Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00140 010567 7484915 na godz. na dobę w sumie
Damnatio ad bestias i inne kary wykonywane na arenie w antycznym Rzymie - ebook/pdf
Damnatio ad bestias i inne kary wykonywane na arenie w antycznym Rzymie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 263
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-337-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W literaturze z zakresu rzymskiego prawa karnego, które od kilkudziesięciu już lat przeżywa (także w Polsce) prawdziwy rozkwit, brakowało monografii o profilu historycznoprawnym na temat kar stosowanych przy okazji organizacji igrzysk.

 

Problematyka igrzysk, walk gladiatorskich czy też martyrologii wczesnych chrześcijan umierających na arenie od zawsze spotykała się z wyjątkowo dużym zainteresowaniem, nie tylko ze strony historyków starożytności, ale i szerszej publiczności. Książka Przemysława Kubiaka znajdzie czytelników nie tylko w kręgu wąskiego grona specjalistów zajmujących się w Polsce prawem rzymskim.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Przemysław Kubiak – Uniwersytet Łódzki, Wydział Prawa i Administracji Katedra Prawa Rzymskiego, 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 8/12 RECENZENT Krzysztof Amielańczyk REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Danuta Bąk SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Barbara Grzejszczak Publikacja sfinansowana ze środków przyznanych w ramach dotacji celo- wej na prowadzenie badań naukowych lub prac rozwojowych oraz zadań z nimi związanych służących rozwojowi młodych naukowców na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06343.13.0.D ISBN (wersja drukowana) 978-83-7969-114-2 ISBN (ebook) 978-83-7969-337-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Kochają tych, których karzą, lekceważą tych, których cenią, wielbią sztukę, lecz artystę piętnują Tertulian, De Spectaculis 22, 3 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów .............................................................................. Wstęp ............................................................................................. Rozdział 1. ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE ............................. 1.1. Geneza i rozwój igrzysk gladiatorskich w starożytnym Rzymie ................................................................................. 1.2. Geneza i rozwój igrzysk z udziałem dzikich zwierząt w staro- żytnym Rzymie ..................................................................... 1.3. Naumachia ........................................................................... 1.4. Pochodzenie gladiatorów oraz osób walczących ze zwierzę- tami ..................................................................................... 1.5. Schyłek igrzysk gladiatorskich oraz walk z dzikimi zwierzę- tami ..................................................................................... 1.6. Rodzaje kar oraz zasady ich wymierzania w starożytnym Rzymie ................................................................................. Rozdział 2. KARY WYKONYWANE NA ARENIE ............................. 9 13 21 21 33 37 43 56 59 67 2.1. Damnatio ad bestias ............................................................. 67 2.2. Damnatio ad gladium ludi ..................................................... 94 2.3. Damnatio in ludum ............................................................... 113 2.4. Sytuacja prawna osób skazanych ......................................... 133 Rozdział 3. ZAKRES STOSOWANIA KAR WYKONYWANYCH NA ARENIE ................................................................................ 153 3.1. Wymiar kary a status oskarżonego w rzymskim prawie karnym ................................................................................ 153 3.2. Sprzedaż niewolników do walki na arenie ............................. 159 3.3. Zakres stosowania kary ad bestias ....................................... 173 3.4. Zakres stosowania kary ad gladium ludi ............................... 199 8 Spis treści 3.5. Zakres stosowania kary in ludum ......................................... 210 3.6. Kary wykonywane na arenie w świetle funkcji prawa karnego ............................................................................... 222 Wnioski .......................................................................................... 235 Literatura ...................................................................................... 245 Indeks źródeł ................................................................................. 257 WYKAZ SKRÓTÓW – Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Annales UMCS ANRW Anth. Pal. App. Apul. AUNC AUW BIDR Biuletyn LTN Lublin – Aufstieg und Niedergang der römischen Welt, Berlin– New York – Anthologia Palatina, Lucilius – Appianus – Apuleius – Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Humani- styczno-Społeczne. Historia, Toruń – Acta Universitatis Wratislaviensis, Wrocław – Bulletino dell’Istituto di Diritto Romano, Roma – Biuletyn Lubelskiego Towarzystwa Naukowego, Lub- lin – Codex Iustiniani – Iulius Caesar – Cassiodorus, Variarum libri – Cicero – Classical Journal – Clemens Romanus – Collatio legum mosaicarum et romanarum – Classical Quarterly – Codex Theodosiani – Classical World – Czasopismo Prawno-Historyczne, Poznań–Warszawa – Digestae Iustiniani C. Caes. Cass. Cic. CJ Clem. Coll. CQ C. Th. CW CPH D. Daremberg-Saglio – C. V. Daremberg, E. Saglio, Dictionnaire des antiqui- Dio Diod. Emerita EOS Epict. tés grecques et romaines, Paris 1877–1919 – Cassius Dio, Historia Romana – Diodorus – Emerita. Revista de Lingüística y Filología Clásica, Madrid – Eos. Commentarii Societatis Philologae Polonorum, Wrocław – Epictetus 10 Euseb. Flav. Flor. G. Gell. Hermes Hesperia Historia Hor. HTR I. INDEX Wykaz skrótów – Eusebius – Flavius – Florus, Epitome – Institutiones Gai – Aulus Gellius, Noctes Atticae – Hermes. Zeitschrift für Klassische Philologie, Berlin – Hesperia. The Journal of the American School of Classical Studies at Athens, Ateny – Historia. Zeitschrift für Alte Geschichte, Stuttgart – Horatius – Harvard Theological Review, Harvard – Institutiones Iustiniani – Quaderni camerti di studi romanistici. International Survey of Roman Law, Napoli – Isidorus Hispalensis – Iuvenalis – Journal of Roman Studies, Cambridge – Labeo. Rassegna di diritto romano, Napoli – Senatus consultum de pretiis gladiatorum minuendis – Liber Danielis Prophetis – Livius – Lucianus Samosatensis – Martialis – Martyrium Polycarpi – Mélanges d’archéologie et d’histoire, Roma Index interpo- – E. Levy, E. Rabel, Index interpolationum quae in Iusti- lationum niani Digestis inesse dicuntur, Weimar 1929–1935 Isid. Iuv. JRS Labeo lex gladiatoria Lib. Dan. Liv. Luc. Mart. Mart. Pol. MEFR Monum. Ancyr. – Monumentum Ancyranum, Res Gestae Divi Augusti Nicol. Novat. Nov. OIR – Nicolaus Damascensis – Novatian – Novellae Iustiniani – Orbis Iuris Romani, Journal of Ancient Law Studies, Trnava – Orosius – Papers of the British School at Rome, Rome – Petronius – Pheonix. Classical Association of Canada, Toronto – Plinius Minor, Epistulae – Plinius Maior, Historia Naturalis – Plutarchus – Pisma Ojców Kościoła, Poznań – Polibius – Pomoerium. Studia et commentarii ad orbem classi- cum spectantia Oros. PBSR Petron. Pheonix Plin. Epist. Plin. Nat. Plut. POK Polib. Pomoerium Wykaz skrótów 11 Prawo Kanoniczne – Prawo Kanoniczne. Kwartalnik Prawno-Historyczny, Rocznik Lubelski – Rocznik Lubelski. Czasopismo lubelskiego oddziału Prud. P. S. Quint. RE RHD RhM RIDA Sallust. Salv. SDHI Sen. Serv. S. H. A. SPE Strab. Suet. Tac. Tert. TJ U. E. Val. Max. Warszawa – Prudentius – Pauli Sententiae – Quintilianus – Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumwis- senschaft, Stuttgart 1894 – Revue Historique de Droit français et étranger, Paris – Rheinisches Museum für Philologie, Köln – Revue Internationale des Droits de l’Antiquité, Bru- xelles Polskiego Towarzystwa Historycznego, Lublin – Sallustius – Salvius – Studia et Documenta Historiae et Iuris, Roma – Seneca – Servius – Scriptores Historiae Augustae – Studia Prawno-Ekonomiczne, Łódź – Strabo – Suetonius, De vita Ceasarum – Tacitus – Tertulian – Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis. The Legal His- tory Review, Leiden – Ulpiani Epitomae – Valerius Maximus, Factorum et dictorum memora- bili-um libri IX – Velleius Paterculus, Historiae Romanae Vell. Zeszyty Prawnicze – Zeszyty Prawnicze Uniwersytetu Kardynała Stefana UKSW Wyszyńskiego, Warszawa ZPE ZSS – Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik, Köln – Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte, Romanistische Abteilung, Weimar WSTĘP „Igrzyska i walki gladiatorskie cieszyły się w starożytnym Rzymie ogromną popularnością...”. Tak z pewnością rozpo- czyna się większość publikacji dotyczących tej tematyki, jest to bowiem nie tylko powszechnie znany fakt, ale też swego rodzaju fenomen do dziś nurtujący badaczy Antyku. Nadal trudno przekonująco wyjaśnić jego przyczyny, pomimo znacz- nej liczby opracowań naukowych jemu poświęconych. O nie- gasnącej fascynacji tą dziedziną życia publicznego Rzymian świadczą nie tylko wspomniane wyżej publikacje, ale również inspiracje odnajdywane w utworach o innym charakterze. Igrzyska gladiatorskie od samych początków ich organizo- wania w antycznym Rzymie zyskiwały na znaczeniu i w coraz większym stopniu wkraczały w różne dziedziny życia ówczes- nych Rzymian. Były nie tylko źródłem natchnienia dla poetów i autorów starożytnych, ale równocześnie przedmiotem uważ- nej i często surowej krytyki historyków oraz filozofów. Stano- wiąc rozrywkę dla zwykłych obywateli, jednocześnie stawały się instrumentem w rękach elit rządzących decydującym nie- jednokrotnie o karierach politycznych. Nie należy zapominać również o aspekcie ekonomicznym tych widowisk dotyczą- cym nie tyko widzów, ale także urzędników i przedstawicieli władzy. Dla jednych bowiem stanowiły one źródło dobrobytu i fortuny, innym przynosiły bankructwo, a niekiedy nawet śmierć. Sami gladiatorzy natomiast, postrzegani przez ów- czesnych jako bohaterowie lub herosi, podziwiani byli tak jak współczesne gwiazdy światowej rozrywki. Graffiti odnalezione w Pompejach sugerują, iż nie tylko byli idolami, wzorami mę- stwa, odwagi i waleczności dla męskiej części populacji, lecz także obiektami westchnień wielu rzymskich kobiet. 14 Wstęp To jakże złożone zjawisko społeczne miało oczywiście rów- nież swoje drugie oblicze, pozbawione glorii i chwały. Nie tylko współcześni historycy i badacze, ale już starożytni podkreśla- li okrucieństwo oraz wulgarność tej formy rozrywki. Gladia- torzy zatem gloryfikowani z jednej strony, jednocześnie uwa- żani byli za zbrodniarzy, ludzi pozbawionych czci i honoru. Określenia „gladiator” niejednokrotnie używano w literaturze antycznej jako jedną z najgorszych obelg i wyzwisk. Współ- czesnemu czytelnikowi trudno zrozumieć ten paradoks, który bardzo trafnie ujął Tertulian, pisząc, iż Rzymianie „kochają tych, których karzą, lekceważą tych, których cenią, wielbią sztukę, lecz artystę piętnują”1. Powyższy problem dodatko- wo komplikuje fakt, że igrzyska służyły również ówczesnym przedstawicielom władzy państwowej jako narzędzie wymiaru sprawiedliwości. Jedną z najliczniejszych grup osób ginących na arenie byli bowiem skazani w postępowaniu karnym. Celem tej publikacji nie jest udzielenie odpowiedzi na pytanie o przyczyny tak ogromnej popularności igrzysk gla- diatorskich w świecie Rzymian ani zaprezentowanie jednej, spójnej teorii wyjaśniającej przedstawiony powyżej paradoks i pozostałe aspekty tego zjawiska. Dla autora niniejszej pracy bardziej kuszące wydało się podjęcie próby określenia roli, jaką pełnili skazańcy na arenach starożytnego Rzymu. Kim byli? W jaki sposób tam trafiali? Jakich przestępstw się do- puszczali, aby „zasłużyć sobie” na taki los? A przede wszyst- kim – jakie kary im wymierzano i na czym one polegały? W celu udzielenia odpowiedzi na powyższe pytania nie- zbędne było przeprowadzenie analizy prawnych aspektów walk na arenie, w szczególności określenie różnych typów kar związanych z igrzyskami gladiatorskimi oraz ustalenie zakre- 1 Tert. Spect, 22, 3: ...amant quos multant, depretiant quos probant, artem magnificant, artificem notant. Tłum. S. Naskręt, A. Strzelecka, Tertu- lian. O widowiskach. O bałwochwalstwie, POK 28, Poznań 2005. Z uwagi na różnorodność źródeł historycznych przytaczanych w niniejszej publika- cji, teksty prawne i prawnicze cytowane są w oryginale, teksty literackie zaś w tłumaczeniach na język polski z podaniem brzmienia oryginału, jeśli jest to potrzebne dla prowadzonej analizy. Wstęp 15 su ich stosowania. Ilość źródeł prawnych odnoszących się do omawianej problematyki jest wystarczająca do wyciągnięcia wniosków, choć różna w odniesieniu do poszczególnych ba- danych okresów prawa rzymskiego. W szczególności mate- riał źródłowy dotyczący czasów republiki nie jest zbyt boga- ty, jednak w zestawieniu ze źródłami literackimi umożliwia ustalenie analizowanych kwestii. Zdecydowanie liczniejsze są relacje jurystów z okresu cesarstwa, w szczególności zawarte w kodyfikacji justyniańskiej, a także w Sentencjach Paulusa oraz Zbiorze prawa Mojżeszowego i rzymskiego (Collatio legum mosaicarum et romanarum), w skrócie nazywanym Collatio. Wskazane wyżej niedostatki materiału prawniczego re- kompensują wzmianki zawarte w pismach i dziełach litera- ckich. Igrzyska gladiatorskie były bowiem integralną częścią życia publicznego Rzymian, stąd dość dużo uwag na ich te- mat zawarte jest w pracach historyków starożytnych, takich jak Kasjusz Dion, Liwiusz, Swetoniusz czy też Tacyt. Nieoce- nionym źródłem informacji o karach stosowanych w okresie republiki są pisma Cycerona, a także – w późniejszym okre- sie – Seneki, którzy niejednokrotnie byli naocznymi świad- kami opisywanych wydarzeń. Jak wspomniano wcześniej, wątki związane z walkami gladiatorów pojawiają się również u rzymskich poetów. Odnaleźć je można przede wszystkim u Marcjalisa w jego Epigramatach oraz u Juwenalisa w Sa- tyrach. Dzięki chrześcijańskiej literaturze martyrologicznej opisującej męczeństwo chrześcijan natomiast możliwe było odtworzenie sposobów wymierzania „kar wykonywanych na arenie”. W tym miejscu należy wymienić w szczególności dzie- ła Tertuliana (O widowiskach, Apologetyk) i Euzebiusza z Ce- zarei (Historia Kościelna). Już na początku niniejszych rozważań trzeba wyjaśnić kilka kwestii terminologicznych związanych z pojęciem „kar wykonywanych na arenie”. Z pewnością dla Czytelnika, choć- by w najmniejszym stopniu zainteresowanego starożytnym Rzymem lub jego systemem prawnym, nie stanowi tajemni- cy fakt, że istniały trzy kary związane z igrzyskami gladia- torskimi. Z braku stosownego terminu odnoszącego się do 16 Wstęp nich w niniejszej publikacji przyjęto stosowanie opisowego określenia „kary wykonywane na arenie”, gdyż mimo dość zasadniczych różnic występujących między nimi, elementem wspólnym były miejsce i czas ich wykonania. Warto podkre- ślić jednak, że nieuprawnione byłoby używanie w stosunku do nich terminu „kary śmierci”, gdyż jak zostanie to wykaza- ne dalej, nie zawsze taki odnosiły skutek. Do kar wykonywanych na arenie zaliczyć można zatem: damnatio ad bestias – najlepiej obecnie poznaną karę pole- gającą na rzuceniu skazańca dzikim zwierzętom; damnatio ad gladium ludi – również formę kary śmierci wykonywaną poprzez walkę na miecze, oraz damnatio in ludum – skazanie do szkoły gladiatorów2. Informacje na temat analizowanych kar odnaleźć można w dość licznych opracowaniach współ- czesnych, które co do zasady dzielą się na dwie grupy. Jedną stanowią prace o charakterze historycznym – skupiające się na opisie walk gladiatorskich, z uwzględnieniem ich gene- zy, ewolucji i znaczenia. Te jednak w bardzo ograniczonym zakresie (można powiedzieć niewystarczającym) poruszają aspekty prawne3. Jest to bez wątpienia uzasadnione, ich za- 2 Fragmenty analizy istoty oraz sposobu wymierzania tych kar zawarte zostały w publikacjach autora poświęconych osobno każdej z nich, zob. P. Kubiak, Szkice z zakresu rzymskiego prawa karnego – damnatio ad be- stias, SPE 82/2010, s. 107–124; idem, Szkice z zakresu rzymskiego prawa karnego – skazanie na udział w igrzyskach gladiatorskich (damnatio ad gla- dium ludi), SPE 84/2011, s. 147–165; idem, Szkice z zakresu rzymskiego prawa karnego – skazanie do szkoły gladiatorów (damnatio in ludum), SPE 85/2012, s. 85–112. 3 Do tej grupy opracowań przede wszystkim zaliczyć należy monumen- talne i przełomowe dzieło G. Ville’go La gladiature en occident des origines à la mort de Domitien, Rome 1981. Ponadto na szczególną uwagę zasługu- ją: R. Auguet, Cruelty and Civilization. The Roman Games, London 1972; M. Grant, Gladiatorzy, Warszawa 1980; K. Hopkins, Death and Renewal. Sociological studies in Roman History, vol. II, Cambridge 1983; T. Wiede- mann, Emperors and Gladiators, London 1992; C. A. Barton, The Sorrows of the Ancient Romans. The Gladiator and the Monster, New Jersey 1992; P. Plass, The Game of Death in ancient Rome. Arena, Sport and Political Suicide, Madison 1995; A. Futrell, Blood in the Arena. The Spectacle of Ro- man Power, Austin 1997; idem, The Roman Games. Historical sources in Wstęp 17 daniem bowiem nie jest przeprowadzenie szczegółowej anali- zy regulacji rzymskiego prawa karnego, lecz przedstawienie całokształtu zjawisk i mechanizmów rządzących ówczesnym światem lub opisanie jego społecznych i historycznych uwa- runkowań. Stąd uwagi odnoszące się do określonych zagad- nień prawnych mają w tych pracach charakter marginalny. Do drugiej grupy opracowań, dotyczących tylko w pew- nym stopniu omawianej problematyki, zaliczyć należy przede wszystkim prace ogólne poświęcone rzymskiemu prawu kar- nemu4. Ze względu na swoją specyfikę nie zawierają one pogłę- Translation, Oxford 2006; D. G. Kyle, Spectacles of Death in Ancient Rome, New York 1998; F. Meijer, Gladiatoren. Das Spiel um Leben und Tod, Düs- seldorf–Zürich 2004. Należy jednak pamiętać, iż jest to wyliczenie dość wy- biórcze, liczba prac dotyczących igrzysk gladiatorskich jest bowiem o wiele większa. Nie sposób również pominąć polskich przedstawicieli tego nurtu badań. W pierwszej kolejności z pewnością trzeba wymienić prace profe- sora D. Słapka, którego należy uznać za wybitnego znawcę tej tematyki. Poniżej wybrane pozycje najbardziej związane z analizowanym zagadnie- niem: D. Słapek, Munus, ludus czy spectaculum gladiatorium? Termino- logia igrzysk gladiatorskich schyłku republiki rzymskiej, AUNC 27/1992, s. 59–66; idem, Przestępcy na arenach w republice rzymskiej, Biuletyn LTN 34/1993, s. 35–46; idem, Gladiatorzy i polityka. Igrzyska w okresie póź- nej republiki rzymskiej, Wrocław 1995; idem, Damnatio ad bestias w roz- woju venationes okresu republiki rzymskiej, [w:] Kara śmierci w starożyt- nym Rzymie, red. H. Kowalski, M. Kuryłowicz, Lublin 1996, s. 127–142; idem, Sport i widowiska w świecie antycznym, Kraków–Warszawa 2010. W szczególności tę ostatnią encyklopedyczną pracę należy uznać za dzieło o wyjątkowym charakterze. Zob. też S. Longosz, Damnati ad bestias, Tar- nowskie Studia Teologiczne 7/1979, s. 82–105; R. Kamienik, Gladiatorzy w Galii Rzymskiej w świetle inskrypcji i zabytków archeologicznych, AUW 118/1970, s. 3–39; idem, Gladiatorzy i igrzyska gladiatorskie w ostatnim wieku republiki rzymskiej, Rocznik Lubelski 23–24/1981–1982, s. 7–22. 4 T. Mommsen, Römisches Strafrecht, Leipzig 1899; C. Ferrini, Diritto penale romano. Teorie generali, Milano 1899; idem, Diritto penale romano. Esposizione storica e dottrinale, Roma 1902; E. Costa, Crimini e pene da Romolo a Giustiniano, Bologna 1921; U. Brasiello, La repressione penale in diritto romano, Napoli 1937; G. F. Falchi, Diritto penale romano (i singoli reati), Padova 1932; idem, Diritto penale romano (dottrine generali), Padova 1937; C. Dupont, Le Droit Criminel dans les Constitutions de Constantin. Les infractions, Lille 1953; idem, Le Droit Criminel dans les Constitutions de Constantin. Les peines, Lille 1955; W. Rein, Das Kriminalrecht der Römer
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Damnatio ad bestias i inne kary wykonywane na arenie w antycznym Rzymie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: