Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00411 005912 13642510 na godz. na dobę w sumie
Czytanie filmu – oglądanie literatury. Propozycje interpretacji do spotkań edukacyjnych - ebook/pdf
Czytanie filmu – oglądanie literatury. Propozycje interpretacji do spotkań edukacyjnych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 184
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2399-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> wiedza o kulturze
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).
Wychodząc z założenia, że już samo pojęcie tekstu zakłada jego lekturę – praktykę czytania jako podejmowanie wysiłku rozumienia oraz wpisywania w pewien horyzont kulturowego doświadczenia celem przyswojenia sobie tekstu i nadawania mu sensu – równie istotny jak sam tekst (w tym przypadku – dzieło filmowe) staje się problem praktykowania lektury, opatrywania filmu sensotwórczym komentarzem. Wybrane filmy (reprezentatywne dla poszczególnych nurtów, zjawisk i tendencji w kinie XX i XXI wieku) czyta się tu jako dzieła sztuki multimedialnej i intermedialnej – łączące elementy literatury, teatru, malarstwa, fotografii tak w planie treści, jak i struktury oraz estetyki, integrujące różnorodne sztuki oraz własności odmiennych przekaźników. Szkice pomieszczone w książce nie składają się na jakiś pełny, spójny obraz – czy to dwudziestowiecznej kultury filmowej, czy choćby zjawiska intermedialności. Pełnią funkcję raczej wstępnych rozpoznań ustanawiających pewien kulturowy (tekstowy) horyzont, w którym dopiero możliwe staje się czytanie filmu, jego interpretacja oraz autentyczna refleksja. Szkice te zostały tak pomyślane i zredagowane, by mogły służyć jako pomoc naukowa nauczycielom przedmiotów humanistycznych w zajęciach szkolnych nt. kultury XX i XXI wieku czy edukatorom zajmującym się kulturą medialną.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Czytanie filmu — oglądanie literatury Propozycje interpretacji do spotkań edukacyjnych NR 3281 Tomasz Gruszczyk Czytanie filmu — oglądanie literatury Propozycje interpretacji do spotkań edukacyjnych Wydawnictwo Uniwersytetu Ślaskiego • Katowice 2015 Redaktor serii: Studia o kulturze Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska Recenzent Marek Sokołowski Zrealizowano w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwia Narodowego Redakcja: Agnieszka Boniatowska Projekt okładki: Jan Goraj Redakcja techniczna: Barbara Arenhövel Korekta: Marzena Marczyk Łamanie: Bogusław Chruściński Copyright © 2015 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208 ‑6336 ISBN 978 ‑83‑8012‑398‑4 (wersja drukowana) ISBN 978‑83‑8012‑399‑1 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40 ‑007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e -mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 11,5 Ark. wyd. 9,5. Papier offset. kl. III, 90. Cena 22 zł (+ VAT) Druk i oprawa: „TOTEM.COM.PL Sp. z o.o.” Sp.K. ul. Jacewska 89, 88 -100 Inowrocław Spis treści Podziękowania Wstęp Na początek garść faktów Kino, narracja, życie Cezar musi umrzeć Autonarracja Scena zbrodni Hrabal i filmowcy Literatura a film. O jeden krok przed Hrabal — empatia jako postawa Rojenia pabitela, czyli na marginesie rzeczywistości i języka Hrabal w filmie . Wampir. Nosferatu. Pre -teksty Wstęp, czyli o udomowieniu wampira słów kilka Pre -teksty Teksty Nosferatu — symfonia grozy Wampir Znaczenie mitu wampirycznego Wampir w popkulturze Anarchiczny spisek Pythonów. Groteska i absurd w służ- bie rewolty Podstawowe formy komizmu Groteska Absurd Ironia 7 9 11 19 23 27 29 35 35 36 41 43 51 51 52 55 60 62 63 64 69 73 73 79 83 5 Parodia „Którędy Kanada?”, czyli jak to robią Pythoni Monty Python a sprawa polska (?) Popiół i diament, czyli w sidłach romantyzmu. Fenomen Polskiej Szkoły Filmowej Kanał, czyli początek Trzy tendencje Szkoły Polskiej Popiół i diament jako film polityczny Popiół i diament jako film symboliczny Szkoła Polska — co pozostaje Literacka i filmowa autorefleksyjność Człowiek z kamerą, czyli o roli kina w nowej rzeczywistości Wszystko na sprzedaż . Nowe wołanie o autentyk Twórczość filmowa jako eksperymentowanie Manifest Dogma 95 a manifesty nowofalowe Przeciw realizmowi, w imię prawdy Poza normą, czyli przeciw kinu stylu zerowego Poza normą — Idioci Karen poza nawiasem Widz poza przyzwyczajeniami Bibliografia Indeks osobowy Summary Résumé 85 87 95 101 103 105 109 111 118 121 136 142 149 149 151 155 159 160 161 164 169 175 181 183 Podziękowania Książka ta powstała w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Korzystając z okazji, składam serdeczne podziękowania dr hab. Małgorzacie Kra- kowiak — za opiekę merytoryczną oraz liczne wskazówki — oraz Marzenie Kocurek — za inspiracje, dzielenie się filmo- wą pasją i wspólne czytania. Wstęp Dlaczego: „czytanie filmu”? O banał ociera się stwierdzenie, że film to tekst kultury, świadomy wytwór umysłowości człowieka, stanowiący całość i uporządkowany według określonych reguł oraz że (podob- nie jak utwór literacki, publicystyczny czy medialny, dzieło sztuki malarskiej, spektakl teatralny, a także wszelkie działa- nie artystyczne) realizuje pewien utrwalony wzorzec kultu- rowy. Samo pojęcie tekstu nie jest tutaj niewinne — zakłada zarówno lekturę (praktykę czytania), jak i wpisywanie dzieła filmowego w szerszy kontekst kulturowy (tekstowy). Każda próba odbioru tekstu kultury wspierać się musi znajomością kodu oraz kontekstu. W przypadku dzieła filmowego rzecz jest o tyle skomplikowana (i istotna), że integruje ono różne rodzaje sztuk oraz własności odmiennych przekaźników. In- nymi słowy: jest to nie tylko sztuka multimedialna, ale także intermedialna. I jako taka właśnie, łącząca elementy literatury, teatru, malarstwa, fotografii — tak w planie treści, jak i struk- tury — oraz estetyki, będzie prezentowana na kartach niniej- szej książki. Intersemiotyczne, intertekstualne oraz interme- dialne relacje między filmem a (zwłaszcza) literaturą zostaną prześledzone na wybranych przykładach: dziełach filmowych czytanych jako teksty kultury. Szczegółowym omówieniom poddane zostaną zagadnienia, problemy oraz tematy, charak- terystyczne zarówno dla filmu, jak i nowoczesnej oraz pono- woczesnej literatury. 9 Celem publikacji jest dostarczenie podstawowych na- rzędzi, niezbędnych do właściwego, dojrzałego i pogłębio- nego odbioru tekstów kultury, zwłaszcza audiowizualnej. Rozdziały zostały tak pomyślane i zredagowane, by mogły służyć jako pomoc naukowa nauczycielom przedmiotów hu- manistycznych w zajęciach szkolnych nt. kultury XX i XXI wieku, a także edukatorom zajmującym się kulturą medial- ną. Pod każdym z rozdziałów znajdują się propozycje lektur uzupełniających oraz pytania i zadania o różnym charakte- rze. Te ostatnie zostały pomyślane tak, by z jednej strony łą- czyły się z głównym tematem szkicu, z drugiej — by wykra- czały poza to, co zostało już w nim omówione. Dlaczego uczenie i popularyzowanie czytania filmu wśród młodzieży jest tak ważne? Albowiem praktykowa- nie lektury prowadzi do wykształcenia nawyku sięgania po teksty kultury współczesnej — nierzadko trudne, wymaga- jące, nieoczywiste, o wysokim stopniu złożoności — oraz do rozbudzenia zainteresowania niebanalnymi zjawiskami kul- turowymi. W dalszej perspektywie owocuje to powiększe- niem grona świadomych, aktywnych oraz krytycznych od- biorców kultury — to po pierwsze. Po drugie — ma wymiar prewencyjny: zapobiega (ale też przeciwdziała) wykluczeniu kulturowemu. W tym ostatnim pojęciu nie chodzi wyłącz- nie o brak możliwości fizycznego współuczestnictwa w wy- darzeniach kulturowych, lecz o rzecz dużo istotniejszą, w dobie niemal nieograniczonego dostępu do dóbr kultury największą przeszkodą okazuje się bowiem nieumiejętność radzenia sobie z przekazem symbolicznym o wyższym stop- niu złożoności i odniesienia do ram symbolicznych, w któ- rych odbywa się społeczna komunikacja. Zebrane w tej książce szkice nie składają się na pełny, spój- ny obraz — czy to dwudziestowiecznej kultury filmowej, czy choćby zjawiska intermedialności. Pełnią funkcję raczej wstępnych rozpoznań, ustanawiających pewien kulturowy (tekstowy) horyzont, w którym dopiero możliwe staje się czy- tanie filmu, jego interpretacja oraz autentyczna refleksja. 10 Na początek garść faktów Na jednym z pierwszych pokazów filmowych braci Au- gusta i Louisa Lumiére’ów, które odbywały się w grudniu 1895 roku w Salonie Indyjskim, w podziemiach Grand -Cafe w Paryżu, pojawił się George Méliès — reżyser, scenarzy- sta, scenograf, aktor i właściciel paryskiego teatru sztuk magicznych. Méliès specjalizował się w fantastycznych opowieściach: w jego sztukach pojawiały się i nimfy, i cza- rodzieje, i niesamowite krainy, które z pietyzmem budował na deskach teatru. Miał tylko jeden cel: oczarować i zszoko- wać widza. Legenda głosi, że zachwycony tym, co zobaczył w Grand -Cafe, za wszelką cenę chciał odkupić od Augu- sta kinematograf, miał więc oferować coraz większe sumy, podbijając stawkę aż do postawienia całego majątku. Jednak August na transakcję się nie zgadzał. Powiedział podobno Mélièsowi, że ten jeszcze mu za to podziękuje, gdyż kinema- tograf nie ma przyszłości, to wynalazek co najwyżej dla na- ukowców, bez potencjału rozrywkowego, za rok, dwa, nikt już nie będzie o nim pamiętał. Méliès ostatecznie zdobył kinematograf (w Londynie — był to teatrograf, czyli udoskonalony kinetoskop Edisona) i wkrótce zaczął realizować własne produkcje, jeszcze nie filmy, lecz kinematografy. Wpierw były to rejestracje sztuk magicznych, jakie prezentował w swym paryskim Teatrze Robert -Houdin (np. Zniknięcie pewnej damy), by wkrótce oferować swym widzom coraz wymyślniejsze światy fik- cyjne. Właśnie — fikcyjne. Méliès zauważył, że widzom 11 dość szybko powszednieje widok pociągu wjeżdżającego na stację, wypływanie parowca z portu czy wyjście robot- ników z fabryki, a więc kinematografy rejestrujące zastaną rzeczywistość, toteż w jego propozycjach filmowych reje- stracja stopniowo ustąpiła inscenizacji, kino faktu — kinu fikcji. Fikcji, którą należy tu rozumieć jako właściwość świata przedstawionego, właściwość polegającą na tym, że świat ów jest wytworem autora i nie można go wery- fikować przez zestawienie z rzeczywistością pozafilmową. Tworząc fikcyjne światy, Méliès sięgał po wiele różnych ga- tunków zapożyczonych z sąsiednich dziedzin sztuki, prze- de wszystkim teatru, ale także literatury. W efekcie sam kładł podwaliny pod nowo powstające gatunki filmowe. Dzisiejsi badacze dorobku filmowego Mélièsa odnajdują w nim co najmniej kilkanaście gatunków. Są to między in- nymi: skecz iluzjonistyczny i feeria (zapożyczone w dzie- więtnastowiecznym teatrze popularnym), aktualności re- konstruowane, dramat polityczny, a także baśń filmowa, film fantastyczno -naukowy, film przygodowy, melodramat i burleska. Szukając tematów, fabuł i bohaterów, Méliès sięga po li- teraturę: Księgę tysiąca i jednej nocy, Odyseję Homera, Burzę czy Hamleta Williama Szekspira; Fausta Goethego, Podróże Guliwera Jonathana Swifta, Przypadki Robinsona Crusoe Danie- la Defoe, wreszcie — powieści Juliusza Verne’a, i to wielo- krotnie. Nie są to jednak adaptacje w takim znaczeniu, jakie znamy z dzisiejszego kina. Reżyser nie przekształca tu i nie dostosowuje materiału literackiego do potrzeb nowego me- dium, lecz zaledwie „pożycza” bohaterów i niektóre tylko sytuacje. Fabuły to zaledwie ruchome ilustracje do wybra- nych scen i motywów — kilkudziesięciosekundowe, czasem kilku -, kilkunastominutowe. Nie zmienia to jednak faktu, że kino, jako sztuka młoda, uczy się opowiadania historii od sztuk starszych: literatury, teatru, malarstwa. Kilkanaście lat później, w latach dziesiątych oraz dwu- dziestych, po nowe medium sięgną artyści awangardowi 12 i odnajdą w nim możliwość poszerzenia swoich koncepcji artystycznych o nowy wymiar: ruch. Taśma kinematogra- ficzna dla takich twórców jak Hans Richter, Fernand Lé- ger, Man Ray czy Walter Ruttmann była jeszcze jednym — obok płótna lub papieru — tworzywem, z którym ekspe- rymentowali. Doskonałym tego przykładem są filmy Rich- tera i Ruttmanna, zaliczane do filmowego abstrakcjonizmu, które w pewien sposób realizowały koncepcję ożywionego malarstwa abstrakcyjnego: nie naśladowały żadnych obec- nych w naturze form. Punktem wyjścia była tu linia bądź płaszczyzna, tematem: tempo i rytm. Artyści abstrahowali od funkcji narracyjnych czy dramaturgicznych — fabuła czy anegdota w ogóle ich nie interesowała. Nieco wcześniej, za oceanem, w twórczości Davida War- ka Griffitha, kino wykształca zręby tego, co dziś nazywamy językiem filmowym. Bowiem to właśnie amerykański reży- ser dostrzegł potencjał narracyjny, jaki tkwi w filmowych środkach wyrazu (dynamiczna kamera, plany filmowe, montaż równoległy) i z nich korzystał. Dzięki temu, z jed- nej strony, dzieło filmowe oddala się od teatru (film to nie zarejestrowana gra aktorska, ale efekt gry, fotografii oraz montażu, przy czym każdy z tych poziomów rządzi się swo- imi prawami), z drugiej — dramaturgia filmowa zbliża się do dramaturgii powieściowej. Kino zaczyna opowiadać zło- żone i skomplikowane historie oraz kształtować i wpływać na emocje widza. Dlatego też mówi się, iż kino, które mia- ło zdetronizować dziewiętnastowieczną powieść w funkcji masowej rozrywki o charakterze narracyjnym, narodziło się właśnie wraz z filmami Griffitha. Nietolerancja, największe dzieło Griffitha, trafiło do Rosji w 1919 roku i nie tylko od razu zyskało uznanie, lecz także ujrzano w nim wzorzec dla kina przyszłości: kina radziec- kiego, które stanowić miało środek emocjonalnej i intelektu- alnej perswazji. Zarówno teksty teoretyczne, jak i praktyka filmowa radzieckich twórców (m.in. Lwa Kuleszowa, Wsie- wołoda Pudowkina czy Siergieja Eisensteina) podkreślały 13 znaczącą rolę montażu w kreowaniu fikcyjnych światów oraz nieograniczone wręcz możliwości w tym zakresie. Już w 1918 roku, w eseju Sztuka światła, Kuleszow wska- zywał różnice między kinem a literaturą i teatrem, podkreś- lając wyjątkowość ruchomych obrazów. Dziesięć lat później pojedyncze ujęcie filmowe nazwał znakiem, literą montażu, bo też w montażu upatrywał język filmowy, zdolny stwo- rzyć filmowy obraz świata. Te koncepcje, u podstaw których stoi pragnienie poddania widza uczuciowemu i emocjonal- nemu zaangażowaniu, znalazły rozwinięcie i uzupełnie- nie w twórczości Eisensteina: Strajk i Pancernik Potiomkin — prócz tego, że za bohatera obierają masę i stanowią wyraz idei marksistowskich — stanowią formy złożone z bardzo krótkich ujęć (zwłaszcza Strajk), połączonych wedle zasady kontrastu (bądź konfliktu, jak mawiał reżyser): estetyczne- go i znaczeniowego. Ów montaż atrakcji oraz rozbijanie sekwencji na poszczególne epizody o różnym zabarwie- niu emocjonalnym, znaczeniowym i estetycznym, owocuje precyzyjną dramaturgią, czego dowodem właśnie Pancer- nik Potiomkin. W filmie tym widzieć należy nie tylko fabułę o rewolucyjnych wydarzeniach, ale i wizualne wcielenie re- wolucyjnych idei. Materiał filmowy, utrwalający świat mate- rialny, stawał się na stole montażowym radzieckiego twórcy tworzywem intelektualnego dyskursu, przekazu, opartego również na abstrakcyjnych pojęciach, których sfilmować czy zarejestrować na taśmie filmowej nie sposób. Kino, tym sa- mym, nie opowiada już tylko o ludzkich losach, lecz także o ideach. Co jednak szczególnie interesujące, to że w jednym ze swych szkiców teoretycznych inspiracje dla teorii i prak- tyki montażu Eisenstein odnajduje w… literaturze, dokład- niej — w powieściach Dickensa: Pokrewieństwo twórczości Dickensa z cechami filmu, a więc pokrewieństwo metody, kompozycji, specyfiki widzenia i środków wyrazu, jest doprawdy zdumie- wające. I być może, że właśnie we właściwości tych 14 cech wspólnych i Dickensowi, i filmowi kryje się część tajemnicy tego powszechnego powodzenia, które jest udziałem ich obydwu i które zależy od właściwej im specyfiki odtwarzania zjawisk za pomocą obrazów i słów. Czym były powieści Dickensa dla współczesnej mu epoki? Odpowiedź jest jedna: „Tym samym, czym dzisiaj dla tychże warstw stał się… film”1. Z tego faktu polscy pisarze oraz filmowcy zdadzą sobie sprawę w latach pięćdziesiątych. Ich współpraca nigdy póź- niej nie będzie tak ścisła i tak owocna. Pisarze chcą współ- pracować z reżyserami filmowymi, a ci odnajdują inspirację właśnie w literaturze. Tacy twórcy jak Jerzy Andrzejewski, Kazimierz Brandys, Bohdan Czeszko, Józef Hen, Marek Hła- sko czy Tadeusz Konwicki bądź to piszą dla kina, bądź też poddają własne utwory literackie procesowi adaptacji. Nie- którzy, jak Tadeusz Konwicki, sami stają za kamerą. Kilka- dziesiąt nakręconych wówczas filmów wejdzie do historii kina jako tzw. Polska Szkoła Filmowa. W tym samym mniej więcej czasie redakcja paryskiego pisma filmowego, „Cahiers du Cinéma”, jednoczy się pod wspólnym hasłem polityki autorskiej. Na czym ona miała- by polegać? Wszystko zaczyna się od tekstu Alexandre As- truca, zatytułowanego Narodziny nowej awangardy: kamera — pióro. Astruc zwiastuje w nim początek nowego wieku, wieku pióra -kamery. Kino ma być nową formą, dzięki któ- rej myśl autora mogłaby być zapisywana bezpośrednio na taśmie filmowej. „Autor pisze kamerą, jak pisarz piórem”2 — notuje; odtąd kino nie ma być już związane ani z litera- turą, ani z teatrem — ma się od tych zależności ostatecznie wyzwolić. 1 S. Eisenstein: Dickens, Griffith i my. W: Idem: Wybór pism. Tłum. M. Kumorek. Warszawa 1959, s. 54—55. 2 A. Astruc: Narodziny nowej awangardy: kamera ‑pióro. W: Europejskie manifesty kina. Od Matuszewskiego do Dogmy. Antologia. Red. A. Gwóźdź. Warszawa 2002, s. 63. 15 Dziś kino czerpie — inspiracje, bohaterów, fabuły, tematy — nie tylko z literatury i teatru, lecz także z komiksu, tańca, gier komputerowych (by przywołać choćby Pinę w reżyserii Wima Wendersa z 2011 roku oraz Sin City Roberta Rodrigu- eza z 2005 roku). Odwołuje się do innych dziedzin sztuki czy też — szerzej — mediów komunikacji kulturowej, twór- czo przekształcając nie tylko treści, ale i formy przekazu. O czym te fakty świadczą i czego mają dowodzić? Przede wszystkim tego, że dzieło filmowe jest tekstem kultury, czyli — w sensie najogólniejszym — znaczącym wytworem kultury (tekst znaczy, ma pewne znaczenie), we- wnętrznie zorganizowanym według danych reguł (np. regu- ły filmu dokumentalnego lub gatunkowego), który realizuje pewien społecznie utrwalony wzorzec, wzór kultury (spo- sób myślenia, wartościowania oraz zachowania znamienny dla danej zbiorowości w konkretnym czasie historycznym). Tekst zakłada lekturę: tekst jako taki istnieje w procesie lek- tury, ba! — zdaje się być współkonstytuowany przez proces czytania, procedurę rozumienia, objaśniania i interpretacji. Pojęcie tekstu (także tekstu kultury) nieuchronnie zakłada praktykę filologiczną, jeśli filologię rozumieć — w najszer- szym znaczeniu tego słowa — jako „dyscyplinę zasadzającą się na umiejętności opatrywania sensotwórczym komenta- rzem fikcji”3. Tak pojętą lekturę -praktykę czytania, jako po- dejmowanie wysiłku rozumienia tekstu oraz wpisywania go w pewien horyzont kulturowego doświadczenia w celu przyswojenia i nadania mu sensu, należy przeciwstawić konsumowaniu tekstu kultury jako praktyce biernego uczestniczenia, nieautentycznego bycia w uniwersum kul- tury. Bierna konsumpcja, wyzbyta dziś wysiłku sytuowania tekstu zarówno w horyzoncie indywidualnego doświadcze- nia kulturowego, jak i w uniwersum kultury, skutkuje kultu- rową bulimią. Mam tu na myśli potrójną nieumiejętność: po 3 A. Żychliński: Laboratorium antropofikcji. Prolegomena. „Teksty Drugie” 2014, nr 1, s. 70. 16 pierwsze — wstępnego wartościowania i hierarchizowania tego, co ważne i znaczące w przestrzeni kulturowych teks- tów, po drugie — aktywnego przyswajania tego, co konsu- mowane, po trzecie — brak intelektualnego zaangażowania w przetwarzanie znaczeń, co w efekcie prowadzi do na- gminnej praktyki wydawania nie tylko niezobowiązujących, ale przede wszystkim bezwartościowych, miałkich i banal- nych sądów na temat kultury. Następną konstatacją, jaką przynoszą powyższe zjawi- ska z historii filmu, jest to, że kino sytuuje się pośród innych form przekazu jako równie istotny składnik kulturowej ko- munikacji. Innymi słowy: bez względu na to, czy twórcy filmowi odwołują się do innych sfer kultury, czy też wy- raźnie od nich się odżegnują — ich dzieła są głosem i prze- kazują treści na tych samych prawach, co dzieła literatów, plastyków, twórców teatralnych etc., mają więc niebagatelny wpływ na nasze rozumienie i postrzeganie świata. To prawo zasadza się przede wszystkim na sztuce posługiwania się znakami. Rzecz jasna, przekazy audiowizualne powtarzają i uobecniają utrwaloną rzeczywistość, a kontakt z nimi ma odmienny charakter niż na przykład w przypadku tekstu pisanego. Ale przecież te informacje audialne (dźwiękowe) i wizualne (optyczne) układają się w ciągi znaków i znaczeń, których odczytanie możliwe jest dzięki znajomości kodu i kontekstu. W dodatku zarówno kod, sposoby jego aktua- lizacji czy użycia, jak i kontekst kultury audiowizualnej (fil- mowej) w wielu miejscach pokrywa się z praktykami użycia kodu i kontekstu (tradycji) w kulturze literackiej i malarskiej XX wieku. Można to wyrazić w inny sposób: zarówno w li- teraturze, jak i w kinie ujawniły się w dwudziestym wieku nurty dadaistyczne, surrealistyczne, ekspresjonistyczne, fu- turystyczne, a wreszcie realistyczne — obie dziedziny sztu- ki zabierają głos w tych samych kwestiach i podobnie ów głos modulują. Zahaczają o siebie, ścierają się oraz wzajem- nie upodabniają — pomimo wszelkich różnic, dlatego też będzie nas interesować zjawisko intermedialności. Będziemy 17 przyglądać się temu, w jaki sposób, na jakiej zasadzie i w ja- kim celu dokonuje się transpozycji (przeniesienia) treści czy segmentu tekstowego z jednego medium do innego, nawią- zań pomiędzy różnymi tekstami kultury (szczególna forma intertekstualności), a także realizacji w danym medium kon- wencji estetycznych bądź właściwości zmysłowych (wzroko- wych lub słuchowych) innego medium. A. Zalecana lektura: 1. A. Gwóźdź: Skąd się (nie) wzięło kino, czyli prahistorie obrazu w ruchu. W: Historia kina. T. 1. Kino nieme. Red. T. Lubelski, I. Sowińska, R. Syska. Kraków 2010. 2. T. Lubelski: Lumiére i Mélies: fotograf i iluzjonista inicju- ją kinematograf. W: Historia kina. T. 1. Kino nieme. Red. T. Lubelski, I. Sowińska, R. Syska. Kraków 2010. 3. A. Werner: To jest kino. Warszawa 1999. B.  Propozycje pytań i zadań: 1. Jak rozumiesz pojęcia „tekst”, „lektura” oraz „kultu- ra”? Proszę omówić konotacje, jakie one zawierają. 2. Proszę stworzyć listę tekstów kultury zapożyczających się w odmiennych mediach (np. filmy lub gry kompu- terowe inspirowane literaturą bądź komiksem). 3. Po obejrzeniu filmu Podróż na księżyc (1902) G. Mélièsa proszę omówić cechy gatunku filmowego. Indeks osobowy Albinus Jens 161 Andrzejewski 110—111, 117, 130 Jerzy 15, 103, Apollinaire Guillaume 37 Arystofanes 75 Arystoteles 79, 122—123 Astruc Alexander 15, 151—152 Babel Izaak 37 Bachtin Michaił 133 Bakuła Bogusław 129 Baluch Jacek 49 Baranowski Bohdan 67 Bareja Stanisław 98 Bassaj Maria 22 Batko Zbigniew 134, 148, 166 Batory Elżbieta 59—60 Batory Stefan 60 Baudelaire Charles 59, 87 Bazin André 152 Beckett Samuel 81, 82 Beksiński Tomasz 89, 96 Benedyktowicz Zbigniew 110 Bergman Ingmar 104, 148 Bergson Henri 99 Biliński Paweł 135 Blomkamp Neill 167 Bolecki Włodzimierz 21 Brâncuși Constantin 95 Brandys Kazimierz 15, 103, 130 Braque George 94 Brecht Bertolt 61 Breton André 157, 158 Brodzka Alina 166 Browarny Wojciech 121, 132, 134 Browning Tod 65 Brückner Aleksander 55—56 Bruner Jerome 27, 28 Buffet Bernard 95 Bunyan John 126 Burzyńska Anna 21 Burzyńska Justyna 47, 49 Butor Michel 130 Byron George Gordon 57—58, 64 Bystroń Jan Stanisław 99 Calmet Augustin 53 Camus Albert 81 Caouette Jonathan 154, 167 Cavalli Fabio 23, 24 Chaciński Michał 64—65 Chagall Marc 94 Chapman Graham 70—71, 93 Chmielowski Benedykt 55 Chojnowski Karol 47, 49 Chruszczow Nikita 102 Chwalewik Witold 122 Chytilová Věra 36, 44 175 Ciszewska Ewa 47, 49 Clair René 156 Cleese John 70—71, 89, 93, 94, 95, 96 Congo Anwar 29—33 Corine Harmony 154 Cremene Adrien 61 Cudak Romuald 74 Culler Jonathan 22 Cybulski Zbigniew 114, 143— 147 Czeszko Bohdan 15, 103 Czyżewska Elżbieta 144 d’Arc Joanna 90 Dante 23 Defoe Daniel 12 Delaunay Robert 95 Delumeau Jean 67 Dickens Charles 14, 15 Dreyer Carl Theodor 150 Dufy Raou l94 Dziemidok Bohdan 99 Dżyngis Chan 89, 90 Edison Thomas Alva 11 Eisenstein Siergiej 13, 14, 15 Ernst Max 94 Esslin Martin 80, 81 Felis Paweł T. 33 Fellini Federico 130 Fichte Johann Gottlieb 84 Filipowicz Kornel 130 Ford Aleksander 97 Forman Miloš 36, 46—47 Fowles John 148 France Anatole 157 Franczak Jerzy 80 Fredericksen Don 104 Fredro Aleksander 76 Freud Zygmunt 37 176 Frye Northrop 85 Fuksiewicz Jerzy 72 Gautier Théophile 59 Gazda Grzegorz 66 Gengella Jerzy 55 Géricault Théodore 95 Gilliam Terry 70, 72, 88, 92, 96 Głowiński Michał 77—78, 83, 85, 133, 166 Godard Jean-Luc 153 Godlewski Piotr 38 Goethe Johann Wolfgang 12, Gogol Mikołaj 59 Gombrowicz Witold 77, 98, 120 Gomułka Władysław 102 Górska Krystyna 85 Griffith David Wark 13, 15 Gwóźdź Andrzej 15, 18, 153, 54 165 Habsburg Maria Teresa 52 Hames Peter 47, 49 Haneke Michael 148 Hansz Irena 47, 49 Has Wojciech Jerzy 109 Heartman Paweł 42 Heidegger Martin 79, 81 Helman Alicja 103, 141, 148, Hen Józef 15, 103 Hendrykowski Marek 101, 104, 166 120, 165 Hillis Miller Joseph 21 Hłasko Marek 15, 103 Hoffmann Ernst Theodor Ama- deus 59, 76 Hollender Barbara 23, 26 Homer 12 Hopfinger Maryla 19, 119—120 Hrabal Bohumil 35—49 Hugo Wiktor 76 Hutcheon Linda 85, 86 Idle Eric 70, 90 Ionesco Eugène 81, 82 Irzykowski Karol 77, 130 Iwaszkiewicz Jarosław 130 Izdebska Agnieszka 66 Jackiewicz Aleksander 19, 101, 102, 107, 108, 114—115, 118, 144—145, 147 Jagodziński Andrzej Sławomir James Henry 33 Janion Maria 53, 62, 75—76, 39 112 Jaworski Roman 76—77 Jireš Jaromil 36, 44 Jones Terry 70, 91 Jopkiewicz Tomasz 71, 72 Jørgensen Bodil 160 Joyce James 37 Kaczorowski Aleksander 41, 43 Kamiński Aleksander 115 Karpowski Tadeusz 137 Kaufman Michaił 137 Kawalerowicz Jerzy 103, 109, 144 Kayser Wolfgang 78—79 Kędzierski Igor 48 Klee Paul 95 Klejsa Konrad 165 Klemensiewicz Zenon 56 Kluszczyński Ryszard W. 156, 165, 166 Kłys Tomasz 165 Kokoschka Oskar 95, 98 Kolasińska Iwona 66 Kolumb Krzysztof 166 Kołodyński Andrzej 139 Konecki Tomasz 148 Konwicki Tadeusz 15, 103, 109, 145 Kooning Willem de 95, 98 Kordys Jan 33 Kozanecka Anna 69, 72, 95 Kozłowski Jerzy 19 Kracauer Siegfried 136 Kuleszow Lew 13, 14 Kumorek Mieczysław 15 Kundera Milan 36 Kutz Kazimierz 118 Kwiatkowski Aleksander 160 Laffay Albert 33 Lautréamont Comte de 59 Lee Christopher 65, 66 Léger Fernand 13, 95, 156 Lenartowicz Stanisław 109 Lenin Włodzimierz 136, 137 Lewandowska Magdalena 165 Lewicki Arkadiusz 147 Libera Antoni 82 Lincoln Abraham 90 Lubelski Tadeusz 18, 101, 106— 107, 108, 111, 116, 165 Lucas George 148 Lugosi Béla 65 Lumiére August i Louis 11, 18 Łagodzki Włodzimierz 79 Łapicki Andrzej 143 Łebkowska Anna 33 Mach Wilhelm 130 Machulski Jan 109 Man Paul de 85, 87 Marat Jean-Paul 90 Markiewicz Henryk 166 Markowski Michał Paweł 33 Martuszewska Anna 166 Masters Anthony 62 177 Matuszewski Bolesław 15, 153, 165 Matyskieła Joanna 47, 49 Mazierska Ewa 69, 72, 95 Méliès George 11, 12, 18 Menzel Jiří 36, 44, 47—48, 49 Merhige Edmund Elias 61 Mérimée Prosper 59 Meyer Stephanie 66 Michelet Jules 54 Mickiewicz Adam 54—55, 56— 58, 64, 122 Miró Jean 94 Mitosek Zofia 166 Modrzejewska Ewa 69, 72, 95 Mondrian Piet 94 Montaigne Michel de 124, 126 Moszyński Kazimierz 56 Mozart Wolfgang Amadeusz 89, 90, 91 Mrożek Sławomir 77, 98, 99 Mruklik Barbara 144, 147 Munk Andrzej 103—104, 106— 107, 108, 109, 119 Murnau Friedrich Wilhelm 60—61, 63, 67 Myrick Daniel 167 Namowicz Tadeusz 75 Němec Jan 36, 44 Nicholson Ben 94 Nodier Charles 59 Norwid Cyprian Kamil 84, 117 Nurczyńska-Fidelska Ewelina 101, 120, 134, 148, 166 Nycz Ryszard 21, 33 Ochab Edward 102 Ogiński Michał Kleofas 118 Olbrychski Daniel 146 Oppenheimer Joshua 29—33 178 Orliński Wojciech 72 Ossoliński Józef Maksymilian 54 Ozimek Stanisław 105 Palin Michael 69, 70, 72 Papousek Jaroslav 47 Parnicki Teodor 130 Passer Ivan 46 Pawlikowski Adam 116, 146 Perek Marzena 67 Petoia Erberto 52, 62 Picasso Pablo 93—95 Pinter Harold 81 Piotrowska Anita 160 Piwowski Marek 98 Płoszewski Leon 54 Płuciennik Jarosław 66 Podbielski Henryk 123 Poe Edgar Allan 59, 62, 76 Polański Roman 67 Polidori John 59 Pollock Jackson 95 Praz Mario 67 Presley Elvis 30 Propp Władimir 21 Proust Marcel 37, 82 Przylipiak Mirosław 134, 166 Pudowkin Wsiewołod 13, 136 Puszkin Aleksander 59 Pyszczek Grzegorz 79 Pytasz Marek 74 Rabelais François 74 Ray Man 13 Reisz Karel 148 Richter Hans 13 Ricoeur Paul 28 Robbe-Grillet Alain 130 Rodriguez Robert 16 Rosner Katarzyna 33 Roux Jean-Paul 67 Różewicz Tadeusz 77 Rushdie Salman 19 Ruttmann Walter 13 Ryszard III 90 Rzewuski Jerzy 72 Sánchez Eduardo 167 Sandauer Artur 129, 130 Saramonowicz Andrzej 98 Sarautte Nathalie 130 Sartre Jean-Paul 79—80 Schepelern Peter 160 Schlegel Friedrich 75, 76, 84 Schopenhauer Artur 37 Schorm Evald 36, 44 Schreck Max 61 Schulz Bruno 129 Schwitters Kurt 95 Scott Ridley 67 Sheridan le Fanu Joseph 59 Siciński Andrzej 110 Skorupiński Adam 97 Škvorecký Josef 36 Słomczyński Maciej 25 Słonimski Antoni 26 Słowacki Juliusz 59, 75, 114, 122, 145 Smulski Jerzy 111 Sobolewski Tadeusz 147, 164 Sokrates 83 Soliński Wojciech 49 Sosnowski Andrzej 85 Sowińska Iwona 18 Stachówna Grażyna 148 Stalin Józef 102, 109 Stawiński Jerzy Stefan 103— 105, 107 Sterne Laurence 122—128 Stoker Bram 59—60, 62, 64 Stoker Florence 60—61 Stolarska Bronisława 101 Strzelczyk Jerzy 67 Suharto 30 Swift Jonathan 12 Swiłowa Jelizawieta 137, 141, Syska Rafał 18 Szczepański Tadeusz 151, 153 Szekspir William 12, 23—27, 142 128 Szurkowski Ryszard 94 Szydłowska Waleria 81 Szymanowski Adam 67 Śmiałkowski Kamil M. 64 Świętochowska Grażyna 47, 49 Tarnowska Krystyna 122 Taviani Paolo i Vittorio 23—27 Toeplitz Jerzy 105 Toeplitz Krzysztof Teodor 103 Tomasz z Akwinu 157 Trier Lars von 149—165, 167 Truffaut François 151, 152 Trzebiński Jerzy 33 Trzynadlowski Jan 120 Tyszkiewicz Beata 144, 145 Ursel Marian 75 Verne Juliusz 12 Vinterberg Thomas 149, 153, 155, 157 Vlad Tepes IV 59—60 Vrchlický Jaroslav 41 Waczków Józef 38, 39 Wajda Andrzej 103—105, 106, 107, 109, 111—112, 114, 115, 117, 118, 131, 136, 142—147, 148 Wałaszewski Zbigniew 67 Ważyk Adam 130, 157 Wenders Wim 16 179 Werner Andrzej 18, 49 Werner Mateusz 162 Wertenstein Wanda 136 Wiertow Dżiga 136—142 Winnicka Lucyna 144 Winterbottom Michael 127— Witkiewicz Stanisław Ignacy 128 76, 98 Wolf Leonard 53 Wolicka Elżbieta 28 Woźnicka Zofia 166 Wyspiański Stanisław 118 Żaboklicki Krzysztof 67 Żeleński-Boy Tadeusz 74 Żychliński Arkadiusz 16, 23 Tomasz Gruszczyk Film Reading — Literature Watching. Suggestions on Interpretation to Educational Meetings Summary The book comprises various essays that deal with film (film work), or cinema (cultural phenomenon) read as a text. Taking the view that the very notion of the text assumes the reading process — a practice of reading seen as making an effort of comprehending and placing the text in a particular horizon of culture experience in order to familiar- ize the text and endow it with meaning — then the issue of film read- ing and providing meaningful commentaries, becomes as important as the text itself. Selected films (e.g. representative of particular trends, phenomena, as well as tendencies in the cinema of the twentieth - and twenty -first centuries) are here rendered as works of multimedia and inter -media art — that is, those combining the elements of literature, theatre, painting, photography on the level of content in as much as in the spheres of structure and aesthetics, and aside from these — inte- grating divergent art forms and characteristics of different transmit- ters. The book illustrates what way and purpose underlie the trans- positions (transfers) of the content, or a segment of a text, from one medium to another, and the links between different texts of culture (unique form of intertextuality); the realization of aesthetic convention within one medium or sensual characteristics (sight or hearing) with- in another. The book aims at providing basic tools that are indispensi- ble when it comes to a proper, mature, profound reception of the texts of audiovisual culture. These essays are presented and edited in such a way so that they can serve as didactic tools to teachers conducting lessons on the culture of the twentieth - and twenty -first centuries, or to educators who deal with the media culture. Each essay ends with a suggested further reading section that explains potential enquiries, as well as presents various questions and exercises. The latter ones 181 make reference to the main theme discussed, moreover, each list of questions goes beyond what the section deals with. Those essays were purposefully thought of having a loose struc- ture, thus they do not comprise one coherent image (either of the twentieth -century film culture, or the inter -media phenomenon). They serve as an introductory reconnaissance and set a certain (textual) ho- rizon of culture, where film reading, its interpretation as well as its authentic reflection all become feasible. Tomasz Gruszczyk Lire le film — regarder la littérature. Propositions d’interprétations destinées à des rencontres éducatives Résumé L’ouvrage rassemble différents essais dont le thème dominant ren- voie au film (œuvre cinématographique) ou le cinéma (phénomène culturel) considérés comme un texte. Tout texte implique sa lecture et la pratique de cette dernière consiste en un certain effort de com- préhension et de référence à un horizon d’expérience culturelle, en vue d’appréhender le texte et de le marquer par un sens. Cependant le problème concernant la lecture du film et celui de la suggestion de son sens à travers un commentaire sont aussi importants. Les films choisis (représentatifs de certains courants, phénomènes et tendances cinématographiques du XXe et XXIe siècles) sont lus comme des chefs- -d’œuvre d’art multimédia et intermédia ; ils relient des éléments is- sus de la littérature, du théâtre, de la peinture, de la photographie à la fois au niveau du contenu, de la structure et de l’esthétique, en intégrant des arts multiples et des caractéristiques de différents modes de transmission. On précise, entre autres, le moyen, le mode et le but des transpositions du contenu ou d’un segment de texte et ceci d’un médium à un autre ; les liens entre différents textes de la culture (une forme particulière d’intertextualité) ; les réalisations, dans un médium donné, des conventions esthétiques ou des propriétés sensorielles em- pruntées à un autre médium. Il s’agit donc de fournir des outils de base, indispensables à une réception correcte, lucide et approfondie de textes issus de la culture audiovisuelle. Les essais en question ont été conçus et rédigés pour être un ou- til d’aide scientifique destiné aux enseignants de matières littéraires réalisant les programmes scolaires concernant la culture du XXe et du XXIe siècles, ou bien aux éducateurs spécialisés dans la culture des médias. Chaque essai est suivi des propositions de lecture complétant 183 le sujet analysé ainsi que des questions et exercices de nature diverse. Ces derniers ont été conçus, d’une part, de façon à répondre au thème dominant d’un essai donné et, d’autre part, pour le développer en y ajoutant d’autres pistes de lecture. L’ouvrage rassemble des essais dont l’ensemble est loin de consti- tuer un tableau complet et cohérent de la culture cinématographique du XXe siècle ou bien celui du phénomène d’intermédialité. Ils s’agit, en principe, des observations liminaires constituant un horizon cultu- rel (textuel) qui rend possibles la lecture du film, son interprétation ainsi qu’une authentique réflexion.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Czytanie filmu – oglądanie literatury. Propozycje interpretacji do spotkań edukacyjnych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: