Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00345 005580 13634821 na godz. na dobę w sumie
Deficyty w rozwoju somatycznym i motorycznym dzieci i młodzieży z dysfunkcją wzroku - ebook/pdf
Deficyty w rozwoju somatycznym i motorycznym dzieci i młodzieży z dysfunkcją wzroku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: AWF Warszawa Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-61830-49-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Głównym problemem podjętym w pracy była identyfikacja deficytów w rozwoju somatycznym i motorycznym osób z dysfunkcją wzroku (DW), na podstawie oceny zmian podstawowych cech budowy ciała, a także kondycyjnych i koordynacyjnych zdolności motorycznych za pomocą norm wyznaczonych dla pełnosprawnych rówieśników w badaniach długofalowych i przesiewowych. Dokonano też oceny rzetelności narzędzi do funkcjonalnej oceny równowagi oraz bilateralnej koordynacji. W badaniach długofalowych dzieci i młodzieży niewidomej, niezwykle rzadko spotykanych w piśmiennictwie, w trakcie 4-5 letnich obserwacji powtarzanych co pół roku, uczestniczyły 54 osoby w wieku 7-16 lat z Ośrodka Szkolno-Wychowawczego w Laskach. Oceny równowagi 175 osób w wieku 6-16 lat z DW, dokonano w pięciu Ośrodkach Szkolno-Wychowawczych w Polsce. W badaniach koordynacji bilateralnej, wzięło udział 75 osób niewidomych w wieku 7-17 lat z Ośrodka w Laskach. Do oceny podstawowych cech somatycznych oraz wyników w próbach sprawności fizycznej z baterii Physical Fitness Testing of the Disabled Project UNIQUE [Winnick i Short 1985], wykorzystano siatki centylowe oraz tabele punktowe opracowane dla populacji ogólnopolskiej [Dobosz 2012a, 2012b]. W badaniach równowagi oraz koordynacji bilateralnej osób niewidomych zastosowano testy funkcjonalne z baterii Bruininks-Oseretsky Test of Motor Proficiency, Second Edition (BOT-2) [Bruininks i Bruininks 2005a, 2005b].
Działaniami terapeutycznymi w zakresie poprawy zdolności utrzymania równowagi, powinny być objęte zwłaszcza osoby, u których stwierdzono największe deficyty, tzn. niewidome dzieci (kategoria 4 i 5, wg WHO) w wieku 6-11 lat.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie Izabela Rutkowska DeFIcyty W RozWoJu somAtycznym I motoRycznym DzIecI I młoDzIeży z DysFunkcJą WzRoku Warszawa 2013 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przewodniczący Członkowie Komitet Redakcyjny - Czesław Urbanik Monika Guszkowska Grażyna Lutosławska Ewa Kozdroń Andrzej Kosmol Recenzenci: dr hab. prof. AWF Krzysztof Buśko dr hab. Krystyna Gawlik Studia i Monografie nr 143 Monografia jest efektem badań naukowych (statutowych DS-27, DS-62, DS-89, DS-127 i badań własnych BW II. 14) realizowanych przez AWF Warszawa ze środków finansowych MNiSW ISBN 978-83-61830-49-8 @ Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie Wszystkie prawa zastrzeżone. Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości lub części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione. Redakcja i korekta techniczna – Joanna Kłyszejko Projekt okładki – Waldemar Dorcz AWF Warszawa Nakład 2000 egz., druk w seriach Warszawa 2013 Wydanie I Format B-5 Skład, łamanie, druk: ESUS Tomasz Przybylak ul. Południowa 54, 62-064 Plewiska k/Poznania tel. 61 835 35 36, www.esus.pl ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wykaz skrótów / List of the abbreviations ...................................................................................... Streszczenie ....................................................................................................................................... Abstract ............................................................................................................................................. Rozdział I. Wstęp ............................................................................................................................. 1. Zasięg i przyczyny dysfunkcji wzroku u dzieci i młodzieży ......................................................... 2. Skutki utraty wzroku w zakresie aktywności własnej dziecka, postawy ciała i równowagi, orientacji przestrzennej i mobilności oraz czynności manualnych ................................................ 2.1. Najważniejsze deficyty występujące we wczesnym okresie życia dziecka niewidomego i ich wpływ na kolejne etapy rozwoju motorycznego ............................................................ 2.2. Kompensacja utraconych funkcji w rozwoju motorycznym dzieci z dysfunkcją wzroku i ich znaczenie w działaniach terapeutycznych ...................................................................... 3. Ocena rozwoju motorycznego, sprawności i aktywności fizycznej dzieci i młodzieży z dysfunkcją wzroku – przegląd piśmiennictwa ............................................................................ Rozdział II. Ocena podstawowych cech somatycznych i sprawności fizycznej osób niewido- mych na podstawie badań długofalowych ..................................................................................... 1. Cel badań i pytania badawcze ........................................................................................................ 2. Materiał badań ............................................................................................................................... 3. Metody badań ................................................................................................................................. 3.1. Metody oceny sprawności fizycznej ....................................................................................... 3.2. Metody analizy statystycznej .................................................................................................. 4. Wyniki ............................................................................................................................................ 4.1. Ocena zmian podstawowych cech somatycznych dziewcząt i chłopców niewidomych w badaniach długofalowych na tle wartości punktowych i centylowych wyznaczonych dla populacji ogólnopolskiej......................................................................................................... 4.1.1.Wysokość ciała .............................................................................................................. 4.1.2. Masa ciała ..................................................................................................................... 4.1.3. Wskaźnik masy ciała (BMI) ......................................................................................... 4.2. Ocena sprawności fizycznej dziewcząt i chłopców niewidomych w badaniach długofalowych na tle wartości punktowych i centylowych wyznaczonych dla populacji ogólnopolskiej ........................................................................................................................ 4.2.1.Siła chwytu ręki ............................................................................................................. 4.2.2.Skok w dal z miejsca ..................................................................................................... 4.2.3.Skłon w przód w siadzie prostym .................................................................................. 4.2.4. Bieg na 50 m ................................................................................................................. 4.2.5.Test Coopera .................................................................................................................. 7 9 11 13 13 17 20 25 29 63 63 63 65 65 66 67 67 67 72 75 80 80 83 87 91 95 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4 Izabela RUTKOWSKA 4.2.6. Skłony w przód z leżenia tyłem w czasie 30 s ........................................................... 5. Dyskusja ....................................................................................................................................... 6.Wnioski ......................................................................................................................................... Rozdział III. Ocena zdolności utrzymania równowagi ciała osób z dysfunkcją wzroku za pomocą testów funkcjonalnych ..................................................................................................... 1. Cele badań i pytania badawcze .................................................................................................... 2. Materiał badań ............................................................................................................................. 3. Metody badań ............................................................................................................................... 3.1. Metody analizy statystycznej ................................................................................................ 4. Wyniki .......................................................................................................................................... 4.1. Ocena rzetelności podtestu „równowaga”Bruininks-Oseretsky Test of Motor Proficiency, Second Edition (BOT-2) ....................................................................................................... 4.2. Ocena korelacji podstawowych cech somatycznych i wieku z sumą punktów w podteście „równowaga” BOT-2 ............................................................................................................ 4.3. Ocena wpływu wybranych czynników na równowagę osób z dysfunkcją wzroku .............. 4.4. Ocena poziomu równowagi osób z dysfunkcją wzroku na tle norm baterii testów BOT-2 ..... 4.5. Ocena stopnia trudności prób podtestu „równowaga” BOT-2 w kategorii wieku i stopnia dysfunkcji ............................................................................................................................. 5. Dyskusja ....................................................................................................................................... 6. Wnioski ........................................................................................................................................ Rozdział IV. Ocena koordynacji bilateralnej osób niewidomych za pomocą testów funkcjonalnych .............................................................................................................................. 1. Cele badań i pytania badawcze .................................................................................................... 2. Materiał badań ............................................................................................................................. 3. Metody badań ............................................................................................................................... 3.1. Metody analizy statystycznej ................................................................................................ 4. Wyniki .......................................................................................................................................... 4.1. Ocena rzetelności podtestu „koordynacja bilateralna” Bruininks-Oseretsky Test of Motor Proficiency, Second Edition (BOT-2) ................................................................................... 4.2. Ocena korelacji podstawowych cech somatycznych, wieku z sumą punktów w podteście BOT-2, charakteryzującą koordynację bilateralną osób niewidomych ................................ 4.3. Ocena wpływu wybranych czynników na koordynację bilateralną osób niewidomych ....... 4.4. Ocena poziomu koordynacji bilateralnej osób niewidomych na tle norm baterii testów BOT-2 .................................................................................................................................. 4.5. Porównanie wyników w poszczególnych próbach w podteście „koordynacja bilateralna” BOT-2 w kategoriach wieku ................................................................................................. 4.6. Ocena stopnia trudności prób z podtestu „koordynacja bilateralna” BOT-2 w kategoriach wieku .................................................................................................................................... 5. Dyskusja ....................................................................................................................................... 6. Wnioski ........................................................................................................................................ Rozdział V. Podsumowanie ............................................................................................................ Piśmiennictwo ................................................................................................................................. Aneks ............................................................................................................................................... Spis rycin......................................................................................................................................... List of figures .................................................................................................................................. Spis tabel ......................................................................................................................................... List of tables ................................................................................................................................... 100 101 120 123 123 124 125 127 128 128 128 129 133 135 137 149 151 151 152 152 154 155 155 155 156 157 157 158 160 170 173 182 191 204 206 208 209 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== List of contents List of abbreviations .......................................................................................................................... Abstract .............................................................................................................................................. Chapter I. Introduction ....................................................................................................... 1. The extent and causes of visual impairment in children and youth ............................................... 2. The effects of vision loss in the child’s own activity, posture and balance, spatial orientation, mobility and manual activities ....................................................................................................... 2.1. The main deficits that occur in the early stage of blind child’s life and their impact on subsequent stages of motor development ............................................................................... 2.2. Compensation for loss of function in motor development of children with visual impairment and its role in therapeutic activities ..................................................................... 3. Evaluation of motor development, physical fitness and activity of children and youth with visual impairment – literature review ............................................................................................ Chapter II. Evaluation of basic anthropometric features and physical fitness of blind people on the basis of long-term studies .................................................................................................... 1. Aim of the study and research questions ........................................................................................ 2. Research material ........................................................................................................................... 3. Research methods .......................................................................................................................... 3.1. Physical fitness assessment methods ...................................................................................... 3.2. Statistical analysis methods .................................................................................................... 4. Results ........................................................................................................................................... 4.1. Evaluation of changes in basic anthropometric features of blind girls and boys in the long- term studies relating to the point and percentile values of Polish population ....................... 4.1.1. Body height ................................................................................................................... 4.1.2. Body weight .................................................................................................................. 4.1.3. Body mass index (BMI) ............................................................................................... 4.2. Evaluation of physical fitness of blind girls and boys in the long-term studies relating to the point and percentile values of Polish population .............................................................. 4.2.1. Hand grip strength test .................................................................................................. 4.2.2. Standing long jump test ................................................................................................ 4.2.3. Seat and reach test ........................................................................................................ 4.2.4. 50 m run test ................................................................................................................. 4.2.5. Cooper test .................................................................................................................... 4.2.6. Sit-ups in 30 s test ......................................................................................................... 5. Discussion ...................................................................................................................................... 6. Conclusions .................................................................................................................................... ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 7 11 13 13 17 20 25 29 63 63 63 65 65 66 67 67 67 72 75 80 80 83 87 91 95 100 101 120 6 Izabela RUTKOWSKA Chapter III. Evaluation of balance with use of the functional tests ........................................... 1. Aim of the study and research questions ....................................................................................... 2. Research material .......................................................................................................................... 3. Research methods .......................................................................................................................... 3.1. Statistical analysis methods ................................................................................................... 4. Results ........................................................................................................................................... 4.1. Evaluation of “balance” subtest’s reliability from the Bruininks-Oseretsky Test of Motor Proficiency, Second Edition BOT-2 ....................................................................................... 4.2. Evaluation of correlations between basic anthropometric features and age with total points in “balance” subtest BOT-2 ................................................................................................... 4.3. Evaluation of the impact of selected factors on balance of people with visual impairment .... 4.4. Evaluation of the balance level of people with visual impairment in relation to the BOT-2 norms .................................................................................................................................... 4.5. Evaluation of the difficulty level of “balance” subtest BOT-2 in each group of people with visual impairment ................................................................................................................. 5. Discussion ..................................................................................................................................... 6. Conclusions ................................................................................................................................... Chapter IV. Evaluation of bilateral coordination of blind people with use of the functional tests .............................................................................................................................................. 1. Aim of the study and research questions ...................................................................................... 2. Research material .......................................................................................................................... 3. Research methods ......................................................................................................................... 3.1. Statistical analysis methods ................................................................................................... 4. Results ........................................................................................................................................... 4.1. Evaluation of “bilateral coordination” subtest’s reliability from the Bruininks-Oseretsky Test of Motor Proficiency, Second Edition ............................................................................ 4.2. Evaluation of correlation between basic anthropometric features and age with total points in “bilateral coordination” subtest BOT-2 ............................................................................. 4.3. Evaluation of the influence of chosen factors on bilateral coordination of blind people ..... 4.4. Evaluation of the bilateral coordination level of blind people in relation to the BOT-2 norms .................................................................................................................................... 4.5. Comparison of the results obtained in each trials of “bilateral coordination” subtest BOT-2 in age categories .................................................................................................................... 4.6. Evaluation of the difficulty level of trials from “bilateral coordination” subtest BOT-2 in age categories ........................................................................................................................ 5. Discussion ..................................................................................................................................... 6. Conclusions ................................................................................................................................... Chapter V. Summary ...................................................................................................................... References ......................................................................................................................................... Appendixes ....................................................................................................................................... List of figures .................................................................................................................................... List of tables ...................................................................................................................................... 123 123 124 125 127 128 128 128 129 133 135 137 149 151 151 152 152 154 155 155 155 156 157 157 158 160 170 173 182 191 206 209 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wykaz skrótów / List of the abbreviations - aktywność fizyczna / physical activity - wskaźnik masy ciała / body mass index - dysfunkcja wzroku / visual impairment (VI) AF BMI DW H-RF - sprawność fizyczna ukierunkowana na zdrowie / Health Realted Fitness KZM - koordynacyjne zdolności motoryczne / coordination motor abilities PZN SF UR WHO - Światowa Organizacja Zdrowia/World Health Organization WF - Polski Związek Niewidomych/Polish Association for Blind - sprawność fizyczna/physical fitness - umiejętności ruchowe /motor skills - wychowanie fizyczne/physical education ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Streszczenie Głównym problemem podjętym w pracy była identyfikacja deficytów w rozwoju somatycznym i motorycznym osób z dysfunkcją wzroku (DW), na podstawie oceny zmian podstawowych cech budowy ciała, a także kondycyjnych i koordynacyjnych zdolności motorycznych za pomocą norm wyznaczonych dla pełnosprawnych rówie- śników w badaniach długofalowych i przesiewowych. Dokonano też oceny rzetelności narzędzi do funkcjonalnej oceny równowagi oraz bilateralnej koordynacji. W badaniach długofalowych dzieci i młodzieży niewidomej, niezwykle rzadko spotykanych w piśmiennictwie, w trakcie 4-5 letnich obserwacji powtarzanych co pół roku, uczestniczyły 54 osoby w wieku 7-16 lat z Ośrodka Szkolno-Wychowawczego w Laskach. Oceny równowagi 175 osób w wieku 6-16 lat z DW, dokonano w pięciu Ośrodkach Szkolno-Wychowawczych w Polsce. W badaniach koordynacji bilateralnej, wzięło udział 75 osób niewidomych w wieku 7-17 lat z Ośrodka w Laskach. Do oceny podstawowych cech somatycznych oraz wyników w próbach spraw- ności fizycznej z baterii Physical Fitness Testing of the Disabled Project UNIQUE [Winnick i Short 1985], wykorzystano siatki centylowe oraz tabele punktowe opraco- wane dla populacji ogólnopolskiej [Dobosz 2012a, 2012b]. W badaniach równowagi oraz koordynacji bilateralnej osób niewidomych zastosowano testy funkcjonalne z ba- terii Bruininks-Oseretsky Test of Motor Proficiency, Second Edition (BOT-2) [Bruininks i Bruininks 2005a, 2005b]. Na podstawie analizy wyników stwierdzono, że pomimo całkowitej utraty lub po- ważnej dysfunkcji wzroku u badanych osób w wieku 7-16 lat, rozwój ich podstawo- wych cech somatycznych był zbliżony do obserwowanego u pełnosprawnych rówie- śników w populacji ogólnopolskiej. Rozwój sprawności fizycznej osób niewidomych oceniany za pomocą wyników uzyskanych w próbach Project Unique, przebiegał nieco poniżej wartości średnich wy- znaczonych dla populacji ogólnopolskiej, jednak tempo zmian oraz wielkość różnic była zróżnicowana w zależności od próby. Spośród ocenianych przejawów SF, jedynie rozwój siły chwytu ręki był zbliżony do obserwowanego w populacji ogólnopolskiej. Najniższy poziom, ale i najwyższe tempo rozwoju wyników dzieci niewidomych, na tle norm wyznaczonych dla populacji ogólnopolskiej był w biegu na 50 m i skoku w dal z miejsca. Deficyty w zakresie umiejętności ruchowych niezbędnych w opanowaniu szybkiego biegu i skoku w dal z miejsca stwierdzono u osób w młodszym wieku szkol- nym oraz w nieco większym stopniu u dziewcząt niż chłopców. Wyniki uzyskane w pró- bie głębokości skłonu w przód w siadzie prostym, przez niektórych badanych w wieku 13-16 lat, mogą świadczyć o deficytach albo wysokim ryzyku wystąpienia ograniczeń ruchomości w stawach, zaangażowanych w czasie w wykonywania tej próby. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Izabela RUTKOWSKA Rezultaty badań dowiodły, że dysfunkcja wzroku była czynnikiem wpływającym negatywnie na zdolność zachowania równowagi osób z DW w wieku 6-16 lat, w te- stach funkcjonalnych BOT-2. Rozwój równowagi badanych był znacznie opóźniony w porównaniu do zmian rozwojowych tej zdolności, obserwowanych u osób pełno- sprawnych. Zdolność utrzymania równowagi nie zależała od płci, a miała związek przede wszystkim ze stopniem DW oraz wiekiem. Osoby słabowidzące miały lepszą równowagę niż niewidome, a zmniejszenie ostrości widzenia skutkowało ogranicze- niem zdolności równoważnych. Działaniami terapeutycznymi w zakresie poprawy zdolności utrzymania równowagi, powinny być objęte zwłaszcza osoby, u których stwierdzono największe deficyty, tzn. niewidome dzieci (kategoria 4 i 5, wg WHO) w wieku 6-11 lat. Brak możliwości korzystania z wrażeń wzrokowych był czynnikiem wpływa- jącym negatywnie na koordynację bilateralną osób niewidomych w wieku 7-17 lat. Wśród najmłodszych badanych (7-9 lat) było najwięcej osób, u których stwierdzono opóźnienia w rozwoju koordynacji oraz najniższy poziom tej zdolności na tle norm dla osób pełnosprawnych. Jest to grupa, dla której należy opracować i zastosować program interwencji, ukierunkowany na zmniejszenie deficytów w zakresie m.in. umiejętności przekraczania linii środka ciała, wykonywania adekwatnie do sytuacji ruchów naprze- mianstronnych bądź jednostronnych. Mimo zwiększania się wraz z wiekiem odsetka osób o przeciętnym poziomie koordynacji bilateralnej, adekwatnym do etapu rozwoju w ontogenezie, duża część osób niewidomych wykazywała deficyty w umiejętności po- sługiwania się prawą i lewą stroną ciała w sposób zintegrowany i zręczny. Bez względu na wiek, najtrudniejsze do wykonania dla badanych były zadania ruchowe wymagające użycia kontrlateralnych części ciała. W programach usprawniania osób niewidomych należy uwzględnić szczególnie ćwiczenia, w których kształtuje się naprzemianstronną pracę kończyn dolnych i górnych, czyli elementarnych umiejętności będących istot- nym czynnikiem w opanowaniu bardziej skomplikowanych umiejętności ruchowych. Na podstawie wyników powtórzonych badań (metoda test-retest) stwierdzono, że podtesty „równowaga” oraz „koordynacja bilateralna” z baterii BOT-2 są rzetel- nymi narzędziami do oceny tych zdolności u dzieci i młodzieży z dysfunkcją wzroku. Ponadto mogą być przydatne w ocenie deficytów w zakresie wymienionych koordyna- cyjnych zdolności motorycznych. Dokonana analiza wybranych aspektów SF oraz identyfikacja niektórych czyn- ników wpływających na ich poziom i zmiany u dzieci i młodzieży z DW, pozwoliła na ocenę niektórych deficytów w rozwoju motorycznym na tle pełnosprawnych ró- wieśników. Na tej podstawie częściowo zweryfikowano istniejący stan wiedzy oraz przedstawiono sugestie dla praktyki osób zajmujących się usprawnianiem uczniów/ pacjentów z DW. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Abstract The main purpose of this study was to identify deficiencies in somatic and motor development of persons with visual impairment (VI), based on the changes in basic features of anthropometric characteristics and conditioning and coordination motor skills in long-term and screening researches. There were used norms determined for the able-bodied peers in Polish population. The reliability of tools assessing func- tional balance and bilateral coordination was examined. In this long-term studies, that were unique at the polish and international litera- ture, in tests repeated every six months for 4-5 years, 54 participants aged 7-16 years from Educational Centre in Laski took part. The assessment of the balance of 175 participants aged 6-16 years with VI, was conducted in five educational centers in Poland. In bilateral coordination studies 75 participants from the Educational Centre in Laski took part. To evaluate basic anthropometric features and results in physical fitness tests the Physical Fitness Testing of the Disabled Project UNIQUE [Winnick and Short 1985], centile charts and score tables created for Polish population were used [Dobosz 2012a, 2012b]. To examine balance and bilateral coordination of persons with VI, functional tests from the Bruininks-Oseretsky Test of Motor Proficiency Second Edition (BOT- 2) were applied [Bruininks and Bruininks 2005a, 2005b]. Based on the research analysis it was found that, despite the total loss or serious visual impairment, development of the basic anthropometric features of participants aged 7-16 years was similar to that observed in Polish population of able-bodied peers. Development of physical fitness of blind persons estimated by the Project Unique tests, was slightly below the average of the Polish population, however the pace of changes and the quantity of differences varied depending on the test. Among the evaluated components of physical fitness, only the development of handgrip strength was similar to that observed in the Polish population. The lowest level and the highest pace of the development of results of blind children in relation to the Polish popula- tion norms, was observed in the run for 50 meters and in the standing long jump. Deficiencies in motor skills, which are necessary for mastering quick run and stand- ing long jump, were noticed among school-age children and were greater among girls than boys. The results obtained in the sit and reach test by some subjects aged 13-16 years, may indicate deficiencies or high risk of occurrence of limitations on mobility of joints involved in the test. The results of the research have shown that VI was the factor that had nega- tive affect on the persons’ with VI ability to maintain balance at the age of 6-16 years in the BOT-2 functional tests. The development of the subjects’ balance was ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Izabela RUTKOWSKA significantly delayed in comparison to able-bodied peers’ developmental changes of the ability. The ability to maintain balance did not depend on gender, but was mostly related to the degree of VI and age. Persons with low vision had better balance than blind, and the decrease of visual acuity resulted in reduction in ability to maintaining balance. Therapy improving the ability to maintain balance should be applied espe- cially to those with diagnosed the greatest deficiencies, i.e. blind children (category 4 and 5 according to WHO) at the age of 6-11 years. Inability to use visual impressions was a factor negatively affecting bilateral co- ordination of blind participants aged 7-17 years. Among the youngest participants (7-9 years) there was the greatest number of persons with diagnosed delays in coordination development and the level of the ability was the lowest compared to the norms for able- bodied persons. For this group should be elaborated and applied intervention programs focused on reducing deficiencies in such areas as, ability to cross the center line of the body, or use adequately to the situation alternate or unilateral moves. Despite the fact that, with age increases number of people with an average level of bilateral coordi- nation, appropriate to the stage of ontogenetic development, a large number of blind people showed deficiencies in the ability to use the left and right side of the body in an integrated and agile way. Regardless of age, the most difficult tasks for participants to perform were those requiring the use of contralateral body parts. Activity programs for blind should include especially exercises improving alternate work of upper and lower limbs, which are the basis to learn more complex motor skills. Results of repeated tests (test-retest method) indicated that balance and bilateral coordination subtests (BOT-2) are reliable tools for assessing the abilities of children and adolescents with a VI. Moreover, they can be useful for evaluating deficiencies in motor coordination skills. The analysis of selected aspects of physical fitness and identification of some of the factors affecting the level and changes among children and adolescents with visual impairment, allowed to assess some of the deficiencies in motor development against able-bodied peers. On this basis, existing state of knowledge was partially verified and suggestions for the practice for those involved in improving abilities of students / patients with visual impairment were presented. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział I. Wstęp 1. Zasięg i przyczyny dysfunkcji wzroku u dzieci i młodzieży Dysfunkcja wzroku (DW) definiowana jest w zależności od kryteriów zasto- sowanych w ocenie, od celu i dziedziny (medycyna, pedagogika, sport), w której dokonuje się klasyfikacji. Podstawowe i najczęściej stosowane kryteria do określenia deficytów wzroku to pole widzenia, czyli obszar widziany przez nieporuszające się oko oraz ostrość wzroku (visus, w normie V=1) charakteryzująca sprawność układu optycznego oka do ogniskowania obrazu na siatkówce. Visus opisuje się za pomocą wskaźnika, gdzie pierwsza cyfra oznacza dystans, z którego osoba z DW jest w sta- nie zobaczyć obiekt, druga liczba to odległość, z której osoba widząca w normie jest w stanie zobaczyć ten sam obiekt, (np. 2/20 oznacza, że osoba z DW jest w stanie z 2 m dostrzec obiekt, który osoba widząca w normie widzi z 20 m). Wszelkie zabu- rzenia ostrości widzenia, które zakłócają refrakcję promieni światła przechodzących przez układ optyczny oka powodowane są przez niekorzystne zmiany zwłaszcza w takich strukturach oka jak rogówka, soczewka oraz ciało szkliste. Niektóre z tych problemów mogą być łatwo korygowane przez odpowiednio dobrane soczewki kon- taktowe lub okulary, jednak występują również, zwłaszcza u osób w wieku doro- słym i starszym, zaburzenia ostrości widzenia na skutek niedających się skorygować błędów refrakcji oka, które mogą prowadzić do poważnych dysfunkcji z całkowitą utratą wzroku włącznie. Nadwzroczność jest czynnikiem, który może wpływać na rozwój niektórych typów zeza i stopniowej utraty wzroku u dzieci, podczas gdy silna krótkowzroczność może towarzyszyć poważnym zmianom degeneracyjnym, przede wszystkim siatkówki oka. Według Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10 [WHO 2010], dys- funkcja wzroku (kod - H54) obejmuje zarówno niedowidzenie jak i całkowity brak wzroku. W klasyfikacji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) podstawowym kry- terium oceny jest ostrość wzroku i na tej podstawie wyróżnionych zostało 7 kategorii. Kategoria 0 oznacza łagodny poziom lub brak dysfunkcji, kategoria 1 – umiarko- wany poziom, 2 – znaczną dysfunkcję, 3, 4 i 5 kategoria obejmuje zróżnicowany ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Izabela RUTKOWSKA poziom szczątkowego widzenia do całkowitej ślepoty włącznie oraz kategoria 9 to nieokreślony rodzaj dysfunkcji, inny niż w/w (tab. 1). Tabela 1. Klasyfikacja dysfunkcji wzroku wg Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10 [WHO 2010] Table 1. Classification of visual impairment according to the International Classification of Diseases ICD-10 [WHO 2010 Kategoria Ostrość wzroku Numer kategorii Opis dysfunkcji Mniejsza niż: Nie większa niż: 0 1 2 3 4 5 9 Lekka lub brak Umiarkowana Znaczna Brak wzroku (szczątkowa percepcja) Brak wzroku (szczątkowa percepcja) 6/18 3/10 (0.3) 20/70 6/60 1/10 (0.1) 20/200 3/60 1/20 (0.05) 20/400 1/60* 1/50 (0.02) 5/300 Całkowity brak wzroku Brak poczucia światła Nieokreślona 6/18 3/10 (0.3) 20/70 6/60 1/10 (0.1) 20/200 3/60 1/20 (0.05) 20/400 1/60* 1/50 (0.02) 5/300 Poczucie światła * lub liczy palce z 1 metra Źródło: WHO 2010 Według innego podziału dysfunkcji wzroku, jako kryterium przyjmuje się lokali- zację uszkodzenia, co pozwala w pewnym stopniu prognozować występowanie scho- rzeń współistniejących. Uszkodzenie wzroku typu ośrodkowego, czyli takie, którego przyczyna zlokalizowana jest w korze mózgowej, występuje wskutek uszkodzenia układu nerwowego, a deficyt sensoryczny jest najczęściej tylko jednym z objawów to- warzyszących typowemu obrazowi klinicznemu schorzenia neurologicznego. Wśród głównych przyczyn wrodzonej dysfunkcji wzroku typu ośrodkowego wymienia się encefalopatię na skutek niedotlenienia, śródczaszkowe powikłania wcześniactwa ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 15 oraz infekcję wewnątrzmaciczną [Sonksen, Dale 2002]. Od początku lat 80. obser- wuje się zwiększoną częstość występowania u dzieci korowego uszkodzenia wzroku w krajach rozwiniętych, co jest związane z postępem w dziedzinie opieki neonato- logicznej, a w konsekwencji zmniejszoną śmiertelnością dzieci w ogólnym ciężkim stanie medycznym [Good i in. 2001; Jan 2001]. Obwodowe uszkodzenia wzroku wiążą się z mniejszym prawdopodobieństwem współistnienia innych dysfunkcji, w tym uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego [Sonksen, Dale 2002]. Sonksen i Dale [2002] zaproponowały klasyfikacje wrodzonych dysfunkcji wzroku typu ob- wodowego na „potencjalnie proste”, do których zaliczyły m.in. wrodzoną ślepotę Lebera, małoocze, bezocze, zanik nerwu wzrokowego, dystrofię czopków i jaskrę, oraz „potencjalnie złożone” - dystrofia siatkówki związana z chorobami proksymal- nymi lub stanowiąca jeden z objawów zespołu Jouberta, którym towarzyszą zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym. Klasyfikacja ta wykorzystywana jest w prakty- ce klinicznej, ale ma także zastosowanie w badaniach naukowych, których celem jest ocena wpływu dysfunkcji wzroku na rozwój dziecka. W 2010 r. Światowa Organizacja Zdrowia w ramach programu zapobiegania utracie wzroku i słuchu przeprowadziła badania, których celem było oszacowanie liczby osób z DW (niedowidzących i niewidomych) na świecie oraz głównych przy- czyn powodujących dysfunkcje i całkowitą utratę wzroku. Na podstawie kryteriów zgodnych z Międzynarodową Klasyfikacją Chorób ICD-10 [WHO 2010] przyjęto, że osoby niewidome mogły mieć szczątkowe widzenie lub całkowity brak wrażeń wzrokowych (kategoria 3, 4 i 5), natomiast, jako niedowidzące sklasyfikowano te osoby, u których stwierdzono umiarkowaną DW (kategoria 1) i ciężką DW (kate- goria 2). Na podstawie wyników badań oszacowano, że na świecie żyje około 285 milionów osób z DW (4,2 populacji), z czego 38 milionów to niewidomi. Osoby w wieku 50 lat i starsze stanowią 65 wszystkich ludzi z DW oraz 82 wśród niewi- domych. Główną przyczyną DW jest niedający się skorygować błąd (błędy) refrakcji oka (43 wszystkich przypadków) oraz katarakta, czyli zaćma (33 ), która jest naj- ważniejszą przyczyną całkowitej utraty wzroku (51 ). Wśród wszystkich osób z DW, dzieci w wieku 0-15 lat stanowiły około 6,6 , chociaż osoby niewidome to już zaledwie 0,5 populacji z uszkodzonym narządem wzroku, a 0,07 wszystkich dzieci w tym wieku. Jednak ze względu na spodziewaną liczbę lat w ciągu których będą one funkcjonowały bez możliwości odbioru wrażeń wizualnych, fakt ten stanowi poważny problem społeczny [WHO 2008; Resnikoff i in. 2004]. Uwzględniając fakt, że około 85 informacji zdobytych niewerbalnie uzyskuje się w wyniku obserwacji otoczenia, liczni autorzy wskazują, że dysfunkcja wzroku powoduje ograniczenia w zakresie poznania, orientacji przestrzennej, estetyki, potrzeb osobistych, a także w życiu społecznym [Sękowska 2001, Landsberger 2003]. Niektórzy socjologowie uważają, że częstość występowania dysfunkcji wzro- ku u dzieci odzwierciedla rozwój socjoekonomiczny poszczególnych krajów. Stwierdzono duże różnice pomiędzy krajami wysoko rozwiniętymi, gdzie całkowite ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Izabela RUTKOWSKA lub ciężkie uszkodzenie wzroku występuje u 0,3/1000 dzieci w wieku 0-15 lat, w po- równaniu do najbiedniejszych, gdzie te proporcje są znacznie wyższe 1,5/1000. Decydujące znaczenie odgrywa poziom rozwoju opieki medycznej, warunków byto- wych, świadomości społecznej, właściwa prewencja, a także szybkie diagnozowanie dysfunkcji i skuteczne wdrażanie programów wczesnej interwencji. Niektóre z przy- czyn uszkodzenia wzroku (np. zmętnienie rogówki, spowodowane niedoborem wi- taminy A lub odrą) u dzieci z krajów afrykańskich i mniej rozwiniętych krajów azja- tyckich zostały praktycznie całkowicie wyeliminowane w państwach europejskich [VISION 2020, 2008]. Mimo postępu dokonanego w zwalczaniu wielu chorób oczu u dzieci, istnieją schorzenia, takie jak zanik nerwu wzrokowego, których możliwości leczenia są wciąż ograniczone [Jan 2001]. Niezależnie od regionu geograficznego, wśród przyczyn dysfunkcji oraz całkowitej utraty wzroku u dzieci wymienia się: za- nik nerwu wzrokowego, retinopatię wcześniaczą, wysoką krótkowzroczność, zaćmę wrodzoną, jaskrę wrodzoną i wtórną, zwyrodnienie siatkówki, zaburzenia rozwo- jowe, siatkówczaka, urazy, odwarstwienie siatkówki, zapalenie błony naczyniowej, zwyrodnienie rogówek, wrodzone zakażenia chorobami z grupy TORCH1, astygma- tyzm, nadwzroczność i zespół Marfana. Wśród osób urodzonych w latach 2001-2003, które zostały zarejestrowane w Polskim Związku Niewidomych (PZN), dominującymi przyczynami dysfunkcji wzroku były kolejno: zanik nerwu wzrokowego o różnorodnej etiologii, zaburzenia rozwojowe w obrębie narządu wzroku oraz retinopatia wcześniacza. Seroczyńska i in. [2007] zwracają jednak uwagę, że dane dotyczące dzieci z DW do 7 roku życia mogą nie odzwierciedlać rzeczywistej sytuacji w Polsce, ponieważ większość nie- widomych dzieci zostaje zarejestrowana w PZN powyżej tego wieku. Ma to m.in. związek z rozpoczęciem nauki w szkole i koniecznością zadeklarowania istnieją- cych u dziecka dysfunkcji, które mogą decydować o potrzebie realizacji obowiązku szkolnego w specjalnie zaadaptowanych warunkach (np. w ośrodku szkolno-wycho- wawczym, szkole lub klasie integracyjnej). Analizując przyczyny dysfunkcji wzroku wśród osób poniżej 24 roku życia urodzonych w latach 1974-2004, zarejestrowanych w PZN lub uczęszczających do szkół oraz placówek specjalnych dla dzieci niewi- domych z różnych obszarów Polski, Seroczyńska i in. [2007] zauważyli tendencje zmian. Porównując udział procentowy przyczyn różnych schorzeń powodujących deficyty widzenia wśród dzieci w wieku 0-3 lata stwierdzono obniżenie częstotli- wości występowania retinopatii wcześniaczej w latach 1999-2004 w porównaniu do lat wcześniejszych, a wzrost liczby przypadków zaniku nerwu wzrokowego. Autorzy twierdzą, że zjawisko to spowodowane jest zwiększeniem przeżywalności 1 TORCH – akronim pochodzący od angielskich nazw chorób zakaźnych (Toxoplasmosis – tokso- plazmoza, Other – inne, Rubella - różyczka, Cytomegalia - cytomegalia, Herpes - opryszczka), będących najczęstszą przyczyną zakażeń wewnątrzmacicznych i wywołujących zespół objawów przedstawiający jednolity obraz kliniczny ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 17 dzieci urodzonych skrajnie przedwcześnie z coraz mniejszą masą urodzeniową. Zmniejszenie znaczenia retinopatii wcześniaczej jako przyczyny DW, tłumaczy się postępem w dziedzinie diagnostyki, leczenia i prewencji tego schorzenia, które pod koniec lat 90. było przyczyną aż 54,5 przypadków poważnej dysfunkcji lub też całkowitej utraty wzroku u dzieci w wieku 0-3 lat [Seroczyńska i in. 2007]. Inną tendencją, którą zaobserwowali autorzy jest zmniejszenie odsetka dzieci i młodzie- ży całkowicie niewidomych, na rzecz niedowidzących, co jest spowodowane przede wszystkim postępem okulistyki dziecięcej. Według Gilbert i in. [1999] badania epi- demiologiczne dotyczące występowania dysfunkcji wzroku u małych dzieci (do 7 roku życia) są prowadzone rzadko, a niedostatki w rozwiązaniach metodologicznych i logistycznych wpływają na często niewystarczający poziom rzetelności uzyskanych wyników i ograniczone możliwości dalszej ich interpretacji. Dlatego rozwiązanie tych problemów powinno stanowić punkt wyjścia w prewencji uszkodzenia wzroku u dzieci w XXI wieku. 2. Skutki utraty wzroku w zakresie aktywności własnej dziecka, postawy ciała i równowagi, orientacji przestrzennej i mobilności oraz czynności manualnych Właściwe funkcjonowanie człowieka wymaga posiadania wewnętrznej, ade- kwatnej do stanu rzeczywistego, reprezentacji zarówno środowiska, jak i własnego ciała, czyli tzw. schematu ciała. Są to niezbędne warunki do prawidłowego planowa- nia ruchu oraz przewidywania skutków własnych działań. Tworzenie, wzmacnianie i korygowanie wewnętrznych reprezentacji ma miejsce dzięki zdobywaniu różnych doświadczeń sensorycznych, co może mieć miejsce tylko na skutek aktywnej eks- ploracji środowiska. Wzrok jest uznawany za najważniejsze dla rozwoju sensomo- torycznego źródło bodźców [Levtzion-Korach i in. 2000], m.in., dlatego, że ma pod- stawowe znaczenie w nabywaniu umiejętności motorycznych. Szczególnie istotny wpływ wrażeń wizualnych obserwuje się w okresie pierwszych trzech lat życia, gdy nawet 90 informacji uzyskuje się drogą wzrokową, zwłaszcza poprzez naśladow- nictwo [Kenney 2005]. Dzięki kontroli wzrokowej układ ruchu dostaje uaktualnianą informację o zmianach w środowisku i błędach podczas wykonywania czynności motorycznych [Binsted i in. 2006]. Główne funkcje wzroku, mające znaczenie w na- bywaniu i doskonaleniu czynności ruchowych to funkcja stymulująca, orientacyjna, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ochronna i kontrolna. Dysfunkcja wzroku ograniczająca w/w funkcje może istotnie zwiększyć ryzyko wystąpienia zaburzeń rozwojowych. Rozpatrując wpływ utraty wzroku na wczesny rozwój motoryczny Brambring [2006a] wyróżniła jego składowe, które są najbardziej narażone na skutki dysfunkcji w tym m.in: aktywność własną dziecka, postawę ciała i równowagę, orientację prze- strzenną i mobilność, lokomocję oraz czynności manualne. Aktywność własna dziecka Dynamiczny rozwój podstawowych umiejętności motorycznych odbywa się w pierwszych 5-6 latach życia prawidłowo rozwijającego się dziecka i następu- je na skutek jego spontanicznej interakcji ze środowiskiem [Murphy i O’Driscoll 1989]. Stymulująca funkcja wzroku polega na tym, że bodźce wizualne stanowią dla dziecka zachętę do inicjowania ruchów oraz dostarczają informacji na temat jakościowych cech obiektów. Chęć poznania wielkości, kształtu i koloru obiektu stanowi motywację do sięgania czy też przemieszczania się, co sprzyja osiąganiu kolejnych etapów rozwoju motorycznego, stosownie do etapu dojrzewania układu nerwowo-mięśniowego. Żaden inny zmysł nie wpływa tak silnie jak wzrok na mo- tywację do podejmowania aktywności przez dziecko [Brambring 2006b]. Na sku- tek bodźców wzrokowych pojawia się zainteresowanie środowiskiem i naturalna potrzeba interakcji dziecka z otoczeniem, które prowadzą do rozwoju psychomo- torycznego. Bodźce dotykowe są ograniczone do przestrzeni pozostającej w zasię- gu ręki, dlatego nie mogą stymulować lokomocji. Dźwięk natomiast zwykle nie stanowi bodźca ciągłego i nie zawsze reprezentuje obiekt, który można dotknąć, ponadto dostrzeżenie związku pomiędzy dźwiękiem a obiektem wymaga znacz- nych kompetencji poznawczych. Dlatego chwyt będący reakcją na bodźce słucho- we pojawia się w rozwoju ontogenetycznym znacznie później niż w odpowiedzi na bodziec wzrokowy [Adelson i Fraiberg 1974]. Możliwość odbioru wrażeń wizual- nych powoduje, że uczenie się czynności motorycznych odbywa się niejako „przy okazji”, poprzez obserwację i imitację, zwiększając możliwości eksploracji środo- wiska [Shon 1999]. Percepcja wzrokowa jest podstawowym warunkiem inicjowa- nia aktywności własnej dziecka, a dysfunkcje w obrębie narządu wzroku stanowią istotny czynnik zagrażający nie tylko sferze motorycznej, ale ogólnemu rozwojowi dziecka [Fazzi i in. 2005]. Aprobata otoczenia jest ważnym czynnikiem pozytywnie wpływającym na ak- tywność własną dziecka, które podejmując nowe wyzwania szuka odpowiedzi czy to, co robi jest właściwe oraz upewnia się, że podejmowane działania są dla niego bezpieczne. We wczesnym okresie życia, zachętę do podejmowania spontanicznej aktywności dziecko uzyskuje przede wszystkim drogą niewerbalną od rodziców, których mimika może skłonić do kontynuacji czynności lub jej zaniechania. Efekt ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== takiego sprzężenia zwrotnego w okresie niemowlęcym jest bardziej skuteczny i precyzyjny niż werbalna informacja, jednak w przypadku dzieci pozbawionych wzroku od urodzenia pozostaje nieosiągalny [Brambring 2006b]. Postawa ciała i równowaga Efektem prawidłowego rozwoju motorycznego jest m.in. uzyskanie zdolności do wykonywania w sposób skoordynowany ruchów złożonych, takich jak chód oraz czynności np. sięgania i chwytania. Warunkiem skutecznej organizacji i wy- konywania czynności motorycznych jest zdolność utrzymania właściwej postawy ciała, która m.in. przejawia się w umiejętności reakcji na destabilizujące ją bodźce [Massion 1998, Witherington i in. 2002 za von Hofsten 1993]. Wymaga to odpo- wiednio wykształconych mechanizmów kontroli posturalnej, które w warunkach statycznych mają na celu utrzymanie środka ciężkości ciała ponad płaszczyzną podparcia [Massion 1998]. Mechanizmy te mogą funkcjonować dzięki sprawne- mu działaniu narządu przedsionkowego, proprioreceptorów oraz wzroku, które in- formują o pozycji ciała względem świata zewnętrznego [Massion 1998]. Podczas okresu niemowlęcego i wczesnego dzieciństwa wzrok ma istotne znaczenie w kon- troli posturalnej, zwłaszcza podczas opanowania przez dziecko nowych, coraz to wyższych pozycji [Assaiante 1998]. Bodźce wzrokowe zapewniają stworzenie układ referencyjnego otoczenia, na podstawie, którego analizowane są informacje o odchyleniach od stanu równowagi i możliwa jest ich korekcja, zapobiegająca utracie równowagi [Massion 1998]. Brak wzroku, jako jeden z systemów kontroli posturalnej, wpływa negatywnie na postawę i równowagę ciała. Orientacja przestrzenna i mobilność Percepcja wzrokowa stanowi podstawowe źródło poznania przestrzeni i zrozu- mienia relacji pomiędzy obiektami w niej położonymi. Ponadto dostarcza precyzyj- nych informacji na temat lokalizacji obiektów i ich właściwości oraz pozwala na antycypację niebezpiecznych sytuacji i planowanie ruchu [Brambring 2006a, 2006b]. Wzrokowa kontrola przestrzeni zwiększa poczucie bezpieczeństwa, stanowiąc jeden z podstawowych systemów ochronnych sprzyjających aktywności własnej dziecka [Lowry i Hatton 2002]. Orientacja przestrzenna umożliwia niezależne przemieszcza- nie się do wybranego celu, co stanowi główne osiągnięcie wczesnego rozwoju moto- rycznego człowieka. Brak lub dysfunkcja wzroku poważnie utrudnia, a w niektórych przypadkach uniemożliwia orientację przestrzenną, stanowiąc znaczącą przeszkodę w eksploracji środowiska zewnętrznego, ograniczającą możliwości poruszania się, a w konsekwencji rozwoju dziecka [Shon 1999]. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Czynności manualne Izabela RUTKOWSKA Czynności manualne, czyli czynności chwytne oraz niezwiązane z chwytaniem, obejmują heterogeniczną grupę aktywności związanych z funkcją kończyny gór- nej. Często utożsamia się je z manipulacją przedmiotami, czyli tzw. małą motoryką, angażującą grupy mięśni przedramienia i drobne mięśnie palców rąk. Dziecko już w pierwszym roku życia, osiąga zdolność posługiwania się różnorodnymi rodzajami chwytu, łącznie z charakterystycznym dla człowieka dorosłego chwytem pesetowym, w którym wykorzystywane jest przeciwstawne ustawienie kciuka. Zaawansowana funkcja ręki rozwija się jednak przez lata, a optymalna koordynacja sięgania i chwy- tania pojawia się dopiero ok. 12 roku życia [Olivier i in. 2007]. W początkowym okresie życia czynności chwytne są jednak zdominowane przez wzrok, a ich rozwój jest ściśle związany z rozwojem koordynacji wzrokowo-ruchowej. Podczas sięga- nia i chwytania wzrok dostarcza istotnych informacji dotyczących m.in. położenia przedmiotu w przestrzeni, pozwalając odpowiednio skierować rękę oraz dostosować obszerność ruchu do dystansu dzielącego rękę od przedmiotu. Wzrokowej ocenie podlega również sam przedmiot, a dokładniej takie jego cechy jak wielkość i kształt, a także masa. Kontrolna funkcja wzroku, jak również możliwość nauki poprzez na- śladownictwo mają, obok zręczności palców, istotne znaczenie w opanowywaniu czynności dnia codziennego, takich jak mycie, czesanie, ubieranie się, jedzenie przy pomocy sztućców czy też picie z filiżanki [Brambring 2006b], dlatego można spo- dziewać się występowania trudności w opanowaniu tego rodzaju zadań u niewido- mych dzieci. 2.1. Najważniejsze deficyty występujące we wczesnym okresie życia dziecka niewidomego i ich wpływ na kolejne etapy rozwoju motorycznego Deficyt, czyli niedobór, ograniczenie, w kontekście rozwoju dziecka dotyczy za- burzeń rozwoju psychomotorycznego, a określany bywa również, jako „dysfunkcja rozwojowa”. Przyczyny deficytów mają podłoże neurofizjologiczne, a przejawiają się m.in. w wolniejszym tempie rozwoju niektórych funkcji organizmu. Najczęstsze deficyty dotyczą obniżonego poziomu analizy i syntezy wzrokowej i/lub słuchowej oraz kinestetyczno-ruchowej. Parcjalne zaburzenia/deficyty rozwoju mogą ujaw- niać się m.in., jako nieprawidłowości w sferze ruchowej, w rozwoju społecznym lub/i emocjonalnym. Fragmentaryczne zaburzenia rozwoju charakteryzują się tym, że obejmują mniejszy obszar czynności/funkcji, np. dotyczą wyłącznie małej moto- ryki [Stecko 2002, Bogdanowicz 2000, 2009]. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 21 Nie ma zgodności wśród badaczy, czy rozwój niewidomych dzieci przebiega według tej samej, czy też odmiennej sekwencji w porównaniu do dzieci widzą- cych. Szczegółowa, prowadzona na podstawie wyników badań długofalowych, analiza nabywania poszczególnych umiejętności motorycznych z zakresu małej, jak i dużej motoryki przez dzieci niewidome i widzące, wykazała zbieżność se- kwencji rozwojowych tych dwóch grup [Brambring 2006a, 2007]. Wyniki Adelson i Fraiberg [1974] sugerują możliwość przebiegu dojrzewania nerwowo-mięśniowe- go zgodnie z normami dla dzieci widzących, rejestrując znaczne opóźnienia jedy- nie w zakresie niektórych czynności motorycznych, przede wszystkim związanych z mobilnością. Autorki uważają, że dzieci niewidome, w odpowiednich warunkach, mogą osiągnąć podobny w porównaniu do dzieci widzących poziom dojrzałości posturalnej, a czynnikiem ograniczającym rozwój lokomocji jest niedostateczny rozwój poznawczy. W tym samym okresie rozwojowym dźwięk nie stanowi dla dzieci z DW takiej motywacji do zainicjowania aktywności, jak dla osób widzą- cych wzrok. Wydaje się, że okres, kiedy pod wpływem bodźców słuchowych dzieci niewidome zaczynają sięgać po określony przedmiot jest przełomowym momen- tem w ich rozwoju motorycznym [Fazzi i in. 2002]. W większości badań odnoto- wano opóźnienia w zakresie kontroli posturalnej, sugerujące, że właśnie ten aspekt rozwoju powinien być objęty wszechstronnymi oddziaływaniami terapeutycznymi [Murphy, O’Driscoll 1989; Ferrell i in. 1990; Levtzion-Korach i in. 2000; Prechtl i in. 2001; Fazzi i in. 2002; Celeste 2002]. Niewidome niemowlęta przejawiają znaczną aktywność o charakterze global- nym, która we wczesnym okresie życia należy do normy fizjologicznej. Według Prechtla i in. [2001] okrężne płynne ruchy o niewielkiej amplitudzie, charakte- rystyczne dla pełnosprawnych niemowląt pomiędzy 8 a 15 tygodniem życia, u niewidomych mają formę ruchów o większym zakresie, bardziej szarpanych i przedłużają się nawet do 10 miesiąca. Jednak w okresie wczesno niemowlęcym motoryczność niewidomych dzieci nie odbiega wyraźnie od motoryczności dzieci widzących, a zauważalne różnice pojawiają się pod koniec pierwszego kwartału życia. W tym czasie prawidłowo rozwijające się dzieci osiągają kontrolę głowy w pozycji pronacyjnej, podczas gdy niemowlęta niewidome unoszą głowę tylko nieznacznie lub nie robią tego wcale [Prechtl i in. 2001]. Unoszenie głowy wiąże się z wysiłkiem, który warto wykonać wtedy, gdy istnieją wystarczająco mocne czynniki motywujące, a takimi są w dużo większym stopniu bodźce wzrokowe niż słuchowe, dostępne dla niewidomych noworodków. Wizualna atrakcyjność oto- czenia skłania dziecko do stopniowego unoszenia głowy aż do pionu, podparcia na przedramionach, a w dalszym etapie na całych dłoniach. Aktywność w pozycji pronacyjnej prowadzi do wzmocnienia prostowników tułowia oraz mięśni stabi- lizujących obręcz barkową i biodrową [Sykanda i Levitt 1982; Wyatt i Ng 1997]. Wyraźna niechęć niewidomych niemowląt do leżenia przodem powoduje, że rodzi- ce często rezygnują z układania dziecka w tej pozycji. Konsekwencją powyższych ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Deficyty w rozwoju somatycznym i motorycznym dzieci i młodzieży z dysfunkcją wzroku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: