Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00368 007036 14665014 na godz. na dobę w sumie
Darowizna remuneratoryjna w rzymskim prawie pandektowym i XIX-wiecznym ustawodawstwie niemieckim - ebook/pdf
Darowizna remuneratoryjna w rzymskim prawie pandektowym i XIX-wiecznym ustawodawstwie niemieckim - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 293
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-388-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prezentowana monografia naukowa jest poświęcona darowiźnie remuneratoryjnej (wynagradzającej, odwdzięczającej) rozumianej jako przysporzenie dokonane z wdzięczności za wyświadczone darczyńcy dobrodziejstwo lub wykonaną na jego rzecz przysługę. Prawna konstrukcja tej darowizny ma długą i skomplikowaną historię, której efektem jest powstałe w średniowieczu, obecne w procesie recepcji prawa rzymskiego oraz aktualne do dziś przekonanie o jej kontrowersyjnej, podwójnej - lukratywno-obciążliwej - naturze. Istotne znaczenie w historyczno-prawnej dyskusji na ten temat odegrała interpretacja źródeł prawa rzymskiego, w szczególności rozstrzygnięć Papiniana, Paulusa i Ulpiana. Przedmiotem publikacji jest analiza koncepcji dotyczących natury donatio remuneratoria, obecnych w dyskursie prowadzonym w dziewiętnastowiecznej niemieckiej nauce prawa, głównie wśród przedstawicieli szkoły historycznej i pandektystów. Dokonana w książce wykładnia historyczna § 534 BGB i art. 902 k.c. może zainteresować nie tylko romanistów oraz historyków prawa, lecz także dogmatyków prawa cywilnego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

I II III IVDagmara Skrzywanek-Jaworska – Uniwersytet Łódzki Wydział Prawa i Administracji, Katedra Prawa Rzymskiego 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 8/12 RECENZENT Marek Sobczyk REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Joanna Pakuza SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/marzolino © Copyright by Dagmara Skrzywanek-Jaworska, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09001.18.0.M Ark. wyd. 15,0; ark. druk. 18,25 ISBN 978-83-8142-387-8 e-ISBN 978-83-8142-388-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI SPIS TREŚCI I II III IV SPIS TREŚCI 1 2 3 4 Zagadnienia wstępne .................................................................... Darowizna remuneratoryjna ........................................................... „XIX-wieczne ustawodawstwo niemieckie” ...................................... „Rzymskie prawo pandektowe” ....................................................... Problemy badawcze ........................................................................ Rozdział 1. Darowizna remuneratoryjna w literaturze i prawie do XIX w. .................................................................................. 1.1. Etyczno-prawne aspekty darowizny remuneratoryjnej .............. 1.1.1. Arystoteles i Seneka ...................................................... 1.1.2. Święty Tomasz z Akwinu ............................................... 1.2. Dwoista natura darowizny remuneratoryjnej ........................... 1.3. Donatio remuneratoria i antyczne prawo rzymskie ................... 1.4. Recepcja prawa rzymskiego ..................................................... 1.5. Darowizna remuneratoryjna w Landrechcie Pruskim ............... 1.5.1. Definicja ....................................................................... 1.5.2. Forma ........................................................................... 1.5.3. Odwołanie ..................................................................... 1.6. Podsumowanie ........................................................................ Rozdział 2. Pandektowa i ustawodawcza definicja darowizny remuneratoryjnej. Papinian (D. 39,5,27) ................................. 9 9 14 19 20 23 24 24 31 36 40 45 54 55 62 65 74 77 2.1. Darowizna w teorii Savigny’ego ................................................ 77 2.1.1. Trzy właściwości darowizny ........................................... 82 2.1.2. Darowizna remuneratoryjna .......................................... 87 2.2. Akty prawne i projekty ustawodawcze ..................................... 93 2.3. Projekt drezdeński .................................................................. 98 2.4. Pierwsza Komisja kodyfikacyjna BGB ...................................... 102 2.5. Papinian (D. 39,5,27) – remuneracja za zwyczajowo płatne usługi ..................................................................................... 103 2.6. Podsumowanie ........................................................................ 118 6 Spis treści Rozdział 3. Pandektowa i ustawodawcza konstrukcja odwołania darowizny remuneratoryjnej. Paulus (D. 39,5,34,1) ............... 121 3.1. Odwołanie darowizny w teorii Savigny’ego ............................... 122 3.1.1. Przyczyny szczególnej natury ......................................... 123 3.1.2. Niewdzięczność obdarowanego ...................................... 128 3.2. Paulus – remuneracja za uratowanie życia .............................. 130 3.2.1. Digesta (D. 39,5,34,1) ................................................... 131 3.2.2. Sententiae Receptae (Paulus, 5,11,6) ............................. 132 3.3. Paulus – trzy płaszczyzny naukowego dyskursu ...................... 134 3.3.1. Prawny charakter remuneracji ...................................... 135 3.3.2. Insinuatio ...................................................................... 138 3.3.3. Revocatio ...................................................................... 150 3.4. Akty prawne i projekty ustawodawcze ..................................... 156 3.5. Projekt drezdeński .................................................................. 165 3.5.1. Odwołanie darowizny z powodu niewdzięczności obdaro- wanego ........................................................................ 166 3.5.2. Odwołanie darowizny remuneratoryjnej z powodu nie- wdzięczności obdarowanego ......................................... 169 3.6. Podsumowanie ........................................................................ 172 Rozdział 4. Naturalis obligatio ad remunerandum i obowiązek wdzięczności. Ulpian (D. 5,3,25,11) ........................................ 175 4.1. Odwołanie darowizny remuneratoryjnej w Pierwszej Komisji kodyfikacyjnej BGB ................................................................. 176 4.2. Ulpian (D. 5,3,25,11). Obligatio naturalis ................................. 183 4.2.1. Naturalis obligatio ad remunerandum ............................ 187 4.2.1.1. Debitum naturale .............................................. 189 4.2.1.2. Dar wzajemny (antidoron) a obowiązek remunera- cji .................................................................... 196 4.2.2. O obowiązku wdzięczności ............................................. 203 4.2.2.1. F.C. von Savigny (1779–1861) .......................... 203 4.2.2.2. B. Windscheid (1817–1892) .............................. 206 4.2.2.3. A. von Brinz (1820–1887) ................................. 210 4.2.2.4. E.I. Bekker (1827–1916) ................................... 212 4.2.2.5. H. Dernburg (1829–1907) ................................. 216 4.3. Varia ...................................................................................... 217 4.4. Podsumowanie ........................................................................ 222 Spis treści 7 Rozdział 5. Odwołanie darowizny z powodu niewdzięczności obdarowanego w BGB. Darowizna remuneratoryjna w świetle §534 BGB oraz art. 902 k.c. .................................................... 225 5.1. Odwołanie darowizny z powodu niewdzięczności obdarowanego w Drugiej Komisji kodyfikacyjnej oraz w BGB .......................... 226 5.2. Paragraf 534 BGB ................................................................... 234 5.3. Prawo niemieckie .................................................................... 239 5.4. Prawo polskie .......................................................................... 243 5.4.1. Kodeks zobowiązań ....................................................... 245 5.4.2. Kodeks cywilny ............................................................. 252 5.5. Podsumowanie ........................................................................ 261 Zakończenie ................................................................................. 263 Wykaz źródeł ................................................................................ 273 Źródła prawa rzymskiego ............................................................... 273 XIX-wieczne akty prawne i projekty ustawodawcze ......................... 276 Źródła prawa polskiego .................................................................. 279 Bibliografia ................................................................................... 281 ZAGADNIENIA WSTĘPNE Przedmiotem opracowania jest analiza darowizny remune- ratoryjnej w rzymskim prawie pandektowym oraz XIX-wiecz- nym ustawodawstwie niemieckim. Darowizna remuneratoryjna Donatio remuneratoria (zwana darowizną remuneratoryj- ną, także remuneracyjną, wynagradzającą lub odwdzięcza- jącą) ma jako instytucja prawa prywatnego historię równie długą, co skomplikowaną. Składają się na nią różnorodne motywy legislacyjne oraz złożona argumentacja naukowa. Reliktami tej historii są w prawie niemieckim §534 BGB, zgodnie z którym darowizny odpowiadające obowiązkowi zwy- czajowemu lub przez wzgląd na przyzwoitość, nie podlegają zwrotowi ani odwołaniu1 oraz definicja sformułowana przez Federalny Trybunał Sprawiedliwości, według której darowi- zna wynagradzająca (remuneratoryjna) to czynność prawna, mocą której darczyńca, nie będąc do tego prawnie zobowią- zanym, wynagradza obdarowanego za spełnione przez niego świadczenie2. Regulacja §534 BGB znalazła uznanie także 1 Wszystkie tłumaczenia z języka niemieckiego na język polski są własne. §534 BGB [Pflicht- und Anstandsschenkungen] Schenkungen, durch die einer sittlichen Pflicht oder einer auf den Anstand zu nehmenden Rücksicht entsprochen wird, unterliegen nicht der Rückforderung und dem Widerruf. 2 Wyrok BGH z 11.11.1981 – IV a ZR 182/80: „[…] Unter einer be- lohnenden (remuneratorischen) Schenkung versteht man ein Rechtsge- 10 polskiego ustawodawcy, który postanowił w art. 902 k.c., że przepisów o odwołaniu darowizny nie stosuje się, gdy darowi- zna czyni zadość obowiązkowi wynikającemu z zasad współ- życia społecznego3. Niejednorodność darowizny remuneratoryjnej, która łą- czy w sobie zagadnienia z różnych działów prawa cywilnego, stanowi podstawową trudność w jej spójnym opracowaniu. Przyczyną takiego stanu rzeczy są historyczne oraz prawne czynniki, które w XIX w. wpłynęły na ukształtowanie dzisiej- szego rozumienia tego typu darowizny. Są nimi, konstytucyj- nie legitymowana działalność ustawodawcza po zjednoczeniu Niemiec z jednej strony, z drugiej zaś naukowa działalność niemieckich prawników. Wszelkie ustalenia w tym zakresie dotyczą zatem sytuacji w owym czasie prawnie dynamicznej, żywej materii tworzenia i interpretowania prawa zarazem, często bez możliwości nabrania odpowiednich dla jej właści- wej oceny, dystansu oraz historycznej perspektywy. Przepro- wadzenie jasnego wywodu w wypadku tak złożonej konstruk- cji wymaga oparcia rozważań na najmniej kontrowersyjnym i pewnym kryterium, jakim jest chronologia postępowania legislacyjnego nad BGB. Takie podejście, spłaszczając nie- znacznie obraz prowadzonej równolegle, formalno-dogma- tycznej analizy prawa pandektowego, pozwoli na precyzyjne wskazanie przełomowych momentów, które przesądziły o dzi- siejszym rozumieniu darowizny wynagradzającej oraz zade- cydowały o treści nadal obowiązujących w prawie niemieckim §534 BGB, a w polskim – art. 902 k.c. schäft, durch das der Schenker dem Beschenkten für eine von diesem er- brachte Leistung eine rechtlich nicht geschuldete Belohnung gewährt. Wer dagegen für eine noch vorzunehmende Handlung eine Vergütung zusagt, gibt kein Schenkungsversprechen ab, sondern schließt einen entgeltlichen Vertrag […]”, cyt. za: F. Lindenmaier, P. Moehring, Kommentierte BGH- Rechtssprechung, § 516 Nr. 15 (=Neue Juristische Wochenschrift 1982, s. 436 i n.), www.beck-online.pl (dostęp: 30.11.2018). 3 Art. 902 k.c. Przepisów o odwołaniu darowizny nie stosuje się, gdy darowizna czyni zadość obowiązkowi wynikającemu z zasad współżycia społecznego. Zagadnienia wstępne 11 Prowadzenie badań na płaszczyznach współistniejących i przenikających się, ponadto na temat zagadnień, które te- matycznie mają charakter często jedynie wypadkowy, wyma- ga wyciągnięcia niejako przed nawias zagadnień o charakterze ogólnym. Pozwoli to następnie, w ramach właściwych rozwa- żań, na spójne zaprezentowanie badanej materii. Zestawienie zagadnień ogólnych oraz rozwiązań prawnych, które miały w XIX w. wpływ na rozumienie darowizny remuneratoryjnej oraz jej prawną konstrukcję, zawarty jest w pierwszym rozdzia- le pracy. Ma on charakter sprawozdawczy, a poruszone w nim kwestie przedstawione zostały na podstawie wybranej literatu- ry przedmiotu. Z chronologicznego punktu widzenia obejmuje on antyczne prawo rzymskie oraz tę część jego recepcji, którą w Europie Zachodniej zakończyły tzw. kodyfikacje prawa natu- ry: Landrecht Pruski z 1794 r., francuski Code Civil z 1804 r.4 oraz austriacki Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch z 1811 r.5 Na płaszczyźnie doktrynalnej zostanie w nim poruszonych kilka kwestii. Pierwsza dotyczy wciąż otwartego pytania ba- dawczego, jakim jest fakt istnienia bądź nieistnienia donatio remuneratoria w antycznym prawie rzymskim. Kolejne zagad- nienie, jakie zostało podjęte w tym rozdziale, sprowadza się do rozumienia donatio w procesie recepcji prawa rzymskiego, aż po usus modernus Pandectarum. Rozważania te pozwolą na wyodrębnienie źródeł antycznego prawa rzymskiego, któ- rych interpretacja w XIX-wiecznej niemieckiej nauce pra- wa oddziaływać będzie na tworzenie przepisów dotyczących donatio remuneratoria. 4 Code Civil (dalej: CC), 1804 r., www.legifrance.gouv.fr (dostęp: 30.11.2018). 5 Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch (dalej: ABGB), 1811 r., www. jusline.at/gesetz/abgb (dostęp: 30.11.2018). Zob. §7 ABGB Läßt sich ein Rechtsfall weder aus den Worten, noch aus dem natürlichen Sinne eines Gesetzen entscheiden, so muß auf ähnliche, in den Gesetzen bestimmt entschiedene Fälle, und auf die Gründe anderer damit verwandten Gesetze Rücksicht genommen werden. Bleibt der Rechtsfall noch zweifelhaft; so muß solcher mit Hinsicht auf die sorgfältig gesammelten und reiflich er- wogenen Umstände nach den natürlichen Rechtsgrundsätzen entscheiden werden. Zagadnienia wstępne 12 Zwarta prezentacja wskazanej powyżej problematyki ma z jednej strony zwrócić uwagę na to, że – począwszy od komentarza Bartolusa i Baldusa do wypowiedzi Papiniana – D. 39,5,27 (Papinianus lib. 29 quaest.)6 – rozpoczęło się w prawie różnicowanie pomiędzy darowizną zwykłą (simplex) i remuneratoryjną (remuneratoria). Z drugiej zaś strony bę- dzie ona miała na celu podkreślenie faktu, że do początków XIX w. nie udało się wypracować w doktrynie jednolitego poglądu na temat prawnej natury donatio remuneratoria. Nieprzerwanie i naprzemiennie konkurowały ze sobą wza- jemnie wykluczające się stanowiska, dla których punktem wyjścia było etyczno-prawne rozumienie donatio. Była nią każda szczodrość (liberalitas) ze strony darczyńcy, bez ist- nienia doń prawnego zobowiązania, skutkująca nabyciem przez obdarowanego korzyści majątkowej. Tak rozumiana darowizna była zwykłą (donatio simplex), jeśli nastąpiła bez względu na świadczenie wzajemne, jeśli zaś w związku z nim – remuneratoryjną (donatio remuneratoria). Ta druga dawała się zestawić z donatio simplex tylko o tyle, że obie były daro- wiznami. Wyjątkowość donatio remuneratoria polegała jed- -nakże na tym, że obok okazanej liberalitas, stanowiła ona jednocześnie wykonanie obowiązku wdzięczności. Stąd dwa przeciwstawne stanowiska co do lukratywnego lub obciąż- liwego charakteru takiej darowizny. Z jednej strony uważa- no, że jest to darowizna zwykła, u podstaw której nie leży obowiązek odwdzięczenia, z drugiej zaś przeciwnie, wskazy- wano na istnienie tzw. naturalis obligatio ad remunerandum 6 D. 39,5,27 (Papinianus lib. 29 quaest.) Aquilius Regulus iuvenis ad Nicostratum rhetorem ita scripsit: „quoniam et cum patre meo semper fuisti et me eloquentia et diligentia tua meliorem reddidisti, dono et permitto tibi habitare in illo cenaculo eoque uti”. Defuncto Regulo controversiam habita- tionis patiebatur Nicostratus et cum de ea re mecum contulisset, dixi pos- se defendi non meram donationem esse, verum officium magistri quadam mercede remuneratum Regulum ideoque non videri donationem sequentis temporis irritam esse. Quod si expulsus Nicostratus veniat ad iudicem, ad exemplum interdicti, quod fructuario proponitur, defendendus erit quasi loco possessoris constitutus, qui usum cenaculi accepit. Zagadnienia wstępne 13 (obligatio antidoralis) – D. 5,3,25,11 (Ulpianus lib. 15 ad ed.)7. Istotny z historyczno-prawnego punktu widzenia był charakter tego obowiązku, a jego rozumienie nie było uni- wersalne. Aż do XIX w. przeważało przekonanie, że okazane darczyńcy dobrodziejstwo lub wykonana na jego rzecz usłu- ga, zobowiązują go do remuneracji – D. 39,5,34,1 (Paulus lib. 5 sent.)8, D. 39,5,27 (Papinianus lib. 29 quaest.). Z drugiej strony podnoszono, że jest to zobowiązanie do remuneracji, ale wyłącznie o charakterze moralnym. Z etyczno-prawnego punktu widzenia problem polegał na tym, że tak, jak liberali- tas nie oznaczała w prawie tego samego, co animus donandi, tak wola zwolnienia się z moralnego obowiązku wdzięczności z animus donandi w ogóle nie dawała się pogodzić. Podczas gdy w odniesieniu do donatio simplex konflikt ten istniał wy- łącznie na płaszczyźnie etyczno-prawnej, to w odniesieniu do darowizny remuneratoryjnej był on spotęgowany dodatkową sprzecznością natury etyczno-moralnej. Jeśli bowiem utoż- samić animus donandi przy zwykłej darowiźnie z pozbawioną egoistycznego motywu szczodrością, to pojawia się pytanie, jak nadać taki charakter darowiźnie remuneratoryjnej, sko- ro darczyńca działa tu pod presją moralnego zobowiązania i w zamiarze zwolnienia się od tego ciężaru. Taka darowizna nie wynikała z czystej liberalitas, ale z moralnej konieczności odpłaty za otrzymane dobrodziejstwo. 7 D. 5,3,25,11 (Ulpianus lib. 15 ad ed.) Consuluit senatus bonae fidei possessoribus, ne in totum damno adficiantur, sed in id dumtaxat tenean- tur, in quo locupletiores facti sunt. Quemcumque igitur sumptum fecerint ex hereditate, si quid dilapidaverunt perdiderunt, dum re sua se abuti putant, non praestabunt. Nec si donaverint, locupletiores facti videbuntur quamvis ad remunerandum sibi aliquem naturaliter obligaverunt. Plane si ἀντίδωρα acceperunt, dicendum est eatenus locupletiores factos, quatenus accepe- runt: velut genus quoddam hoc esset permutationis. 8 D. 39,5,34,1 (Paulus lib. 5 sent.) Si quis aliquem a latrunculis vel hos- tibus eripuit et aliquid pro eo ab ipso accipiat: haec donatio irrevocabilis est: non merces eximii laboris appellanda est: quod contemplatione salutis certo modo aestimari non placuit. Zagadnienia wstępne 14 „XIX-wieczne ustawodawstwo niemieckie” Wątpliwości o charakterze etyczno-prawnym zdomino- wały dyskurs o darowiznach remuneratoryjnych i znalazły swoje odzwierciedlenie w różnym uregulowaniu tej problema- tyki w „XIX-wiecznym ustawodawstwie niemieckim”. Pojęcie to jest uproszczonym, zbiorczym określeniem dla rozproszo- nych pod względem terytorialnym, różnorodnych projektów ustawodawczych oraz aktów prawnych, które obowiązywa- ły aż do wejścia w życie BGB. W takim związku pozostają Landrecht Pruski, który jako kodeks powszechny w zakresie prawa cywilnego, wprawdzie subsydiarnie, ale obowiązywał w Prusach od 1794 r., ponadto CC, który stosowano w Nad- renii i Badenii, a także, obowiązujący w Austrii, ABGB. Z ko- lei w Saksonii stosowano kodeks cywilny z 1863/1865 r.9, a na pozostałym obszarze prawo powszechne (ius commune), rzymskie, w postaci usus modernus Pandectarum. Rozważa- nia właściwe, na podstawie których sformułowane zostaną problemy badawcze, z chronologicznego punktu widzenia obejmują okres po zjednoczeniu Niemiec. Nastąpiło ono w la- tach 1866–1871 i spowodowało, że drogi prawnych systemów Francji, Austrii oraz Niemiec ostatecznie się rozeszły. Powsta- ła wówczas prawna możliwość opracowania jednolitego, ogól- noniemieckiego kodeksu cywilnego, który jako Bürgerliches Gesetzbuch wszedł w życie 1 stycznia 1900 r.10 Prace przygotowawcze nad BGB objęły okres od 1874 r.11 do uchwalenia ustawy w 1896 r. Decyzją Bundesratu z 2 lipca 9 Das bürgerliche Gesetzbuch für das Königreich Sachsen nebst der Publikationsverordnung vom 2. Januar 1863 (dalej: kodeks saski), Leipzig 1863, www.digitale-sammlunden.de (dostęp: 30.11.2018). 10 Bürgerliches Gesetzbuch (dalej: BGB), 1900 r., www.gesetze-im-in- ternet.de (dostęp: 30.11.2018). 11 Rozpoczęcie prac nad ogólnoniemieckim kodeksem cywilnym umoż- liwiła trzynasta poprawka do art. 4 konstytucji Rzeszy z 1873 r., nazywana od nazwisk jej projektodawców lex Miquel-Lasker (Reichsgesetz z 20 grud- nia 1873 r.). Rozszerzyła ona kompetencje ustawodawcze Rzeszy na sta- nowienie prawa cywilnego. Tak Meyers Großes Konversations-Lexikon: Zagadnienia wstępne 15 1874 r., do przygotowania projektu kodeksu została powo- łana jedenastoosobowa Pierwsza Komisja kodyfikacyjna (Er- ste Kommission). Obok sędziów oraz urzędników ministe- rialnych, znaleźli się w niej dwaj przedstawiciele ówczesnej doktryny – znakomity pandektysta Windscheid12 oraz jego oponent, reprezentant nurtu germanistycznego – Roth13. Obok postanowienia w przedmiocie przyjęcia pandekto- wej systematyki prawa prywatnego, której autorstwo przy- pisywane jest Heisemu14, powołano również redaktorów do opracowania projektów dla poszczególnych pięciu ksiąg ko- deksu. Redaktorami zostali: części ogólnej – Gebhard15, pra- wa zobowiązań – Kübel16, prawa rzeczowego – Johow17, prawa rodzinnego – Planck18, prawa spadkowego zaś – Schmitt19. Lex Miquel-Lasker, Bd. 12, Leipzig 1908, s. 495, www.zeno.org (dostęp: 30.11.2018). 12 E. Landsberg, Windscheid, Bernhard (1817–1892), „Allgemeine Deut- sche Biographie” 43 (1898), s. 423 i n., https://www.deutsche-biographie. de/pnd11880751X.html#adbcontent (dostęp: 30.11.2018). 13 A. Thier, Roth, Paul von (1820–1892), „Neue Deutsche Biographie” 22 (2005), s. 108 i n., https://www.deutsche-biographie.de/pnd104340770. html#ndbcontent (dostęp: 30.11.2018). 14 H. Schultze-von Lasaulx, Heise, Georg Arnold (1778–1851), „Neue Deutsche Biographie” 8 (1969), s. 453 i n., https://www.deutsche-biogra- phie.de/pnd11667587X.html#ndbcontent (dostęp: 30.11.2018). 15 Zob. W. Schubert (Hrsg.), Die Vorentwürfe der Redaktoren zum BGB, Allgemeiner Teil, Teil 1, Berlin 1981, s. IX i n., XIV i n. 16 R. Westhoff, Kübel, Franz von (1819–1884), „Neue Deutsche Bio- graphie” 13 (1982), s. 171 f., https://www.deutsche-biographie.de/ pnd121017117.html#ndbcontent (dostęp: 30.11.2018). 17 Reinhold Heinrich Sigismund Johow (1823–1904), https:// de.wikipedia.org/wiki/Reinhold_Johow (dostęp: 30.11.2018). 18 W. Schubert, Planck, Gottlieb (1824–1910), „Neue Deutsche Biog- raphie” 20 (2001), s. 496 i n., https://www.deutsche-biographie.de/ pnd119059606.html#ndbcontent (dostęp: 30.11.2018). 19 W. Schubert, Schmitt, Gottfried Ritter von (1827–1908), „Neue Deutsche Biographie” 23 (2007), s. 234 i n., https://www.deutsche-bi- ographie.de/pnd118609246.html#ndbcontent (dostęp: 30.11.2018). Noty biograficzne poszczególnych członków komisji kodyfikacyjnych – zob. R. Jahnel, [w:] W. Schubert, Materialien zur Entstehungsgeschichte des BGB: Einführung, Biographien, Materialien, Berlin 1978, s. 69 i n. Zagadnienia wstępne 16 Owocem wieloletniej pracy Komisji (1874–1887) było przed- łożenie w 1887 r. Pierwszego Projektu BGB (Erster Entwurf), który wraz z Motywami opublikowany został rok później20. Pandektowy w swym kształcie i brzmieniu Pierwszy Projekt BGB spotkał się zaraz po jego publikacji z ostrą krytyką ze strony zdecydowanie prosocjalnie nastawionych germani- stów, w tym przede wszystkim Gierkego21 oraz Mengera22. Krytyka ta doprowadziła do powołania w 1890 r. Drugiej Komisji kodyfikacyjnej (Zweite Kommission), tym razem pod przewodnictwem Plancka i z udziałem także nieprawników. Komisja przedłożyła w 1895 r. Drugi Projekt BGB (Zweiter Entwurf), który opublikowano następnie wraz z Protokoła- mi posiedzeń Komisji. Ten, po kolejnych zmianach, już jako Trzeci Projekt BGB (Dritter Entwurf) przegłosowany został w Reichstagu 14 lipca 1896 r.23 Przygotowanie projektu w zakresie prawa zobowiązań zostało powierzone w Pierwszej Komisji sędziemu z Wirtem- bergii, Kübelowi, który do rozpoczęcia obrad plenarnych w 1881 r. zamknął projekt jedynie w zakresie części ogól- nej i niektórych zagadnień części szczególnej zobowiązań. W związku z przewlekłą chorobą, która uniemożliwiała mu regularne uczestniczenie w pracach Komisji i ostatecznie 20 B. Mugdan (Hrsg.), Die gesammten Materialien zum Bürgerlichen Gesetzbuch für das Deutsche Reich, Bd. 2: Recht der Schuldverhältnisse (Berlin 1899) [= Motive zu dem Entwurfe eines Bürgerlichen Gesetzbuches für das Deutsche Reich, Bd. 2: Recht der Schuldverhältnisse (Berlin 1888)]. 21 K.S. Bader, Gierke, Otto von (1841–1921), „Neue Deutsche Bi- ographie” 6 (1964), s. 374 i n., https://www.deutsche-biographie.de/ pnd118539205.html#ndbcontent (dostęp: 30.11.2018). Zob. także M. Kop- czyński, Otto von Gierke o sporze między nurtami germańskim i romańskim w niemieckiej historycznej szkole prawa, „Studia Prawno-Ekonomiczne” 2018, t. CVII, s. 45–62. 22 Anton Menger (1841–1906), https://de.wikipedia.org/wiki/Anton_ Menger (dostęp: 30.11.2018). 23 B. Mugdan (Hrsg.), Die gesammten Materialien zum Bürgerlichen Ge- setzbuch für das Deutsche Reich, Bd. 2: Recht der Schuldverhältnisse (Ber- lin 1899) [=Protokolle der Kommission für die zweite Lesung des Entwurfs des Bürgerlichen Gesetzbuches, Bd. I (Berlin 1897)]. Zagadnienia wstępne 17 przedwczesną śmiercią wspomnianego redaktora, projekt po- został nieukończony w zakresie wielu ważnych instytucji pra- wa zobowiązań oraz umów, w tym darowizny24. Z powodu za- istniałej sytuacji podjęto decyzję, by w miejsce brakujących części, przedłożyć pod obrady Komisji Projekt ogólnej niemiec- kiej ustawy o stosunkach zobowiązaniowych, czyli tzw. pro- jekt drezdeński, który powstał w latach 1863–1866 w Komisji Związku Niemieckiego, przy aktywnym zresztą współudziale Kübela jako głównego referenta25. Jak twierdzi Honsell, pro- jekt drezdeński był na swoje czasy najbardziej nowoczesną regulacją prawa zobowiązań oraz stanowił udaną kodyfika- cję ius commune. Chociaż wskutek upadku Związku Niemie- ckiego projekt ten nigdy nie stał się ustawą, a po powstaniu Rzeszy w 1871 r. w naturalny sposób stracił rację bytu, to jego przedłożenie w Pierwszej Komisji kodyfikacyjnej wpłynę- ło istotnie na kształt przyszłego prawa zobowiązań w BGB, w tym także na prawną konstrukcję umowy darowizny26. Projekt drezdeński, skierowany pod obrady po śmierci Kübela wprawdzie z tekstem konsultacji, ale jednak piętna- ście lat po jego powstaniu, wymagał uaktualnienia i uzupeł- nienia go o wypracowany w międzyczasie dorobek ustawo- dawczy, orzeczniczy oraz doktrynalny. W celu sporządzenia takiego opracowania powołani zostali specjalni pomocnicy 24 Zob. szerzej – W. Schubert, Materialien…, s. 43 i n.; idem (Hrsg.), Die Vorlagen der Redaktoren für die erste Kommission zur Ausarbeitung des Entwurfs eines Bürgerlichen Gesetzbuches. Recht der Schuldverhältnisse, Teil 1, Berlin 1980, s. XIII i n. 25 B. Francke (Hrsg.), Entwurf eines allgemeinen deutschen Gesetzes über Schuldverhältnisse (dalej: projekt drezdeński), Dresden 1866, www. books.google.pl (dostęp: 30.11.2018). Zob. H.-P. Benöhr, Die Redaktion der Paragraphen 823 und 826 BGB, [w:] Rechtsgeschichte und Privatrechtsdog- matik, R. Zimmermann/R. Knütel/J.P. Meincke (Hrsg.), Heidelberg 1999, s. 499–547; przypis nr 223, s. 530. 26 H. Honsell, 100 Jahre Schweizerisches Obligationenrecht, [w:] „Zeit- schrift für Schweizerisches Recht, Schweizerischer Juristentag” 2011, Bd. 130 (2011), II Heft 1, s. 10, www.honsell.at/pdf/ZSR_2011_II_Heft_1_Bei- trag Honsell.pdf (dostęp: 30.11.2018). Honsell wspomina tam również o wpływie projektu drezdeńskiego na szwajcarskie prawo zobowiązań. Zagadnienia wstępne 18 Pierwszej Komisji kodyfikacyjnej. Zgodnie z postanowieniem z 13 grudnia 1882 r., powierzyła ona zestawienie Materia- łu o darowiźnie27 sędziemu z Drezna, Börnerowi28. Było ono kompaktową prezentacją motywów do regulujących darowi- znę artykułów projektu drezdeńskiego, poszerzoną o przegląd aktów prawnych obowiązujących na terytorium Rzeszy oraz o treść projektów ustawodawczych, a także o poglądy pre- zentowane w zakresie darowizny przez ówczesną doktrynę i judykaturę. Z Materiału wynika, że prawno-porównawczym i zarazem pomocniczym materiałem przy tworzeniu w Pierw- szej Komisji przepisów o darowiźnie (w tym remuneratoryj- nej) były wspomniane już Landrecht Pruski, Code Civil, Allge- meines Bürgerliches Gesetzbuch oraz kodeks saski, ponadto kodeks zuryski (1856 r.)29 oraz projekty bawarski (1861 r.)30 i heski (1853 r.)31. Przedstawienie regulacji darowizny remuneratoryjnej w XIX-wiecznym ustawodawstwie niemieckim obejmie zatem, w mniejszym lub szerszym zakresie, każdy z powyżej wska- zanych aktów prawnych oraz projektów ustawodawczych, 27 Material über Schenkung, [w:] Recht der Schuldverhältnisse, Buch 2, Zweiter Abschnitt: Von den Schuldverhältnissen im Besonderen, Hälfte I, Art. 497–522, Berlin 1882, s. 1–100, www.digital.staatsbibliothek-berlin. de (dostęp: 30.11.2018) 28 Zob. W. Schubert, Materialien…, s. 45. Heinrich Börner (1844–1912) był pomocnikiem Pierwszej Komisji BGB w latach 1874–1889, a od 1889 pełnił funkcję tajnego radcy sprawiedliwości (Geheimer Justizrat) w Mini- sterstwie Sprawiedliwości Saksonii. Zob. V. Mihr/F. Tennstedt/H. Winter, Sozialreform als Bürger- und Christenpflicht: Aufzeichnungen, Briefe und Erinnerungen des leitenden Ministerialbeamten Robert Bosse aus der Ent- stehungszeit der Arbeitversicherung und des BGB (1878–1892), Kohlham- mer 2005, s. 389. 29 Privatrechtliches Gesetzbuch für den Kanton Zurüch (dalej: kodeks zuryski), 1856 r., www.digitale-sammlungen.de (dostęp: 30.11.2018). 30 Entwurf eines bürgerlichen Gesetzbuches für das Königreich Bayern (dalej: projekt bawarski), Theil I, Theil II, München 1861, www.digitale- -sammlunden.de (dostęp: 30.11.2018). 31 Entwurf eines bürgerlichen Gesetzbuchs für das Großherzogthum Hessen nebst Motiven. Gesetzesentwurf (dalej: projekt heski), Darmstadt 1853, https://opacplus.bsb-muenchen.de (dostęp: 30.11.2018). Zagadnienia wstępne 19 jednakże ze szczególnym naciskiem położonym na projekt drezdeński oraz poszczególne etapy postępowania legisla- cyjnego nad BGB. Chodzi tu o prace Pierwszej i Drugiej Ko- misji kodyfikacyjnej oraz rozwiązania przyjęte w Pierwszym i Drugim Projekcie BGB. Tak szczegółowe opracowanie wy- nika z faktu, że argumentacja oraz wnioski zgłaszane i gło- sowane w poszczególnych komisjach kodyfikacyjnych różniły się zasadniczo, w szczególności w odniesieniu do darowizn wynagradzających. „Rzymskie prawo pandektowe” O tym, że obszarem badawczym jest XIX-wieczne pra- wo niemieckie, zadecydował fakt, że miała tam miejsce peł- na i praktyczna recepcja prawa rzymskiego, która z Corpus Iuris Civilis uczyniła prawo obowiązujące32. Z naukowej per- spektywy, utożsamianie Pandektów z prawem rzymskim dało w XVII w. początek doktrynalnemu nurtowi o nazwie usus mo- dernus Pandectarum, co oznaczało „nowoczesne zastosowanie Pandektów”, a więc prawo justyniańskie w postaci zmodyfi- kowanej przez germańskie zwyczaje terytorialne33. W XIX w. zainteresowanie metodami badania prawa rzymskiego odżyło w związku z poglądami głoszonymi przez założyciela histo- rycznej szkoły prawa, Savigny’ego (1779–1861). Pod wpływem prowadzonych przez niego badań usus modernus Pandecta- rum przekształcił się w pandektystykę, która obrała sobie za cel przedstawienie tych norm prawa rzymskiego, które na- dal obowiązywały34. Przy zastosowaniu metod współczesnej 32 Tak T. Giaro, [w:] W. Dajczak, T. Giaro, F. Longschamps de Bérier, Prawo rzymskie. U podstaw prawa prywatnego, Warszawa 2018, s. 104. 33 Tak ibidem, s. 116 i n. O powstałym w połowie XVII w. powszechnym procesie niemieckim i związanych z nim Aktenversendung oraz Spruchkol- legien, zob. szerzej – ibidem, s. 112. 34 C. Kunderewicz, Rzymskie prawo prywatne, Łódź 1995; M. Kury- łowicz, A. Wiliński, Rzymskie prawo prywatne. Zarys wykładu, Warsza- wa 2008, s. 19 i n.; M. Kuryłowicz, Prawo rzymskie. Historia, tradycja, Zagadnienia wstępne 20 dogmatyki, pandektystom udało się w XIX w. stworzyć nowo- czesny, a przede wszystkim dogmatycznie spójny i jednolity, system prawa prywatnego, który z powodzeniem nadawał się do zastosowania w ówczesnych warunkach gospodarczych, choć już niekoniecznie społeczno-politycznych. O skali znacze- nia i wpływu pandektystów na prawo obowiązujące w Niem- czech świadczy fakt, że napisany przez Windscheida Podręcz- nik Prawa Pandektów, na tych obszarach, gdzie obowiązywał usus modernus, miał w czasie obrad Komisji kodyfikacyjnych BGB nadal walor ustawy, komentarza i zbioru orzecznictwa35. Pomimo licznych zmian, które wprowadzone zostały do Pierw- szego Projektu BGB pod wpływem prosocjalnie nastawionych germanistów, oparty na prawie Pandektów BGB z 1900 r. uważa się za najbardziej romanistyczny wśród europejskich kodeksów cywilnych36. „Rzymskie prawo pandektowe” oznacza zatem dyskurs naukowy, jaki prowadzony był w XIX-wiecznej nauce niemieckiej, głównie pomiędzy przedstawicielami szkoły historycznej, zwłaszcza Savignym oraz pandektystami. Problemy badawcze Niemieckie postępowanie ustawodawcze stanowi chronolo- giczną oś prowadzonych rozważań, a jego prezentacja jest pod- porządkowana zdefiniowanym problemom natury dogmatycz- nej. Pierwszy z poruszonych w pracy problemów badawczych współczesność, Lublin 2003, s. 23 i n.; T. Giaro, [w:] W. Dajczak, T. Giaro, F. Longschamps de Bérier, Prawo…, s. 116 i n. Zob. także: K. Sójka-Zieliń- ska, W sprawie oceny romanistycznego i germanistycznego kierunku szko- ły historycznej w niemieckiej nauce prawa I połowy XIX w., „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1959, t. XI, z. 2, s. 129–143; W. Wołodkiewicz, Histo- ryczne uwarunkowania integracji prawa prywatnego w Unii Europejskiej, [w:] idem, Europa i prawo rzymskie. Szkice z historii europejskiej kultury prawnej, Warszawa 2009, s. 66–73. 35 Tak K. Sójka-Zielińska, Historia prawa, Warszawa 2015, s. 252. 36 Zob. szerzej – T. Giaro, [w:] W. Dajczak, T. Giaro, F. Longschamps de Bérier, Prawo…, s. 119 i n. Zagadnienia wstępne 21 dotyczy wpływu sformułowanej przez Savigny’ego, opartej wy- łącznie na kryteriach prawnych, definicji donatio na dotych- czasowe rozumienie donatio remuneratoria. Savigny, prawnik najbardziej zachowawczy, gdy chodzi o sposób czytania i in- terpretację rzymskich źródeł37, przedstawił w czwartym tomie Systemu dzisiejszego prawa rzymskiego (1841 r.) ogólną te- orię darowizn38. Na jej podstawie pandektyści interpretowali źródła, także z zakresu problematyki donatio remuneratoria, a członkowie Komisji kodyfikacyjnych formułowali poszcze- gólne przepisy o darowiźnie. Pierwszemu problemowi badaw- czemu poświęcony jest dopiero drugi rozdział pracy. Zawiera on interpretację wypowiedzi zachowanej w tekście Papiniana (D. 39,5,27) oraz stanowisko doktryny na temat prawnej na- tury donatio remuneratoria. Z chronologicznego punktu wi- dzenia zagadnieniu temu odpowiada część postępowania le- gislacyjnego, w którym Pierwsza Komisja kodyfikacyjna BGB, na podstawie przedłożonego jej do dyskusji art. 498 projektu drezdeńskiego, zajęła stanowisko w sprawie usunięcia defini- cji donatio remuneratoria z kodeksu cywilnego. Drugi problem badawczy to dyskusja pandektystów i innych przedstawicieli doktryny z zaproponowaną przez Savigny’ego interpretacją tekstu o remuneracji za ocalenie ży- cia (Paulus, D. 39,5,34,1). Wobec rozbieżności, jaka wynikała z brzmienia tego fragmentu w Sentencjach39 z tą, którą prze- kazali kompilatorzy justyniańscy w D. 39,5,34,1, tekst Pau- lusa stał się w XIX w. podstawą naukowej polemiki na temat odwołania darowizny z powodu niewdzięczności obdarowane- go (revocatio) oraz obowiązku urzędowej rejestracji darowizn 37 D. Nörr, Savigny, Carl von (1779–1861), „Neue Deutsche Biog- raphie” 22 (2005), s. 470 i n., https://www.deutsche-biographie.de/ pnd118605909.html#ndbcontent (dostęp: 30.11.2018). 38 F.C. von Savigny, System des heutigen römischen Rechts, Bd. 4, Ber- lin 1841, s. 1 i n., http://dlib-pr.mpier.mpg.de (dostęp: 30.11.2018). 39 Sententiae Receptae (Paulus 5,11,6) Ei, qui aliquem a latrunculis vel hostibus eripuit, in infinitum donare non prohibetur; si tamen donatio et non merces eximii laboris appellanda est; quia contemplationem salutis certo modo aestimari non placuit. Zagadnienia wstępne 22 (insinuatio). Zagadnieniom tym poświęcony jest trzeci rozdział pracy, który z chronologicznego punktu widzenia cofa się do prac Komisji Związku Niemieckiego nad projektem drez- deńskim w zakresie zawartych w nim definicji donatio remu- neratoria oraz przepisów o odwołaniu darowizny, w tym wyna- gradzającej, z powodu niewdzięczności obdarowanego. Kolejny problem badawczy to włączenie donatio remune- ratoria do dyskusji pandektystów na temat nadawania wy- branym normom moralnym, w tym obowiązkowi wdzięczno- ści, rangi naturalnego zobowiązania, z odwołaniem się do wypowiedzi Ulpiana (D. 5,3,25,11). Problemowi temu poświę- cony został czwarty rozdział, a chronologicznie odpowiadają mu znów prace prowadzone w Pierwszej Komisji BGB nad przepisami o odwołaniu darowizny, z tym remuneratoryjnej, z powodu niewdzięczności obdarowanego. Wreszcie ostatni z poruszonych w pracy problemów ba- dawczych to wpływ, jaki dyskusja na temat charakteru obowiązków wdzięczności (Pflicht der Dankbarkeit), zwycza- jowych (sittliche Pflichten) oraz przyzwoitości (Anstandspflich- ten) wywarła na stanowisko Drugiej Komisji kodyfikacyjnej BGB co do odwoływania darowizn z powodu niewdzięczności obdarowanego. Z chronologicznej perspektywy chodzi o prace nad tymi przepisami prowadzone w Drugiej Komisji kodyfika- cyjnej i systematyczne zmiany wprowadzone do tej regulacji przez Komisję Reichstagu. Jest to zagadnienie zawarte w pią- tym rozdziale pracy, uzupełnione ponadto o wskazanie prob- lemów, z jakimi borykają się dziś w zakresie darowizny wyna- gradzającej zarówno niemiecka, jak i polska myśl prawnicza. Zaprezentowanie darowizn remuneratoryjnych poprzez zestawienie ze sobą płaszczyzn naukowej i ustawodawczej pozwoli na osiągnięcie zamierzonego celu pracy. Jest nim pre- cyzyjne wskazanie przełomowych z historyczno-prawnego punktu widzenia momentów, które z jednej strony zadecy- dowały o aktualnym kształcie §534 BGB oraz art. 902 k.c., z drugiej zaś przesądziły o tym, że kategoria donatio remune- ratoria wciąż postrzegana jest jako instytucja o prawnie kon- trowersyjnym charakterze. Zagadnienia wstępne Rozdział 1 DAROWIZNA REMUNERATORYJNA W LITERATURZE I PRAWIE DO XIX W. Pierwszy rozdział obejmuje zbiór zagadnień oraz rozwią- zań prawnych, które miały istotny wpływ na zastane w XIX w. przez pandektystów rozumienie darowizny remuneratoryjnej oraz jej prawną konstrukcję. Ma on zatem charakter sprawo- zdawczy, a poruszone w nim kwestie zostaną przedstawio- ne na podstawie wybranej literatury przedmiotu. W pierwszej kolejności będą omówione etyczno-prawne aspekty donatio remuneratoria oraz zaprezentowane te poglądy Arystotelesa, Seneki oraz św. Tomasza z Akwinu, które mogły mieć wpływ na jej kształtowanie i rozumienie w drodze recepcji prawa prywatnego. Na podstawie akceptowanej w doktrynie tezy, że historia kształtowania się w prawie pojęcia darowizny zwy- kłej opiera się na utożsamianiu etycznej kategorii liberalitas z prawnym animus donandi, sprecyzowane zostaną źródła wątpliwości oraz sprzeczności w odniesieniu do natury da- rowizny remuneratoryjnej. Na tym tle, jedynie wpadkowo, zostanie przedstawiona współcześnie postawiona teza Mi- chela, zgodnie z którą darowizna remuneratoryjna była obca klasycznemu prawu rzymskiemu, a rzymska remuneratio to raczej datio ob causam, które wyłączać ma wszelką condic- tio. Podkreślenie wątpliwości oraz roli, jaką pełniły etyczne i moralno-teologiczne poglądy, odpowiednio starożytnych fi- lozofów oraz św. Tomasza z Akwinu, pozwoli na lepsze zro- zumienie toczonego na przestrzeni wieków dyskursu praw- nego w tym zakresie i będzie wstępem do zaprezentowania, 24 w formie skróconej i w oparciu o literaturę przedmiotu, fluk- tuacji poglądów co do prawnej natury tego typu darowizny w procesie recepcji prawa rzymskiego, po usus modernus Pandectarum. Zwieńczeniem tych rozważań jest prezentacja krytycznego komentarza do obszernej regulacji darowizny re- muneratoryjnej z Landrechtu Pruskiego, którego autorami są dwaj pruscy prawnicy, tworzący w połowie XIX w., Gruchot oraz Koch. Przedstawienie krytycznej w ich ocenie analizy re- gulacji aktu prawnego jest zabiegiem celowym. Poprzez liczne odwołania jego autorów do pandektystów będzie on z jednej strony wskazywał na nadal sporne z pandektowego punktu widzenia kwestie, z drugiej zaś będzie wstępem do analizy poszczególnych problemów prawnych związanych z proble- matyką darowizny remuneratoryjnej. 1.1. Etyczno-prawne aspekty darowizny remuneratoryjnej 1.1.1. Arystoteles i Seneka Etyczne rozważania o naturze dobrodziejstw, na początku swego traktatu O dobrodziejstwach, Seneka zobrazował za- pożyczonym od stoickiego filozofa Hekatona z Rodos, a przez Hekatona od Chryzypa mitem o greckich Charites (Χάριτες), a rzymskich Gracjach1. […] Dlaczego mianowicie są trzy Gracje, dlaczego są siostrami, dlaczego jedna drugą trzyma za rękę, dlaczego są uśmiechnięte, młode, dziewicze, ubrane w luźne i przezroczyste szaty. Niektórzy chcą rzecz tłumaczyć w tym 1 L.A. Seneka, O dobrodziejstwach, [w:] Pisma filozoficzne, t. 2, tłum. L. Joachimowicz, Warszawa 1965, s. 69–449. Joachimowicz, który niniej- sze wydanie przetłumaczył, opatrzył indeksem, układem treści oraz ko- mentarzem, dodał ponadto, że mit ten, oparty u Seneki na dwóch warian- tach znaczeń Charis – Gratia, wdzięk – wdzięczność, nie ma nic wspólnego z Gracjami mitologicznymi, które były uosobieniem, m.in. młodości i ra- dości życia. Tak L. Joachimowicz, [w:] L.A. Seneka, O dobrodziejstwach, s. 481. DAROWIZNA REMUNERATORYJNA W RZYMSKIM PRAWIE… Darowizna remuneratoryjna w literaturze i prawie do XIX w. 25 sensie, że jedna z Gracji dobrodziejstwa daje, druga przyjmuje, trzecia od- daje. Drudzy upatrują w tym trzy różne rodzaje dobroczynności: dawania, oddawania, brania i oddawania zarazem. […] Co znaczą wzajemnie sple- cione ręce w tym korowodzie tanecznym? Oczywiście to, że dobrodziejstwo tworzy zamknięte koło i że przechodząc z rąk do rąk ostatecznie powra- ca do rąk dającego, że traci cały swój urok, jeżeli następuje gdzieś prze- rwa, i że najpiękniejsze jest wtedy, kiedy zachowuje zwartą ciągłość oraz wzajemność. W tej jednak grupie trzech sióstr najstarsza Gracja ma jakąś szczególną dostojność, podobnie jak w przypadku dobrodziejstw ma ją ten, kto dając zasługuje na wdzięczność2. Powyższy cytat zdaje się potwierdzać spostrzeżenie Bru- cka, że obdarowanie, wbrew powszechniej opinii, nie jest pro- stą, międzyludzką czynnością, ale aktem złożonym i wielo- aspektowym, w tym przede wszystkim prawnym, etycznym i psychologicznym3. Związek, który zachodzi między darczyń- cą a obdarowanym, charakteryzować ma cała gama różno- rodnych oraz stopniowalnych uczuć, a sztuką jest zarówno umiejętność właściwego obdarowania, jak również odpo- wiedniego przyjęcia daru i jego odwzajemnienia4. Złożoność 2 „[…] Wszystkie trzy siostry są uśmiechnięte i wesołe, tak jak zazwy- czaj weseli są ci, którzy bądź dają dobrodziejstwo, bądź otrzymują. Są mło- de, ponieważ pamięć o dobrodziejstwie nigdy nie powinna się starzeć. Są dziewicze, ponieważ dobrodziejstwa mają być czyste, nieskalane i godne świętego uszanowania u wszystkich. Ponieważ nieodpowiednie jest dla nich wszelkie zobowiązanie i przymus, dlatego chodzą w sukniach luźnych i nie związanych, ponadto w przezroczystych, ponieważ dobrodziejstwa nie wolno ukrywać, ale ma być ono widoczne” (L.A. Seneka, O dobrodziej- stwach, s. 77 i n.). 3 E.F. Bruck, Paulus, die Kirchenväter und der „Fröliche Geber” im Rö- mischen Recht: Liberalitas und Animus donandi, [w:] Über Römisches Recht im Rahmen der Kulturgeschichte, Heidelberg 1954, s. 101–136. 4 Ibidem. Bruck (Paulus…, s. 101–130) sformułował to spostrzeże- nie wprawdzie nie w oparciu o etyczne poglądy Seneki, które zanalizował w dalszej części swojego opracowania, ale w oparciu o drugi list św. Pa- wła do Koryntian (2 Kor 9, 7): „Każdy niech przeto postąpi tak, jak mu nakazuje jego własne serce, nie żałując i nie czując się przymuszonym, albowiem radosnego dawcę miłuję Bóg” (εκαστος καθως προηρηται προαι- ρειται τη καρδια μη εκ λυπης η εξ αναγκης ιλαρον γαρ δοτην αγαπα ο θεος). Ideę „radosnego dawcy” św. Paweł zaczerpnąć miał od Salomona (Księ- ga Przysłów) z greckiego tłumaczenia Septuaginty (22, 8a: ἄνδρα ἱλαρὸν καὶ 26 tego aktu odzwierciedla też układ II księgi traktatu Seneki. W pierwszej kolejności mowa jest o tym, w jaki sposób na- leży dawać (I–XVII), a następnie, jak i od kogo należy dobro- dziejstwa przyjmować (XVIII–XXX). Ostatnie pięć rozdziałów poświęconych jest zdefiniowaniu wdzięczności oraz różnym jej rodzajom i sposobom odwdzięczania się za doznane dobro- dziejstwo (XXXI–XXXV)5. Warto nadmienić za Bednarskim, że na ironię losu zakrawa fakt poświęcenia przez Senekę prob- lematyce dobrodziejstw tak dużo miejsca. Na własnej skó- rze przecież, skazany przez swego wychowanka Nerona na śmierć, najbardziej boleśnie przekonać się miał o ludzkiej niewdzięczności6. Dobrodziejstwa, zdaniem Seneki, „tak mamy dawać, jak chcemy przyjmować […], to jest chętnie, szybko i bez zwlekania”7. A przyjmować możemy od tego, „komu sami chętnie byśmy coś dali”, bowiem z większą oględnością należy szukać dobroczyńcy, który by użyczył nam dobrodziejstwa, niż wierzyciela, który by nam pożyczył pieniędzy. Temu ostatniemu mam oddać tyle, ile pożyczyłem, a jeśli oddam, wypłaciłem się z długu, jestem wolny i niezależny – ale temu pierwszemu muszę i więcej oddać, niż wziąłem, i kiedy już oddam, nadal jestem jego dłużnikiem, bo δότην εὐλογεῖ ὁ θεός). Autor prześledził rozwój koncepcji ofiarnego, radosnego i miłosiernego obdarowania (liberalitas), począwszy od Starego Testamen- tu, przez Arystotelesa i stoików, Septuagintę i żydowsko-hellenistyczną literaturę, ojców apostolskich, Klemensa Aleksandryjskiego i patriarchat aleksandryjski, aż po Jana Chryzostoma i wschodniorzymskiego cesarza Justyniana. 5 Rozważania Seneki rozwinięte zostały w księdze III traktatu o prob- lematykę niewdzięczności, gdzie, obok zagadnień, etycznych pojawiły się także problemy prawne i pytanie o sankcje karne wobec niewdzięcznych (VI–XVII). Zob. L. Joachimowicz, [w:] L.A. Seneka, O dobrodziejstwach, s. 520 i n. 6 Tak F.W. Bednarski, Objaśnienia tłumacza, [w:] Tomasz z Akwi- nu, Suma teologiczna. Cnoty społeczne pokrewne sprawiedliwości, tłum. F.W. Bednarski, t. 20, Londyn 1972, s. 151. 7 L.A. Seneka, O dobrodziejstwach, s. 103. DAROWIZNA REMUNERATORYJNA W RZYMSKIM PRAWIE… Darowizna remuneratoryjna w literaturze i prawie do XIX w. 27 gdy już odpłacę mu się za dobrodziejstwo od nowa muszę spłacać dług wzajemności, ponieważ łączy nas przyjaźń8, której więź dobrodziejstwa jest podstawą9. Z punktu widzenia darowizny remuneratoryjnej najbar- dziej istotne są rozważania Seneki o wdzięczności. Za jeden z „najmniej dziwnych i zupełnie wiarygodnych paradoksów stoickiej szkoły” Seneka uznał, że „odwdzięcza się za dobro- dziejstwo już ten, kto wdzięcznym sercem je przyjmuje”10. Dzie- je się tak, bowiem „dobrym sercem odpłacił za dobre serce i do tego, na zasadzie równości, jak być powinno w przyjaźni”11. Z dobrodziejstw płyną trzy pożytki. Pierwszym jest świade- ctwo sumienia tego, kto ofiaruje dar wybranej osobie, drugim jest chwała imienia, a trzecim „jeszcze coś innego, czego moż- na doświadczyć jako przejawu uczuć wzajemnych”. Jeśli bo- wiem dobrodziejstwo przyjęto z wdzięcznością, to darczyńca otrzymał wprawdzie należne podziękowanie, ale nie odebrał jeszcze nagrody; obdarowany pozostaje nadal dłużny, ale za rzecz, która w skład dobrodziejstwa nie wchodzi12. Ze względu na treść i znaczenie dobrodziejstw, Seneka dokonał istotnego rozróżnienia. Inaczej wygląda odpłata, gdy dobrodziejstwem jest „dobry uczynek, a inaczej, gdy jest nim sama rzecz, którą się daje przez ten uczynek”, jak „dom, pieniądze, toga obra- mowana purpurą”13. Za dobrodziejstwa, które dochodzą do skutku przez dobry uczynek odpłata następuje przez przyjęcie 8 J.M.G. Barcley (Paul and a Gift, Cambridge 2015, s. 28 i n.) twierdzi, że już od czasów Homera przyjaźń była paradygmatem związku pomiędzy prezentem a wzajemnością, a od ok. IV w. p.n.e. termin „przyjaciel” rozcią- gano na szeroki zakres wzajemnych relacji, czasami ekstremalnie wzglę- dem siebie nieproporcjonalnych. 9 L.A. Seneka, O dobrodziejstwach, s. 129–131. Stąd „podobnie jak nie należy przyjmować do grona przyjaciół kogoś, kto nie jest godny, tak też nie trzeba się wiązać najświętszym węzłem dobrodziejstwa z człowiekiem, który na to nie zasługuje” (ibidem, s. 131). 10 Ibidem, s. 147. 11 Ibidem, s. 151. 12 Ibidem. 13 Ibidem, s. 153. 28 go z wdzięcznością, a za dobrodziejstwa zawarte w rzeczach powstaje obowiązek ich odwzajemnienia. Innymi słowy, „za dobrą wolę odwzajemniasz się dobrą wolą. Za rzecz jesteś zobowiązany odwzajemnić się rzeczą. W ten sposób, chociaż mówimy, że za dobrodziejstwo już się odpłacił, kto je przyjął z wdzięcznością, niemniej polecamy, aby odwdzięczył się swe- mu dobroczyńcy czymś podobnym do otrzymanego daru”14. Rozważania Seneki o odwzajemnianiu darów przywodzą na myśl arystotelejskie antidoron (ἀντίδωρον), które Liddel Scott tłumaczy jako dar wzajemny (a return gift)15, ale też jako wynagrodzenie i kompensację (recompense)16. Z kolei słow- nik grecko-hiszpański do dwóch powyższych znaczeń dodaje 14 Ibidem. Por. M.T. Cyceron, O powinnościach, [w:] Pisma filozoficzne, t. 2, tłum. W. Kornatowski, Warszawa 1960, s. 352 i n.: „Jeśli więc Hezjod poleca zwracać, o ile tylko możesz, z nawiązką to, coś sam wziął na swo- je potrzeby, cóż mamy czynić zobowiązani czyimś dobrodziejstwem? […] Wszak skoro mamy dwa rodzaje uczynności, jeden polegający na wyświad- czaniu dobrodziejstw, a drugi na odwzajemnianiu się za wyświadczone, to oddanie lub nieoddanie jakiejś przysługi zależy wyłącznie od naszego uznania, podczas gdy nieodwzajemnienie się wręcz nie przystoi prawemu mężowi, jeśli tylko może to zrobić bez niczyjej krzywdy”. 15 Terminologiczna zależność rodzi pytanie o relacje, jakie zachodzą pomiędzy greckim antidoron a rzymską remuneratio oraz – pośrednio – po- między darowiznami wzajemną (reciproca) a remuneratoryjną. Warto za- uważyć, że o ile darowizna remuneratoryjna we współczesnej literaturze nie jest przedmiotem naukowej analizy, o tyle koncepcja wzajemnego ob- darowywania na tle etycznych rozważań Arystotelesa o darze wzajemnym i Seneki o dobrodziejstwach przeżywa renesans, głównie w literaturze an- glosaskiej i to w ramach różnych dyscyplin naukowych, m.in. antropologii, ekonomii, socjologii, religioznawstwa oraz prawa. Zob. m.in.: M. Osteen (red.), The Question of the Gift. Essays across disciplines, Routledge 2002; S.-Ch. Kolm/J.M. Ythier (red.), Handbook of the Economics of Giving, Al- truism and Reciprocity Series, Oxford 2006; R. Hyland, Gifts. A Study in Comparative Law, Oxford 2009; H. Liebersohn, The Return of the Gift. Euro- pean History of a Global Idea, Cambridge 2010; M. Rehbinder (Hrsg.), Vom homo oeconomicus zum homo reciprocans? Auf der Suche nach einem neuen Menschenbild als Erklärungsmuster für Recht, Wirtschaft und Kultur, Bern 2012; O. Pyyhtinen, The Gift and its Paradoxes. Beyond Mauss, Ashgate 2014; J.M.G. Barcley, Paul and a Gift, Cambridge 2015. 16 H. G. Liddel, R. Scott, A Greek-English Lexicon, Oxford 1996, s. 155. DAROWIZNA REMUNERATORYJNA W RZYMSKIM PRAWIE… Darowizna remuneratoryjna w literaturze i prawie do XIX w. 29 ponadto remunerację (remuneratión)17 z odwołaniem do Ary- stotelesa i jego rozważań z IV księgi Etyki Nikomachejskiej. Arystotelejskiemu „człowiekowi z wielkim gestem” przystają z wydatków prywatnych „[…] jednorazowe, np.: wydatki na obrzędy weselne czy inne tym podobne, […] na podejmowanie obcych gości i ich obdarowywanie, gdy wracają do ojczyzny [i w ogóle] na ofiarowywanie i odwzajemnianie darów”18. Róż- ne leksykalne znaczenia greckiego antidoron, a później i ła- cińskiej remuneratio znalazły też swoje odbicie w rozumieniu czasowników od których się wywodzą, odpowiednio antidoreo- mai (ἀντιδωρέομαι) oraz remunerare. Zarówno Liddel Scott, jak i słownik grecko-hiszpański podają tu w pierwszym znacze- niu odwzajemnienie daru, w drugim zaś odpłatę, wynagrodze- nie19. W tym ostatnim znaczeniu słowniki ponownie odwołują się do Arystotelesa, tym razem jednak do rozważań z księgi VIII Etyki, O różnych stopniach przyjaźni20. W przywołanym fragmencie jest mowa o tym, że trwalsza jest przyjaźń tych, którzy są „pożyteczni i przyjemni, ponieważ trwa dopóty, do- póki sprawiają sobie nawzajem przyjemność lub przynoszą korzyść”. Z kolei przyjaźń podyktowana względami na korzyść „rodzi się najłatwiej między osobami, które mają cechy prze- ciwne, więc między ubogim a bogaczem lub między nieukiem 17 Diccionario Griego-Español (DGE), vol. II, Madrid 1995, s. 334. Podobnie Oxford Latin Dictionary, vol. II, Oxford 2012: remuneratio (The act of making payment in return); remunerare (1. To repay, recompense, reward [a person]; 2. To reward, requite [a kindness, service, etc.]). Por. Słownik łacińsko-polski, t. 4, Warszawa 1999: remuneratio (1. odpłata, od- wzajemnienie się; 2. dar). 18 Arystoteles, Etyka Nikomachejska, Księga IV, 1123a [w:] Dzieła wszystkie, t. 5, tłum. D. Gromska, Warszawa 1996. 19 H. G. Liddel, R. Scott, A Greek-English Lexicon; Diccionario Griego- Español (DGE). 20 W księdze VIII Etyki Nikomachejskiej (1156a, 1156b) Stagiryta prowadzi rozważania o Trzech rodzajach przyjaźni: z powodu korzyści, przyjemności i dzielności etycznej, z których ostatnia jest doskonałą for- mą przyjaźni między ludźmi dzielnymi etycznie. Zob. szerzej – o przyjaźni u Arystotelesa, L. Smith Pangle, Aristotle and the Philosophy of Friendship, Cambridge 2002 oraz J. Sowa, Między Erosem a Arete. Przyjaźń w etyce Platona i Arystotelesa, Łódź 2009. 30 a człowiekiem światłym; dążąc bowiem do tego, czego mu sa- memu właśnie brak, ze swej strony odpłaca czymś innym”21. Ideę odpłaty za wyświadczone dobrodziejstwo Arysto- teles rozwinął w dalszej części tej samej księgi, a charakter odwzajemnienia uzależnił od rodzaju łączącej ludzi przyjaźni. Twierdził, że ci, „których przyjemność wypływa z dzielności etycznej, pragną usilnie wyświadczyć sobie nawzajem dobro- dziejstwa (jako że to jest cechą właściwą dzielności etycznej i przyjaźni) i między ludźmi, którzy w tym współzawodniczą, nie może dojść do oskarżeń ani kłótni; bo nikt nie gniewa się na tego, kto go kocha i wyświadcza mu dobrodziejstwa, lecz je- śli jest człowiekiem kulturalnym, to ze swej strony odpłaca mu dobrodziejstwami”22. Inaczej, aniżeli w tej najbardziej dosko- nałej formie, wygląda odpłata w przyjaźni, która opiera się na korzyści i przez to też skłonna jest do skarg23. Dzieje się tak po- nieważ „wszyscy lub większość ludzi życzy sobie tego, co moral- nie piękne, lecz postanawia to, co pożyteczne. Rzeczą moralnie piękną jest wyświadczać dobrodziejstwa nie myśląc o odpłacie, ale pożyteczną jest rzeczą – doznawać dobrodziejstw”24. Podobnie jak istnieje sprawiedliwość dwojaka: niepisana i druga, zgodna z prawami, tak też przyjaźń oparta na korzyści zdaje się być bądź natury moralnej bądź prawnej. […] Przyjaźń typu prawnego opiera się na wyraźnie określonych warunkach; w jednej z jej form, o charakterze zgoła kupie- ckim, [załatwia się sprawy] z ręki do ręki; druga, bardziej odpowiadająca ludziom wolnym, dopuszcza pewną zwłokę, zawsze jednak [oparta jest] na zasadzie odpłaty czymś za coś innego. […] Jeżeli przyjaźń ma charakter zo- bowiązania moralnego, to nie formułuje się wyraźnie żadnych warunków, lecz to, co się w niej ofiarowuje jako dar czy jako cokolwiek innego, ofiaro- 21 Arystoteles, Etyka…, 1159b. 22 Ibidem, 1162b. 23 Ibidem: „Przyjaźń natomiast zmierzająca do korzyści jest skłonna do skarg. Ci bowiem, co utrzymują z sobą stosunki dla płynącej stąd korzyści, żądają coraz więcej i sądzą, że mają mniej, niż im się należy, i skarżą się, że nie otrzymują tyle, ile słusznie żądają; ci zaś, którzy są stroną zapew- niającą owe korzyści, nie mogą nadążyć z dostarczaniem ich w takiej ilości, w jakiej tego żądają odnoszący korzyść”. 24 Ibidem, 1163a. DAROWIZNA REMUNERATORYJNA W RZYMSKIM PRAWIE…
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Darowizna remuneratoryjna w rzymskim prawie pandektowym i XIX-wiecznym ustawodawstwie niemieckim
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: