Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00718 009590 7513235 na godz. na dobę w sumie
Definicje deiktyczne a pojęcia. Badania z pogranicza filozofii języka i psychologii kognitywnej - ebook/pdf
Definicje deiktyczne a pojęcia. Badania z pogranicza filozofii języka i psychologii kognitywnej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 232
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2648-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia >> komunikacja międzyludzka
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).
Publikacja dotyczy uczenia pojęć oraz języka. Nauka ta odbywa się często w kontekście ostensywnym, w którym szczególną rolę odgrywają definicje deiktyczne. Autor skupia się na czterech czynnikach, które spełniają istotną funkcję podczas nauki języka – chodzi tu o czynniki fizjologiczne, kulturowe, psychologiczne oraz filozoficzne. Uzasadniając, iż początkowo podczas nauki języka uczący się wykorzystuje podobieństwo ogólne, spróbowano rozwiązać także inne kwestie: niemożliwości ustalenia cech przed ustaleniem elementów zbioru, niemożliwości ustalenia elementów zbioru przed ustaleniem cech, nieskończonego porównania przedmiotów w celu ustalenia cech. Autor wyodrębnia i opisuje cztery rodzaje pojęć: podstawowe, prototypowe, klasyczne, egzemplarzowe, zaznaczając, że szczególną rolę odgrywają pojęcia budowane najwcześniej – pojęcia podstawowe. Aby uczący się mógł posługiwać się nazwami ogólnymi, wcześniej musi opanować zdolność budowania pojęć podstawowych, prototypowych i klasycznych. Natomiast opanowanie zdolności budowania pojęć egzemplarzowych jest mu potrzebne do posługiwania się nazwami jednostkowymi, w szczególności imionami własnymi. Autor dowodzi, iż zarówno nazwy ogólne, jak i nazwy jednostkowe są wprowadzane do języka za pomocą aktów nazywania (definicje ostensywne proste), a następnie na podstawie definicji deiktycznych złożonych budowane są dla nich umysłowe reprezentacje (pojęcia). W tym ostatnim przypadku definicje ostensywne przyjmują schemat definicji indukcyjnych.
Autor w swej pracy wykorzystał nie tylko wyniki badań filozofów, głównie te dotyczące definicji deiktycznych, ale także czerpał z wyników badań psychologów kognitywnych, zwłaszcza tych dotyczących pojęć.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Definicje deiktyczne a pojęcia Badania z pogranicza filozofii języka i psychologii kognitywnej Rodzicom i Babci Anastazji poświęcam NR 2865 Wiesław Walentukiewicz Definicje deiktyczne a pojęcia Badania z pogranicza filozofii języka i psychologii kognitywnej Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Katowice 2011 Redaktor serii: Publikacje Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji Robert Mrózek Recenzenci Mieszko Tałasiewicz Urszula Żegleń Spis treści Wstęp 1. Aspekt metodologiczny badań nad definicjami deiktycznymi 1.1. Wprowadzenie podstawowych terminów związanych z definicjami deiktycznymi 1.2. Pojęcie próbka i typy próbek 1.3. Typy nazw definiowanych deiktycznie 1.4. Podstawowe schematy definicji deiktycznych 1.5. Zagadnienie kryteriów definicji deiktycznych 1.6. Krótkie podsumowanie 2. Fizjologiczny i kulturowy aspekt badań nad referencją. Filozoficzne uwagi o pojęciach i przedmiotach 2.1. Budowanie pojęć dla przedmiotów ze względu na wydatność fizjo- 2.2. Budowanie pojęć dla przedmiotów ze względu na ważność kultu- logiczną rową 2.3. Budowanie pojęć dla nazw-dźwięków 2.4. Filozoficzne uwagi dotyczące pojęć i przedmiotów 2.5. Krótkie podsumowanie 3. Zagadnienie pojęć w analizie definicji deiktycznych. Nazwy podstawowe 3.1. Aspekt metodologiczny badań nad pojęciami 3.2. Uwagi psychologów o kategorii poziomu podstawowego 3.3. Podobieństwo ogólne 3.4. Próba opisu z perspektywy filozoficznej trzech poziomów kategory- zacji dla cech i relacji 3.5. Nazwy podstawowe a terminy spostrzeżeniowe 3.6. Podsumowanie 4. Filozoficzny i psychologiczny aspekt badań nad referencją 4.1. Wstępne określenie warunków skutecznej referencji 7 19 21 23 26 29 35 36 37 38 47 50 57 68 70 70 78 85 99 101 103 106 106 6 Spis treści 4.2. Warunki dla ustanowienia relacji nazywania 4.3. Argumenty za niewystarczalnością przyczynowej teorii odniesie- nia 4.4. Niejednoznaczności semantyczne 4.5. Krótkie podsumowanie 5. Akty nazywania i definicje ostensywno-indukcyjne nazw ogólnych odwołu- jące się do relacji 5.1. Definicje deiktyczne ustanawiające związki nazywania 5.2. Aspekt metodologiczny badań nad oznaczaniem 5.3. Schematy definicji deiktyczno-indukcyjnych oparte na podobień- stwie ogólnym 5.4. Krótkie podsumowanie 6. Definicje deiktyczne nieodwołujące się do relacji 6.1. Argumenty popierające wpływ języka na tworzone kategoryzacje i ‘łamanie’ kategoryzacji opartych na percepcji 6.2. Od podobieństwa ogólnego do cech 6.3. Definicje deiktyczne nazw ogólnych odwołujące się do cech 6.4. Definicje deiktyczne imion własnych oraz deskrypcji określonych 6.5. Krótkie podsumowanie . Zakończenie Bibliografia Indeks osobowy Indeks rzeczowy Summary Zusammenfassung 108 110 125 127 129 129 134 138 154 156 156 158 162 181 194 195 198 213 219 225 227 Wstęp Na wstępie należałoby zadać sobie pytanie: czy warto prowadzić badania nad definicjami deiktycznymi? Jedni (np. Kotarbińska 1959; Waismann 1965; Wittgenstein 1972) uznają, że definicje ostensywne, wprowadzając pierwsze nazwy, stają się pod- stawowym narzędziem każdego języka potocznego, inni (np. Craig 1998) pomijają je w pracach naukowych — w aktualnej encyklopedii filozofii (zob. Routledge Encyclopedia of Philosophy — Craig 1998) nie ma nawet hasła „definicje deiktyczne”. Definiowanie, w szczególności definiowanie deiktyczne, jest czynnością wyjątkową i charakterystyczną dla istot ludzkich. Aby wykazać, jak ważną rolę może odegrać ten typ definicji, wspomnijmy tylko o kilku przypad- kach. Pewien wykładowca na wydziale stomatologii skarżył się, że studenci nie rozumieją, czym jest przestrzeń międzyzębowa, mimo podania popraw- nego opisu (definicji słownej). Twierdził też, że najlepiej pokazać na konkret- nym przykładzie lub modelu, czym jest ta przestrzeń. Jeśli chodzi o barwy, to najwłaściwiej byłoby objaśnić, do czego odnosi się nazwa „zielony” nie przez opis, lecz przez pokazanie przykładów. Nie wyjaśnimy komuś, czym jest miłość, jeśli on sam jej nie przeżyje. Żaden opis nie jest w stanie oddać piękna zachodzącego na pustyni słońca, to trzeba po prostu zobaczyć. Ostensja i nauczanie oparte na pokazywaniu odgrywają ważną rolę w dydaktyce (zob. np. Szuścik 2006) i nie chodzi tu tylko o wprowadzanie słów do języka, lecz także o lepsze zrozumienie wyrazów, które jakby znamy, podano nam bowiem ich definicje słowne. Korzystamy z rysunków i kom- puterowych obrazów. Korzystamy z modeli przedstawiających układ kostny czy też narządy wewnętrzne człowieka i zwierząt. Mamy atlasy anatomiczne. Posiadamy katalogi psów, kotów, ziół i grzybów. Są tam pokazane dobre przykłady po to, aby można było porównać z nimi jednostkowe egzempla- rze i w sposób bezproblemowy umieć rozstrzygnąć — należy do zbioru czy nie należy. Prezentujemy pomysły budowy domów w postaci projektów. 8 Wstęp W podręcznikach aż się roi od obrazów przedstawiających różne modele, stany fizyczne albo chemiczne, np. równowagę między „cząsteczkami paru- jącymi z kryształu jodu i cząsteczkami osiadającymi na powierzchni krysz- tału” (Pauling, Pauling 1983, s. 46). Posługujemy się modelami różnych cząsteczek, np. cyklopropanu. Kule i pręty mają przedstawić układ atomów oraz powiązań między nimi. Percepcja oraz odwoływanie się do modeli obiektów pozwalają uczniowi lepiej zrozumieć, co nauczyciel ma na myśli. Uwaga ta dotyczy także nauki. Wiedza naukowa jest nie tylko zbiorem zdań. W pewnych dyscyplinach, np. paleontologii, ważne są eksponaty. Żaden opis nie jest w stanie oddać wyglądu np. skamieniałości. Ich kształtu, szczególnie krzywizn, nie jesteśmy w stanie opisać za pomocą skończonej liczby zdań, chyba że mamy mate- matyczne wzory opisujące te krzywizny1. Można zastanawiać się, czy badając definicje deiktyczne, nie zajmu- jemy się czymś banalnym. Nic bardziej błędnego. Zwróćmy uwagę tylko na jeden z problemów. Jak to się dzieje, iż nadawca definicji, używając zwrotów o postaci „To jest N”, potrafi nauczyć odbiorcę definicji używania definio- wanej nazwy do wielu przedmiotów w świecie? Jest wiele dyscyplin naukowych, które badają związki między językiem, myślą a rzeczywistością. W pracy zajmujemy się, jak tytuł wskazuje, głównie definicjami deiktycznymi, a rozważania prowadzimy na gruncie formalnej, analitycznej filozofii języka oraz psychologii kognitywnej. Chcemy połączyć wyniki badań filozofów języka na temat definicji deiktycznych oraz psycholo- gów kognitywnych w kwestii pojęć. Nie jest to jedyna perspektywa badawcza. Analizę referencji prowadzimy też z perspektywy fizjologicznej oraz kulturowej. Nie sposób bowiem pominąć problemów związanych z wydatnością fizjolo- giczną niektórych przedmiotów oraz kulturowym aspektem ich wyodrębniania. Wróćmy jednak do dwóch najważniejszych nurtów badawczych: filozo- ficznego i psychologicznego. Czy jesteśmy w stanie połączyć wyniki tych dwóch nauk? Nauki empiryczne wyodrębniały się stopniowo z zakresu dociekań filo- zofów, wraz z ustaleniem swojego obszaru badawczego i metod badawczych. Wiek XIX był szczególny, jeśli chodzi o związki między filozofią a psycholo- gią. Z jednej strony w drugiej połowie tego wieku wśród psychologów nasi- liły się tendencje do oddzielenia psychologii empirycznej od filozofii. Dość powszechnie uznaje się, że założenie przez Wilhelma Wundta w 1879 roku na Uniwersytecie w Lipsku pracowni psychologii doświadczalnej usank- cjonowało instytucjonalnie rozejście się filozofii i psychologii empirycznej. Z drugiej strony w tym samym czasie wśród samych filozofów pojawiła się tendencja do oddzielenia filozofii języka, a przynajmniej jednego z jej 1 Przykład podany przez M. Tałasiewicza. Wstęp 9 działów — tego, który zajmuje się analizą języka przy wykorzystaniu apa- ratury logicznej — od psychologicznych rozważań. Przede wszystkim Frege był zwolennikiem tego ‘rozwodu’2. Już w pracy Die Grundlagen der Arith- metik z 1884 roku podkreślał, że […] trzeba ostro odróżnić kwestie psychologiczne od logicznych, stronę subiek- tywną od obiektywnej […] (Frege 1977a, s. 10)3. W innych swoich tekstach zaznaczał, że zdanie jest prawdziwe niezależ- nie od tego, czy ktoś tę myśl faktycznie ma. Uznał, iż myśli, będące sensami zdań prawdziwych, są obiektywne, istnieją niezależnie od tego, czy ktoś je ma (Frege 1977a, s. 132—134): […] ujęcie myśli, jak i jej osąd, są to akty poznającego podmiotu i należą do psy- chologii. W obu tych aktach jest jednak coś, co do psychologii nie należy, miano- wicie myśl (Frege 1977a, s. 134). Frege opowiadał się przeciw naturalizacji logiki i matematyki (przeciw logicznemu i matematycznemu psychologizmowi). Stanowisko to podtrzy- mywali w okresie późniejszym inni filozofowie. W pracy Meaning and verification Schlick tak wypowiada się przeciwko psychologizmowi: Nie możemy identyfikować znaczeń z psychologicznymi danymi, które tworzą materiał mentalnego zdania […]. Carnap ma rację, kładąc duży nacisk na fakt (za- wsze uwydatniany przez krytyków „psychologizmu”), że problem znaczenia nie ma nic wspólnego z psychologicznym problemem dotyczącym umysłowych pro- cesów […]. […] odniesienie do definicji ostensywnych (które postulujemy dla zna- czenia) nie pociąga za sobą błędu pomieszania tych dwóch problemów. Aby zro- zumieć zdania, zawierające np. słowa „czerwona flaga”, konieczne jest, aby umieć wskazać sytuację, gdzie można pokazać przedmiot, który powinno się nazwać „flagą”, i której kolor można rozpoznać jako „czerwony” […]. Aby zrobić to, nie jest konieczne, żeby obecnie przywołać wyobrażenie czerwonej flagi. Jest to spra- wa najwyższej wagi, żeby zrozumieć, że te dwie rzeczy nie mają ze sobą nic wspól- nego […]. Wyobrażanie sobie czerwonej plamy jest czymś zupełnie różnym od od- noszenia się do ostensywnej definicji słowa „czerwony”. Weryfikowalność nie ma nic wspólnego z jakimiś wyobrażeniami, które mogą być skojarzone ze słowami zdania […] (Schlick 1979, s. 469—470)4. 2 Słowa w takim cudzysłowie są użyte w sposób potoczny czy też obrazowy (kolo- kwializmy). Są też przypadki, iż cudzysłów ten pojawia się w cytatach prac innych auto- rów. Wówczas nie pełni on roli wyodrębniania kolokwializmów. 3 Pod wpływem Fregego podobne poglądy głosił Husserl (1967). 4 Jeśli nie zaznaczono inaczej, cytaty z publikacji obcych podane w tłumaczeniu au- tora pracy. 10 Wstęp Wittgenstein w Tractatus logico-philosophicus myśl utożsamiał ze zdaniem sensownym (Wittgenstein 1922, teza 4, s. 34) oraz odróżniał badania filo- zofów od badań psychologów: 4.1121 Psychologia nie jest bardziej pokrewna filozofii niż jakakolwiek inna na- uka przyrodnicza […]. Czyż moje studium symboliki nie odpowiada studium procesów myślowych, któ- re filozofowie uważali za tak istotne dla filozofii języka? Ale wikłali się przeważnie w nieistotne dociekania psychologiczne […] (Wittgenstein 1970, s. 29). Choć dzisiaj wiele się zmieniło i coraz więcej filozofów języka korzysta z prac psychologów (np. Koj 1976, 1977; Gut 2009; Searle 1995, 1999a; Żegleń 2007), to o rozdziale nadal piszą zwolennicy przyczynowej teorii odniesienia: semantyka powinna wyjaśniać własności (semantyczne) znaków językowych, natomiast psychologia zachowania językowe (Muszyński 2000, s. 98—99). Ponadto wielu współczesnych logików (np. Omyła 1995), idąc tropem Fregego i Wittgensteina, twierdzi, że: Myślenie jako świadomy proces psychiczny jest jednym z przedmiotów badań psychologii […]. Dla logiki jako nauki nie jest istotne, w jaki sposób w umyśle ludzkim dochodzi do pojawienia się pewnych treści myślowych (Omyła 1995, s. 14—15). Uznają oni, iż nie zajmują się badaniem subiektywnych zastosowań języka, ich interesują wyłącznie idealizacje języka (często wyrażone przy wykorzystaniu rachunków logicznych). Naszym zdaniem, rozłam między filozofią języka a psychologią empi- ryczną nie jest czymś pożądanym. Z jednej strony wyniki badań psycholo- gów empirycznych, w tym psychologów kognitywnych zajmujących się np. ustaleniem, jakie rodzaje pojęć mogą być budowane na podstawie percepcji, są dla filozofów ważne. Mogą wpłynąć bowiem na zrewidowanie dotychcza- sowych tez, głoszonych przez filozofów języka na temat np. definicji deik- tycznych i rodzajów pojęć. Chcemy również uniknąć takiego oto zarzutu: Błędem jest rozpoczynać badania od definicji pojęć opartych […] na […] pracy filozoficznej — która po prostu nie korzysta z empirycznej wiedzy o pojęciach, którą mamy dzisiaj — lub na szczegółowych eksperymentalnych paradygmatach, które często odzwierciedlają historyczne źródła badań popularnych 25 lat temu (Murphy 2004, s. 495). Z drugiej strony książka nasza ma pokazać, iż można narzędzia logiki formalnej oraz analizy logicznej zastosować do wyników badań psycholo- Wstęp 11 gów i otrzymać nową jakość. Praca filozofa może zmierzać m.in. do upo- rządkowania rodzajów pojęć, które uczący się języka buduje, do opisania od strony formalnej podobieństwa ogólnego jako narzędzia tworzenia pierw- szych zbiorów. Nie możemy nie zauważyć, że sprowadzenie badań filozofów i psycho- logów nad definicjami deiktycznymi na wspólną płaszczyznę związane jest z oczywistymi trudnościami metodologicznymi — przede wszystkim obie nauki posługują się odmiennymi językami oraz różnymi metodami badaw- czymi. Psychologia jest nauką empiryczną, natomiast filozofia, a w szczegól- ności jej dział zajmujący się formalnym opisem języka, na gruncie którego wykorzystuje się klasyczny rachunek zdaniowy i rachunek predykatów, jest nauką teoretyczną. Język analizowany przez filozofów o nastawieniu logicz- nym przedstawiany jest w postaci abstrakcyjnych struktur, język psycholo- gów — w postaci opisów konkretnego użycia języka. Pomimo wymienionych uwag wydaje się, że można sprowadzić na wspólną płaszczyznę badania psychologów i filozofów, jeśli tylko zaakcep- tuje się stwierdzenie Kazimierza Ajdukiewicza: Języki analizowane przez logików można, jak się zdaje, […] uważać za idealizację języków naturalnych (Ajdukiewicz 1985b, s. 344). Filozofowie języka i psychologowie kognitywni zajmujący się nabywa- niem języka, choć prowadzą badania z różnych perspektyw i stosują różne metody badawcze, to jednak praktycznie zajmują się tym samym obsza- rem badań (analizując np. pojęcia). Stąd czymś naturalnym jest, aby jedni i drudzy korzystali z uzyskanych wyników. Idąc tym tropem, połączymy wyniki empirycznych dociekań psychologów z dotychczas osiągniętymi wynikami badań filozofów, aby precyzyjniej opisać rolę definicji osten- sywnych w budowaniu pojęć dla5 elementów świata, a w konsekwencji — w nabywaniu języka. Z jednej strony sami psycholodzy (np. Woodward 2004) podkreślają, iż ostensywny kontekst jest najlepszą metodą wprowadzania nazw do języka. W szczególności uznają, iż zdania o postaci „To jest N” są najczę- ściej używane podczas nauki języka, a także podczas eksperymentalnych badań nad nabywaniem języka (zob. Waxman 2004, s. 304, 308, 313). Kiedy dziecięca uwaga jest skupiona na przedmiocie, wówczas przyczepia się mu nazwę (Akhtar 2004, s. 488). Samo określenie „ostensywny kontekst” czy 5 Będziemy używać zwrotów: „pojęcie dla rzeczy”, „pojęcie dla cech”, „pojęcie dla re- lacji”, „pojęcie dla zbioru”, w przeciwieństwie do „pojęcie pies”, „pojęcie zielony”, „poję- cie wyższy”. Kiedy nie będzie określone o jaką rzecz, cechę, relację czy zbiór chodzi, wów- czas skorzystamy ze zwrotu „pojęcie dla”. Chodzi o zaznaczenie różnicy między „poję- ciem rzecz” a „pojęciem dla rzeczy”, np. „pojęciem pies”. 12 Wstęp też „zdania o postaci To jest N” nie wyjaśnia zbyt wiele. Badania filozofów języka nad definicjami deiktycznymi pozwalają bardziej precyzyjnie opisać ostensywne uwarunkowania. Filozofowie zaproponowali wiele schematów definicji deiktycznej. O wyborze tego, który mógłby być wykorzystywany podczas nauki języka, decydują wyniki badań psychologów. Spekulatywne analizy filozofów mogą być przydatne w pracach psychologów. Z drugiej strony trzeba zauważyć, że badania filozofów (np. Kotarbiń- ska 1959; Przełęcki 1964) nad definicjami deiktycznymi stanęły w połowie lat 80. ubiegłego wieku. Do tego czasu zastanawiano się głównie nad tym, jakie schematy przyjmują definicje deiktyczne i jakie terminy za ich pomocą są wprowadzane do języka. Brak empirycznej wiedzy na temat faktycznego funkcjonowania języka hamował dalszy bieg badań na gruncie filozofii. Przez ostatnie czterdzieści lat psychologia kognitywna rozwijała się w bardzo szybkim tempie. Badania prowadzone są przez rzeszę specjalistów na całym świecie i wnoszą wiele w poznanie procesów nabywania języka, w szczególności przez dzieci. Dlatego zgadzamy się z Dale’em Jacquette’em, który pisze, iż […] fundamentalnym błędem jest przyjmować, że możemy lub powinniśmy pró- bować działać w filozofii całkowicie bez psychologicznych rozważań (Jacquette 2010, s. 258). Urszula Żegleń pyta: Czy jest jeszcze miejsce na filozofię umysłu, traktowaną jako odrębną dyscyplinę filozoficzną, skoro z powodzeniem rozwija się nauka kognitywna? (Żegleń 2007, s. 19). Podobne pytanie można zadać w stosunku do filozofów języka — czy jest dla nich miejsce w nauce, skoro z powodzeniem rozwija się językoznawstwo oraz psychologia kognitywna zajmująca się nabywaniem przez dzieci języka? W problemach tych odzwierciedla się spór między naturalizmem a anty- naturalizmem metodologicznym, a w szczególności spór o to, czy w bada- niach nad umysłem czy też językiem jest miejsce dla filozofa i jego metod badawczych, w tym spekulatywnych (zob. Żegleń 2007, s. 117—119). Choć naturalistyczne (oparte na psychologii empirycznej) podejście w seman- tyce zostało odrzucone przez Gottloba Fregego (1977b), to od lat 60. ubie- głego wieku jest rozwijane przez językoznawców, np. Noama Chomsky’e- go (1980), George’a Lakoffa (1987), czy też filozofów, np. Freda Dretskego (2004), Leona Koja (1990), Johna R. Searle’a (1995, 1999a, b). Naturalizm w filozofii jest zachętą do powrotu do nauk empirycznych (Muszyński 2000, s. 38). Nie zabrania także prowadzenia badań nad referencją i korzystania Wstęp 13 z wyników analiz nauk kognitywnych, na gruncie tej dyscypliny bowiem opisywany jest proces nauki języka: Semantyka języka naturalnego, opracowana w ramach podejścia kognitywnego […] zgodna jest z podstawowymi filozoficznymi założeniami naturalizmu (Mu- szyński 2000, s. 60). Współczesna filozofia języka powinna korzystać z osiągnięć innych dyscyplin. Język będziemy więc badać, wykorzystując aparaturę logiczną (podobnie jak np. D. Davidson 1992) i odwołując się do badań psycholo- gów (tak jak np. W.V.O. Quine 1999). Nie będziemy jednak prowadzić szer- szych rozważań, np. analizować języka z perspektywy biologii (podobnie jak to czyni np. R. Millikan 1984) czy też teorii sztucznej inteligencji i pro- cesów obliczeniowych (tak jak np. J.A. Fodor 2001). Chcielibyśmy wypraco- wać jednolity pogląd na temat związków między myślą, językiem a światem. Zdajemy sobie sprawę, iż do osiągnięcia takiej jednolitości droga jest daleka. Nie ustalono jeszcze np. wszystkich typów pojęć, które mogą być budowane na podstawie percepcji i definicji deiktycznych. Podsumujmy ten wątek rozważań. Z perspektywy filozoficznej powie- dzielibyśmy tak: niniejsza publikacja łączy nastawienie metodologiczne wyrażone przez Ludwiga Wittgensteina w Tractatus logico -philosophicus (1970) oraz w Dociekaniach filozoficznych (1972). Pierwsza rozprawa jest pracą logika, w której dominuje analiza logiczna, druga — pracą w pewnym sensie badacza języka potocznego. W książce posługujemy się terminologią logiczną oraz terminologią występującą w psychologii kognitywnej, często podając dla nazewnictwa psychologicznego, w przypadkach mogących rodzić wątpliwości, ich odpo- wiedniki w filozofii języka. Wykorzystujemy też język klasycznego rachunku zdaniowego oraz rachunku predykatów. W uzyskaniu całościowego obrazu świata biorą udział trzy systemy: pojęciowo -myślowy, werbalny i wizualny (Chlewiński 1999, s. 26). Badania zawężamy jedynie do dwóch pierwszych, co jest zgodne z powszechnie przy- jętym poglądem, iż W dzisiejszej psychologii kognitywnej, zwłaszcza europejskiej, raczej powszech- nie uważa się, że istnieją dwa systemy — pojęciowy i werbalny, które stanowią istotne komponenty konstytuujące umysł (Chlewiński 1999, s. 71). Uznajemy, iż pojęcia nie są, przynajmniej nie w całości, redukowalne do procesów zachodzących w mózgu. Dlatego zatrzymujemy się w anali- zach na umyśle, nie dokonując dalszych redukcji, np. do stanów neuronal- nych. W konsekwencji, nie uwzględniamy wyników badań neuronauki, choć 14 Wstęp zdajemy sobie sprawę, iż rozwiązanie np. problemu zaliczania odcieni barw- nych do jednego zbioru może znajdować się właśnie w obszarze tej dyscy- pliny. Choć uznajemy, iż nabywanie pojęć dokonuje się dzięki kontaktowi zmysłów ze światem, to nie twierdzimy jednak, że w tym wyczerpuje się cały proces nauczania języka. Korzystamy z empirycznych danych z psychologii kognitywnej. Dane te zawierają także wyniki badań psychologii rozwojowej oraz lingwistyki kognitywnej (np. Clark 2003). Chodzi tu o wyniki dotyczące nabywania języka (czy też pojęć), a w szczególności nabywania pierwszego języka (lub pojęć) przez dzieci. Warto również zwrócić uwagę na to, że w pracy jest sporo założeń metafizycznych, np. uważamy, iż języki mają wspólną struk- turę logiczną. Uznajemy też, że zbieżne dla użytkowników języka są sposoby reprezentacji świata w postaci tych samych typów pojęć (wspólna jest struk- tura umysłowych reprezentacji). Ponadto, nauce języka towarzyszy wiele metafizycznych postulatów, choćby ten o odrębności języka i świata. Nie można omówić definicji deiktycznych bez wcześniejszego zbada- nia referencji. Dlatego też referencja zostanie zanalizowana z perspektywy fizjologicznej, kulturowej, psychologicznej i filozoficznej. Z perspektywy fizjologicznej skupimy się na uzasadnieniu tezy, iż pierwsze pojęcia dziecko buduje przed nauczeniem się języka. Z perspektywy kulturowej będziemy chcieli wykazać ważność czynności referencyjnych nauczającego w skutecz- nym nauczeniu dziecka języka. Z perspektywy psychologicznej i filozoficznej zbadamy problem niejednoznaczności semantycznych — odbiorca definicji może, z jakichś powodów, nie ustalić, do czego odnosi się nazwa definio- wana. Te niejednoznaczności zostaną przedstawione oraz omówione sposoby ich usuwania. Szczególne miejsce w niniejszej pracy zajmują pojęcia6. Zbadamy je jedynie, biorąc pod uwagę definicje ostensywne. Nakreślenie obrazu wpływu definicji deiktycznych na proces budowania pojęć może pomóc wyjaśnić, jak docho- dzi do powstawania pierwszych związków między umysłem, językiem a rze- czywistością. Być może w opisie procesu nabywania języka nadmiernie uwy- puklona jest rola definicji ostensywnych, ale wydaje się, iż jest to narzędzie często wykorzystywane podczas wprowadzania pierwszych słów i budowania pojęć. Definicje ostensywne głównie ustanawiają pierwsze związki między elementami języka i elementami świata oraz wpływają na treść budowanych pojęć, a w konsekwencji uczestniczą w poznawczym ujmowaniu świata. 6 W literaturze (np. Machery 2009) pojawiają się opinie, iż termin „pojęcie” jest zby- teczny: „Teoretyczny termin »pojęcie« powinien być wyeliminowany ze słownika współ- czesnej psychologii i powinien być zastąpiony przez terminy, które są bardziej odpowied- nie dla wzbogacających celów psychologów, takie jak »prototyp«, »egzemplarz« i »teoria«” (Machery 2009, s. 247). Nie jest to jednak powszechna opinia i większość autorów, psy- chologów i filozofów, używa terminu „pojęcie”. Wstęp 15 Wróćmy do pojęć. Na początku zaznaczmy, iż czym innym jest koncepcja pojęcia, czym innym ono samo. Jest wiele typów pojęć. Poszczególne typy są przedstawiane na gruncie odpowiednich koncepcji. Jeśli w literaturze psy- chologicznej jest np. klasyczna koncepcja pojęć, w ramach której przedsta- wiane są argumenty za istnieniem pojęć klasycznych, wówczas należy uznać, iż sama koncepcja jest opisem typu pojęcia — w tym przypadku klasycznego. Dla ułatwienia przyjmujemy podobną terminologię: koncepcja pojęć proto- typowa dotyczy pojęć prototypowych, koncepcja egzemplarzowa — egzem- plarzowych. Pojęcia klasyczne mogą występować w trzech wersjach: standar- dowej i wówczas będą nazywane „pojęciami logicznymi” (budowane są na podstawie cech konstytutywnych w rozumieniu Ajdukiewicza 1975), onto- logicznej i będą określane jako „pojęcia modalne” (cechy konstytutywne są te same we wszystkich światach możliwych) oraz wersji teoriopoznawczej i wówczas będą nazywane „pojęciami opartymi na cechach wyznaczonych przez teorie” (cechy konstytutywne są wyznaczone przez teorie). Oprócz tego wyodrębniamy pojęcia podstawowe. Najważniejsza na początku nauki języka jest zdolność budowania zbiorów przedmiotów poziomu podstawo- wego (instruowany najpierw wyodrębnia psa, a nie ssaka czy też jamnika; czerwień, a nie barwę lub indygo; relację wyższy od, a nie relację w ogóle czy też relację wyższy o 5 cm od; poziom podstawowy zostanie szczegółowo omówiony w rozdziale 3.). Wstępnie zbiory poziomu podstawowego scharak- teryzujmy jako te, które są najwcześniej (lub które są jednymi z tych, które są najwcześniej) budowane, dla których najwcześniej wprowadza się nazwy i które są tworzone nie na podstawie cech, lecz na podstawie relacji podo- bieństwa ogólnego. Opierając się na podobieństwie ogólnym (używamy także nazwy „podobieństwo percepcyjne”) przedmiotów ocenianych do przed- miotów wydatnych fizjologicznie lub ważnych kulturowo, buduje się po- jęcia podstawowe (np. Rosch 1977, 1978; Berlin 1978)7, które nie są reduko- 7 Największą trudnością było ustalenie w pracach psychologów najważniejszych idei dotyczących poszczególnych rodzajów pojęć. Najczęściej pojawiało się kilka tez, które au- torzy wygłaszali jako charakterystyki jednej koncepcji pojęć klasyfikujących, a, naszym zdaniem, były to wstępne opisy różnych koncepcji pojęć. I tak, Rosch (np. 1978) formuło- wała tezy, które charakteryzowały, naszym zdaniem, nie tylko pojęcia prototypowe (np. stwierdzenia o cechach typowych), ale także podstawowe (np. wypowiedzi o naturalnych przerwach między kategoriami poziomu podstawowego). Ta sama uwaga dotyczy pracy Brooksa (1978), która zawiera, naszym zdaniem, opisy dwóch rodzajów pojęć: podstawo- wego (np. stwierdzenia o podobieństwie ogólnym) oraz egzemplarzowego (np. wypowiedzi o gromadzeniu informacji o cechach indywiduowych przedmiotu), a nie jednego − egzem- plarzowego, jak uważają niektórzy autorzy (Machery 2009). Jeśli więc będziemy pisać, iż wyodrębniamy pojęcie takie a takie na podstawie pracy (czy też prac) takiego to a takiego autora, to oznacza, że w owej pracy (czy pracach) odnajdujemy idee wyróżnionej przez nas koncepcji pojęcia (nie oznacza to jednak, poza wyjątkami, iż nasze rozwiązania są w peł- ni zgodne z wszystkimi tezami zawartymi w pracy badacza, na którego się powołujemy). 16 Wstęp walne do wspólnych cech (prawdopodobnie teza ta jest niezgodna z inten- cjami Rosch i Berlina, a jeśli jest zgodna, to nie jest jasno wyrażona w ich pracach). Podobieństwo ogólne jest tym narzędziem, które pozwala dziecku wyodrębnić pierwsze, najwcześniej budowane zbiory. W konsekwencji, podo- bieństwo ogólne jest czymś pierwotniejszym niż zbiór. Jeśli chodzi o pozo- stałe rodzaje pojęć, to pojęcia prototypowe przedstawiamy jako te, które są budowane na podstawie cech typowych (myślimy, że zachowana została główna intencja odkrywczyni tych pojęć — Rosch 1977). Jeśli chodzi o pojęcia klasyczne, to zachowujemy idee wyrażone w koncepcji opisującej te pojęcia (np. koncepcji Ajdukiewicza 1975), z tą niewielka różnicą, iż inter- pretujemy je nie tylko w sposób tradycyjny (posiadanie cech konstytutyw- nych), lecz też w kontekście światów możliwych (co jest zgodne z poglądami Putnama 1998b) oraz w kontekście koncepcji głoszącej, że pojęcia są teo- riami (Medin 1989). W koncepcji pojęć zależnych od teorii najpierw teorie naiwne, a w ostateczności teorie naukowe wpływają na budowanie pojęć, na wybór zestawu cech konstytutywnych (wydaje się, że taka interpretacja jest zgodna z intencją psychologów, którzy pisali o tych pojęciach, w szcze- gólności D.L. Medina 1989). Pojęcia egzemplarzowe interpretujemy jako te, które budowane są wokół cech indywiduowych, tych, które pozwalają roz- poznać jednostkowe przedmioty (myślimy, że nie jest to niezgodne z inten- cją Brooksa 1978, na którego pracę powołujemy się podczas analizowania pojęć egzemplarzowych, a przynajmniej nie jest niezgodne z niektórymi tezami wygłoszonymi przez niego). Ponadto, skupiamy się na przedstawieniu roli definicji deiktycznych w budowaniu poszczególnych typów pojęć. Wychodząc od pojęć podsta- wowych, które mogą być zróżnicowane w zależności od stopnia podobień- stwa ogólnego (pierwsze zbiory nie są tak samo złożone, wszystko zależy od świata rzeczywistego), dochodzimy do pojęć opartych na cechach. Uzna- jemy, iż bez podobieństwa trudno byłoby człowiekowi wyodrębnić zbiory ze względu na cechy (wcześniej należałoby znać zakres kategorii). Następnie przedstawiamy typy pojęć w zależności od stopnia skomplikowania: pojęcia oparte na cechach typowych, cechach logicznych, cechach wyodrębnio- nych na podstawie teorii oraz cechach stałych modalnie. Uznajemy, iż w ich budowaniu uczestniczą definicje deiktyczne, a to, jakie pojęcie będzie zbu- dowane, zależy od tego, jakie próbki pokaże nauczający języka i jakie narzę- dzia zastosuje uczący się. Definicje ostensywne są sznurkiem, na którym wiszą pojęcia — korale. W badaniach naszych staraliśmy się nie wchodzić zbyt głęboko w kom- petencje psychologów. Akceptujemy bowiem […] propozycję Christophera Peacocke’a […] — „Proste Wyjaśnienie”: filozofowie powinni określać konieczne i wystarczające warunki posiadania pojęć, a psycho- Wstęp 17 lodzy powinni wyjaśnić, jak ludzki umysł spełnia te warunki (Machery 2009, s. 31). Niniejsza praca jest podzielona na rozdziały. W rozdziale 1. wyjaśniamy ważne terminy używane w rozprawie, dotyczące definicji ostensywnych, oraz składamy sprawozdanie z wyników badań filozofów nad definicjami deiktycznymi. W pracy omówione są cztery konteksty ustanawiania referencji. Dwa z nich (fizjologiczny oraz kulturowy) analizujemy w rozdziale 2., dwa następne (filozoficzny i psychologiczny) — w rozdziale 4. W rozdziale 2. dowodzimy, iż dziecko przed rozpoczęciem nauki języka buduje pojęcia. Co prawda, w tym czasie nie są ustanawiane związki seman- tyczne, ale tworzy się podstawy dla ustanawiania tych związków — budo- wane są pierwsze pojęcia dla przedmiotów oraz nazw -dźwięków8. Oma- wiamy też z perspektywy filozoficznej związki między pojęciami i przed- miotami. W rozdziale 3. najpierw przedstawiamy problemy związane z poję- ciami, a następnie skupiamy się na omówieniu pojęć podstawowych. To one bowiem jako pierwsze budowane są w umyśle osoby uczącej się języka. Nauczający najwcześniej używa nazw tych pojęć. W rozdziale 4. prezentujemy kontekst filozoficzny i psychologiczny ustanawiania referencji. Chcemy przedstawić warunki skutecznej referen- cji. Kiedy rodzice dokonują pierwszych czynności referencyjnych, głównie używając gestów oraz słów, tworzone są związki semantyczne, które opisuje przyczynowa teoria odniesienia. Chcemy uzasadnić, przedstawiając odpo- wiednie argumenty, iż teoria ta jednak nie wyjaśnia wszystkich związków semantycznych. Następnie przedstawiamy możliwe niejednoznaczności semantyczne, które mogą utrudniać zrozumienie przez odbiorcę definicji intencji definiującego. W rozdziałach 5. i 6. zajmujemy się kwestiami dotyczącymi wprowa- dzania pierwszych nazw (problemami związanymi z nazywaniem) oraz opisujemy, wykorzystując definicje deiktyczne, proces nabywania pojęć, które budowane są na podstawie relacji (podobieństwa ogólnego oraz nie- odróżnialności) lub cech (typowych, logicznych, stałych modalnie oraz wyznaczonych przez teorię). Kierunek tego procesu przebiega od pojęć najprostszych do coraz bardziej złożonych. Terminem pierwotnym nie jest „zbiór”, lecz „podobieństwo ogólne”. Osobne miejsce w tej części pracy poświęcamy badaniom dotyczącym nabywania za pomocą ostensji imion własnych oraz deskrypcji określonych. Omawiamy też błędy, które mogą 8 Używamy zwrotu „nazwa -dźwięk” (lub „słowo -dźwięk”), kiedy zaznaczamy, iż cho- dzi nam o brzmienie nazwy (lub słowa). 2 Definicje… 18 Wstęp pojawiać się podczas nauczania pierwszych słów oraz budowania począt- kowych pojęć. Autor książki pragnie bardzo gorąco podziękować Pani Profesor Urszuli Żegleń, Panom Profesorom: Andrzejowi Grzegorczykowi, Leonowi Kojowi, Jackowi Paśniczkowi, Panu Doktorowi habilitowanemu Mieszkowi Tałasie- wiczowi za cenne uwagi i sugestie. Indeks osobowy Adams Russell J. 39, 198 Aitchison Jean 50, 52, 117, 198 Ajdukiewicz Kazimierz 11, 15, 16, 70, 71, 73, 74, 76, 91, 97, 160, 161, 165, 175, 196, 198, 207, 208 Akhtar Nameera 11, 20, 37, 70, 108, 113, 115, 121, 124, 133, 195, 198 Allen Scott W. 90, 198 Amsterdamski Piotr 208 Anduschus Martin 204, 206 Anglin Jeremy M. 177, 198 Arystoteles 19, 186, 191 Asensi José M. 204 Astington Janet W. 46, 208 Austin John L. 130, 187, 188, 198 Baker Gordon P. 24, 25, 198 Balaban Marie T. 157, 198 Barrett Martyn 28, 53, 117, 177, 178, 180, 198 198, 202 Barsalou Lawrence W. 89, 143, 169, 170, Bartmiński Jerzy 198, 211 Baszniak Tadeusz 208 Bates Elizabeth 54, 56, 199, 201 Bee Helen 44, 45, 53—56, 108, 109, 163, 199 Behl-Chadha Gundeep 41, 42, 57, 80, 82—84, 124, 133, 199 Berlin Brent 15, 16, 26, 39, 42, 77—79, 87—89, 92, 94, 103, 104, 129, 142, 196, 199 Bernstein Ilene L. 41, 199 Biggins Michael 205 Birch Ann 54, 199 Birch Leann L. 41, 209 Blackburn Simon 22, 199 Bloom Lois 55, 56, 101, 112, 120, 126, 128, 171 Bloom Paul 55, 81, 125, 199, 205 Bobryk Jerzy 204, 208 Bokus Barbara 199, 200, 202, 204, 209 Borkowski Ludwik 28, 97, 134, 199 Bornstein Marc H. 39, 63, 98, 100, 140, 199 Bower Nicholas J.A. 45, 47, 210 Bower Thomas G.R. 45, 47, 86, 210 Bowerman Melissa 128, 199 Branicka Jadwiga 203 Bremer Józef 207 Brockman John 199, 201 Brooks Lee R. 15, 16, 71, 75, 77, 88, 90, 92, 95, 103, 158, 159, 181—183, 196, 198, 199 Browicz Kazimierz 94, 96, 200 Brown Roger 78, 79, 200, 203, 206 Bruner Jerome S. 113, 200 Brzezińska Anna 200, 208 Budohoska Wanda 42, 44, 202 Campbell Keith 66, 200 Campos Joseph J. 209 Carey Susan 22, 79, 104, 131, 157, 170, 179, 195, 200, 211 Caron Albert J. 44, 200 Caron Rose F. 44, 200 Carroll John B. 60, 200 Carter Rita 86, 200 Casey Rita J. 45, 204 Chapman Michael 118, 200 214 Indeks osobowy Chlewiński Zdzisław 13, 21, 43, 67, 71, 72, 86, 200 Chomsky Noam 12, 200 Chwedeńczuk Bohdan 198, 204, 208 Cieśla Dominika 208 Cieśliński Cezary 198, 207, 209 Clark Eve V. 14, 42, 47, 51—53, 55, 56, 79, 108, 112—114, 116, 117, 122, 123, 128, 200 Cohen Gillian 23, 200 Cole Peter 200, 202 Craig Edward 7, 200, 202, 205, 207 Czarnecka Maria 198 Czelakowski Janusz 204, 208, 209 Czeżowski Tadeusz 19, 20, 27—29, 102, 160, 161, 192, 195, 200 Czuba Tomasz 200, 208 Dale Philip S. 54, 201 Davidson Donald 13, 200 Davis Margaret 39, 198 Dąmbska Izydora 21, 200 Dehaan Robert L. 74, 168, 206 Deles Jadwiga 206 Desjardins Renee N. 52, 210 Donnellan Keith 193, 201 Dretske Fred 12, 201 Dziliński Paweł 199 Eilers Rebecca E. 53, 54, 206 Eimas Peter D. 41, 57, 80, 82—85, 124, 133, 140, 201, 207 Ekman Paul 46, 201 Eldredge Niles 94, 201 Ellsworth Phoebe 46, 201 Emde Robert N. 209 Evey-Burkey Julie A. 205 Eysenck Michael W. 201, 205 Feigl Herbert 201 Fenson Larry 54, 55, 201 Fetzer James H. 106, 203, 209 Fleck Ludwik 61, 62, 68, 158, 201 Fletcher Paul 198, 200, 201 Foard Christopher F. 91, 201 Fodor Jerry A. 13, 71, 201 Frege Gottlob 9, 10, 12, 201 Friedman Sarah L. 200, 201 Friesen Wallace V. 46, 201 Garrett Merrill F. 199, 205 Gati Itamar 90, 99, 201, 210 Gelman Susan A. 156, 201 Gentner Dedre 157, 160, 179, 181, 201 Gierulanka Danuta 203 Gleitman Henry 55, 201 Gleitman Lila R. 55, 201 Gokieli Marcin 201 Goldstone Robert L. 71, 72, 89, 143, 169, 170, 202, 205 Golinkoff Roberta M. 109, 122, 203 Gotlieb Sharon 46, 211 Grabowska Anna 42, 44, 202 Grice H. Paul 120, 202 Grobler Adam 207 Grzegorczyk Andrzej 34, 151, 202 Gut Arkadiusz 10, 38, 202 Hacker Peter M.S. 20, 24, 25, 29, 198, 202 Halicz Benedykt 202, 209 Hall D. Geoffrey 122, 184, 198, 199, 202—205, 210, 211 Haman Ewa 200 Haman Maciej 88, 89, 109, 199, 202 Hampton James A. 72, 202 Happé Francesca 114, 204 Hardin Clyde L. 58, 59, 202 Hart Stephen 110, 111, 202 Hatano Giyoo 179, 203 Haviland Jeannette M. 109, 202 Heider Eleanor R. 39, 40, 202 Helms Donald B. 40, 41, 45, 53, 54, 56, 108, 118—120, 210 Hennon Elizabeth A. 122, 203 Hering Ewald 40, 202 Hilbert David R. 57—59, 202 Hintikka Jaakko 192, 203 Hintikka Merrill B. 192, 203 Hirsh-Pasek Kathy 109, 121—123, 128, 181, 203 Hobbes Thomas 19, 203 Hollich George J. 109, 203 Hołówka Teresa 200, 210 Honderich Ted 203, 208 Hubel David H. 39, 40, 203 Humphreys Paul W. 106, 203, 209 Husserl Edmund 9, 68, 111, 203 Inagaki Kayoko 179, 203 Indeks osobowy 215 Jacquette Dale 12, 203 Jarvis Lorna H. 205 Jaswal Vikram K. 124, 126, 132, 133, 184, 205 Jenkins Vivian Y. 45, 204 Johnson William E. 19, 20, 185, 203 Kamiński Bogdan 200 Kamiński Stanisław 19, 203 Kaplan David 116, 203 Kardela Henryk 203, 207, 211 Kay Paul 39, 103, 199 Keil Frank C. 169, 202, 203, 206, 207, 209, 211 Kellman Philip J. 42, 203 Kemler-Nelson Deborah G. 91, 201, 209 Kessel Frank S. 203, 206 Kessen William 39, 63, 98, 100, 140, 199 Kępiński Józef 206 Klinnert Mary D. 209 Koj Leon 10, 12, 21, 23, 86, 87, 111, 117, 120, 121, 140, 175, 191, 203 Kotarbińska Janina 7, 12, 19, 20, 34, 37, 76, 88, 97, 102, 127, 160, 161, 166, 174, 175, 195, 204 Kotarbiński Tadeusz 201, 204 Kozielecki Józef 97, 116, 160, 204 Kripke Saul 74, 106, 129, 130, 184, 186, 187, 189—192, 203, 204, 209, 210 Kublikowski Robert 19, 204 Kuhl Patricia K. 52, 57, 204 Künne Wolfgang 204, 206 Kurcz Ida 71, 99, 204 Labouvie-Vief Gisela 119, 204 Lakoff George 12, 90, 170, 171, 204 Landau Barbara 50, 84, 126, 157, 204 Langlois Judith H. 45—47, 204 Latorre Ángel C. 165, 166, 172, 204 Lavin Tracy A. 122, 184, 202 Lehrer Keith 201 Lejewski Czesław 33, 204 Lelwica Mary 109, 202 Leopold Werner F. 27, 204 Leslie Alan M. 114, 204 Leśniak Piotr 58, 205 Leśniewski Stanisław 33, 204, 208, 209 Levine Joseph 57—59, 63, 205 Lindenberger Ulman 118, 200 Llorente Xavier R.G. 204 Lloyd Barbara B. 94, 199, 208 Lorenz Joanna 208 Lutomski Grzegorz 200, 208 Lycan William G. 202, 205 Łuczyński Jan 199 Łoziński Jerzy 203, 208 Machery Edouard 14, 15, 17, 75, 77, 163, 205 118, 119, 205 Macnamara John 27, 55, 65, 90, 111, 112, MacWhinney Brian 198, 200, 201 Maguire Mandy J. 122, 203 Malim Tony 54, 199 Maluguer Joaquin 204 Mandler Jean M. 83, 104, 150, 205 Marazita John M. 205 Marciszewski Witold 22, 28, 29, 34, 35, 101, 116, 120, 205 Marcus Ruth B. 106, 203, 209 Markman Ellen M. 124, 126, 132, 133, 184, 205 165, 205 Marr David 84, 205 Maruszewski Tomasz 23, 72, 160, 163, Maurer Daphne 39, 198 McDonough Laraine 83, 104, 205 Medin Douglas L. 16, 71, 72, 76, 169— 171, 196, 205, 206 Medina José 157, 160, 179, 181, 201 Mehlberg Henryk 140, 205 Merriman William E. 132, 205 Mervis Carolyn B. 46, 75, 77, 78, 81, 82, 95, 118, 129, 178, 205, 208 Mervis Cynthia A. 82, 95, 118, 178, 205 Millikan Ruth G. 13, 206 Morgan Jerry L. 200, 202 Mortimer Halina 140, 206 Murphy Gregory L. 10, 170, 206 Muszyński Zbysław 10, 12, 13, 22, 67, 107, 131, 134, 203, 206, 207, 210, 211 Nadel Lynn 199, 205 Nason Alvin 74, 168, 206 Neisser Ulric 205, 206 Nelson Katherine 112, 206 216 Indeks osobowy Nelson Keith E. 199, 206 Newen Albert 204, 206 Nickerson Raymond S. 90, 206 Nida-Rumelin Martine 58, 59, 206 Ochs Elinor 53, 208 O’Connell Barbara 56, 199 Odrowąż-Sypniewska Joanna 169, 172, 173, 206 Olejnik Marian 199 Oller D. Kimbrough 53, 54, 206 Olson David R. 46, 208 Omyła Mieczysław 10, 206 Ortony Andrew 209, 210 Osofsky Joy D. 199, 206 Owens Robert E. 55, 206 Owsley Cynthia J. 109, 209 Palaus Xavier 204 Palmer Stephen E. 42, 206 Paśniczek Jacek 159, 206 Pauling Linus 8, 76, 168, 206 Pauling Peter 8, 76, 168, 206 Pawłowski Tadeusz 175, 206 Peacocke Christopher 16 Peterson Merrill A. 199, 205 Pethick Steven J. 54, 201 Petitto Laura A. 55, 206 Piaget Jean 43, 108, 119, 207 Pickens Jeffrey 109, 207 Pieniążek Janina 172, 207 Pieniążek Szczepan 172, 207 Piłat Robert 62—64, 207 Poczobut Robert 91, 207 Polka Linda 52, 207 Prechtl Peter 66, 207 Prinz Jesse J. 170, 198 Prószyński Jerzy 202 Przełęcki Marian 12, 19, 20, 87, 97, 101, 102, 175, 207 Przepiera Aleksander 206 Puigdefábregas Luis L.R.J.N. 204 Putnam Hilary 16, 76, 160, 161, 167, 168, Rajewski Maciej 203, 207, 211 Rączaszek-Leonardi Joanna 209 Reich Peter A. 177, 207 Reznick J. Steven 54, 201 Rice Mabel L. 55, 207 Rickey V. Frederick 204, 208, 209 Rieser-Danner Loretta A. 45, 46, 204 Rips Lance J. 77, 208 Ritter Jean M. 45, 46, 204 Rock Irvin 42, 206 Rodman Hillary R. 86, 207 Roggman Lori A. 45, 46, 204 Rosch Eleanor 15, 16, 21, 27, 33, 39—42, 44, 46—48, 50, 63, 68, 71, 75, 77, 78, 80, 83—85, 87, 89, 93, 94, 96, 102— 104, 122, 124, 126, 129, 162, 163, 170, 196, 199, 207, 208 Rose Susan A. 45, 208 Ruffman Ted 46, 208 Rundle Bede 22, 208 Rzepińska Maria 59, 60, 62, 208 Samuelson Larissa K. 132, 208 Sapir Edward 37, 205 Schieffelin Bambi B. 53, 208 Schlick Moritz 9, 19, 208 Schneiderman Maita 181, 205 Searle John R. 10, 12, 175, 191, 192, 208 Seiler Thomas B. 198, 208 Sellars Wilfrid 201 Shore Cecilia 56, 199 Shugar Grace W. 199, 200, 204, 209 Sigman Marian 200, 201 Simmons John 94, 208 Skinner Burrhus F. 108, 208 Sloman Steven A. 77, 208 Słupecki Jerzy 33, 208 Smith J. David 91, 209 Smith Linda B. 89, 91, 132, 208, 209 Smith Nicholas J.J. 66, 200 Smith Quentin 106, 209 Smith Steven M. 198, 210 Smykowski Błażej 200, 208 Soin Maciej 209, 210 Sorce James F. 119, 121, 209 Spelke Elizabeth S. 42, 86, 109, 169, 203, 209 175, 196, 207 127, 189, 207 Quine Willard V.O. 13, 37, 38, 110, 125— Quinn Paul C. 41, 43, 44, 49, 57, 80, 82— 85, 91, 100, 124, 133, 140, 201, 207 Srzednicki Jan T.J. 204, 208, 209 Stanosz Barbara 200, 207, 209 Indeks osobowy 217 Stark Rachel E. 206, 208 Stromenger Zuzanna 169, 209 Stuart-Hamilton Ian 73, 209 Sullivan Susan A. 41, 209 Szczubiałka Michał 199 Szubka Tadeusz 209 Szuścik Urszula 7, 209 Szweykowska Alicja 96, 200, 207, 209 Szweykowski Jerzy 96, 200, 207, 209 Szymanek Krzysztof 93, 209 Świątczak Bartłomiej 201 Tałasiewicz Mieszko 8, 28, 111, 112, 114, Tarłowski Andrzej 204 Terrace Herbert S. 108, 110, 111, 113, 209, 210 120, 209 Thal Donna J. 54, 201 Tokarski Ryszard 198, 211 Tomasello Michael 112, 209 Tomaszewski Tadeusz 202, 204, 209, 210 Treiman Rebecca 181, 203 Turner Jeffrey S. 40, 41, 45, 53, 54, 56, 108, 118—120, 210 Tversky Amos 88, 90, 97, 99, 124, 201, 210 Ward Thomas B. 198, 210 Warren Neil 208, 210 Waxman Sandra R. 11, 80, 122, 133, 156—158, 198, 199, 202—205, 210, 211 Weiskopf Sally 39, 63, 98, 100, 140, 199 Welch Jenny 79, 131, 157, 211 Werker Janet F. 52, 207, 210 Wertheimer Max 42, 210 Whorf Benjamin L. 37, 61, 103, 158, 200, Wierzbicka Anna 25, 48, 49, 103, 129— 205, 210 131, 211 Wilson Brendan 108, 211 Wilson Robert A. 202, 206, 207, 209, 211 Wittgenstein Ludwig 7, 10, 13, 19, 20, 24, 29, 97, 100, 108, 118, 174, 175, 185, 195, 198, 202, 203, 205, 209—211 Wojciechowski Aleksander 199 Woleński Jan 199 Wolniewicz Bogusław 201, 211 Woodward Amanda L. 11, 29, 108, 110— 117, 120, 121, 127, 138, 195, 211 Wróbel Szymon 93, 211 Wu Ling L. 24, 211 Wundt Wilhelm 8 Wundheiler Aleksander 19, 211 Vaid Jyotsna 198, 210 Vaughn Lesley S. 46, 204 Vosniadou Stella 209, 210 Waismann Friedrich 7, 19, 205, 210 Walentukiewicz Wiesław 20, 22, 28—30, 32, 34, 71, 77, 87, 106, 107, 136, 155, 174, 210 Walton Gail E. 45, 47, 86, 210 Wannenmacher Wolfgang 198, 208 Xu Fei 79, 104, 131, 157, 211 Younger Barbara 46, 211 Yourgrau Palle 203, 211 Zagrodzki Michał 205 Zakrzewska Zofia 207 Zeki Semir 40, 211 Żegleń Urszula 10, 12, 66, 67, 72, 211 Indeks rzeczowy* abstrakcja (abstrahowanie) 85, 160, 161 akt chrztu 20, 23, 28, 29, 107, 108, 110, 125, 129, 130, 184—189, 192, 194, 197 nazywania (nazywanie) 17, 21—23, 27, 28, 31, 35, 85, 100, 102, 103, 107—112, 116, 117, 124, 128— 134, 138, 140, 142, 151, 164, 167, 186, 187, 192, 197 odnoszenia 66, 110, 112, 114, 127 przedstawiania 28, 192—194 analiza (analizowanie) 91, 97, 99, 116, 160 antynaturalizm metodologiczny 12 arbitralność językowa 48, 174 błędy (popełniane podczas nauki języka) 17, 18, 31, 37, 82, 117, 121, 142, 147, 151, 159, 176—181, 187, 188, 197 cechy (własności) abstrakcyjne 21, 44—47, 49, 157 konstytutywne w użyciu (indywidualne, jednostkowym indywiduowe) 15, 16, 74, 75, 78, 134, 137, 162, 183, 187, 189—191, 194, 196 ogólnym 74 w wersji ontologicznej (cechy stałe modalnie, istotne) 15— 17, 74, 76, 89, 93, 134, 136, 137, 155, 161, 167 —169, 174, 175, 186, 194, 196 standardowej (cechy logicz- ne, konieczne i wystar- czające) 15—17, 74, 76, 134, 136, 137, 155, 162, 165—167, 171, 173—175, 181—183, 194, 195 (cechy teoriopoznawczej wyznaczone przez teo- rie) 15—17, 74, 76, 134, 136, 137, 155, 169— 172, 174—176, 194, 196 nietypowe 75, 136, 137, 164 nieważne 169, 182 przygodne (przypadkowe) 137, 181 —183, 189, 191, 193 typowe 15—17, 23, 75, 77, 134, 136, 137, 155, 160, 161, 162—164, 165, 171, 174, 181, 196 ważne 116, 159, 163, 165, 169, 170, 172, 173, 178, 179 cue-valid 163 czynności referencyjne 14, 17, 29, 47, 106, 113—115, 121, 127, 130, 138, 197 * Użycia niektórych terminów zostały pominięte. W indeksie uwzględniono jedynie te ważne ze względów merytorycznych. Czcionką pogrubioną odnotowano miejsca naj- ważniejszych użyć. Czasem podano numery stron, gdzie można znaleźć opisy przykładów, do których odnosi się termin, choć on sam nie występuje. 220 Indeks rzeczowy definicja cząstkowa 20, 141, 142, 166 probabilistyczna 140, 141 definicja deiktyczna (ostensywna) naukowa 172—176 potoczna 172—176 prosta 28—34, 130, 134, 154, 159, 166, 174, 181, 182, 185, 192, 193, 195—197 przez abstrakcję 20, 97 zdań 28 z intencją usunięcia błędu 31, 181 złożona 28, 30—34, 188—192, 196, 197 definicja deiktyczno-indukcyjna (osten- sywno-indukcyjna) 20, 28, 34, 134, 135, 138—154, 162—174, 194, 196, 197 równoważnościowa 20, 32, 34, 146, 151, 154, 166 deiktyczny punkt wyjścia 30 zwrot intencyjny 31 deskrypcja określona w użyciu atrybutywnym (opisowym) 193 referencyjnym (wyróżniającym) 193 detektor determinizm cech 40 głębi 44 Heringa 40 ustalający podobieństwo 90 fizjologiczny 37, 48, 197 językowy 37, 38, 60—62, 158 kulturowy 38, 60, 61, 158, 197 psychologiczny 38, 197 domkniętość zbioru (domknięty zbiór) 141, 142 dualizm 65, 66 interakcjonistyczny 66, 67 nieinterakcjonistyczny 66 efekt magnesu percepcyjnego 52 naśladownictwa 117 pierwszeństwa 23 rzeczownikowego pomijania 132 eksternalizm 66, 67 semantyczny 67 eliminatywizm 58, 65 emergentny koalicyjny model nauczania słów 122 epifenomenalizm 66 Gestalt (całość; figura) 43, 84, 90 gesty 17, 29, 30, 56, 111, 114, 125, 127, 139, 193 komunikacyjne 114 proszące o coś 114 referencyjne 55, 114 idealizm 67 identyfikowanie (rozpoznawanie) dźwię- ków 51—53, 56 instruktor 21 instruowany 21 intencja (akt intencji) nauczenia nazwy zbioru poziomu podrzędnego 81 podstawowego 81 nazwania 28, 29, 31, 32, 35, 116, 130, 153, 187, 188 oznaczania 31, 35, 116, 153 referencyjna 112, 113, 127 usunięcia błędu 31, 181 internalizm 66, 67 epistemiczny 67 intersubiektywna komunikowalność 102 spostrzegalność 91 sprawdzalność 102 intuicyjne uchwycenie względu i stopnia podobieństwa 160, 161 język (użycie) potoczny 7, 13, 91, 138, 175, 186 kategoria (zbiór) 21 biologiczna 89, 94 dorosłych 39, 41, 45, 46, 63, 80—82, 158, 178 dziecięca 39, 41—47, 51, 56, 68—70, 79—86, 90, 95, 101, 104, 109, 118, 122, 124, 133, 157, 171, 177—179, 182 naturalna 41, 48, 73, 80, 84, 92, 104, 167, 172, 173 oparta na cechach 162—172, 188—192 relacji 138—154 poziomu nadrzędnego 27, 80, 83, 100, 101, 157, 159 Indeks rzeczowy 221 podrzędnego 27, 81, 83, 94, 96, 100, 101 podstawowego 78—85, 144— 154, 196, 197 rodzajowa (gatunkowa) 89, 94, 98, 145 semantyczna 48 biologiczna (botaniczna) 89, 94—96 naukowa 25, 95, 96 potoczna 25, 89, 94, 95 psychologiczna 95 biologiczna (botaniczna) 89, 93, 94, 172 naukowa 94 potoczna 94 psychologiczna 95 kategoryzacja klasyfikacja kojarzenie (skojarzenie) 108 kolory (barwy) w porządku fizjologicznym (ogniskowe, podsta- wowe) 40, 57, 62—65, 98, 100 fizycznym 57—60, 63 kulturowym 49, 57, 60—63 obiektywnym 64 subiektywnym 64 koncepcja pojęcia, zob. pojęcie konkretne cechy 22, 26, 29, 160 relacje 22, 26, 29 rzeczy 22, 26, 29, 134 kryterium bycia desygnatem 173, 174 oceny przynależności do zbioru 136, 137, 140—142, 151, 156, 158, 159, 172, 174, 176, 196 rozpoznawania desygnatów 173, 174 lepszy/gorszy przykład kategorii 16, 23, 77, 88, 144, 154, 176 łańcuch desygnacyjny (komunikacyjny, d-łańcuch) 22, 106, 107, 134, 186, 187 mereologia 33 model magnesu języka ojczystego 52 monizm 65, 66 myślenie abstrakcyjne 119, 185 analityczne 158, 159 dialektyczne 119 formalne (matematyczne) 119 nieanalityczne 158, 159 nadużycie procedury 188 naśladowanie 54, 104, 117 naturalizm (naturalizacja) 9, 12, 13 naturalne przerwy 15, 26, 42, 44, 89, 95, 123, 142—144, 152 nazwa abstraktów 28, 71 gatunkowa (gatunku) 90, 130, 167, 184 esencjalna 90 generalna 27 indywiduowa 27, 28, 151 jednostkowa (w użyciu jednostko- wym) 26, 73, 74, 126, 134, 138, 190 ogólna (w użyciu ogólnym) 21, 22, 26—28 policzalna 81 poziomu nadrzędnego 27 podrzędnego 27, 81 podstawowego (podstawowa) 27, 50, 56, 73, 78, 79, 81—83, 90, 101, 102, 104, 105, 122, 129, 146, 196 prosta 27, 28, 51, 94, 95, 129 pusta 71 realna 79 własna (imię własne) 17, 21, 22, 26— 28, 33, 55, 106, 116, 126, 132, 138, 164, 181, 183—194, 196 złożona 27, 51 niejednoznaczności semantyczne 14, 17, 37, 38, 125—127, 197 nieodróżnianie (nieodróżnialność) 17, 76, 136, 137, 152—154, 174 kulturowe 152 percepcyjne 124, 152—154 nieprawidłowe ekstensje (ustalenie zakresów na- zwy) 176—178 nadanie nazwy 117, 176, 178—181 ustalenie cech wspólnych 178, 179 niewypał 188 222 Indeks rzeczowy odróżnianie 83, 84, 85, 93 językowe (kulturowe) 157, 158 percepcyjne 152—154 oznaczanie 21, 22 paralelizm 66 podobieństwo będące relacją nadrzędne 80, 83, 101 podrzędne 80, 83, 101 podstawowe (poziomu podstawo- wego) 15—17, 27, 34, 57, 72, 73, 76—78, 80, 81, 83, 89, 100, 101, 103—106, 144—152 porządkujące 77, 155 prototypowe 15, 16, 34, 75, 77, 135, 162—164, 183 w sensie psychologicznym 70, 71 pojęciowa spójność 171 pojęciowe uniwersalia 48 porównywanie (porównanie) 23, 25, 52, 54, 88, 90, 92, 97, 99, 116, 134, 136, 153, 154, 157, 160, 161, 162, 174, 179, 181 postawy referencjalne 111 potrzeba nauczenia naukowych pojęć (naukowych kate- goryzacji) 25 potocznych pojęć (potocznych kate- goryzacji) 25, 138 preferencje definicyjne 116 problem błędnego niezaliczenia 147, 151 zaliczenia 147, 151, 159 definicyjny 166 doboru próbek 135, 136, 146 nadania tej samej lub różnej nazwy 135, 136, 156—158, 161, 170 niemożliwości ustalenia tów zbioru 92, 175 cech przed ustaleniem elemen- elementów zbioru przed ustale- niem cech 92, 175 nieskończonego porównania przed- miotów w celu ustalenia cech 92 Proste Wyjaśnienie 16, 163 próbki (przykłady) 22—26 bliskie 148—150, 153 dobre 7, 23, 26, 39, 40, 144—151 dodatkowe (dowolne) 25 fizjologiczne (wydatne fizjologicz- nie; percepcyjne punkty odniesie- nia) 23, 26, 38—46, 62, 129, 134, 196 gorsze 16, 23, 77, 154, 176 kanoniczne 24, 25, 153 czteroargumentową 97 dwuargumentową 96, 97 k-argumentową 96 n-argumentową 96 nierównoważnościową 97, 99, 151, 153, 160, 196 równoważnościową 97, 160 trójargumentową 87, 88, 96, 97 cech pozazmysłowych 93 zmysłowych 93 intuicyjne 93 obiektywne 91 ogólne (percepcyjne) 15—17, 33, 76, 77, 85—99, 103, 104, 116, 123, 139, 140, 143, 158, 159 percepcyjne pełniące funkcję klasyfikującą 87, 88 porządkującą 87, 88 rodzinne 97, 175, 195 silne 77 szczegółowe (pod jakimś względem, w jakimś stopniu) 93, 97 wyraźne 93 abstrakcyjne (dla abstraktów) 71, 136 egzemplarzowe 15, 16, 34, 75, 116, 182, 188—192, 197 klasyczne 15, 16, 34, 75, 78, 116, 135, 167, 172, 174—176, 182, 195 w wersji łe) 15, 76, 167—169 ontologicznej (modalnie sta- standardowej (w sensie lo- gicznym) 15, 70, 71, 76, 165, 166 teoriopoznawczej (zależne od teorii) 15, 76, 169—172 klasyfikujące 15, 77, 155 pojęcie Indeks rzeczowy 223 kulturowe (ważne kulturowo; wzor- cowe) 23, 26, 47—50, 60—62, 78, 129, 196 lepsze 16, 23, 77, 88, 154, 176 negatywne 23, 137, 144—154, 163 niedobre 23, 26, 135, 137, 144, 146— 150, 152 nietypowe 23, 137, 137, 161, 164 pozytywne 23, 137, 144—154, 163 semantyczne (punkty odniesienia semantyczne) 23, 63, 64, 87, 88, 98, 130, 134, 140, 143, 145—154 standardowe 24, 153 typowe 23, 137, 161—164 przedmiot 22 realizm 67 metafizyczny 66 redukcjonizm 65 referencja 22, 116, 127, 128, 197 relacja bycia bardziej podobnym ogólnie do... niż do ... 76, 87, 88, 92, 96, 136, 137, 150 do... od ... 87, 88 nieodróżnialnym od … (nie- odróżnialności) 17, 76, 136, 137, 152—154, 174 podobnym (ogólnie) do … 76, 82, 87, 92, 96—99, 124, 136, 137, 139, 140, 145—150, 163 jednakowości 167, 168 podporządkowania 173 przyczynowa (związek przyczyno- wy) 22, 65, 66, 107—110 takożsamości rodzajowej 173 relatywizm językowy 37, 61, 103 słowo-egzemplarz 22 słowo-typ 22 strategia agresywna 131—133 konserwatywna 131—133 styl myślowy 61 symbol „↓” 29, 30, 138, 139 realistyczna 57, 58 relacyjna 57, 58 teoria odniesienia mieszana 107 opisowa (atrybutywna, deskrypcyj- na, pośrednia) 107 przyczynowa (bezpośrednia, nowa) 10, 17, 106—108, 110, 119, 186 termin (zob. też nazwa) naturalnorodzajowy 173, 174 spostrzeżeniowy (obserwacyjny, ele- mentarny) 101—103, 174 sztywny (ścisłe wyrażenie, stały de- sygnator) 167, 186 teza Quine’a o nieokreśloności odniesienia 125—127 teorii naukowych 126 niezdeterminowaniu przekładu terminów 37, 38, 125—127 zdań 126 tło 42 treść (lub cecha) charakterystyczna 73, 74, 190, 191 konstytutywna 73—75, 170, 171, 175 nazwy jednostkowej 73, 74, pleonastyczna 73, 74, 165 umiejętności etyczne 119—121, 128, 197 fonetyczne 50, 52—54, 78, 197 ‘gromadzenia’ w umyśle jednostko- wych przykładów 181 logiczne 118, 119, 128, 197 metodologiczne 116—118 poznawcze 78, 116, 160 psychologiczne 121—124 rozwoju pojęciowego, 71 semantyczne 111—116, 128, 197 tworzenia zbiorów 181 zwracania uwagi na przedmiot (ostensywnego komunikowania się) 114 uogólnianie 116, 160 utożsamianie językowe 158 teoria kolorów eliminatywistyczna (eliminatywizm) 57, 58 warunek indukcyjny 34, 141, 142, 151 224 Indeks rzeczowy wyjściowy 34, 136, 141, 149, 151 ważność kulturowa 23, 24, 26, 47—50, 131, 172, 197 własności semantyczne 10, 22, 107 wyższego rzędu 63, 64 wrodzona wiedza na temat racjonalności ro- dziców 121 zdolność budowania pojęć 48, 57, 66, 67 do referencji (interpretacji refe- rencyjnej) 111, 112, 115 odkrywania podobieństwa ogól- nego 116, 123, 197 preferowania cech ludzkiej twarzy 46 twarzy atrakcyjnych 46 tworzenia reprezentacji próbek 48 ujęcia przedmiotu całościowo 43 ustalania identyczności 118 należenia do zbioru 118 wydawania dźwięków 54 wrodzony prototyp twarzy 86 wydatność fizjologiczna 8, 23, 26, 38—48, 57, 122, 197 zbiorów 26 zalecenie metodologiczne 164, 183 zasada/ograniczenie/przypuszczenie 38, 103, 111, 121—124, 127, 132, 133, 197 efektu rzeczownikowego pomijania 132 kategorii poziomu podstawowego: rzeczy, cech, relacji 82, 122 konwencjonalności 123 kooperacji Grice’a 120 nazywania 124, 131, 132 nowa nazwa — nienazwana katego- ria 123 nowa nazwa — nowy przedmiot 133 referencji 122, 124 rozszerzenia 122—124, 131, 132, 184 taksonomiczna 132 zakresu kategorii 123 rzeczy 122 zbiór w sensie dystrybutywnym 33 kolektywnym 33 zdanie atomowe 27 elementarne 20, 27, 28 naukowe 101 obserwacyjne 101, 102, 174 performatywne (performatywy) 187, 188 proste 56 złożone 56 znak (termin) pierwotny 17, 20 Wiesław Walentukiewicz Ostensive definitions versus concepts Studies which combine language philosophy and cognitive psychology Sum mar y The book treats about teaching concepts and language. Teaching often takes place in an ostensive context, in which a special role is played by deictic definitions. The book focuses on four factors which play an important part during language teaching, namely, physiological, cultural, psychological and philosophical ones. An emphasis was put on the fact that the first categories are built around physiologically -salient subjects. The role of a cultural factor in shaping the learner’s linguistic system, particularly the importance of teacher’s referential means. It was assumed that many tools used by a child when language learning is inborn in nature. From a philosophical perspective the solution was to be given to many problems connected with reference, including the problem deriving from Quine’s thesis of translational indeterminacy of terms. Claiming that initially the learners use overall similarity, an attempt was made to solve other issues such as the lack of possibility to define the features before defining the elements of the class, to define the elements of the class before defining the features, an indefinite comparison of objects in order to define their features. The results from philosophical studies, but not only, were used. Mainly it was the studies concerning deictic definitions, but also the results from the cognitive psychology, especially the ones concerning concepts. The author distinguishes four types of concepts: basic, prototypical, classical, exem- plar. Classical concepts can take on three forms: a standard one when they are formed on the basis of constitutional features according to Ajdukiewicz and then are called logical concepts, an ontological one when they are formed based on constitutional features that are the same in all possible worlds, and then are called modal concepts, and an epistemo- logical one when they are formed on the basis of the constitutional features defined by theories and then are called theory -based concepts. A special role is played by concepts built in the very beginning — basic concepts. They are formed on the basis of an overall similarity to e.g. objects physiologically -salient or for cultural reasons. An overall simila- rity is not reducible to strictly defined features. In contrast to basic concepts, the remaining types of concepts are built on the basis of features. To be able to use general terms, the learner must earlier learn the ability to build basic, prototypical and classical concepts. Learning the ability to build exemplar concepts, on the other hand, is needed to use individual names, particularly proper names. The author proves that both general names and individual ones are introduced to the language by 15 Definicje… 226 Summary means of naming acts (simple ostensive definitions), and, subsequently, mental representa- tions (concepts) are built for them on the basis of complex deictic definitions. In the last case, ostensive definitions take on the form of inductive definitions. Extremely important are also semantic points of references introduced during naming acts which allow for not only “anchoring” the word in the world, but can “stop” spread- ing of the word usage on the objects not belonging to its scope or “introduce” the objects to its scope. Wiesław Walentukiewicz Die Forschungen auf dem Gebiet der Sprachphilosophie und der kognitiven Psychologie Ostensive Definitionen und Begriffe Zusam menfassung Die vorliegende Arbeit betrifft das Erlernen von Begriffen und von der Sprache. Diese Lehre hat oft einen ostensiven Kontext, wo besondere Rolle ostensive Definitionen spielen. Der Verfasser konzentriert sich auf vier Faktoren, welche eine wichtige Funktion beim Sprachunterricht erfüllen; d. h. physiologische, psychologische, philosophische Faktoren und Kulturfaktoren. Er weist uns darauf hin, dass rund um physiologisch beträchtliche Gegenstände erste Kategorien gebildet werden, und betont die Bedeutung des Kultur- faktors bei der Bildung von einem Sprachsystem des Lernenden und vor allem aber die Wichtigkeit der von dem Sprachlehrer getroffenen referenziellen Maßnahmen. Viele von dem Kind für den Sprachunterricht gebrauchten Werkzeuge sind angeboren. Die mit der Referenz verbundenen Probleme, darunter das aus der These von der Indetermination der übertragenen Termini resultierende Problem, bemühte man sich aus philosophischer Sicht zu lösen. Der Verfasser überzeugt uns davon, dass der Lernende während des Sprachun- terrichts zunächst eine gesamt Ähnlichkeit benutzt. Demnach versuchte er auch Folgendes zu klären: die Unmöglichkeit, bestimmte Eigenschaften noch vor der Bestimmung der Klassenelemente zu bestimmen; die Unmöglichkeit, die einzelnen Klassenelemente noch vor der Bestimmung von Eigenschaften zu bestimmen; unendlicher Vergleich von Gegen- ständen zwecks der Bestimmung von Eigenschaften. In seiner Monografie machte sich der Verfasser nicht nur die Ergebnisse der philo- sophischen Forschungen über ostensive Definitionen zunutze. Er schöpfte auch aus den, besonders die Begriffe betreffenden Forschungen von den kognitiven Psychologen. Der Verfasser unterscheidet vier Arten der Begriffe: Grundbegriff, prototypisc
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Definicje deiktyczne a pojęcia. Badania z pogranicza filozofii języka i psychologii kognitywnej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: