derywatów wskazują wprawdzie na nazwy narzędzi służących do szycia, zespalania tkanin i pozostają w relacji mo- tywacyjnej z czasownikiem – szyć. Zatem oba segmenty gniazda jako derywaty: szydło, szydełko są nośnikami czynnościowego charakteru inicjowanego przez czasownik jako podstawę gniazda. Na podobny charakter wskazują łączone z cza- sownikiem dzwonić – derywaty – dzwon: dzwonek: dzwoneczek. Chronia w interpretacji derywatów gwarowych – funkcjonujących w kultu- rze ludowej – tworzy warunki do ich postrzegania typologicznego, kategorial- nego oraz funkcjonalnego w  związku z  wnoszonym do derywatu znaczeniem realnym wyrazu podstawowego i realnym znaczeniem samego derywatu. Służy odtwarzaniu procesów derywacyjnych i mechanizmów językowych funkcjonują- cych w określonych warunkach kulturowych – w środowisku wiejskim. Wyznacznikiem czynnościowego charakteru derywatów rzeczownikowych jest głównie podstawowe verbum i jego rola w kreowaniu funkcji kategorialnej. Wykładniki formalne w derywacji pełnią rolę paralelną, a niekiedy drugoplano- wą. Dlatego obserwuje się wielość wykładników derywacyjnych w ramach jednej kategorii, por. -anie, -enie, -cie, -ka itd. w kategorii N Acc. itp. Obok roli wyrazu podstawowego weryfikatorem czynnościowego charakte- ru, w ramach kategorii słowotwórczej, jest znaczenie realne derywatu oraz po- zajęzykowa rola desygnatu derywatem nazywana, por. kopaczka 1/ ‘kobieta ko- piąca ziemniaki’, 2/ ‘maszyna do kopania głównie ziemniaków’. Oba derywaty są nośnikami czynnościowego charakteru. Specyfikacja charakteru czynności pozo- staje na poziomie kategoryzacji słowotwórczej: 1/ – nazwa subiekta czynności, 2/ – nazwa środka czynności. Inne mechanizmy towarzyszą kreowaniu czynnościowego charakteru dery- watów z derywacją pozawerbalną – pozaparadygmatyczną, przy niewyrażonym predykacie, głównie odrzeczownikowych, por. stolarz ‘rzemieślnik wyrabiający przedmioty z drewna, stoły’, rybak ‘człowiek, który łowi ryby’, młynarz ‘człowiek, który miele ziarno w młynie’. O charakterze czynnościowym wnioskujemy wy- 1.5. Mapa objętego eksploracją obszaru 17 łącznie na podstawie znaczenia realnego desygnatu i budowanej z tym znacze- niem parafrazy czy peryfrazy, w której zawiera się ‘wyrabianie stołów’, ‘łowienie ryb’, ‘mielenie ziarna we młynie’. Ustalone derywaty nazywają wykonawców czynności ze względu na ich rezultat, obiekt czy miejsce. Interpretacja złożonych uwarunkowań motywacyjnych, relacji morfologicz- nych – derywacyjnych oraz semantyki kategorialnej i jednostkowej leksykalnej w  celu wydobycia i  skategoryzowania czynnościowego charakteru derywatów w gwarach ustalonych w przeszłości jest możliwa po uwzględnieniu metod wła- ściwych słowotwórstwu typologicznemu, funkcjonalno-segmentalnemu (gniaz- dowemu) oraz in/chronii. 1.5. Mapa objętego eksploracją obszaru Mapa 1. Mapa objętego eksploracją obszaru Źródło: opracowanie własne na podstawie dostępnych materiałów. 18 1. Część wstępna 1.6. Wykaz skrótów, przyjętych dla miejscowości objętych eksploracją Niniejszy wykaz przejęto ze Słownictwa ludowego byłych województw kielec- kiego i łódzkiego K. Dejny (Dejna, 1974–1985); w nawiasie podano nazwę siedzi- by powiatu, w obrębie którego leżała wymieniona wieś. Kozietuły radom. (Grójec) Grabów Nowy radom. (Kozienice) 1 Gzów skier. (Skierniewice) 1B Byczki skier. (Skierniewice) 1G Gągolin skier. (Łowicz) Turowa Wola skier. (Skierniewice) 2 3 Drwalew radom. (Grójec) 4 Wilkowyja siedl. (Łuków) 5 Lisikierz siedl. (Łuków) 6 Bogusławki skier. (Rawa Maz.) 6T Turobowice skier. (Rawa Maz.) 7 8 9 Wola Korycka siedl. (Ryki) 10 Lubochnia piotrk. (Rawa Maz.) 10M Małecz piotrk. (Rawa Maz.) 11 Łęgonice radom. (Rawa Maz.) 12 Mikówka radom. (Białobrzegi) 12J Jesionna radom. (Białobrzegi) 13 Łuczynów radom. (Kozienice) 13Op Opatkowice radom. (Kozienice) 13S Samwodzie radom. (Kozienice) 14 Bazanów Stary lubel. (Ryki) 15 Dęba piotrk. (Opoczno) 15L Libiszów piotrk. (Opoczno) 15T Trzebina piotrk. (Opoczno) 16 Mokrzec radom. (Przysucha) 16S Studzienice radom. (Radom) 17 18 Wola Klasztorna radom. (Kozienice) Stoczki piotrk. (Opoczno) 19 19J Jawór piotrk. (Opoczno) 20 Gałki radom. (Przysucha) 20B Bolęcin radom. (Przysucha) 20J 21 Jastrzębia radom. (Radom) Jelenia radom. (Opoczno) Sławno radom. (Radom) 1.6. Wykaz skrótów, przyjętych dla miejscowości objętych eksploracją 19 Skłoby radom. (Przysucha) 22 Bartodzieje radom. (Zwoleń) Skowieszyn lubel. (Puławy) 23 24 Sworzyce kiel. (Końskie) 24S Straszowa Wola piotrk. (Opoczno) 25 25B Bryzgów radom. (Przysucha) 25P Paruchy radom. (Końskie) 25R Ruski Bród radom. (Przysucha) 26 Alojzów radom. (Iłża) 26K Kajetanów radom. (Iłża) 26M Modrzejowice radom. (Radom) 27 Chotcza radom. (Lipsko) 27N Niwa lubel. (Opole Lubelskie) 28 Wąsosz piotrk. (Końskie) 28D Dęba piotrk. (Radomsko) 29 Mokra kiel. (Końskie) 30 Gadka kiel. (Iłża) 30K Koszary radom. (Iłża) 31 Janów radom. (Lipsko) Jawór Solecki radom. (Lipsko) 31J 32 Janiszkowice lubel. (Opole Lubelskie) 32K Karczmiska lubel. (Opole Lubelskie) 33 Sarbice kiel. (Kielce) 34 Łęczna kiel. (Kielce) 34W Wzdół kiel. (Kielce) 35 Krynki kiel. (Iłża) 36 Ciszyca tarnobrz. (Lipsko) 37 Motyczno kiel. (Włoszczowa) 38 Piekoszów kiel. (Kielce) 39 Huta Podłysica kiel. (Kielce) 40 Krzczonowice tarnobrz. (Opatów) 41 Gościeradów tarnobrz. (Kraśnik) 42 Kuczków częstoch. (Włoszczowa) 42B Budzów częstoch. (Radomsko) 43 Lipnica kiel. (Jędrzejów) 43B Bolmin kiel. (Kielce) 44 45 46 Kichary Nowe tarnobrz. (Sandomierz) 47 Słupia kiel. (Jędrzejów) 48 Kliszów kiel. (Pińczów) 49 Życin kiel. (Pińczów) Szczecno kiel. (Kielce) Janczyce tarnobrz. (Opatów) 20 1. Część wstępna Jaślany rzeszow. (Mielec) Izbiska tarnow. (Mielec) Sułoszowa krak. (Olkusz) 50 Gnieszowice tarnobrz. (Sandomierz) 50D Dmosice tarnobrz. (Sandomierz) 50K Kępie tarnobrz. (Sandomierz) 51 Turbia tarnobrz. (Tarnobrzeg) 52 Przychody katow. (Olkusz) 53 Piotrkowice kiel. (Jędrzejów) 54 Zbrodzice kiel. (Busko) 55 Kłoda tarnobrz. (Staszów) 56 Cygany tarnobrz. (Tarnobrzeg) 57 Zagorzyce kiel. (Miechów) 58 Stradów kiel. (Kazimierza) 58M Mozgawa kiel. (Pińczów) 59 Wójcza kiel. (Busko) 60 61 Gwoździec tarnobrz. (Nisko) 62 63 Błogocice krak. (Proszowice) 63G Grobla krak. (Bochnia) 63Ł Łętkowice krak. (Proszowice) 64 Wola Żelichowska tarnow. (Dąbrowa Tarnowska) 65 66 Werynia rzeszow. (Kolbuszowa) 71 Gajewniki sier. (Łask) 72 Mogilno sier. (Łask) 72D Dobroń sier. ((Łask) 73 Prawda piotrk. (Łódź) 74 Prażki piotrk. (Brzeziny) 75 Kozubu sier. (Łask) 75a Sędziejowice sier. (Łask) 76 Malenia sier. (Łask) 77 Gutów piotrk. (Piotrków) 78 Lechawa-Psary piotrk. (Piotrków) 79 Chrząstawa sier. (Łask) 80 Parzno piotrk. (Bełchatów) 80a Cisza piotrk. (Bełchatów) 81 Mąkolice piotrk. (Bełchatów) 82 Milejowiec piotrk. (Piotrków) 82a Witów piotrk. (Piotrków) 83 Berezie Małe piotrk. (Bełchatów) 83B Broszęcin piotrk, (Pajęczno) 83L Lipnik sier. (Pajęczno) 84 Kamień piotrk. (Bełchatów)
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Czynnościowy charakter derywatów rzeczownikowych w gwarach północnomałopolskich i przyległych. Studium morfologiczno-leksykalne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: