Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00349 008413 11206181 na godz. na dobę w sumie
Dekada członkostwa Polski w UE - ebook/pdf
Dekada członkostwa Polski w UE - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1619-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Zjawisko emigracji Polaków jest bacznie obserwowane przez polskie społeczeństwo i przyciąga coraz większą uwagę organów państwa. Od samego początku stanowi przedmiot badań naukowych, zarówno w Polsce, jak i za granicą. Intrygujące są przyczyny tego nasilonego odpływu ludności, sposób funkcjonowania i tempo zakorzeniania się Polaków w innych krajach, cechy ludzi opuszczających rodzinne strony, jak również skutki emigracji dla Polski, jej regionów, społeczności lokalnych, a także osób migrujących i ich rodzin. Wiele z tych kwestii podejmują autorzy niniejszego tomu.

Książka będzie pomocna w prowadzeniu zajęć z zakresu demografii, ekonomii, socjologii, a także w prowadzeniu poszczególnych segmentów zajęć dydaktycznych w szeroko pojętych naukach humanistycznych, społecznych i ekonomicznych. Może stać się także swoistym drogowskazem dla budowania polityk publicznych, w tym migracyjnych, w społeczeństwie demokratycznym i obywatelskim.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Dekada członkostwa Polski w UE… stanowi próbę rzetelnego podsumowania wiedzy na temat mi- gracji zagranicznych Polaków 10 lat po przyłączeniu Polski do struktur Unii Europejskiej. W ciągu tej dekady pojawiły się niedostępne do tej pory dla Polaków możliwości wyjazdu, podjęcia pracy i zamieszkania poza granicami kraju, z czego skorzystało bardzo wiele osób, zwłaszcza młodych. Migracja poakcesyjna jest bacznie obserwowana przez polskie społeczeństwo i organy państwa, stanowi także przedmiot badań naukowych zarówno w Polsce, jak i za granicą. Tematem książki są przyczyny nasilonego odpływu ludności, sposób funkcjonowania i tempo za- korzeniania się Polaków w innych krajach, cechy ludzi opuszczających rodzinne strony oraz skutki emigracji dla Polski, w tym dla poszczególnych regionów, społeczności lokalnych, a także osób migrujących i ich rodzin. Publikacja zawiera syntetyczną i wszechstronną analizę przyczyn, przebiegu i skutków migracji poakcesyjnej z wielu perspektyw – demogra(cid:24) cznej, ekonomicznej, politycznej i społeczno- -kulturowej. Do tej pory zagadnienie to nie doczekało się spójnej i interdyscyplinarnej monogra(cid:24) i. Lukę tę może wypełnić niniejszy tom, stając się zarazem ciekawą i ważną lekturą dla wszystkich zainteresowanych problematyką współczesnych procesów migracyjnych. Autorami zamiesz- czonych w nim artykułów są wybitni polscy badacze migracji reprezentujący wiele różnych dyscy- plin naukowych. Publikacja powstała dzięki współpracy i wsparciu (cid:24) nansowemu Ośrodka Badań nad Migracjami UW oraz Komitetu Badań nad Migracjami PAN. D E K A D A C Z Ł O N K O S T W A P O L S K I W U E STUDIA MIGRACYJNE MIGRATION STUDIES KOMITET BADAŃ NAD MIGRACJAMI PAN DEKADA CZŁONKOSTWA POLSKI W UE Społeczne skutki emigracji Polaków po 2004 roku redakcja naukowa Magdalena Lesinska, Marek Okolski, Krystyna Slany, Brygida Solga www.wuw.pl/ksiegarnia DEKADA_CZLONKO OK.indd 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 07.12.2014 14:08 Dekada (cid:74)(cid:97)(cid:233)(cid:86)(cid:85)(cid:82)(cid:86)(cid:90)(cid:91)(cid:94)(cid:72) (cid:55)(cid:86)(cid:83)(cid:90)(cid:82)(cid:80)(cid:3)(cid:94)(cid:3)(cid:60)(cid:44) (cid:58)(cid:87)(cid:86)(cid:233)(cid:76)(cid:74)(cid:97)(cid:85)(cid:76)(cid:3)(cid:90)(cid:82)(cid:92)(cid:91)(cid:82)(cid:80)(cid:3)(cid:76)(cid:84)(cid:80)(cid:78)(cid:89)(cid:72)(cid:74)(cid:81)(cid:80) (cid:55)(cid:86)(cid:83)(cid:72)(cid:82)(cid:125)(cid:94)(cid:3)(cid:87)(cid:86)(cid:3)(cid:25)(cid:23)(cid:23)(cid:27)(cid:3)(cid:89)(cid:86)(cid:82)(cid:92) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rada Programowa serii „Studia Migracyjne”: prof. dr hab. Marek Kupiszewski dr hab. Sławomir Łodziński, prof. UW dr hab. Wojciech Łukowski, prof. UW (przewodniczący) prof. dr hab. Dorota Praszałowicz W serii „Studia Migracyjne” proponujemy: Paweł Dąbrowski 2014 Praca przymusowa cudzoziemców w Polsce. Analiza zjawiska w wybranych grupach imigranckich Magdalena Lesińska, Marek Okólski (red.) 2013 Współczesne polskie migracje: strategie – skutki społeczne – reakcja państwa Cudzoziemiec niepożądany w polskim prawie o cudzoziemcach Paweł Dąbrowski 2011 Cezary Żołędowski 2010 Studenci zagraniczni w Polsce. Motywy przyjazdu, ocena pobytu, plany na przyszłość Agata Górny, Izabela Grabowska-Lusińska, Magdalena Lesińska, Marek Okólski (red.) 2010 Transformacja nieoczywista. Polska jako kraj imigracji Ewa Kępińska 2008 Migracje sezonowe z Polski do Niemiec. Mechanizmy rekrutacji, rola rodziny i zróżnicowanie według płci Aleksandra Grzymała-Kazłowska, Sławomir Łodziński (red.) 2008 Problemy integracji imigrantów. Koncepcje, badania, polityki Agata Górny, Piotr Koryś (red.) 2007 Obywatelstwo wielokrotnego wyboru. Interdyscyplinarne ujęcie kwestii podwójnego obywatelstwa w Polsce ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== STUDIA MIGRACYJNE MIGRATION STUDIES KOMITET BADAŃ NAD MIGRACJAMI PAN Dekada (cid:74)(cid:97)(cid:233)(cid:86)(cid:85)(cid:82)(cid:86)(cid:90)(cid:91)(cid:94)(cid:72) (cid:55)(cid:86)(cid:83)(cid:90)(cid:82)(cid:80)(cid:3)(cid:94)(cid:3)(cid:60)(cid:44) (cid:58)(cid:87)(cid:86)(cid:233)(cid:76)(cid:74)(cid:97)(cid:85)(cid:76)(cid:3)(cid:90)(cid:82)(cid:92)(cid:91)(cid:82)(cid:80)(cid:3)(cid:76)(cid:84)(cid:80)(cid:78)(cid:89)(cid:72)(cid:74)(cid:81)(cid:80) (cid:55)(cid:86)(cid:83)(cid:72)(cid:82)(cid:125)(cid:94)(cid:3)(cid:87)(cid:86)(cid:3)(cid:25)(cid:23)(cid:23)(cid:27)(cid:3)(cid:89)(cid:86)(cid:82)(cid:92) (cid:3)(cid:89)(cid:76)(cid:75)(cid:72)(cid:82)(cid:74)(cid:81)(cid:72)(cid:3)(cid:85)(cid:72)(cid:92)(cid:82)(cid:86)(cid:94)(cid:72) (cid:3)(cid:52)(cid:72)(cid:78)(cid:75)(cid:72)(cid:83)(cid:76)(cid:85)(cid:72)(cid:3)(cid:51)(cid:76)(cid:90)(cid:80)(cid:85)(cid:90)(cid:82)(cid:72)(cid:19)(cid:3)(cid:52)(cid:72)(cid:89)(cid:76)(cid:82)(cid:3)(cid:54)(cid:82)(cid:125)(cid:83)(cid:90)(cid:82)(cid:80)(cid:19) (cid:50)(cid:89)(cid:96)(cid:90)(cid:91)(cid:96)(cid:85)(cid:72)(cid:3)(cid:58)(cid:83)(cid:72)(cid:85)(cid:96)(cid:19)(cid:3)(cid:41)(cid:89)(cid:96)(cid:78)(cid:80)(cid:75)(cid:72)(cid:3)(cid:58)(cid:86)(cid:83)(cid:78)(cid:72) Warszawa 2014 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Dr Aleksandra Grzymała-Kazłowska Dr hab. Maria Zielińska, prof. UZ Redaktor prowadzący Ewa Wyszyńska Redakcja i korekta Marta Höffner Projekt okładki i stron tytułowych Jakub Rakusa-Suszczewski Skład i łamanie Marcin Szcześniak ISBN 978-83-235-1619-4 (PDF) © Copyright by Komitet Badań nad Migracjami PAN, Warszawa 2014 © Copyright by Ośrodek Badań nad Migracjami UW, Warszawa 2014 © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2014 Publikacja dofinansowana przez Komitet Badań nad Migracjami PAN oraz Ośrodek Badań nad Migracjami UW Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 www.wuw.pl e-mail: wuw@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Magdalena Lesińska, Marek Okólski, Krystyna Slany, Brygida Solga, Społeczne skutki emigracji Polaków po 2004 roku – roz- ważania wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Izabela Grabowska, Stan wiedzy w Polsce w zakresie współczes- nych migracji zagranicznych, ze szczególnym uwzględnieniem badań migracji poakcesyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Marta Anacka, Marek Okólski, Migracja z Polski po akcesji do Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 Marta Anacka, Agnieszka Fihel, Migracje powrotne Polaków . . . 71 Agnieszka Fihel, Brygida Solga, Demograficzne konsekwencje emigracji poakcesyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 Jan Brzozowski, Romuald Jończy, Paweł Kaczmarczyk, Ekono- miczne skutki migracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 Łukasz Krzyżowski, Krystyna Slany, Magdalena Ślusarczyk, Demograficzne i społeczne aspekty poakcesyjnych migracji rodzin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 Izabela Grabowska, Ewa Jaźwińska, Migracje a transfer jawnych i ukrytych komponentów kapitału ludzkiego . . . . . . . . . . . . . . . 169 Katarzyna Andrejuk, Wychowywanie Europejczyków? Migracje edukacyjne Polaków do Wielkiej Brytanii w kontekście mobil- ności międzynarodowej studentów z Polski po 2004 roku . . . . . 191 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Spis treści Krystian Heffner, Brygida Solga, Zmieniająca się rola migracji zagranicznych w rozwoju regionów w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . 213 Romuald Jończy, Robert Rauziński, Diana Rokita-Poskart, Ekono- miczno-społeczne skutki współczesnych migracji na przykładzie Śląska Opolskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 Sylwia Urbańska, Regionalne i lokalne konteksty migracji – przy- padek Podlasia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 Jan Brzozowski, Skutki regionalne i lokalne migracji – przypadek Małopolski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 Michał P. Garapich, Wpływ poakcesyjnych migracji na polską diasporę – zarys problematyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 Henryk Chałupczak, Grażyna Firlit-Fesnak, Magdalena Lesińska, Brygida Solga, Polityka migracyjna Polski wobec najnowszej emigracji Polaków po 2004 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 Noty o autorach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Magdalena Lesińska, Marek Okólski, Krystyna Slany, Brygida Solga Społeczne skutki emigracji Polaków po 2004 roku – rozważania wstępne W chwili gdy oddajemy tę książkę do rąk Czytelnika, poza granicami Polski mieszkają i utrzymują się ponad 2 mln osób, które mają stały adres zameldowania w Polsce i przez państwo polskie są uważane za członków jego populacji. Większość tych ludzi opuściła kraj urodze- nia po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej. Najnowsze (z drugiej połowy 2014 roku) doniesienia z Niemiec i Wielkiej Brytanii – głów- nych krajów docelowych ostatniej fali emigracji z Polski – dowodzą, iż odpływ ludności z Polski trwa nadal, a być może nawet ulega nasi- leniu. Oprócz wspomnianych rzesz Polaków, którzy mimo długotrwa- łego zamieszkiwania w innym kraju są zaliczani do ludności Polski, za granicą przebywa również mniej więcej ćwierć miliona osób, które osiedliły się tam po 1 maja 2004 roku, lecz wymeldowały się z polskiego adresu i dlatego formalnie przestały być członkami populacji Polski. Niewątpliwie skala emigracji po akcesji do UE jest więc bardzo duża. Poza wojnami trudno wskazać na okres o podobnej długości, w którym przybrałaby ona tak znaczące rozmiary. Zjawisko to jest bacznie obserwowane przez polskie społeczeń- stwo i przyciąga coraz większą uwagę organów państwa. Od samego początku stanowi przedmiot badań naukowych, zarówno w Polsce, jak i za granicą. Intrygujące są przyczyny tego nasilonego odpływu ludności, sposób funkcjonowania i tempo zakorzeniania się Polaków w innych krajach, cechy ludzi opuszczających rodzinne strony, jak rów- nież skutki emigracji dla Polski, jej regionów, społeczności lokalnych oraz dla osób migrujących i ich rodzin. Wiele z tych kwestii podejmują autorzy tego tomu. Zanim jednak oddamy im głos, spróbujemy dokonać zwięzłego wprowadzenia. Emigracja nie jest nowym zjawiskiem w dziejach polskiego spo- łeczeństwa. Pod wpływem głębokich zmian społecznych, w tym ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Magdalena Lesińska, Marek Okólski, Krystyna Slany, Brygida Solga przyśpieszonego wzrostu demograficznego, przybrała masowe rozmiary już w drugiej połowie XIX stulecia. Szczyt odpływu za granicę, wywo- łanego przez te zmiany, przypadł na pierwsze kilkanaście lat XX wieku. Inne wielkie fale emigracji miały odmienne przyczyny, mianowicie były wymuszone przez obie wojny światowe. Kilka lat po zakończeniu II wojny światowej emigracja z Polski została jednak zredukowana do niewielkich rozmiarów i – gdyby pominąć nieliczne epizody wy- łamujące się z tej prawidłowości – utrzymywała się na stosunkowo nieznacznym poziomie do 1980 roku. W odróżnieniu od większości krajów położonych w zachodniej części Europy osłabnięcie emigracji w tym okresie nie było konsekwencją wyczerpywania się potencjału migracyjnego populacji, ale wynikało ze ścisłej kontroli i reglamento- wania wyjazdów obywateli za granicę przez państwo lub z trudności wjazdu czy osiedlenia się w atrakcyjnych krajach docelowych. W latach 80. XX wieku zarówno osłabły ograniczenia swobody podróżowania za granicę stosowane przez władze PRL, jak i zmniejszyły się przeszkody w docieraniu na Zachód. Okazało się wówczas, że nadal wielu Polaków było skłonnych do emigracji. Szacunki wielkości odpływu ludności za granicę w tym dziesięcioleciu mówią o ponad milionie emigrantów. Przytłaczająca większość z nich mogła osiedlić się za granicą jedynie dzięki specyficznym regulacjom stworzonym przez kraje przyjmu- jące, takim jak: liberalne zasady przyznawania statusu wysiedleńca (w RFN), statusu uchodźcy, czy też pobytu tolerowanego oraz tworzenie dla uciekinierów obozów przejściowych, w których mogli oni ubiegać się o wizy imigracyjne do krajów zamorskich. Zmiany polityczne w Polsce w 1989 roku i powrót na łono wspól- noty państw demokratycznych oznaczały także usunięcie wszelkich trudności w wyjazdach za granicę. Po latach stygmatyzowania emi- gracji przez aparat propagandowy państwa na osiedlaniu się Polaków za granicą przestało ciążyć odium „zdrady” czy „ucieczki”. Jednakże, mimo trwałego zniesienia wobec obywateli Polski obowiązku wizowego przez większość państw atrakcyjnych dla potencjalnych emigrantów, nie nastąpiła „eksplozja emigracyjna”. Zostały bowiem zaniechane preferencyjne praktyki w traktowaniu imigrantów z Polski, stosowane w latach 80. XX wieku w RFN, USA, Kanadzie i kilku innych kra- jach, jednocześnie Polacy nie uzyskali w tych państwach prawa do swobodnego zamieszkiwania, poszukiwania pracy czy podejmowania samodzielnej działalności gospodarczej. Nasiliły się wówczas migracje ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Społeczne skutki emigracji Polaków po 2004 roku – rozważania wstępne 9 czasowe o charakterze cyrkulacyjnym, które przybierały postać migra- cji niepełnej. Zjawisko to polegało na wykorzystaniu łatwości przekra- czania granic i dostosowaniu się do dostępnych możliwości uzyskiwania dochodów w zamożniejszych krajach położonych na zachód od Polski. Zarobkowano na różne sposoby – uprawiając drobny handel, podejmu- jąc prace okazjonalne lub sezonowe albo zatrudniając się w „szarej strefie”. Stosunkowo niskie wynagrodzenia zagraniczne po transferze do Polski nabierały realnie wysokiej wartości ze względu na korzystne różnice w kosztach utrzymania. Pozwalały na poprawę warunków życia członków rodziny w Polsce, ale nie dawały im możliwości osiedlenia się w kraju, w którym te dochody uzyskiwano. Migracja niepełna stała się podstawową formą mobilności zagranicznej ludności Polski, zastępując w dużym stopniu emigrację. Mieszkańcom kilku regionów – zwłaszcza z uwagi na długie tradycje migrowania – w sposób szczególny udało się wykształcić szerokie i prężnie działające sieci migracyjne, które ułatwiały podejmowanie decyzji o wyjeździe i w efekcie spowodowały, że skala migracji była w tych regionach wyraźnie większa niż w innych. Warunki te zmieniły się zasadniczo z chwilą wstąpienia Polski do UE, które poprzedzone było procesem stopniowej integracji z insty- tucjami świata zachodniego, nasileniem wymiany gospodarczej z kra- jami Europy Zachodniej, a także głębokimi zmianami wewnętrznymi w Polsce. Spośród tych przemian wewnętrznych, spowodowanych przez transformację ustrojową i ważnych dla zrozumienia mechanizmów mi- gracji, warto wymienić – z jednej strony – ograniczenie opiekuńczości państwa i sprywatyzowanie znacznej części majątku produkcyjnego, rozwój indywidualnej przedsiębiorczości, a zarazem ukształtowanie się „trudnego” rynku pracy, z wysokim bezrobociem o charakterze strukturalnym i niewielką mobilnością zatrudnionych wewnątrz kraju, z drugiej zaś – duże zmiany o charakterze formacyjnym wśród młodego pokolenia, związane z oddziaływaniem globalnej rewolucji informacyj- nej i globalnych treści kulturowych, wzrostem aspiracji edukacyjnych (oraz poziomu wykształcenia) i konsumpcyjnych, a także z doświad- czaniem trudności w rozpoczynaniu samodzielnego dorosłego życia. Polska rozpoczynała swój pełnoprawny udział we wspólnotach europejskich w sytuacji wyraźnego ożywienia gospodarczego w kraju, potwierdzonego malejącym bezrobociem. Jednak już kilka lat wcze- śniej bardziej przedsiębiorczy i skłonni do ryzyka Polacy lokowa- li się w gospodarce zamożnych krajów UE jako samozatrudnieni lub ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Magdalena Lesińska, Marek Okólski, Krystyna Slany, Brygida Solga przedsiębiorcy, a dziesiątki tysięcy innych z powodzeniem znajdowały zatrudnienie w szarej strefie lub przyjeżdżały wykonywać prace sezo- nowe, co często było uregulowane dwustronnymi umowami między- państwowymi. Wydawało się, że wstąpienie do UE nie wywoła silnego wzmożenia migracji pracowniczej z Polski, nie mówiąc o masowym osiedlaniu się Polaków za granicą. Potwierdzało to wiele prognoz opra- cowanych w szanowanych instytutach europejskich. Przewidywano w nich, co najwyżej, chwilowe nasilenie napływu obywateli nowych państw członkowskich, głównie o charakterze krótkotrwałym, eks- ploracyjnym. Rząd brytyjski, który starannie przeanalizował skutki polskiej akcesji dla gospodarki Zjednoczonego Królestwa, oceniał, że ze wszystkich nowo wstępujących do UE krajów przybędzie w sumie kilkadziesiąt tysięcy ludzi. Dało to asumpt do podjęcia decyzji o otwar- ciu własnego rynku pracy bez możliwego do zastosowania ochronnego okresu przejściowego. Na podobny krok nie odważył się wówczas żaden inny duży kraj Wspólnoty Europejskiej. Stało się jednak inaczej, jak wynika z oceny przytoczonej na samym wstępie. Tylko z Polski wyjechały zrazu dziesiątki tysięcy, a w sumie w pierwszych kilku latach setki tysięcy ludzi. Głównie do jednego z naj- odleglejszych i wcześniej stosunkowo rzadko penetrowanych przez pol- skich migrantów zarobkowych krajów UE – Wielkiej Brytanii. Liczba wyjazdów z Polski w ciągu pierwszych kilkunastu miesięcy po 1 maja 2004 roku rosła niezwykle szybko. Migracje zdawały się przybierać rozmiary exodusu, a polskie media (w latach 2006 i 2007), powołując się na rzekomych ekspertów, podawały liczby emigrantów w przedziale od 2 do 4 mln (znacznie przesadzone). Po kilku latach od wstąpienia do UE okazało się, że poakcesyjny odpływ ludności, który wcześniej miał przeważnie formę cyrkulacyjną (głównie migracji niepełnej), zmienia się w emigrację, czyli długotrwałe przebywanie za granicą, mimo że w kraju ojczystym zachodziły pomyślne zjawiska ekonomiczne, m.in. nadal zmniejszało się bezrobocie, w wielu sektorach rosło zatrudnienie, a także następował wzrost wynagrodzeń. Co więcej, choć na arenie międzynarodowej Polska była doceniana za sukcesy gospodarcze, to dla migrantów nie stały się one wystarczającą zachętą do powrotu do kraju, i to nawet w czasie recesji w miejscach ich pobytu. Dzięki procesowi integracji z UE migracje Polaków znalazły się jednocześnie w centrum procesu globalizacji, którego konsekwencją są ważne zmiany społeczne, ekonomiczne, polityczne i kulturowe. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Społeczne skutki emigracji Polaków po 2004 roku – rozważania wstępne 11 Jedną z cech globalizacji jest kompresja świata, wyrażająca się m.in. w ułatwionym przemieszczaniu się ludzi, osłabieniu przeszkód admi- nistracyjnych oraz niwelowaniu dystansów za sprawą coraz lepszych możliwości transportowych i komunikacyjnych. Z perspektywy glo- balnego wymiaru migracji nasilająca się mobilność międzynarodo- wa ludności stanowi nie tylko wyzwanie dla Polski, ale też szansę na spełnienie indywidualnych celów życiowych Polaków w światowej i europejskiej przestrzeni. Ich migracje wpisują się zatem w globalne trendy między narodowych przemieszczeń o niespotykanej dotąd inten- sywności. Wyraźnie uwidacznia się fenomen tzw. migracji płynnych, których cechą jest nieprzewidywalność, bycie „tu i tam” oraz celo- we niezamykanie sobie żadnych opcji przez osobę migrującą. Młodzi Polacy stają się coraz bardziej mobilni, wielokulturowi, a przebywając za granicą, potrafią budować więzi polityczne, ekonomiczne, społeczne i kulturowe – zarówno z krajem napływu, jak i z krajem pochodze- nia. Współcześni migranci identyfikują się nie tylko z krajem, z któ- rego pochodzą, ale także z krajem, w którym zamieszkują. Oznacza to, że integrują się zarówno ze sferą instytucjonalną oraz społeczną miejsca napływu, z jego wzorami i regułami życia, jak i z krajem pochodzenia, poprzez budowanie sieci powiązań społecznych, kulturo- wych i ekonomicznych, które mają duży wpływ na środowisko lokalne i jego gospodarkę. Polscy „migranci poakcesyjni” okazali się zbiorowością różnorodną i dynamiczną. Otwarty dla nowych państw członkowskich brytyjski rynek pracy, charakteryzujący się dużą liczbą wolnych miejsc pracy, przyciągnął wielu młodych, stosunkowo dobrze wykształconych Po- laków. W pierwszych kilku latach po akcesji w przeważającej mierze byli to mężczyźni, często pochodzący z małych miast i wsi, z regio- nów, których mieszkańcy we wcześniejszym okresie mieli stosunkowo niewielki udział w migracjach zagranicznych. Wielu młodych ludzi wyjeżdżało do Wielkiej Brytanii, Irlandii i innych krajów wkrótce po zdobyciu formalnego wykształcenia (lub nawet w trakcie edukacji) i często nie próbowali oni szczęścia na krajowym rynku pracy. Oprócz młodych mężczyzn, najczęściej absolwentów techników, ale często również wyższych uczelni, migracje były podejmowane przez lu- dzi starszych, w wieku 30–50 lat, wśród których przeważali absolwenci zasadniczych szkół zawodowych. Wielu z nich kontynuowało strate- gie zapoczątkowane przed wstąpieniem Polski do UE, a nawet przed ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Magdalena Lesińska, Marek Okólski, Krystyna Slany, Brygida Solga transformacją ustrojową. Ich najważniejszymi krajami docelowymi były przede wszystkim Niemcy, a także Holandia, Włochy i Norwegia. W migracjach zagranicznych uwidoczniła się również silna obec- ność kobiet, które coraz częściej migrowały z przyczyn indywidualnych, a nie tylko rodzinnych, samodzielnie podejmując przy tym decyzję o wyjeździe za granicę. Po kilku latach wśród migrantów z Polski z większą częstością zaczęły pojawiać się właśnie kobiety oraz dzie- ci. Migracje sprzyjały wyłonieniu się rodzin transnarodowych oraz podejmowaniu decyzji o pozostaniu za granicą i łączeniu członków rodziny. Okazało się, że specyfika życia poza granicami Polski po- zytywnie wpływa na formowanie związków i podejmowanie decyzji prokreacyjnych. Polskie emigrantki rodziły i rodzą coraz więcej dzieci za granicą. Tam bowiem właśnie trwa nasilający się proces budowania nowych związków lub łączenia członków istniejących rodzin. W niniejszym tomie Czytelnik znajdzie głębszą analizę przyczyn fenomenu wielkiej emigracji poakcesyjnej oraz opis dynamiki i zróż- nicowania tego zjawiska ze względu na obszary pochodzenia migrują- cych, ich cechy społeczno-demograficzne oraz miejsca docelowe, do których kierował się strumień polskich migrantów. Jednak najwięcej miejsca poświęcono w nim skutkom tego zjawiska dla polskiego spo- łeczeństwa, postrzeganym z kilku perspektyw – demograficznej, eko- nomicznej i społeczno-kulturowej. W debacie publicznej ujawniają się negatywne i pozytywne stanowiska wobec migracji, ale niejednokrotnie uderzają opinie, które mają charakter „paniki społecznej”, wskazującej na dalekosiężne skutki trwałego odpływu ponad miliona osób, prze- ważnie stosunkowo młodych i dobrze wykształconych. Bez wątpienia, konsekwencje migracji poakcesyjnych są zjawiskiem niezwykle zło- żonym i zróżnicowanym, trudnym do jednoznacznego ustalenia, ale wpisującym się w dynamikę przemian ponowoczesnego świata. Demograficzne konsekwencje poakcesyjnych migracji były chyba najczęściej podnoszone w debatach społecznych i politycznych, a potę- ga liczb i faktów oddziaływała ze zdwojoną siłą na opinie i zachowania Polaków. Masowy odpływ ludzi z Polski, zwłaszcza w sytuacji, gdy przyrost naturalny bliski jest zeru, budzi zrozumiały niepokój opinii społecznej. Ogromne przemieszczenia ludności zbiegają się przecież w czasie z niezwykle niskim przyrostem naturalnym, spowodowanym niską – zarówno w perspektywie historycznej, jak i w skali międzynaro- dowej – rozrodczością, daleką od poziomu zapewniającego zastępowanie ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Społeczne skutki emigracji Polaków po 2004 roku – rozważania wstępne 13 liczebne generacji rodziców przez generacje ich potomstwa. Dostępne szacunki, przy przyjęciu założenia, że emigranci nie powrócą do kra- ju, wskazują na możliwy dalszy spadek urodzeń o mniej więcej 10 . Odpływ osób młodych oraz zmniejszenie strumienia urodzeń pogłębią proces depopulacji i starzenia się populacji Polski, w perspektywie długofalowej wpłyną też na wielkość podaży siły roboczej, a przede wszystkim na zdolność finansów publicznych do zaspokojenia potrzeb ludzi w podeszłym wieku i do wprowadzenia zmiany w systemach za- bezpieczeń społecznych (głównie emerytalnych). W przypadku braku znaczących powrotów do kraju emigracja wywoła w niedalekiej przy- szłości nie tylko swego rodzaju „wyrwę pokoleniową”, obejmującą oso- by urodzone na przełomie lat 70. i 80. XX wieku, ale również pociągnie za sobą trwały ubytek demograficzny wśród nadchodzących pokoleń. W kontekście zagadnień demograficznych podnoszona jest więc kwe- stia powrotów do kraju i odzyskiwania utraconych zasobów ludzkich. Ostatnie lata pokazują jednak, że strumień migracji powrotnych słabnie i wydaje się, że wśród emigrantów coraz częstsze są strategie ukierun- kowane na osiedlenie się za granicą. Możliwości wykorzystania powra- cających emigrantów jako czynnika odmładzającego strukturę popula- cji kraju lub osłabiającego jej starzenie stają się zatem coraz mniejsze. Migracje są też wyzwaniem w obszarze realizacji tradycyjnie okre- ślonych norm i wartości łączących się z troską o ludzi starszych i opieką nad nimi. Owe normy i wartości nakazują wypełnianie tych powinno- ści i zobowiązań dzieciom lub bliskim członkom rodziny, zwłaszcza kobietom. Jednak w obliczu masowych migracji młodych ludzi uwi- dacznia  się syndrom „deficytu” opieki dzieci nad starzejącymi się rodzicami, co zmusza państwo do szukania nowych rozwiązań w tym zakresie i przesunięcia ważnego wyzwania ze sfery prywatnej w sferę polityk publicznych. W debatach równie często jak demograficzne konsekwencje migra- cji poruszane są także konsekwencje ekonomiczne. W perspektywie krótkookresowej, z jednej strony, wskazuje się na doraźne rozładowanie „ciśnienia populacyjnego”, spowodowanego wchodzeniem na rynek pracy licznych młodych roczników, i w efekcie na obniżenie stopy bezrobocia, swobodny transfer absolwentów z sektora edukacyjnego na rynek pracy i ich aktywizację zawodową. Z drugiej zaś strony czę- sto podnosi się koszty deprecjacji kwalifikacji zawodowych polskich pracowników i zmarnowanych inwestycji edukacyjnych w związku ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Magdalena Lesińska, Marek Okólski, Krystyna Slany, Brygida Solga z podejmowaniem przez nich za granicą pracy poniżej wyuczonych kwalifikacji. W długim okresie akcentowana jest z kolei możliwość utraty poważnych zasobów siły roboczej, o ile nie zwiększy się skala powrotów. Uwaga badaczy i różnych kręgów społecznych ogniskuje się rów- nież na wpływie migracji na zarobki w poszczególnych sektorach go- spodarki oraz na oddziaływaniu zagranicznych transferów ekonomicz- nych na rozwój gospodarstw domowych, podniesienie poziomu życia rodzin, społeczności lokalnych, regionów oraz całego kraju. Roczna kwota pieniędzy przesyłanych do Polski przez migrantów w niewielkim jednak stopniu przekracza 1 PKB. Mimo stosunkowo dużego napływu tych środków do rodzin migrantów i niektórych skupisk ludności ich wpływ na rozwój gospodarczy w Polsce jest ograniczony. W dużym stopniu wynika to też z przeważnie konsumpcyjnego, a nie inwesty- cyjnego charakteru ich przeznaczenia. Niemniej analizy regionalne tych kwestii pokazują, że na niektórych obszarach wpływ pieniędzy migracyjnych na rozwój w skali mikro oraz w układach regionalnych może być znaczący. Jakkolwiek zbilansowanie skutków migracji jest trudne, to właśnie na poziomie regionalnym i lokalnym stwierdza się także, że negatywne efekty migracji często przeważają nad pozytyw- nymi, zwłaszcza w perspektywie długoterminowej. Migracje poakcesyjne silnie oddziałują też na sferę społeczno- -kulturową, która dotyczy całej gamy zachowań, praktyk, norm i warto- ści Polaków, tak w kraju, jak i poza jego granicami (np. wpływ diaspory na rozwiązania formalno-prawne w Polsce). Oddziaływanie w tej sfe- rze zmienia się na tyle dynamicznie, że jego pełny opis i wyjaśnienie wymagają ciągłej obserwacji i systematycznych badań, rozpoznawać bowiem należy nie tylko obiektywne, ale też subiektywne skutki prze- mieszczeń, które znajdują odzwierciedlenie w doświadczeniach, przeży- ciach czy powstawaniu nowych wzorów zachowań. Na specjalną uwagę zasługują zwłaszcza te konsekwencje migracji, które przejawiają się w sferze życia rodzinnego, intymnego oraz w obszarze konstruowania nowych wzorów funkcjonowania rodzin ponad granicami. Intensywne migracje zmieniają obraz względnie homogenicznej polskiej rodziny, jej formy i treści życia rodzinnego. Wpływają, co już zasygnalizowano, na pojawienie się fenomenu rodzin transnarodowych i związanych z tym nowych praktyk rodzinnych. Migracja, zwłaszcza czasowa, stała się sposobem na życie, w którym okresy „bycia razem” przeplatają ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Społeczne skutki emigracji Polaków po 2004 roku – rozważania wstępne 15 się ze znacznie dłuższymi okresami „bycia osobno”. Uwidoczniły się w związku z tym nowe wyzwania łączące się z funkcjonowaniem ta- kich rodzin, pełnionymi w nich rolami rodzinnymi, organizacją opieki nad dziećmi i starszymi rodzicami oraz problemami emocjonalnymi i edukacyjnymi dzieci z rodzin migranckich. Wzrost udziału kobiet w migracjach zintensyfikował dyskusję na temat rodzin transnaro- dowych i ról rodzinnych tradycyjnie przypisanych kobietom. Mimo ogromnego wysiłku, jaki migrujące kobiety wkładają w utrzymanie ekonomiczne rodziny, zarządzanie nią i kierowanie, sprawowanie opieki nad członkami rodziny (często „na odległość”), ich migracje zostają uwikłane w obciążający je dyskurs emocjonalno-normatywny. W toczących się dyskusjach o konsekwencjach migracji na uwagę zasługuje zagadnienie wykorzystywania w kraju tzw. kapitału migra- cyjnego osób powracających. Kapitał ten rozumie się jako kwalifikacje, umiejętności i kompetencje nabyte przez migrantów za granicą, a na- stępnie transferowane do Polski i w niej pożytkowane. Warto zaznaczyć, że oprócz negatywnych ustaleń dotyczących korzystania z bogactwa doświadczeń migrantów (np. trudności w znalezieniu pracy po powro- cie do kraju) wskazuje się, iż dzięki transferowi kapitału migracyjnego wykuwany jest sukces osobisty i zawodowy (np. założenie firmy) lub pojawiają się korzystne zmiany w praktykach społecznych i kulturo- wych (np. nieskrępowany kontakt z instytucjami, posługiwanie się językiem obcym, otwarte relacje z innymi). Konsekwencje poakcesyjnego odpływu ludności przejawiają się również silnie w perspektywie lokalnej i regionalnej. Po wstąpieniu Polski do UE zaszły istotne przekształcenia w przestrzennym wymiarze tego procesu. Do województw, które charakteryzowały się ugruntowaną tradycją odpływu migracyjnego i dobrze rozwiniętymi sieciami powią- zań migracyjnych, dołączyły regiony, gdzie do tej pory wyjazdy za gra- nicę były stosunkowo rzadkie. Tym samym migracje stały się istotnym czynnikiem rozwoju w coraz większej liczbie polskich regionów. Nowego znaczenia nabiera zatem także regionalny kontekst pro- cesów migracyjnych oraz tworzenie polityki migracyjnej kraju, która powinna uwzględniać regionalne uwarunkowania tych procesów. Fala wyjazdów za granicę, będąca konsekwencją wejścia do UE, stała się kluczowym czynnikiem wpływającym na dynamiczny rozwój polityki migracyjnej w Polsce. Konieczność dostosowania prawa i systemu instytucjonalnego do wymogów unijnych, ale przede wszystkim realia, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Magdalena Lesińska, Marek Okólski, Krystyna Slany, Brygida Solga czyli masowy odpływ ludności, sprawiły, że politycy oraz przedstawi- ciele administracji centralnej i regionalnej zainteresowali się proble- matyką migracji. Świadczą o tym szeroki dyskurs medialny i publiczny na temat migracji poakcesyjnej i jej konsekwencji oraz silne akcenty migracyjne w kolejnych kampaniach wyborczych i programach partii politycznych. Uznanie migracji za znaczący temat w sferze politycznej nasiliło się jeszcze w okresie recesji gospodarczej w większości krajów UE i oczekiwanych powrotów migrantów do Polski. Dowodzą tego licz- ne dokumenty rządowe i specjalny program adresowany do rodaków za granicą, planujących powrót do ojczyzny. Jedną z pośrednich, ale bez wątpienia ważnych konsekwencji emigracji Polaków i rosnącego zapotrzebowania na pracę w określonych sektorach (jak rolnictwo czy budownictwo) stała się liberalizacja przepisów dotyczących przyjazdu cudzoziemców i ich funkcjonowania na krajowym rynku pracy. Niniejsza monografia w pewien sposób nawiązuje do dyskusji na temat tzw. dylematu akcesyjnego, w której rozważa się, czy migra- cje poakcesyjne – poprzez odpływ nadwyżki siły roboczej, a następnie będące ich efektem migracje powrotne – są czynnikiem umożliwiają- cym modernizację kraju, czy raczej ograniczającym konieczne reformy na skutek utraty kapitału ludzkiego. Ustalenie tego jest ważne zarówno z poznawczego, jak i praktycznego punktu widzenia, a więc podejmowa- nia odpowiednich działań w odpowiedzi na powstałe w wyniku odpływu ludności nowe zjawiska i problemy. Dylemat ten odnieść można do dwóch konkurencyjnych hipotez, które w syntetyczny sposób opisują przyczyny i skutki migracji poakcesyjnych. Pierwszą z nich jest hipoteza „migracji rozgęszczającej”, zgodnie z którą obecna fala migracji poakcesyjnych daje szanse na korzystne zmiany w alokacji zasobów pracy w polskiej gospodarce. Dzięki niej ma się dokonać przemieszczenie ludności z obszarów peryferyjnych, o re- latywnym niedoborze kapitału finansowego i nadwyżce siły roboczej, na obszary zasobne w kapitał i wykazujące wysokie zapotrzebowanie na dodatkowych pracowników. Następująca po emigracji fala migracji powrotnych będzie się wiązała ze zmianą alokacji siły roboczej w sto- sunku do okresu sprzed odpływu, tzn. migranci powrócą do kraju, ale do innych miejsc niż te, z których wyjechali. Będą to obszary cechujące się dynamicznym rozwojem i pojemnym rynkiem pracy. Należy także oczekiwać, że powracający będą dysponowali dodatkowymi kompe- tencjami kulturowymi, a także nabytym w kraju emigracji kapitałem ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Społeczne skutki emigracji Polaków po 2004 roku – rozważania wstępne 17 fizycznym i społecznym, który wykorzystają z korzyścią dla polskiej gospodarki. Ostatecznie warunkiem koniecznym do uzyskania efektu modernizacyjnego w wyniku migracji rozgęszczającej będzie jednak wprowadzenie korzystnych polityk publicznych, które powinny być efektywnie realizowane w przestrzeni „uwolnionej” dzięki odpływowi nadwyżek siły roboczej. Drugą jest hipoteza „pętli pułapki migracyjnej”, zgodnie z którą młodzi emigranci, nie mogąc realizować swoich aspiracji zawodowych i społecznych w kraju, niejako zostali zmuszeni do wyjazdu zarobko- wego za granicę. Jednak za granicą nierzadko również mają problem ze zdobyciem pracy odpowiadającej ich kwalifikacjom, dobrze opłacanej i w pełni satysfakcjonującej. W związku z tym często decydują się na migrację powrotną, szczególnie w okresie dekoniunktury gospodarczej w krajach, do których uprzednio wyemigrowali. Niemniej wykony wanie w czasie długiego pobytu za granicą pracy poniżej kwalifikacji lub niezwiązanej z posiadanym wykształceniem sprawia, że mają kłopoty z powtórną integracją na krajowym rynku pracy. Co za tym idzie, część powracających do kraju młodych Polaków nie widzi dla siebie perspektyw rozwoju i ponownie wyjeżdża lub zamierza wyjechać. Tym samym osoby te znajdują się w swoistej „pętli pułapki migracyjnej” – bez szans na satysfakcjonującą pracę w kraju są skazane na pracę poniżej kwalifikacji za granicą. Ukazanie różnorodności i złożoności konsekwencji najnowszych mi- gracji Polaków dla społeczeństwa było celem przyświecającym pracom nad raportem Komitetu Badań nad Migracjami Polskiej Akademii Nauk. Adresatami tego dokumentu były instytucje i organizacje, które w spo- sób aktywny i innowacyjny mogą wpływać na ograniczanie negatywnych skutków migracji i powiększanie płynących z nich korzyści, rozwiązy- wanie problemów wynikających z dużej skali migracji oraz konstruowa- nie polityki odpowiadającej potrzebom kraju i aspiracjom życiowym Polaków. Raport zatytułowany Społeczne skutki poakcesyjnych migra- cji ludności Polski, ogłoszony w czerwcu 2014 roku, został opracowany przez grono wybitnych polskich znawców problematyki migracyjnej, a jego podłożem były szczegółowe ekspertyzy, których pokłosiem jest większość rozdziałów zamieszczonych w niniejszej publikacji. Monografia ta jest zbiorem tekstów, których autorzy odnoszą się do wiodącego tematu, czyli wpływu fali migracji Polaków po 2004 roku na polskie państwo i społeczeństwo, z perspektywy różnych dyscyplin ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Magdalena Lesińska, Marek Okólski, Krystyna Slany, Brygida Solga naukowych. W szczególności celem nadrzędnym stawianym sobie przez autorów jest identyfikacja wielowymiarowych skutków poakcesyjnych migracji zagranicznych, w tym konsekwencji demograficznych, eko- nomicznych, społecznych i kulturowych, które można obserwować na poziomie krajowym, regionalnym oraz lokalnym. W tekście otwierającym monografię Izabela Grabowska dokonuje przeglądu stanu wiedzy w Polsce w zakresie współczesnych migracji zagranicznych, ze szczególnym uwzględnieniem badań migracji po- akcesyjnych. Autorka najpierw zakreśla obszar dotychczas podejmo- wanych badań i studiów migracyjnych, a następnie przedstawia stan wiedzy o badaniach nad migracjami w Polsce, odnosząc się także do analiz europejskich i globalnych. W tekście zwraca także uwagę na wyzwania stojące przed badaniami migracyjnymi w Polsce i szanse ich powodzenia w relacji do bieżących dyskursów naukowych. Marta Anacka i Marek Okólski w tekście Migracja z Polski po akcesji do Unii Europejskiej analizują zróżnicowane uwarunkowania migracji w okresie poakcesyjnym w kontekście określonych przemian politycznych, instytucjonalnych, zjawisk w sferach społecznej i eko- nomicznej. Dane dotyczące skali migracji z Polski autorzy oparli na wynikach spisów powszechnych ludności (z 2002 i 2011 roku), Badań Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL), szacunkach Głównego Urzędu Statystycznego oraz podstawowych źródłach pochodzących z krajów docelowych. Autorzy zwracają ponadto uwagę na fundamen- talną zmianę, jaka w okresie poakcesyjnym dokonała się w geografii polskich migracji – w odniesieniu zarówno do krajów docelowych, jak i regionów pochodzenia emigrantów w Polsce. Charakteryzują rów- nież formy migracji Polaków, wskazując na dominujący zarobkowy charakter migracji oraz na coraz powszechniejsze migracje w celu łączenia rodzin i – dużo rzadsze – migracje edukacyjne. Wskazują też na znaczącą zmianę struktury migracji w okresie poakcesyjnym pod względem płci, wykształcenia, miejsca pochodzenia oraz wieku. Pytanie, które zadawali sobie badacze migracji w Polsce od po- czątku pojawienia się poakcesyjnej fali wyjazdów, dotyczyło trwałości emigracji po 2004 roku, w tym możliwości i czynników warunkujących migracje powrotne. Pytanie to stało się niezwykle aktualne w trakcie ogólnoświatowego kryzysu ekonomicznego, który przyczynił się do decyzji wielu rodaków o zakończeniu pobytu za granicą i powrocie do ojczyzny. Fenomen migracji powrotnych Polaków w ostatnich latach ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Społeczne skutki emigracji Polaków po 2004 roku – rozważania wstępne 19 analizują w rozdziale poświęconym temu zjawisku Marta Anacka i Agnieszka Fihel. Przedstawiają one szacunki skali powrotów po 2004 roku, opracowane na podstawie polskich i europejskich danych sta- tystycznych, jak również społeczno-demograficzną charakterystykę populacji powracających, w tym główne kraje pobytu i motywy decy- zji o powrocie. W podsumowaniu swoich analiz autorki wskazują na niejednoznaczne saldo korzyści i kosztów związanych z migracjami powrotnymi. Masowa skala powrotów łączyłaby się z jednej strony z problemem reintegracji dużej liczby nowych pracowników na polskim rynku pracy, z drugiej zaś – z pozytywnym wpływem na niekorzyst- ne zmiany w strukturze demograficznej populacji Polski, związane ze starzeniem się społeczeństwa. W tekście Demograficzne konsekwencje emigracji poakcesyjnej Agnieszka Fihel i Brygida Solga rozpatrują zmianę stanu i struktury ludności Polski, jaka dokonała się pod wpływem migracji zagranicz- nych, a następnie analizują zmniejszenie się strumienia urodzeń oraz intensyfikację procesu starzenia się populacji. Za źródła informacji posłużyły autorkom wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011 oraz rejestr ludności PESEL, a także dane pocho- dzące z krajów docelowych polskiej emigracji. W analizie skutków demograficznych ujawniających się na poziomie regionalnym autorki zwracają uwagę na sytuację w województwie opolskim, które charakte- ryzuje się największym stosunkiem emigrantów do zamieszkałej w nim obecnie ludności. Ekonomiczne skutki migracji przedstawiają Jan Brzozowski, Ro- muald Jończy i Paweł Kaczmarczyk. Analizują oni wpływ mobilności Polaków na krajowy rynek pracy w perspektywach krótko-, średnio- i długookresowej. Podejmują temat selektywnego odpływu kapitału ludzkiego, w szczególności migracji osób z wyższym wykształceniem oraz specjalistów medycznych, a także zagadnienia brain drain i brain waste w aspekcie emigracji i pozostania w kraju. Kolejnym obszarem konsekwencji ekonomicznych migracji poakcesyjnych, na który zwra- cają uwagę autorzy, jest wielkość transferu środków dewizowych do kraju oraz ich oddziaływanie na gospodarkę kraju i polskie regiony, a także wpływ migracji na sferę fiskalną i ubezpieczeniową. Łukasz Krzyżowski, Krystyna Slany i Magdalena Ślusarczyk sku- piają się na wątku, który od zapoczątkowania emigracji poakcesyjnej wzbudzał wiele dyskusji tak wśród badaczy migracji, jak i w mediach, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Magdalena Lesińska, Marek Okólski, Krystyna Slany, Brygida Solga mianowicie na wpływie współczesnych migracji na przemiany więzi społecznych, relacji w rodzinie i relacji międzygeneracyjnych. Autorzy identyfikują i analizują wpływ wyjazdów za granicę na dezintegrację rodziny (rozwody) i zmiany relacji opiekuńczych, w szczególności tych, które dotyczą opieki nad dziećmi. Zadania te przejmują coraz częściej dziadkowie zastępujący nieobecnych w kraju rodziców. Pojawiają się także nowe zjawiska, takie jak rodzina transnarodowa, funkcjonująca na co dzień ponad granicami państwowymi ze względu na czasową lub stałą emigrację jednego lub kilku członków rodziny, czy związki i małżeństwa mieszane z udziałem polskich migrantek i migrantów, które stają się coraz powszechniejszym modelem społecznych relacji. Autorzy zwracają także uwagę na zmiany w definiowaniu podstawo- wych pojęć, m.in. macierzyństwa czy rodziny, jakie zaszły w związku z masowymi procesami migracyjnymi i wielokulturowością. W tekście tym nie tylko podjęto ważny temat, ale również dokonano analizy da- nych statystycznych oraz wyników aktualnych badań (także własnych) oraz przyjrzano się wpływowi migracji na relacje społeczne z wielu perspektyw, w tym migrantki-matki czy dziecka, które często są po- mijane w badaniach procesów migracyjnych. Innym tematem, także dosyć rzadko eksplorowanym w badaniach dotyczących polskich migrantów, jest związek między migracjami a transferem jawnych i ukrytych komponentów kapitału ludzkiego. Izabela Grabowska i Ewa Jaźwińska stawiają w swoim tekście pyta- nie, jak wyjazd za granicę wpływa na pozyskiwanie, rozwój i transfer tych komponentów kapitału ludzkiego, które same autorki określają jako „ukryte, podskórne, nieobserwowalne, nieoczywiste”. Wskazują, że pozyskanie „miękkiego” kapitału ludzkiego podczas pobytu i pracy za granicą (czyli praktycznych umiejętności, takich jak łatwość komu- nikacji, elastyczność i etyka pracy) jest kluczowe w przypadku polskich migrantów poakcesyjnych, zwłaszcza z uwagi na fakt, że wielu z nich pracuje poniżej swoich kwalifikacji formalnych. Czerpiąc z literatury oraz bazując na własnych badaniach, autorki analizują różne kompo- nenty kapitału ludzkiego, nabywane przez migrantów w trakcie pobytu za granicą i transferowane między krajem wysyłającym a przyjmu- jącym. Rozważają także możliwy wpływ nabytego kapitału ludzkiego na dalszą karierę zawodową po powrocie do Polski. Jednym z częstych powodów migracji Polaków, jako nowych oby- wateli UE, stało się podjęcie studiów na zagranicznych uczelniach. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Społeczne skutki emigracji Polaków po 2004 roku – rozważania wstępne 21 Po 2004 roku nastąpił dynamiczny wzrost liczby polskich studentów na uczelniach państw członkowskich. Najwięcej Polaków studiuje obecnie w Wielkiej Brytanii, Niemczech i we Francji. Temat wyjazdów eduka- cyjnych Polaków w kontekście europeizacji systemu edukacji wyższej podejmuje Katarzyna Andrejuk, skupiając uwagę na procesie oddolnej europeizacji (nabywania europejskiej tożsamości przez migrujących) oraz selektywności mobilnych studentów. W tekście zatytułowanym Wychowywanie Europejczyków? Migracje edukacyjne Polaków do Wielkiej Brytanii w kontekście mobilności międzynarodowej studen- tów z Polski po 2004 roku, opierając się na dostępnych danych oraz wynikach własnych badań prowadzonych wśród polskich studentów w Londynie, autorka wskazuje na ograniczony zasięg europeizacji, tak w wymiarze przestrzennym (migrujący studenci skupiają się głównie w wielkich metropoliach), jak i podmiotowym (migrujący studenci rekrutują się najczęściej z mobilnych rodzin, mają duże kompetencje językowe i wcześniejsze doświadczenia z wielokulturowością). Krystian Heffner i Brygida Solga w tekście zatytułowanym Zmie- niająca się rola migracji zagranicznych w rozwoju regionów w Pol- sce wskazują na istotne przekształcenia w przestrzennym wymiarze migracji w okresie poakcesyjnym. Zwracają uwagę na wyzwania stojące zarówno przed regionami o ugruntowanej tradycji odpływu migracyj- nego i z dobrze rozwiniętymi sieciami powiązań migracyjnych, jak i przed tymi, które z masowymi migracjami zetknęły się dopiero po 2004 roku. Autorzy skupiają uwagę na regionalnym kontekście proce- sów migracyjnych oraz postulują rozwijanie takiej polityki migracyjnej, jaka uwzględniać będzie regionalne uwarunkowanych tych procesów. Kolejne trzy rozdziały monografii to studia przypadków, które odno- szą się do regionów charakterystycznych z punktu widzenia procesów migracyjnych w Polsce. Tę część otwiera tekst poświęcony ekono- miczno-społecznym skutkom współczesnych migracji na przykładzie Śląska Opolskiego, autorstwa Romualda Jończego, Roberta Rauziń- skiego i Diany Rokity-Poskart. Autorzy przedstawiają w nim przebieg procesów migracji zagranicznych w tym regionie, zwracając uwagę na etniczny charakter migracji, silne tradycje wyjazdów zagranicznych oraz istotne zmiany strukturalne emigracji po 2004 roku. Określają skalę migracji stałej i czasowej w okresie przed- i poakcesyjnym oraz szeroko analizują konsekwencje emigracji zarobkowej z województwa opolskiego. W tym ostatnim obszarze zwracają uwagę na skutki ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Magdalena Lesińska, Marek Okólski, Krystyna Slany, Brygida Solga ekonomiczne oraz oddziaływanie migracji na regionalny rynek pracy, konsekwencje natury demograficznej oraz określone zmiany społeczne i kulturowe. Temat społecznych skutków migracji dla Podlasia podejmuje Sylwia Urbańska w rozdziale poświęconym wschodniemu regionowi Polski. Z jednej strony jest on jednym z najsłabiej rozwiniętych regio- nów w kraju, z drugiej zaś – ma bardzo długą tradycję emigracyjną. Podlasie cechuje się zatem trudną sytuacją ekonomiczną i jednocze- śnie obecnością silnie rozwiniętych sieci migracyjnych, co skłania mieszkańców tego regionu do inicjacji lub kontynuowania procesów migracyjnych. Autorka zwraca uwagę, że do wyjazdów tradycyjnych (wpisanych od dawna w historię Podlasia) dołączył nowy typ migracji, mianowicie wyjazdy młodszego pokolenia, zwłaszcza kobiet. Przez nowych migrantów wyjazdy za granicę są postrzegane dwojako – jako konieczność, ale i szansa. Generalnie, mimo zdobytego wykształcenia osoby młode uważają, że mają nikłą szansę na zdobycie pracy w Polsce, i decydują się na wyjazd za granicę. W przypadku kobiet migracja od- grywa także rolę emancypacyjną, umożliwiając wyrwanie się z często patriarchalnych i konserwatywnych społeczności. Kolejny region migracyjny analizuje Jan Brzozowski w tekście Skutki regionalne i lokalne migracji – przypadek Małopolski. Autor ukazuje w nim skalę migracji poakcesyjnych z tego regionu, kierunki wyjazdów oraz skład strumienia emigracyjnego. Szczególną uwagę poświęca migracjom powrotnym oraz problematyce wpływu migracji zagranicznych i reemigracji na rozwój regionalny w obszarze rynku pracy, przedsiębiorczości migrantów i zmian społecznych oraz kultu- rowych, które dokonują się pod wpływem mobilności zagranicznej. W tym rozdziale punktem wyjścia rozważań na temat skutków emigra- cji poakcesyjnej w województwie małopolskim są hipotezy „migracji rozgęszczającej i „pętli pułapki migracyjnej”. Analiza społecznych skutków poakcesyjnej fali migracji, skupiona przede wszystkim na konsekwencjach masowych wyjazdów dla polskie- go państwa i społeczeństwa oraz dla samych migrantów, pozostałaby niepełna bez uwzględnienia w niej wpływu na polską diasporę, czyli wielogeneracyjną populację Polaków osiadłych poza granicami ojczy- zny. Temat ten podjął Michał P. Garapich, który jako członek polskiej diaspory w Wielkiej Brytanii naocznie obserwuje zmiany zachodzące w niej pod wpływem napływu rzesz nowych migrantów po 2004 roku. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Społeczne skutki emigracji Polaków po 2004 roku – rozważania wstępne 23 W tekście zatytułowanym Wpływ poakcesyjnych migracji na polską diasporę – zarys problematyki autor zwraca uwagę na niezwykłą zło- żoność i kontekstualność zjawiska diaspory i jej tożsamości, a także na problemy pojawiające się w analizie wzajemnych relacji między grupami polskich migrantów pochodzących z różnych fal migracyjnych. Podejmuje również próbę przedstawienia wpływu migracji poakcesyj- nych na formalne instytucje polonijne, przestrzeń publiczną i system reprezentacji na przykładzie trzech krajów: Wielkiej Brytanii, Niemiec i Włoch. Wcześniej istniała już w nich zorganizowana i liczna polska diaspora, lecz w ostatnim dziesięcioleciu stały się one celem masowego napływu polskich migrantów. Monografię zamyka rozdział, w którym przedstawiono analizę polityki migracyjnej Polski wobec najnowszej emigracji Polaków po 2004 roku. Henryk Chałupczak, Grażyna Firlit-Fesnak, Magdalena Lesińska i Brygida Solga zwracają uwagę, że wejście Polski do UE nie tylko przyniosło masową falę wyjazdów, ale także okazało się ka- mieniem milowym w rozwoju polityki migracyjnej i przyczyniło się do wypracowania założeń doktrynalnych, struktury instytucjonalnej oraz praktycznych działań. Polityka migracyjna po 2004 roku była adresowana do obywateli polskich – zarówno migrantów potencjalnych (rozważających wyjazd z kraju), jak i realnych (już przebywających za granicą). Przedmiotem szczegółowych rozważań autorów są działania państwa podjęte wobec migracji powrotnych na poziomie centralnym i regionalnym, polityka społeczna oraz wzajemne powiązania między polityką społeczną, jako dziedziną polityki publicznej, a procesami migracyjnymi. Autorzy formułują wniosek, że choć działania państwa wobec migracji poakcesyjnej miały charakter reaktywny (były opraco- wywane w odpowiedzi na zachodzące procesy), to jednak ich skalę oraz treść należy ocenić pozytywnie w świetle ograniczonych możliwości wpływania przez państwo na przebieg procesów migracyjnych wła- snych obywateli, którzy korzystają ze swobody przepływu osób między państwami członkowskimi UE. Z oczywistych względów monografia ta nie wyczerpuje całego bogactwa wątków i zagadnień związanych ze społecznymi skutkami migracji poakcesyjnych. Nie uwzględniono w niej zjawiska napływu cudzoziemców do Polski. Mając pełną świadomość istnienia wza- jemnego powiązania i oddziaływania na siebie emigracji i imigra- cji, doszliśmy do wniosku, że niniejsza publikacja powinna dotyczyć ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 Magdalena Lesińska, Marek Okólski, Krystyna Slany, Brygida Solga przede wszystkim konsekwencji odpływu z Polski, ponieważ wpro- wadzenie tematu napływu cudzoziemców mogłoby zmienić akcenty prezentowanych w niej analiz i utrudnić osiągnięcie zamierzonego celu. Imigracja jest wielowymiarowym i złożonym zjawiskiem, co w tym miejscu skazałoby nas na – siłą rzeczy – pobieżną analizę, która nie  oddałaby jego istoty. Ze względu na niedostateczny stan wiedzy nie omówiono także niezwykle ważnego problemu zdrowia migrantów. Wśród tematów, które nie znalazły się w niniejszej monografii, nale- ży także wymienić rolę Kościoła w migracji, rozwój duszpasterstwa migracyjnego oraz przemiany w praktykach religijnych w kontekście migracji poakcesyjnej. Mimo upływu pierwszych 10 lat członkostwa Polski w strukturach UE migracje nadal wydają się Polakom atrakcyjne. Jednak u progu kolejnej dekady być może nie powinno się już określać tych wędrówek mianem „migracji poakcesyjnych”, ale po prostu trzeba je nazwać europejską mobilnością? Jest to w końcu naturalny proces społeczny, w którym Polska i Polacy uczestniczą od zawsze, czerpiąc z niego określone korzyści i ponosząc pewne straty. Mamy nadzieję, iż przygotowana książka, dzięki wysiłkowi i wspar- ciu tak wielu badaczek i badaczy zajmujących się interesującą nas problematyką, będzie pomocna w nauczaniu demografii, ekonomii, socjologii, a także w prowadzeniu poszczególnych segmentów zajęć dydaktycznych w szeroko pojętych naukach humanistycznych, społecz- nych i ekonomicznych. Książka może stać się także swoistym drogo- wskazem, pomagającym w tworzeniu polityk publicznych, m.in. polityki migracyjnej, w społeczeństwie demokratycznym i obywatelskim. Ufamy, że oddajemy w ręce Czytelników publikację aktualną, cie- kawą i ważną, która przyczyni się do zdobycia nowej wiedzy o współ- czesnych procesach migracyjnych bądź do uzupełnienia wiedzy już posiadanej oraz będzie stanowić inspirację w dążeniu do lepszego ich zrozumienia. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Izabela Grabowska Stan wiedzy w Polsce w zakresie współczesnych migracji zagranicznych, ze szczególnym uwzględnieniem badań migracji poakcesyjnych 1. Wprowadzenie Dziesięć lat po rozszerzeniu Unii Europejskiej (UE) o Polskę i inne kraje Europy Środkowo-Wschodniej (EŚW) można podtrzymać tezę Mirjany Morokvasic (2004) o „zakorzenieniu w mobilności” (settled in mobility), zwłaszcza społeczeństwa polskiego, co sugeruje, że mobil- ność stała się immanentną cechą społeczną, którą interesują się przed- stawiciele wielu dyscyplin naukowych. Stephen Castles, Hein de Haas i Mark J. Miller w piątej edycji Age of Migration (2013) pokazują, że mi- gracje czasowe i cyrkulacyjne w pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku osiągnęły punkt kulminacyjny i stały się bardziej płynne, mniej okre- ślone ze względu na nieograniczoność czasu pobytu w wielu miejscach docelowych. Nie da się ukryć, że począwszy od 2000 roku, problematy- ka migracji w obrębie różnych dyscyplin1 przeżywa swoisty boom ba- dawczy (parafrazując Stevena Vertoveca 20072). Można nawet mówić, że tak silna obecność kwestii migracyjnych lokuje ten obszar studiów pomiędzy dyscyplinami (interdyscyplinarność/transdyscyplinarność), tworząc studia migracyjne, których wartością jest przyglądanie się pro- blemom badawczym per se, a nie przez teoretyczne i metodologiczne okulary danej dyscypliny. W ostatniej dekadzie za przykład takiego po- dejścia należy uznać powstanie międzynarodowych, interdyscyplinar- nych sieci badań migracyjnych, np. największej z nich: IMISCOE RN 1 Dzisiaj mówi się o socjologii migracji, antropologii migracji, ekonomii migracji itd. 2 Vertovec (2007) w swoim tekście odnosi się do boomu w antropologii migracji. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 26 Izabela Grabowska (Integration, Migration and Social Cohesion Research Network)3, ale także Metropolis, Migration Information Source, European Migra- tion Network, European Urban Knowledge Network, Migration Policy Group. Do tej listy można również dodać raportowanie w ramach sieci SOPEMI-OECD, które jest najstarszą formą integracji międzynarodo- wych ekspertów migracyjnych różnych dyscyplin, powstałą w XX wieku. Przykładami boomu badań migracyjnych w obrębie określonych dyscyplin są komitety badań migracyjnych w międzynarodowych towarzystwach naukowych, takich jak European Sociological Association, International Sociological Association, International Anthropological Association. Pokazuje to wzrost znaczenia badań nad migracjami – głównie w Europie, ale także na świecie. Celem tego rozdziału jest refleksja i przegląd stanu badań migra- cyjnych w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem okresu po wejściu Polski do UE w maju 2004 roku, w kontekście badań nad migracjami prowadzonych w Europie i na świecie. Rozdział składa się z czterech integralnie ze sobą powiązanych części. Pierwsza to wprowadzenie, w którym zakreślony został obszar badań i studiów migracyjnych, druga to przegląd stanu wiedzy w zakresie badań migracyjnych i integracyjnych w Europie i na świecie, trzecia to przegląd stanu wiedzy na temat badań nad migracjami w Polsce, zwłaszcza w okre- sie poakcesyjnym, na tle badań europejskich i globalnych. Ostatnia część jest poświęcona wyzwaniom i szansom badań migracyjnych w Polsce w relacji do bieżących dyskursów naukowych: (1) w sferze „poza etnicz nymi okularami” (w roli paradygmatu metodologicznego); (2) „społeczeństwa postmigracyjnego” (w roli paradygmatu koncepcyjno- -teoretycznego); oraz (3) realizowania badań migracyjnych na potrzeby „polityk opartych na wiedzy” (evidence based policy). 2. Stan wiedzy w zakresie badań migracyjnych i integracyjnych w Europie i na świecie W tej części rozdziału uwzględnionych zostanie kilka najważniej- szych przeglądów badań migracyjnych: (1) Thomasa Faista, Towards 3 Jeśli chodzi o polskie ośrodki badań migracyjnych, to Ośrodek Badań nad Migracjami Uniwersytetu Warszawskiego należy do IMISCOE RN od 2007 roku. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Stan wiedzy w Polsce w zakresie współczesnych migracji... 27 a Political Sociology of Transnationalisation. The State of the Art in Migration Research (2004); (2) Peggy Levitt, Transnational Migra- tion. Taking Stock and Future Directions (2001); (3) Rinusa Penninxa i współautorów (2008), Migration and Integration in Europe. The State of Research; (4) przygotowane w 2007 roku dla OECD opracowanie: Gaining from Migration. Towards a New Mobility System (Dayton- Johnson i in. 2007). Same tytuły tych przeglądów badań poświęconych migracjom sugerują co najmniej trzy perspektywy: perspektywę kraju przyjmującego, perspektywę ponadnarodową Unii Europejskiej oraz perspektywę transnarodową. Warto też zauważyć, że w światowym przeglądzie badań migracyjnych jest niedobór analiz uwzględniających perspektywę krajów wysyłających. W Europie taką próbę podjęli w tym samym czasie uczeni z Albanii (Vulnettari 2007) i Polski (Kicinger, Weinar 2007)4. Problematyka obecności migrantów w społeczeństwach przyjmu- jących i zmiany w ich postrzeganiu – jako nie tylko pracowników, ale też aktywnych uczestników życia społecznego: miast, sąsiedztw, szkół, miejsc użyteczności publicznej itd. – oraz intensywność transnaro- dowych kontaktów migrantów dominują we współczesnych studiach migracyjnych, jeśli ujmie się je globalnie. Levitt (2001) i Faist (2004) pokazują rosnące znaczenie badań nad przestrzenią transnarodową w różnych częściach świata: Levitt w przypadku migracji do USA, Faist w przypadku migracji europej- skich, które wpisują się w szerszą perspektywę badań nad procesami globalizacyjnymi. Oboje mówią, że od lat 90. XX wieku nastąpiło prze- sunięcie paradygmatu w badaniach migracyjnych – od paradygmatu skoncentrowanego na jednej z perspektyw: państwa przyjmującego, w mniejszym stopniu państwa wysyłającego, do koncentracji na prze- strzeni pomiędzy nimi. Sugeruje to także zmianę podejścia do badań nad migracjami powrotnymi, które również stają się płynne, zawie-
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dekada członkostwa Polski w UE
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: