Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00404 006948 18461044 na godz. na dobę w sumie
Czytanie Konopnickiej - ebook/pdf
Czytanie Konopnickiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 209
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-233-8995-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Na stulecie śmierci Konopnickiej przygotowano monografię zbiorową, która odpowiada na pytanie: czy twórczość autorki Roty wytrzymała próbę lat, czy jest to jeszcze twórczość, która daje czytelnikowi cokolwiek innego poza obowiązkowymi wartościami ideowo-patriotycznymi, w które wpisały ją kanony lektur szkolnych? I okazuje się, że tak, że [...] Konopnicka zaciekawia jako artystka i jako obserwator rzeczywistości, zaciekawia tak dalece, że M. Stala w Posłowiu nie waha się stwierdzić, iż poetka jest głęboko zakorzeniona w wieku XIX, ale i wychyla się w wiek XX... [...].

Wartość tej zbiorowej monografii [...] jest niewątpliwa. W aspekcie poznawczym są tu prace przynoszące nowe ujęcia, [...] są też - co również jest nowością asocjacje tematyczne i obrazowe, o których jeszcze niedawno nikt by nie śmiał głośno mówić, jak paralele z Cyprianem Norwidem (a to i dla norwidologii jest przydatne...); są wreszcie tropy w interpretacji utworów poetyckich, reportaży i listów, które dla kategorii podmiotowości i tożsamości literatury postyczniowej zdają się być nowe i ciekawe, bo prowadzą w strony codzienności ludzkiej, bo łączą egzystencję jednostki ze światopoglądem zbiorowym, perspektywę zwykłego dnia w ludzkim życiu ze sprawami narodu i ludzkości. W aspekcie metodologicznym zasadniczy trzon książki stanowią interpretacje nowej komparatystyki.
Z recenzji prof. dr hab. Tadeusza Budrewicza

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

(cid:0)1(cid:0)0(cid:0)0 (cid:0)9(cid:0)5 (cid:0)7(cid:0)5 (cid:0)2(cid:0)5 (cid:0)5 (cid:0)0 Publikacja dofi nansowana przez Wydział Polonistyki UJ Recenzent Prof. dr hab. Tadeusz Budrewicz Projekt okładki Tomasz Gawłowski © Copyright by Olga Płaszczewska Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Wydanie I, Kraków 2011 All rights reserved Niniejszy utwór ani żaden jego fragment nie może być reprodukowany, przetwarzany i rozpowszechniany w jakikolwiek sposób za pomocą urządzeń elektronicznych, me- chanicznych, kopiujących, nagrywających i innych oraz nie może być przechowywany w żadnym systemie informatycznym bez uprzedniej pisemnej zgody Wydawcy. ISBN 978-83-233-3204-6, e-ISBN (wersja elektroniczna) 978-83-233-8995-8 www.wuj.pl Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków tel. 12-631-18-81, 12-631-18-82, fax 12-631-18-83 Dystrybucja: tel. 12-631-01-97, tel./fax 12-631-01-98 tel. kom. 0506-006-674, e-mail: sprzedaz@wuj.pl Konto: PEKAO SA, nr 80 1240 4722 1111 0000 4856 3325 Spis treści Od redakcji, Olga Płaszczewska I. Z zagadnień życia i recepcji Iwona Węgrzyn, Maria Konopnicka ‒ kłopoty z biografi ą Anita Całek, Wzniosłe idee i proza życia ‒ refl eksje nad korespondencją Marii Konopnickiej Małgorzata Sokalska, Poezja Marii Konopnickiej i pieśń II. Interpretacje Anna Czabanowska-Wróbel, Konopnicka ‒ dzieci i lalki Iwona Puchalska, Spojrzenie, wizja, opowieść ‒ Lituania Marii Konopnickiej Agnieszka Mocyk, Chłopięta „spodziwne” i inni? Nowelistyka Konopnickiej wobec odmienności Olga Płaszczewska, Pracownia Marii Konopnickiej, czyli o związkach przestrzeni i wolności twórczej Włodzimierz Próchnicki, Miłosierdzie gminy jako nowela egzystencjalna 7 11 27 57 83 97 109 125 137 III. Glosy Urszula M. Pilch, Oko w poezji Marii Konopnickiej ‒ między konwencjonalnością obrazowania a gwałtownością przeżyć 151 Aleksandra Kijak, Autentyk i pseudowydarzenie. Maria Konopnicka, Uroczystości imienia Kolumba 171 Spis treści Joanna Kulczyńska, Artysta i jego dzieło. Madonna w poezji Marii Konopnickiej Posłowie, Marian Stala Indeks nazwisk Spis ilustracji 191 209 213 217 Od redakcji W setną rocznicę śmierci pisarki, 8 października 2010 roku, podczas okolicznościowego spotkania na Wydziale Polonistyki UJ, a także przy innych okazjach, zwracano uwagę na niejednoznaczność postrzega- nia Konopnickiej w Polsce. Jest to bowiem dla większości odbiorców przede wszystkim autorka O krasnoludkach i sierotce Marysi, w najlep- szym wypadku Roty, bojowniczka o sprawę polską, twórczyni wierszy, w których ‒ jak wynika przynajmniej z powojennych wyborów poezji ‒ przeważa tematyka społeczna i patriotyczna, a dominującą manie- rą ekspresji jest stylizacja ludowa. To także doskonale radząca sobie z prowadzeniem gospodarstwa matka sześciorga dzieci, ciekawa świa- ta i spragniona wiedzy kobieta, a jednocześnie bohaterka niejednego skandalu obyczajowego. Ambiwalentna i nadal niedostateczna wydaje się też recepcja naukowa twórczości Konopnickiej jako pisarki, kry- tyka literatury, tłumaczki, i jej pełnej luk, nie do końca wyjaśnionej, mimo licznych studiów, biografi i. Jedna z czołowych postaci polskiego życia literackiego przełomu XIX i XX wieku, w swojej epoce czczona jako narodowe bożyszcze, z okazji jubileuszu obdarowana przez społe- czeństwo dworkiem, okazuje się postacią wciąż nieznaną, zaś jej dzieła wydają się lekturą już nie kolejnych pokoleń odbiorców popularnych, ale wąskiego grona specjalistów. W Polsce opatrywana etykietką „poetki bogoojczyźnianej”, Maria Konopnicka wzbudza zaciekawienie publiczności zachodniej: kiedy na forum zagranicznym przedstawia się podstawowe dane biografi czne wraz ze zwięzłą charakterystyką jej twórczości, wywołują one ogromne zainteresowanie słuchaczy domagających się szczegółowych wyjaśnień, kim była, czym zajmowała się „ta niezwykła kobieta”, zdecydowanie niemieszcząca się w konwencji epoki. ~ 7 ~ Olga Płaszczewska Stawiane w stulecie śmierci pytanie o to, czy Maria Konopnicka to dziś autorka mało znana czy zapomniana, czy jej twórczość padła ofi a- rą „politycznie poprawnych” interpretacji powojennych lub czy dzięki nim przetrwała w świadomości odbiorców, pytanie o fenomen jej po- pularności za życia i o przystawalność kreowanej przez pisarkę wizji świata do potrzeb estetycznych i wrażliwości współczesnego człowieka stało się punktem wyjścia refl eksji, które składają się na prezentowany tom. Znalazły się w nim wypowiedzi przedstawicieli Katedr Kompa- ratystyki Literackiej, Historii Literatury Oświecenia i Romantyzmu, Historii Literatury Pozytywizmu i Młodej Polski Wydziału Polonisty- ki Uniwerstetu Jagiellońskiego oraz innych ośrodków akademickich, dotyczące zarówno biografi i poetki, jak i recepcji jej twórczości, po- święcone szczegółowej interpretacji wybranych utworów w świetle, między innymi, współczesnej antropologii literackiej, komparatystyki intersemiotycznej i biografi styki. Na marginesie wspomnieć należy, że przedstawione prace powstały przed ukazaniem się drukiem zarówno tomu korespondencji Konopnickiej Listy do synów i córek (red. L. Ma- gnone, Warszawa ‒ Żarnowiec 2010), jak i ‒ należącej do wzmożonego w ostatnich latach nurtu zainteresowania życiem i twórczością poet- ki ‒ monografi i Leny Magnone, Maria Konopnicka. Lustra i symptomy (Gdańsk 2011). Pierwsza część książki obejmuje więc zagadnienia życia Marii Ko- nopnickiej i zarys jej charakterystyki psychologicznej oraz porusza problemy recepcji ogólnej, także pozaliterackiej, jej twórczości. Druga zawiera interpretacje konkretnych tekstów. Trzecią część tomu (Glosy) stanowią natomiast artykuły prezentowane jako świadectwo kierun- ków zainteresowania Konopnicką wśród różnych pokoleń polonistów. Olga Płaszczewska I. Z ZAGADNIEŃ ŻYCIA I RECEPCJI Iwona Węgrzyn Uniwersytet Jagielloński Maria Konopnicka – kłopoty z biografią Wygląda to na paradoks, ale im bardziej blednie literacka gwiazda Ma- rii Konopnickiej, tym większe zainteresowanie wzbudza jej biografi a. O ileż bardziej oczywiste i naturalne byłoby zapomnienie? Pisarz, któ- rego przestajemy czytać, przestaje nas interesować, przestaje być dla nas ważny. Skoro jego twórczość nie wytrzymała próby czasu, to po co zajmować się jego biografi ą? Zesłanie do lamusa literatury staje się karą, ale równocześnie w jakiejś mierze łaską – bo takich zapomnia- nych dzieł, uznanych za nobliwe zabytki, nikt nie będzie już surowo osądzał. Autora zaś, bo taki zacny i poczciwy, raczej nikt nie będzie ob- winiał za dokonane życiowe wybory. Przypadek Konopnickiej okazuje się z gruntu odmienny. Po latach ogromnej popularności, podtrzymywanej jeszcze dość długo przez pro- gramy szkolne, utwory Konopnickiej (szczególnie poetyckie) czytane są dziś z pewnym rodzajem zawstydzenia i niepokoju. Radykalna zmia- na kanonu literackiego, ale przede wszystkim naszych czytelniczych gustów odsunęła twórczość Konopnickiej na margines literatury pol- skiej. Głosy badaczy (jak Alina Brodzka, Barbara Bobrowska, Grażyna Borkowska, Beata Obsulewicz, Tadeusz Budrewicz), którzy zapewnia- ją, że Konopnicką da się czytać nowocześnie, przyjmowane są ze zdzi- wieniem i niedowierzaniem. Powszechnym zdaje się osąd, iż utwory te pozostają szacownym, acz mocno przykurzonym zabytkiem. Nie ma się co łudzić; nikt ze współczesnych twórców ani czytelników nie po- wtórzy już za młodym Stefanem Żeromskim: Nasze pokolenie ma swego wieszcza w osobie Konopnickiej1. 1 S. Żeromski, Dzienniki, Warszawa 1953, t. I, s. 328; za: A. Brodzka, Maria Konopnicka, Warszawa 1965, s. 30. ~ 11 ~ Iwona Węgrzyn Skoro więc nie czytamy Konopnickiej, to dlaczego chcemy czytać o Konopnickiej? Bo najwyraźniej chcemy. Tylko pobieżny przegląd prac poświęconych poetce niezbicie dowodzi, że liczba tekstów biogra- fi cznych jej dotyczących znacznie przewyższa analogiczne zespoły dla innych pisarzy2. Mam na myśli zarówno typowe formy danin składa- nych pamięci każdego ważnego twórcy: biogramy, rocznicowe laurki czy komentarze do wyszperanych gdzieś dokumentów i odnajdywanej wciąż korespondencji3, ale przede wszystkim szeroko pojmowaną bio- grafi czną beletrystykę. Nie ma, co prawda, dzieła na miarę kroniki ży- cia, ale sumując prace powstałe pod auspicjami Towarzystwa im. Marii Konopnickiej, można uznać, że duży krok w tym kierunku został już poczyniony. Wskazać można zdumiewająco wiele takich niewątpliwie potrzebnych, acz – co tu kryć – nużących prób odtworzenia biografi cz- nego detalu4. Ich autorzy tropią każdy adres, pod którym meldowała się pisarka, wymieniają każdą mieścinę, którą zaszczyciła swą obecnością, drobiazgowo odtwarzają trasy licznych podróży oraz wymieniają ludzi, z którymi pisarka się zetknęła, by następnie z tego nagromadzenia fak- tografi cznych drobin wnioskować, jaka Konopnicka była „naprawdę”. Do tego zbioru dodać należy beletryzowane biografi e5 i dziennikarskie śledztwa, którym jako wspólny mianownik mogłaby służyć użyta przez 2 Zob. T. Budrewicz, Zacna, znana, zakochana... Nad biografi ami Konopnickiej, w: Ko- nopnicka. Szkice historycznoliterackie, Kraków 2000, s. 7. 3 M. Konopnicka, Listy do Ignacego Wasiłowskiego, oprac. J. Nowak, Warszawa 2005. J. Nowak, „Gdzie jest mój skarb? Ach, gdzie jest gniazdo moje?”. O Marii i Jarosławie Ko- nopnickich, z dodatkiem listów poetki do męża, „Pamiętnik Literacki” 2010, z. 1. W zbio- rach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego wciąż znajdują się niewydane bloki kore- spondencji pisarki. 4 Najistotniejsze z tej listy wydają się prace: J. Słomczyńska, M. Konopnicka. Życie i twórczość, Łódź 1946; W. Leopold, Maria Konopnicka, Warszawa 1946; T. Czapczyński, Tułacze lata Marii Konopnickiej. Przyczynek do biografi i, Łódź 1957; H. Sutarzewicz, Ka- lisz w życiu i twórczości Marii Konopnickiej, Warszawa 1960; Śladami życia i twórczości Marii Konopnickiej. Szkice krytycznoliterackie, wspomnienia, materiały biografi czne, oprac. J. Baculewski, Warszawa 1963; M. Wawrzykowska-Wierciochowa, Nieznana karta działalności Marii Konopnickiej, Warszawa 1967; M. Warneńska, Śladami Konopnickiej, Warszawa 1969; J. Wegner, Maria Konopnicka w Arkadii i Nieborowie, Warszawa 1975; Z. Filipowicz, Suwalskie lata Marii Konopnickiej, Warszawa 1976; H. Sławińska, Maria Ko- nopnicka poetka i turystka, Warszawa 1977; H. Sławińska, Maria Konopnicka w Bronowie i Gusinie, Warszawa 1981; E. Rosner, Konopnicka w Beskidzie, Cieszyn 1996. 5 M. Warneńska, Drugie życie pani Marii, Warszawa 1966; L. Soliński, Lora; O Marii Ko- nopnickiej, jej trzech córkach, pięciu synach i przyjaciółce Dulębie; Cisza nocna, wśród której rozlegają się przygody Balcera, „Poezja” 1985, nr 12. ~ 12 ~ Maria Konopnicka – kłopoty z biografią Marię Szypowską formuła Konopnicka, jakiej nie znamy6 – czyli pisane w aurze deklarowanej życzliwości próby przeniknięcia prywatnych se- kretów pisarki. Jest jednak coś niepokojącego w tym lawinowym przyroście prac biografi cznych. Im więcej kolejnych przyczynków, im więcej odtwo- rzonych detali, rachunków, adresów, nazwisk, a – co ważniejsze – im więcej ujawnionych domowych tajemnic Konopnickiej, tym większe staje się poczucie narastającego chaosu – by nie rzec absurdu. Zamiast zbliżać się do rozwiązania zagadki jej artystycznego fenomenu, bada- nia grzęzną w niegdysiejszych skandalach, a ich autorzy z dumą ujaw- niają, że pisarka była zwykłym, nie zawsze doskonałym człowiekiem. Ważniejsza staje się szarpanina z mitem Konopnickiej i legendotwór- czymi zapędami współczesnych poetki, którzy chcieli widzieć w niej wcielenie ideału patriotki, kobiety, matki i działaczki społecznej, niż próby dotarcia do prawdy o jej życiowych wyborach. W tej mętnej wo- dzie biografi cznych poszukiwań co raz pojawiają się jakieś sensacyjne doniesienia – a to, że Konopnicka była mężczyźniarą7, która, mając lat pięćdziesiąt, rozkochała w sobie dwadzieścia lat młodszego Maksy- miliana Gumplowicza (ten zaś odrzucony, z rozpaczy popełnił samo- bójstwo pod drzwiami jej mieszkania w Grazu)8, a to, że byłą wyrodną matką (bo nie opowiadała na prawo i lewo, jak przeżywa tragedię po- 6 M. Szypowska, Konopnicka jakiej nie znamy, Warszawa 1963; K. Kolińska, Znana? Kto znał mnie? w: eadem, Tajemnice na sprzedaż, Warszawa 1968; eadem, Listy do nie kocha- nych, Katowice 1983; W. Grochola, Niełatwo być Konopnicką, Warszawa 1988. 7 Tak określiła Konopnicką Stefania Sempołowska. Zob. M. Szypowska, Konopnicka..., s. 113. Ludwik Krzywicki nazwał pisarkę niewiastą mocno kochliwą. Zob. L. Krzywicki, Wspomnienia, Warszawa 1959, t. 3, s. 129. Jak pisał Tadeusz Budrewicz, Biografi e, nie dysponując wystarczająco pewnymi faktami dość aluzyjnie, ale jednak zrozumiale informują o romansach poetki z Kornelim Dąbrowskim, Konstantym Krynickim, Janem Gadomskim, Ni- kodemem Iwanowskim, Maksymilianem Gumplowiczem... nawet Adam Pług jest wymieniany w tym orszaku. Zob. T. Budrewicz, Zacna..., s. 27. 8 Tę opowieść przypomniała Krystyna Kolińska w swych reportażach. Odnosząc się do alkowianych tajemnic pisarki, Budrewicz konstatuje, iż traktuje się Konopnicką jak podstarzałą kokietkę, której milczenie pośrednio świadczy, iż w sprawie samobójczej śmierci Gumplowicza ponosi ona moralną odpowiedzialność. Z rzadka wspomina się natomiast o niepoczytalności adoratora: w świetle cytowanych biografi i Konopnicka jawi się jako kobieta, która nie olśniewała urodą, ale miała jakiś wdzięk, co przyciągało do niej mężczyzn, szczególnie sporo od niej młodszych. Sposób opisywania jej kontaktów uczuciowych sugeruje, iż raczej zdobywała niż ulegała. T. Budrewicz, Zacna..., s. 27. ~ 13 ~ Iwona Węgrzyn grążającej się w chorobie umysłowej córki – Heleny9, nie była też dobrą matką, bo nie zgadzała się, by najmłodsza z córek – Laura porzuciła męża i została aktorką). Ostatnio Krzysztof Tomasik obwieścił, że Ko- nopnicka na pewno była lesbijką. Nie przedstawia, co prawda, żadnych dowodów, ale skoro przez ostatnie dwadzieścia lat życia pisarka przy- jaźniła się i mieszkała z Marią Dulębianką, to na pewno (czy aby na pewno?) łączył je związek homoerotyczny – nawet jeśli same zainte- resowane o tym nie wiedziały10. Choć znacznie bardziej przekonujące wydają się ustalenia Leny Magnone, która pisze o szczególnej kobiecej, „siostrzanej” przyjaźni, jaka związała te dwie nieprzeciętne osobowo- ści, czy Joanny Sosnowskiej, zwracającej uwagę na specyfi kę sytuacji kobiety-artystki w dziewiętnastowiecznym społeczeństwie11, to plotka i pomówienie wyraźnie triumfują. Jakimś dziwnym trafem, zupełnie niechcący wszyscy ci autorzy wy- pełniają złowróżbną przepowiednię Bolesława Szymańskiego, który, napastliwie atakując Konopnicką, w roku jej jubileuszu wielkodusznie obiecywał nie rozgrzebywać prywatno-rodzinno-szlafrokowych spraw. I niczym groźbę rzucał: Prywatne jej życie zostawmy Hoesickom przyszło- ści. Ferdynand Hoesick, wścibski biograf romantyków, który, jak głosi- ła złośliwa plotka, miał przygotowywać pracę o mężczyznach w życiu Konopnickiej, Orzeszkowej i Zapolskiej, w szeregach biografów poet- ki znalazł zdumiewająco wielu następców12. To nagromadzenie plotek i sensacji wokół postaci Marii Konopnickiej prowokowało także prze- 9 Wystarczy przypomnieć rozterki Szypowskiej, która pisała: Naprawdę zaskakującym fenomenem psychicznym jest matka, która dla dotkniętej takim nieszczęściem córki przez dłu- gie jeszcze lata (bo wzmianki o Helenie znajdujemy w listach aż do 1905 roku) nie znajdzie innej formy współczucia – tylko przesłanie od czasu do czasu parunastu rubli. Co więcej: ta matka jest przecież autorką wstrząsających reportaży więziennych i „Obrazków”, i noweli „Pod prawem”, pisarką, która potrafi ła w przestępcy dojrzeć godność i wartość ludzką, któ- ra umiała nawiązać z nim kontakt, pomóc mu swoją głęboką życzliwością. M. Szypowska, Konopnicka..., s. 348. 10 K. Tomasik, Homobiografi e. Pisarki i pisarze polscy XIX i XX w., Warszawa 2008. 11 L. Magnone, Siostry w podróży. Literackie ślady wspólnych wędrówek Marii Konop- nickiej i Marii Dulębianki, w: Podróż i literatura (1864–1914), red. E. Ihnatowicz, War- szawa 2008; J. Sosnowska, Maria Dulębianka przeciw samotności, w: Kobieta i rewolucja obyczajowa. Społeczno-kulturowe aspekty seksualności. Wiek XIX i XX, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Warszawa 2006. 12 B. Szymański, Wieszczka poganizmu, „Rola” 1902, nr 16–18; za: M. Szypowska, Ko- nopnicka..., s. 111. ~ 14 ~ Maria Konopnicka – kłopoty z biografią ciwstawną reakcję. Zdeklarowani wielbiciele twórczości pisarki, chcą- cy widzieć w niej kapłankę, która stała przy ołtarzu, baczna na służbę bożą, czująca swą jedność z najgłębszą głębią bytu, a jednak wyodrębniona z powszechności i wpatrująca się w nią oczami miłującymi, sparaliżowani strachem przed możliwymi odkryciami wręcz odżegnywali się od moż- liwości interpretowania wielbionej poezji w kontekście biografi cznym: Cóż nam po tym, że uzbieramy garść faktów mniej lub więcej autentycznych, nie zawsze słusznie motywowanych? Cóż z tego, że poznamy ramy niewładne, w które życie i ludzie wtłaczali tego ducha – częstokroć dla nich niezrozumiałego? Jedynym źródłem najwierniejszym i najsubtelniejszym, z którego wiadomości o poetce czer- pać możemy – są jej własne utwory13. Lektura przywołanych tu rozpraw, studiów i beletrystycznych opo- wieści biografi cznych wywołuje mieszane uczucia. Z pewną ostrożnoś- cią można mówić o kolejnej wersji antybrązowniczej kampanii, której celem byłoby zneutralizowanie i zweryfi kowanie rozdętego w wieku XIX patriotyczno-obywatelskiego polskiego imaginarium, którego sama Konopnicka i jej dzieło były ważnymi częściami składowymi. Wszystkim biografom wyraźnie przyświeca idea odczarowania posągo- wego wizerunku poetki, jaki wykreowany został jeszcze za jej życia14. Autorzy zgodnie deklarują, że chcą rzucić nowe światło na twórczość pisarki i ujawniając twarz „prawdziwej” Konopnickiej, zapobiec dewa- luowaniu się jej spuścizny – czyli w ostatecznym rozrachunku – wszyst- ko dla dobra literatury15. Różnią ich tylko środki, jakimi dążą do tego celu. Z jednej więc strony mamy tendencję do poszukiwania skandali, z drugiej zaś swoistą infantylizację wizerunku pisarki – westchnienia: niełatwo być Konopnicką, czy egzaltowane pytania: jaka była naprawdę ta młoda, rudawa, drobna, zwinna kobietka?16. I tak w kuriozalnej symbio- zie funkcjonują wręcz wykluczające się wizerunki Konopnickiej – de- monicznej, skrytej mężczyźniary oraz nieśmiałej, zapracowanej matki, 13 J. Petrażycka-Tomicka, Konopnicka w świetle własnych utworów, Kraków 1920, s. 7‒8. 14 Trzeba jednak podkreślić, że owo kreowanie biografi i odbywało się nie bez zgody i wiedzy samej pisarki i jej rodziny – szczególnie córek Zofi i i Laury. 15 Chyba skutecznie, skoro współczesny badacz literatury pozytywizmu pisze: Plotki, insynuacje, ale także obelgi... Kiedy czyta się po latach wyznania i zwątpienia Konopnickiej, jej duchowa sylwetka jawi się w zupełnie nowym świetle. Zob. S. Cieślak, Wiara pozytywistów, Łódź 2010, s. 40. 16 M. Szypowska, Konopnicka..., s. 113. ~ 15 ~ Iwona Węgrzyn zaprzątniętej domem i wychowaniem dzieci, która wieczorami ot tak uprawia poezję i, nie wiedzieć kiedy, staje się jedną z najważniejszych postaci polskiej literatury drugiej połowy XIX wieku. Gdyby na spra- wę spojrzeć nie tyle przez pryzmat siły oddziaływania, ile ilościowej obecności, to trzeba przyznać, że dominują te „ocukrowane” opowieści w stylu takiej oto anegdotki: Maria Konopnicka [...] przyjmowała sporo osób ze świata literackiego. Zdarzyło się, że przed przybyciem gości sama froterowała przedpokój. W czasie tej pracy ktoś zadzwonił. Nasunęła chusteczkę na oczy i pochylona powiedziała panu, który wszedł, że pani jeszcze nie ma w domu, żeby zechciał przyjść troszeczkę później. Tak się też stało17. Tadeusz Budrewicz w świetnym szkicu Zacna, znana, zakochana..., podkreśla, że obie strategie wynikają przede wszystkim z bezradności biografów Konopnickiej, którzy nie radząc sobie z wielokształtnością jej biografi i, nie potrafi ąc wytłumaczyć meandrów jej życiowej drogi, nie mogą się obejść bez pomocy gotowych fabuł i scenariuszy zacho- wań. Najczęściej Konopnicka gra w tych opowieściach rolę nowego Kopciuszka: Podkreśla się często jej skromny ubiór, ciemne, pocerowane suknie, lęk przed wejściem na salony, ujmującą skromność oraz bezmiar codziennej, nieatrakcyjnej roboty. W dostaniu się na bal literackich sław i odmianie zgrzebnej doli pomaga dobra wróżka – Orzeszkowa18. W tym ckliwym scenariuszu Konopnicka zawsze pozostanie dawną, trochę zahukaną i nieporadną koleżanką z pensji tej wielkiej, tej sławnej, tej znającej rynek wydawniczy Orzeszkowej. Że tak nie było, zaświadcza bogata korespondencja pisarek opracowana przez Edmunda Jankow- skiego, ale zasada beletryzowania biografi i jest w tym wypadku bez- względna, a role poszczególnych bohaterów jasno wyznaczone. Podobne przykłady można mnożyć. Każde „odstępstwo” Konopnic- kiej, której prawdziwa biografi a nie chce się mieścić w ramach tych baś- niowo-hagiografi cznych reguł, wydaje się biografom mocno niepokoją- ce i wymaga uruchamiania kolejnych klisz literackich. Weźmy choćby tułacze lata Konopnickiej. Tą piękną, ale ‒ jak się okazało ‒ niefortunną, frazą posłużył się Tadeusz Czapczyński, tytułując przygotowany przez siebie zbiór listów pisarki z lat 1890‒1910. Skoro tułacze, to biografo- 17 Ibidem, s. 240. 18 T. Budrewicz, Zacna..., s. 25. ~ 16 ~ Maria Konopnicka – kłopoty z biografią wie przedstawiają Konopnicką jako ofi arę carskich szykan, emigrant- kę, wygnankę, poetkę zmuszoną powtarzać los wielkich romantyków – rzadko zaś jako nałogową podróżniczkę, sportsmenkę (wzbudzała sensację, gimnastykując się i jeżdżąc na bicyklu), a może wręcz jako uciekinierkę ze swego poprzedniego życia. Podobną biografi czną komedię pomyłek obserwujemy w związku z Żarnowcem – wsławionym darem narodu dla poetki z okazji jej hucz- nie obchodzonego jubileuszu w 1902 roku19. W rzeczywistości Konop- nicka przyjęła ten zawilgocony dworek i zapuszczony ogród jako dość uciążliwy prezent i bynajmniej nie myślała osiedlać się tam na stałe. Warunki bytowe i klimatyczne nie odpowiadały schorowanej pisarce, wszędzie było daleko... Jan Baculewski przenikliwie zauważał: Tragiczna jest tu niewspółmierność między entuzjazmem i darem narodu dla poet- ki a niewczesnością tego daru i nieprzydatnością dworku dla późniejszych lat jej życia. Zbyt jawnie wyznaczono mu rolę ostatniej przystani. Dworek był jej obcy i poetka nie kryła swego rozczarowania. Sercem i myślami przebywała w Warsza- wie. Była ona jej milsza nawet w czasach zamieszek niż Żarnowiec ze swoim spoko- jem na miarę wieczności20. Nie wspominam nawet o konsternacji biografów, gdy docierają do świadectw pokazujących poetkę, która udaje improwizację, podczas gdy w rzeczywistości tekst ma wcześniej przygotowany, lub odnajdują ślady jej zniecierpliwienia i znudzenia kolejnymi obchodami ku czci21. Wpadają w popłoch, gdy na jaw wychodzi korespondencja, w której pisarka domaga się zapłaty zaległych honorariów, dopytuje się, gdzie podziały się należne jej pieniądze, przysłane przez Polonię amerykań- ską, lub prosi o protekcję dla Dulębianki czy własnych dzieci. Można odnieść wrażenie, że gdy tylko biografowie odnajdują tę poszukiwaną „prawdziwą”, „realną” Konopnicką, zaraz przelęknieni umykają w bez- pieczną krainę przewidywalnych literackich klisz. Te zmagania z siłą legendy najlepiej pokazuje wieloletni spór o „powstańczy epizod” 19 J. Ziemski, Wspomnienia o pobycie Marii Konopnickiej i Marii Dulębianki w Żarnowcu w latach 1903‒1910 (maszynopis w zbiorach BJ); W. Dubis, Z. Łopatkiewicz, Dworek Marii Konopnickiej w Żarnowcu. Historia i teraźniejszość, Warszawa 1980; A. Data, Żarnowiec i okolice, Rzeszów 1981. 20 J. Baculewski, Uwagi nad biografi ą i recepcją twórczości M. Konopnickiej, w: Śladami życia i twórczości M. Konopnickiej, red. J. Baculewski, Warszawa 1966, s. 15. 21 T. Budrewicz, Zacna..., s. 26. ~ 17 ~ Iwona Węgrzyn z dziejów rodziny Konopnickich. Kwestia zaangażowania Konopnickiej i jej męża w powstanie styczniowe przez zdumiewająco długi czas była tematem żywego sporu. Rodzinne legendy kazały wierzyć, że Jarosław Konopnicki brał czynny udział w walkach, kazały widzieć w podróży, jaką pod koniec 1863 roku małżonkowie odbyli do Drezna, ucieczkę przed represjami zaborców. Podobnie konieczność sprzedaży Bronowa interpretowano nie tyle jako wynik niegospodarności Konopnickiego, ile efekt kontrybucji nałożonych za udział w walkach. Dużo atrakcyj- niejsze od niewygodnej prawdy okazywały się opowieści, w których to sama Henryka Pustowójtówna (słynna adiutant generała Langiewicza) odbijała Jarosława z więzienia22, lub pogłoski o tym, że zawdzięczał on wolność rosyjskiemu komendantowi więzienia, który wzruszony urodą brzemiennej Marii pozwolił oddalić się więźniowi, ratując go tym samym przed zsyłką. Problem jednak nie w tym, że te i podobne im legendy przesłaniały prawdę. Ich siła oddziaływania spowodowała, że na wiele lat skutecznie uniemożliwione zostało sumienne zbadanie stosunku poetki do powstania styczniowego, zbadanie owego skompli- kowanego splotu entuzjazmu i goryczy, euforii i poczucia klęski wobec wydarzeń najbliższej historii. Pokazując Konopnicką, która zgodnie z oczekiwaniami czytelników haftuje powstańcze sztandary i anga- żuje się w konspirację, biografowie powtarzali schemat losu patriotki realizowany przez biografi ę Elizy Orzeszkowej. Konopnicka zaś, jak można przypuszczać, grozy powstania doświadczyła zupełnie inaczej – jej udziałem stał się lęk matki o bezpieczeństwo nowo narodzonego dziecka, przerażenie cywila, nie do końca mogącego zrozumieć decyzje władz powstańczych, a wreszcie osobisty dramat w związku ze śmier- cią ukochanego brata, za którą poetka w przyszłości obwini lekkomyśl- ność i brawurę generała Mierosławskiego. Odnalezienie i zrozumienie tej „niedoskonałej”, z punktu widzenia biografów-legendotwórców, opowieści o rzeczywistych losach Konopnickiej może niezwykle inte- resująco oświetlić jej twórczość, może pozwolić uchwycić te cechy war- sztatu, które świadczą o odrębności pisarki na tle epoki. W przypadku utworów nawiązujących do wydarzeń powstania styczniowego szcze- gólnie istotna bowiem okazuje się indywidualna, wręcz intymna per- 22 W. Leopold, Maria Konopnicka, s. 20. ~ 18 ~ Maria Konopnicka – kłopoty z biografią spektywa, z której Konopnicka spoglądała na tragedię powstania i jej bohaterów23. Z przedstawionych dotychczas uwag można by wnosić, że zajmowa- nie się biografi ą Konopnickiej jest sprawą niebezpieczną i z góry ska- zaną na niepowodzenie. Wszak nawet najlepszy znawca tematu, Tade- usz Budrewicz, ze wzruszającą bezradnością konstatował: Z informacji o życiu Marii Konopnickiej, jakie drukowano przez sto lat, właściwie tylko dwa fakty nigdy nie zostały podważone: jej nazwisko i śmierć – 8 paździer- nika 1910. Inne wiadomości występowały w co najmniej dwóch wersjach24. Myślę jednak, że warto raz jeszcze spojrzeć na tę biografi ę. Wydaje się, że jest w tej opowieści coś, co zostało przeoczone przez biografów, coś wzruszająco ludzkiego i heroicznego: praca, zapobiegliwość, ale rów- nież imponująca determinacja tej kobiety (matki, ale nie zapominaj- my, przede wszystkim intelektualistki – pisarki i aktywnej działaczki społecznej), by w całym zamęcie codzienności nie zagubić siebie, by uchronić swą wewnętrzną wolność. Im wnikliwiej przypatrujemy się życiowym wyborom pisarki, tym bardziej się utwierdzamy w przeko- naniu, że Konopnicka – choć nie deklarowała otwarcie poparcia dla ha- seł emancypacji kobiet, w rzeczywistości, w realnym życiu osiągnęła znacznie więcej niż najbardziej bojowe sufrażystki tamtej epoki – sama utrzymywała siebie i rodzinę, osiągnęła zawodowy sukces i wyłącznie własną pracą wyrobiła sobie znaczącą pozycję społeczną i uznawany przez wielu autorytet. W swojej zwykłości jest to naprawdę niezwykła biografi a. Zaczyna się jak typowa historia prowincjonalnej panny z inteligenckiego domu o szlacheckich tradycjach. Konopnicka, urodzona w 1842 roku w Su- wałkach, dzieciństwo i młodość spędziła w Kaliszu, dokąd musiał się przenieść jej ojciec – urzędnik prokuratorii. Wydana za mąż za oko- licznego szlachcica Jarosława Konopnickiego, urodziła ośmioro dzieci (z czego przeżyła szóstka) i, gdyby to była typowa historia, nasza bo- haterka powinna do końca swych dni pędzić żywot statecznej ziemian- ki i małżonki. Jak to się stało, że wybrała inną drogę? Możemy jedy- 23 Przekonująco na ten temat pisze Iwona Puchalska w pracy zamieszczonej w niniej- szym zbiorze (s. 97‒108). 24 T. Budrewicz, Zacna..., s. 15. ~ 19 ~ Iwona Węgrzyn nie zgadywać, bo każda z hipotez wydaje się równie niezwykła. Jedni mówią o znalezionej na strychu mężowskiego domu bogatej bibliote- ce25, której „zbójeckie książki” objawiły młodej gospodyni domowej istnienie zupełnie innego świata, rozbudziły jej intelektualne zaintere- sowania, a przede wszystkim dały siłę i nadzieję, potrzebne, by zreali- zować swe marzenia. Inni podkreślają, że nie mogła zaakceptować sty- lu życia zadłużonego, ale żyjącego ponad stan ziemiaństwa, z całą fi kcją i kabotyństwem tego bankrutującego świata26. A może, tak po prostu, drogi jej i Jarosława zaczęły się rozchodzić i gdy nie było już jak rato- wać tego małżeństwa, Konopnicka musiała ratować samą siebie? Mało bowiem prawdopodobne, by jedna pochlebna opinia, jaką o jej wier- szu wygłosił Sienkiewicz, spowodowała desperacką decyzję, by opuścić męża, zabrać dzieci i zacząć się samodzielnie utrzymywać w Warszawie. Utrzymywać się z lekcji, tłumaczeń i wciąż bardzo niepewnych autor- skich honorariów. A może dokonane wybory w chwili ich dokonywania wcale nie były takie radykalne? Sytuacja, w jakiej Konopnicka znalazła się około roku 1872, nie musiała być przez jej współczesnych odbie- rana jako wyjątkowo skandaliczna. Takie przenosiny matek z dziećmi w wieku szkolnym do miast były przecież wówczas nierzadkie. Mógł to być kamufl aż rozpadu małżeństwa, ale mogła to być też po prostu fi nansowa konieczność – kształcenie w mieście było znacznie tańsze niż utrzymywanie wielu korepetytorów w domu na prowincji. Znacze- nie wyboru dokonanego przez Konopnicką miało się ujawnić dopiero po latach. Dopiero bowiem z tej dalszej perspektywy widać, że ona się nie tyle przenosiła do większego miasta, co rozpoczynała nowe życie. Miała koło trzydziestki i podejmowała ogromne ryzyko, wszystko sta- wiając na jedną literacką kartę. Co najdziwniejsze, udało się, za cenę 25 Konopnicka pisze o bibliotece zdeponowanej przez pułkownika Koryckiego, którego syn był szwagrem Jarosława Konopnickiego. Zob. List do Hr. Antoniego Wodzińskiego, z 17 sierpnia 1902 roku, opublikowany w „Kurierze Warszawskim” 1911, nr 1, w: J. Baculewski, Maria Konopnicka, Warszawa 1978, s. 109. 26 W tym kontekście przytaczany bywa list do Orzeszkowej, w którym Konopnicka pisała o okresie bronowskim: długo dość zdawało mi się, że – tak. Zdawało się! Jakże łudzącym jest to małe słówko! Zdaje się, nic ci nie brak; wstajesz, gdy ci się podoba; pijesz kawę z mniej więcej dobrą śmietanką; dowiadujesz się, że w oborze przybyło graniate cielę – a w kurniku kurczę czubate; w południe masz na obiedzie proboszcza lub jakiegoś zamaszy- stego sąsiada; wieczorem czytasz gazetę; w niedzielę podziwiasz jaskrawe stroje sąsiadek; i jesteś zadowoloną z życia, z ludzi, z siebie nawet, zupełnie jak na przyzwoitą osobę przystoi. M. Konopnicka, Korespondencja, Wrocław‒Warszawa 1972, t. II, s. 17‒18. ~ 20 ~ Maria Konopnicka – kłopoty z biografią talentu, ogromnych wyrzeczeń, ciężkiej pracy i świadomości, że jeden nieopatrzny krok grozi katastrofą. O skali ryzyka mogła się Konopnic- ka przekonać już na początku swej artystycznej drogi. Po przyjętych entuzjastycznie poezjach pisarka zdecydowała się przedstawić pub- liczności cykl Fragmenty dramatyczne, poświęcony postaciom wielkich buntowników (Wesaliusza, Galileusza i Hypatii). Utwór odebrano jako jawne wystąpienie przeciwko kościołowi katolickiemu, na samą poet- kę runęła zaś fala krytyki, w której bardziej niż utworem zajmowano się jej prawowiernością. Awantura skończyła się upokarzającą sceną w warszawskim kościele, gdy Adam Pług i Maria Ilnicka (cieszący się powszechnie opinią dobrych katolików) doprowadzili Konopnicką do konfesjonału, udowadniając w ten sposób, że jest ona wierną córką kościoła i zamykając usta jej krytykom27. Więcej na temat codzienności Konopnickiej w tamtych latach, na temat kolejnych planów wydawni- czych, rodzinnych kłopotów, wiecznych braków w domowym budżecie dowiedzieć się można z drobnych wzmianek w korespondencji poetki z Elizą Orzeszkową. Te i inne listy kierowane do literackich przyjaciół pozwalają dostrzec ciekawą, choć, przyznać trzeba, okropnie dla bio- grafów uciążliwą, cechę pisarki ‒ dyskrecję. Maria Szypowska z nieuda- waną desperacją pisała: Żadnego listu, żadnego świstka w gorętszym tonie skierowanego do jakiegoś mężczyzny. Nic. Czy nigdy nie odczuwała chęci napisania miłosnego listu i nie- prawdą były wszystkie plotki o jej temperamencie [...]. Czy listów miłosnych nie pisała z rozsądnej dyskrecji – bo nic tak nie plami kobiety jak atrament? Czy może tylko pisała do dyskretnych adresatów?28. Otóż, rzeczywiście, Konopnicka była wyjątkowo dyskretna. W tej korespondencji nie ma zwierzeń, „wylań serca”; nie ma skarg i rzew- 27 Echa tych oskarżeń towarzyszyć będą Konopnickiej przez całe życie. Nazywana była nawet wieszczką poganizmu i niebezpieczną gorszycielką maluczkich – sformułowania Bo- lesława Szymańskiego („Rola” 1902, nr 16‒18). Problem prawowierności Konopnickiej, jej dość wyraźny dystans wobec instytucji kościoła będzie pojawiał się w wielu innych kontekstach. Najgłośniej wybuchnie w czasie pogrzebu poetki, w którym udziału nie wezmą lwowscy hierarchowie. O plotkach wokół pogrzebu i rzeczywistych przyczynach nieobecności duchowieństwa pisał T. Budrewicz w rozprawach: Z listów o wierszach poet- ki, w: Konopnicka. Szkice historycznoliterackie, s. 154; oraz Nad trumnami pozytywistów..., w: Literatura Młodej Polski. Między XIX a XX wiekiem, red. E. Paczoska, J. Sztachelska, Białystok 1998, s. 71‒92. 28 M. Szypowska, Konopnicka..., s. 113. ~ 21 ~ Iwona Węgrzyn nych kobiecych utyskiwań na samotność czy życiową nieporadność. Czasami tylko, tonem przeprosin za czasowe zerwanie kontaktu, Ko- nopnicka wyznaje: Moja najdroższa Elizo! Zaraz poznasz powody mego przygnębienia, więc mi i mil- czenie moje przebaczysz łatwo. Jestem z tych, którzy milczą, gdy ich los przy- gniecie29. W podobnym tonie zabrzmi fragment z listu do Teofi la Lenarto- wicza: A nie przeto nie pisałam, iżbym dla Was, Panie miły, sercem ostygła, ale przeto, że miałam tu ciężkie smutki rodzinne, których gorycz trzeba było zdusić w piersiach i na świat nie puszczać30. Pisarka konsekwentnie wykorzystywała korespondencję jako formę kontaktu z przyjaciółmi i najbliższymi, był to dla niej sposób przeła- mywania samotności, podtrzymywania więzów, nie zaś przestrzeń zwierzeń, epatowania domowymi troskami i kłopotami fi nansowymi – tematy te jeśli już się pojawiają, to jedynie marginalnie. Pisanie listów było dla niej, jak się wydaje, nie tyle konwencjonalnym gestem, nie wy- nikało z potrzeby zdawania relacji z bieżących, domowych wydarzeń, ile przede wszystkim sposobem podtrzymywania intelektualnego kon- taktu z bliskimi, podobnie myślącymi ludźmi. Dyskrecja Konopnickiej – autocenzurującej się korespondentki, au- torki wystrzegającej się wszelkich autobiografi cznych wspomnień oraz pisarki mało uczestniczącej w życiu publicznym i towarzyskim – nie po- maga biografom. Jak mało wiemy o prywatności Konopnickiej, świad- czy choćby lista jej warszawskich adresów. Stanisław Fita wymienia ich aż osiem w ciągu dwunastu lat (1878–1890). Jednak próba odpo- wiedzi na pytanie, dlaczego Konopnicka tak często zmieniała miejsce zamieszkania, kończy się zupełnym fi askiem31. Możemy jedynie wnios- kować, iż te warszawskie peregrynacje poetki w jakimś sensie oddają dojmujący brak stabilności jej prywatnego, codziennego życia. Może 29 M. Konopnicka, Korespondencja, t. II, s. 90. 30 Ibidem, t. I, s. 89. Więcej na temat przyjaźni obojga poetów zob. J. Nowakowski, Spot- kania nad Arnem. Konopnicka o Lenartowiczu, Warszawa 1970. 31 S. Fita, Maria Konopnicka, w: Warszawa pozytywistów, red. J. Kulczycka-Saloni, E. Ihna towicz, Warszawa 1992, s. 69. ~ 22 ~
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Czytanie Konopnickiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: