Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00052 011830 7452775 na godz. na dobę w sumie
Dekada ołowiu na ekranie - ebook/pdf
Dekada ołowiu na ekranie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788380880313 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> sztuka >> kino i teatr
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Filmy o tematyce historycznej uruchamiają specyficzny tryb analizy, którą można by nazwać „analizą faktograficzną”. Polega ona na weryfikacji danych zawartych w tekście filmu w celu sprawdzenia wiarygodności komunikatu. Mimo wszystko film nigdy nie stanie się dokładną repliką tego co się zdarzyło. Przekonanie to wyraża się w prowokacyjnym paradoksie: „Na ekranie historia musi być fikcyjna po to, by była prawdziwa”. Włochy w latach 70. były areną wielu aktów terroru, najczęściej motywowanych lewacką ideologią. Już wtedy kino stało się portrecistą i komentatorem tych wydarzeń, niekiedy krytycznie oceniającym reakcje władz. W niniejszej książce autorka opisuje i analizuje ten wycinek niedawnej historii włoskiego filmu. Oprócz teoretycznych rozważań na temat kina politycznego oraz obszernych omówień fabuł o „dekadzie ołowiu”, książka zawiera dwa rozdziały analityczne, dotyczące śmierci anarchisty Giuseppe Pinellego oraz zabójstwa Alda Moro – lidera chadecji i byłego premiera Włoch. Autorka widzi kino przede wszystkim w perspektywie historycznej i kulturowej, pamiętając, że opisywane wydarzenia miały duże znaczenie dla włoskiej tożsamości i pamięci zbiorowej. „Dekada ołowiu…” jest w związku z tym publikacją nie tylko o kinie Włoch, ale i o ich kulturze i historii.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

DEKADA OŁOWIU NA EKRANIE DEKADA OŁOWIU NA EKRANIE POLITYCZNY TERRO RYZM LAT 70. WE WŁOSKIM FILMIE FABULARNYM (cid:224)(cid:121)(cid:71)(cid:296)(cid:3)(cid:21)(cid:19)(cid:20)(cid:25) Anna Miller-Klejsa – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny ania.miller@gmail.com Katedra Filologii Romańskiej Zakład Italianistyki, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Piotr Zwierzchowski REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusława Kwiatkowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Adrian Dutkowski Na okładce wykorzystano kadr z filmu Na pierwszej linii (Prima Linea), reż. Renato di Maria, 2009 Publikacja została sfinansowana ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2012/07/N/HS2/02768 Copyright by Anna Miller-Klejsa, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Wydawnictwo Biblioteki PWSFTviT, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego i Wydawnictwo Biblioteki PWSFTviT Wydanie I. W.07271.16.0.M Ark. wyd. 13,6; ark. druk. 13,75 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego: ISBN 978-83-8088-030-6 e-ISBN 978-83-8088-031-3 Wydawnictwo Biblioteki PWSFTviT: ISBN 978-83-65501-00-4 Spis treści Wstęp ....................................................................................................................................... Rozdział 1. Film – historia – polityka. Uwagi teoretyczne ............................................ Film historyczny a film inspirowany faktami ........................................................... Filmy o polityce i filmy polityczne ............................................................................. Rozdział 2. Znaczenie anni di piombo dla kultury politycznej Włoch ....................... Rozdział 3. Lata 1969–1978: od „gorącej jesieni” do zabójstwa Alda Moro ............... Portrety rodzinne (Drogi Michele Mario Monicellego, Portret rodzinny we wnętrzu Luchino Viscontiego) ............................................................................................................. Giallo-politico (Śledztwo w sprawie obywatela poza wszelkim podejrzeniem Elio Petriego, Szacowni nieboszczycy Francesco Rosiego, Boję się Damiano Damianiego i inne)............. Komedie, czyli anni di piombo pół żartem, pół serio (Kocham Cię, Berlinguer Giuseppe Bertolucciego, List otwarty do redakcji dziennika wieczornego Francesco Masselliego, Szaleństwo małego człowieka Mario Monicellego i inne) ..................................................... Dokumentalny footage w kinie politycznym (Chcemy pułkowników Mario Moni- cellego, Zamach stanu Luciano Salcego, Dajcie sensację na pierwszą stronę Marco Bellocchia i inne) ....................................................................................................................................... Alegorie polityczne (Święty Michał miał koguta i Allonsanfan braci Tavianich, Bitwa o Algier Gilla Pontecorvo, Garść dynamitu Sergio Leone) .................................................. Rekonstrukcje wydarzeń autentycznych (San Babila, godzina 20 Carlo Lizzaniego) ..... Rozdział 4. „Przypadkowa śmierć anarchisty”. Sprawa Pinellego i jej fabularyza- cja we włoskich tekstach kultury....................................................................................... Trzy wersje śmierci (Przypadkowa śmierć anarchisty Dario Fo, Dokumenty na temat Pinellego Elio Petriego i Nelo Risiego, 12 grudnia Pier Paolo Pasoliniego) ..................... Na małym ekranie (Historia Włoch według Indro Montanellego Enrico Zampiniego, Noc republiki Sergia Zavoli, Granatowa noc Carla Lucarelli) ............................................. W kostiumie thrillera (Proces przyspieszony Lucia De Caro, Policja ma związane ręce Luciana Ercoli) ................................................................................................................ 101 Fabuła aluzyjna (Sacco i Vanzetti Giuliana Montaldo) ............................................... 102 7 11 14 18 27 37 40 44 64 69 81 91 93 95 99 5 Rozdział 5. Lata 1979–2012: rozliczenia i wspomnienia ................................................ 107 Anni di piombo jako tło (Diabeł wcielony Marco Bellocchia, Trzej bracia Francesco Rosiego) ................................................................................................................................... 108 Wykorzystanie materiałów archiwalnych (Radio Alice Guido Chiesy, Nasze naj- lepsze lata Marco Tulio Giordany, Na pierwszej linii Renato De Marii) ............................ 115 Z perspektywy współczesnej (Przymierze z Claudią Franco Berniniego, Idźcie ofiara spełniona Nanniego Morettiego, Pod wieczór Franceski Archibugi) ....................... 125 Amnestia dla eks-terrorystów (Żyjąc w zawieszeniu Marco Tulio Giordany, Pierwszy raz Mimmo Caloprestiego, Moje pokolenie Wilmy Labate, Ugodzić w serce Gianniego Amelio) .................................................................................................................................... 129 Dwa pokolenia (Drogi Tato Dino Risiego, Tragedia śmiesznego człowieka Bernardo Bertolucciego; Sekrety, Sekrety Giuseppe Bertolucciego)................................................... 137 Mocny akord (Próba orkiestry Federico Felliniego).................................................... 148 Rozdział 6. Fabularyzacje zabójstwa Alda Moro we włoskim filmie fabularnym ..... 155 Na pierwszym planie (Sprawa Moro Giuseppe Ferrary i Plac pięciu księżyców Renzo Martinellego) .............................................................................................................. 159 Na dalszym planie (Rok pod znakiem karabinu Johna Frankenheimera, Opowieść kryminalna Michela Placido, Boski Paola Sorrentino) ........................................................ 165 Z innej perspektywy (Przeklęci, kochałem was Marco Tulio Giordany, Ogro Gilla Pontecorvo) ............................................................................................................................. 169 Dojrzałe spojrzenie z dystansu (Witaj, nocy Marco Bellocchia) .............................. 174 Zakończenie ........................................................................................................................... 187 Bibliografia ............................................................................................................................. 195 Filmografia .............................................................................................................................. 203 Indeks filmów ........................................................................................................................ 207 Indeks nazwisk ...................................................................................................................... 215 Wstęp W niniejszej książce podejmuję refleksję nad filmowymi reprezenta- cjami tzw. anni di piombo. Pojęcie to – oznaczające dosłownie „lata ołowiu” – jest w kulturze włoskiej używane dla określenia dekady lat 70., której polityczne oblicze było zdominowane przez liczne akty terroru (zarówno ultralewackiego, jak i neofaszystowskiego), w tym zabójstwo Alda Moro (wieloletniego premiera Włoch i lidera chadecji) przez Czerwone Brygady. Anni di piombo, będąc istotnym rozdziałem XX-wiecznej historii Europy, zaj- mują ważne miejsce w pamięci kulturowej Włoch, o czym świadczą liczne praktyki komemoracyjne (uroczyste rocznice, pomniki i muzea, okolicznoś- ciowe przemówienia itd.), a także kinowe i telewizyjne filmy fabularne. Ramy czasowe „dekady ołowiu” nastręczają pewnych trudności. I tak, w piśmiennictwie włoskim za początek anni di piombo przyjmuje się rok 1969 (zamach na Piazza Fontana jako wydarzenie inicjujące)1. Problema- tyczne jest natomiast wyznaczenie daty końcowej tego okresu. Niektórzy badacze, jak Alan O’Leary oraz Isabelle Sommier, wskazują na rok 1982 (w którym nastąpiło rozwiązanie Czerwonych Brygad), zaś inni – m.in. Christian Uva i Andrea Minuz – za cezurę anni di piombo uznają zabój- stwo Aldo Moro (wieloletniego lidera chadecji) przez Czerwone Brygady w 1978 r.2 Pierwszy wariant periodyzacji posiada tę zaletę, iż obejmuje wszystkie istotne punkty topograficzne „dekady ołowiu” – zamachy na Piazza Fontana, Piazza della Loggia w Brescii oraz porwanie i zabójstwo Moro, ale także masakrę na dworcu kolejowym w Bolonii w 1980 r. 1 Zob. m.in. Alan O’Leary, Tragedia all’italiana. Cinema e terrorismo tra Moro e Memoria, Tissi 2007 oraz Revisioning Italy: National Identity and Global Culture, eds. Beverly Allen i Pa- olo Russo, Mineapolis 1997. Jeśli nie zaznaczono inaczej, tłumaczenia tekstów (zarówno anglojęzycznych, jak i włoskich) podaję w przekładzie własnym. 2 Zob. Imagining Terrorism. The Rhetoric and Representation of Political Violence in Italy 1969–2009, eds. Pierpaolo Antonello i Alan O’Leary, s. 7; Isabelle Sommier, La storia infinita: implicazioni e limiti delle interpretazioni degli anni di piombo, [w:] Il libro degli anni di piom- bo. Storia e memoria del terrorismo italiano, red. Marc Lazar i Marie-Anne Matard-Bonucci, Milano 2010, s. 143 oraz Christian Uva, Schermi di piombo. Il terrorismo nel cinema italiano, Rubettino 2007, s. 19 i Andrea Minuz, Cronaca di una stagione annunciata. Note sul cinema politico di Elio Petri, [w:] Ibidem. 7 Walorem drugiej propozycji jest natomiast uznanie za datę graniczną wydarzenia powszechnie znanego (o wiele bardziej niż bolońska tragedia), które było zarazem punktem zwrotnym w historii Italii, ale i włoskiego kina3. W zgodnej opinii badaczy, rok 1978 zmienia bowiem sposób repre- zentacji anni di piombo. Przekonanie o słuszności tej tezy stało się dla mnie argumentem przesądzającym o wprowadzeniu ram czasowych dla intere- sującego mnie fenomenu na lata 1969–1978, choć oczywiście wraz z rokiem 1978 włoski terroryzm i polityczna przemoc bynajmniej nie wygasła. Pracę otwiera rozdział teoretyczny dotyczący tych relacji historii i filmu, które akcentują tematykę reprezentacji wydarzeń autentycznych w filmach fabularnych oraz tzw. „kina politycznego”, stanowiącego istot- ny kontekst dla tematu książki. Wybrane problemy związane z tymi za- gadnieniami sygnalizuję w rozdziale pierwszym, w którym podejmuję próbę przedstawienia własnych modeli pojęciowych, pomocnych w po- rządkowaniu materiału poddawanego analizie4. W niniejszej pracy zawę- żam go do kinowych, pełnometrażowych filmów fabularnych z zakresu interesującej mnie tematyki. Przyjmuję kryterium tematyczne, nie styli- styczne – co oznacza, iż omawiam zarówno filmy zaliczane do nurtu kina autorskiego, jak i produkcje kina popularnego (fenomeny z kręgu filmu dokumentalnego pozostaną na marginesie podejmowanych rozważań). Części analityczne poprzedza wprowadzenie o charakterze przeglą- dowym. Jego funkcja polega na zaprezentowaniu kluczowych wydarzeń politycznych związanych z tematem. Ponieważ tematyka ta została szcze- gółowo omówiona przez innych autorów, nie dokonuję tu ustaleń nowych – bibliografia poświęcona anni di piombo jako fenomenu historycznego obejmuje wiele pozycji. Z tego samego powodu rezygnuję z przytaczania obszernej faktografii dotyczącej włoskiej „dekady ołowiu” (zawierającej np. nazwy wielu partii politycznych). Nie było bowiem moim zamiarem przygotowanie monografii „dekady ołowiu”, a jedynie nakreślenie kon- tekstu, wzbogacającego ogląd fenomenów filmowych. Ograniczam się 3 Twierdzi tak m.in. Christian Uva (zob. ibidem, s. 41) oraz Gino Nocera (zob. idem, Gli anni di piombo al cinema, [w:] Il libro degli anni di piombo..., s. 281). 4 Należy przy tym wspomnieć, że w polskim piśmiennictwie znaleźć można kilka prac poświęconych wzajemnym relacjom filmu i historii autorstwa Marka Hendrykow- skiego (Film jako źródło historyczne, Poznań 2000), Piotra Witka (Kultura – film – historia. Metodologiczne problemy doświadczenia audiowizualnego, Lublin 2005) i Doroty Skotarczak (Media audiowizualne w warsztacie historyka, Poznań 2008). Ważną publikacją dla dyskusji nad metodologią badań „historii w obrazach” jest także antologia przekładów pod redak- cją Iwony Kurz (Film i historia, Warszawa 2008), w której znajdują się tłumaczenia prac fundamentalnych dla przyjętej perspektywy badawczej – „historiofotii” (mam tu na myśli Haydena White’a i Roberta Rosenstone’a). Istotną lekturą jest także wydana w języku pol- skim publikacja Kino i historia Marca Ferro (Warszawa 2011). 8 zatem do krótkiego przedstawiania tych zjawisk, które w istotny sposób wpłynęły na kształt kultury filmowej. Kolejne rozdziały poświęcone są sposobom ujmowania interesują- cej mnie problematyki – „dekady ołowiu” – we włoskich filmach fabu- larnych. Aby lepiej unaocznić trajektorię ewoluowania interesującego mnie zagadnienia w kinematografii Włoch, zdecydowałam się na formułę dwóch rozdziałów o charakterze przeglądowym oraz dwóch mających charakter case studies. Jeśli chodzi o rozdziały „przeglądowe”, poświęcone są one – odpowiednio – okresowi 1969–1978 oraz 1979–2012. Datami gra- nicznymi są tu, w obu przypadkach, wydarzenia polityczne – we włoskiej historiografii powszechnie przyjmowane jako cezury w dziejach powo- jennej republiki – „gorąca jesień” 1969 r. (będąca apogeum młodzieżowej kontestacji w Italii) oraz zabójstwo Alda Moro (1978). Przyjęty układ pra- cy oznacza zatem, że w rozdziale trzecim analizie poddane zostaną filmy, które w czasie swego powstania komentowały anni di piombo niejako na bieżąco, nierzadko w trybie publicystycznym, a w rozdziale piątym – re- alizacje podejmujące ów temat z perspektywy czasu (akcent położony tu zostanie na zagadnienia związane z krystalizowaniem się pamięci kultu- rowej o „dekadzie ołowiu”). Rozdziały stricte analityczne dotyczą natomiast wspominanych już wydarzeń, które uznawane są za początek i koniec dekady „ołowiu” – kolejno: śmierci anarchisty Giuseppe Pinellego, który w 1969 r. w tajemni- czych okolicznościach wypadł z okna komisariatu (rozdział czwarty), oraz zabójstwa Alda Moro (rozdział szósty). Decyzja taka umożliwia działania komparatystyczne i podyktowana jest także próbą dyskursywnej proble- matyzacji powstałych w danym okresie filmów z zastosowaniem klucza tematycznego, tj. podziałem na terroryzm „czarny” (Pinelli) i „czerwony” (Aldo Moro). W piśmiennictwie polskim uwagi w zakresie interesującej mnie prob- lematyki pojawiają się w monografiach poświęconych kinu włoskiemu (pióra Tadeusza Miczki) oraz kinu kontestacji (autorstwa Konrada Klejsy)5, ale stanowią one raczej punkt wyjścia do rozważań na inne tematy. Prob- lematykę reprezentacji anni di piombo w kinie podejmuje na gruncie piś- miennictwa anglojęzycznego Alan O’Leary6, natomiast z kręgu włoskiego należy wspomnieć Christiana Uvę zajmującego się szerzej pojętą tematyką 5 Tadeusz Miczka, W Cinecittà i okolicach. Historia kina włoskiego od połowy lat pięćdzie- siątych do końca lat osiemdziesiątych XX wieku, Kraków 1993; Tadeusz Miczka, 10 000 km od Hollywood. Historia kina włoskiego od 1896 roku do połowy lat 50. XX wieku, Kraków 1992; Tadeusz Miczka, Kino włoskie, Gdańsk 2009 (to w zasadzie przedruk obu wyżej wymienio- nych tomów, uzupełnionych o część 1990–1999); Konrad Klejsa, Filmowe oblicza kontestacji, Warszawa 2008. 6 Alan O’Leary, Tragedia all’italiana...; Christian Uva, Schermi... 9 sporu politycznego we włoskich mediach audiowizualnych. O latach 70. traktują dwa tomy (wolumin XII i XIII) prestiżowego, piętnastotomowe- go wydania historii włoskiego kina oraz książka Gli anni affolati Claudio Bisoniego skoncentrowana raczej na szeroko pojętej kulturze filmowej7. Żadna z wymienionych publikacji nie wyczerpuje jednak interesującego mnie tematu i nie profiluje go w sposób, jaki zaproponowałam w mojej pracy. Wyrażam nadzieję, że okaże się ona atrakcyjna zarówno dla filmo- znawców – zainteresowanych historią włoskiego kina, jak i dla italiani- stów koncentrujących swą uwagę na problematyce kulturowej. 7 Zob. Storia del cinema italiano, red. Flavio De Bernardis, (t. 1970–1976), Venezia-Roma 2008; Storia del cinema italiano, red. Vito Zagarrio (t. 1977–1985), Venezia-Roma 2008; Clau- dio Bisoni, Gli anni affolati, Roma 2009. Rozdział 1 Film – historia – polityka. Uwagi teoretyczne Temat niniejszej książki każe przyjrzeć się relacji film – historia. Przedmiotem mej uwagi będą bowiem „filmy o historii”, które zarazem są w historię uwikłane – tzn. uzależnione bywają od ideologicznych, po- litycznych bądź ekonomicznych mechanizmów. Na narracyjny oraz kon- strukcyjny wymiar historii (nie tylko tej filmowej) zwracali uwagę m.in. Hayden White oraz Robert Rosenstone. Sformułowane przez nich kon- cepcje – w szczególności odnoszące się do tzw. historiofotii, czyli „histo- rii w obrazach” – zostały szczegółowo omówione przeze mnie w innym miejscu1; tutaj przypomnę kwestie najistotniejsze. W wydanej w 1973 r. Metahistory, która stała się ważnym tekstem dla dyskusji na temat pisarstwa historycznego, Hayden White dowodzi, iż po- znaniem historycznym rządzą tropy i figury literackie, a badana przez na- uki historyczne przeszłość jest niedostępna inaczej niż za pomocą narracji. Wybór fabularnej struktury zależy rzecz jasna od samego historyka/inter- pretatora, który jednak – o czym zapomnieć nie wolno – uwarunkowany jest teraźniejszymi dla niego kulturowymi i estetycznymi kategoriami, two- rzącymi społeczne ramy jego narracji. Wedle White’a każda historia pisana powstaje w efekcie kondensacji, przeniesienia, symbolizacji oraz selekcji: są to dokładnie te same procesy, które decydują o kształcie reprezentacji filmowej. Medium jest inne, ale sposób kreowania przekazu pozostaje ten sam2. Podobnie twierdzi Rosenstone: Fakt, że film fabularny ze swej istoty opiera się na konfliktach między bohaterami i przedstawia materię filmową w zgodzie z konwencjami narracyjnymi nie odróżnia go znacząco od większości dzieł historii pisanej3. 1 Zob. Anna Miller-Klejsa, Resistenza we włoskim filmie fabularnym, Łódź 2013 (rozdział II). 2 Hayden White, Historiografia i historiofotia, tłum. Ł. Zaremba, [w:] Film i historia, red. Iwona Kurz, Warszawa 2008, s. 119. 3 Robert A. Rosenstone, Historia w obrazach/historia w słowach: rozważania nad możliwością przedstawienia historii na taśmie filmowej, tłum. Ł. Zaremba, [w:] Film i historia..., s. 103. 11 Filmując czy pisząc historię, reżyser lub historyk konstruuje model, który jest zdolny zastąpić minioną rzeczywistość – co nie oznacza ani powie- lenia przeszłości, ani oderwania od niej, ale stanowi formę „pomiędzy”. Rosenstone stwierdza: audiowizualna opowieść historyczna konstruuje historyczne światy możliwe będące w relacjach nie tyle przyległości, co równoległości i sąsiedztwa z alternatywnymi hi- storycznymi światami możliwymi powstałymi w oparciu o strategie pisanej i oralnej tradycji historycznej. Żaden z badaczy nie twierdzi oczywiście, że historia i fikcja są tym sa- mym. Rosenstone deklaruje: Jako historyk wierzę w rzeczywistość desygnatów – czyli świata. Wierzę, że empi- ryczne fakty istnieją i twierdzę, że jeśli z tego przekonania zrezygnujemy – nie bę- dziemy więcej historykami4. White akcentuje natomiast, że konstrukcja materiału fabularnego powin- na być podporządkowana prawdzie dyskursu o przeszłości (opartego na naszej dotychczasowej wiedzy), a osąd musi wynikać ze skumulowanej wiedzy pochodzącej z historycznych tekstów kultury, do których należy także film. Stanowisko takie nastręcza jednak nieco problemów. Filmy o tematyce historycznej uruchamiają bowiem specyficzny tryb analizy, którą można by nazwać „analizą faktograficzną”. Polega ona na weryfikacji danych za- wartych w tekście filmu w celu sprawdzenia wiarygodności komunikatu5. Zabieg możliwie najbardziej starannej „weryfikacji” materiału filmowego niesie jednak ze sobą niebezpieczeństwo poszukiwania bezpośredniej od- powiedniości obrazu filmowego do sfery (minionej) realności, w wyniku czego film byłby „rozliczany” wyłącznie z wierności wobec historycznych faktów. Jak słusznie konstatują badacze zajmujący się reprezentacją histo- rii w kinie, film nigdy nie stanie się dokładną repliką tego co się zdarzyło. Przekonanie to wyraża się w prowokacyjnym paradoksie: „Na ekranie hi- storia musi być fikcyjna po to, by była prawdziwa”6. 4 Robert A. Rosenstone, Visions of the Past: The Challenge of Film to Our Idea of History, Cambridge 1995, s. 246. 5 Na sposób oświetlania danego fragmentu historycznej przeszłości wpływ ma oczy- wiście inwencja twórcza, ale także świadomość historyczna i ideologiczna, jaką dysponuje nadawca komunikatu; „faktograficzny” tryb jego analizy jest zaś możliwy dzięki (i zależny od) wiedzy pozafilmowej widza oraz paratekstów (a więc zewnętrznych informacji okala- jących filmowy tekst). 6 Robert A. Rosenstone, Visions of the Past…, s. 70. 12 Za wpływowego teoretyka refleksji nad historią i kinem uznawany jest także francuski historyk Marc Ferro. Podobnie jak White i Rosenstone wskazuje on na konstrukcyjny charakter pracy historyka i filmowca, pyta- jąc retorycznie „czyż mając możliwość korzystania z tych samych źródeł wszyscy historycy napisaliby taką samą historię Rewolucji”7? Ferro silniej niż White i Rosenstone akcentuje natomiast propagandowy wymiar fil- mowej historii: kiedy tylko rządzący zdali sobie sprawę z funkcji, jaką może pełnić kino, próbowali nim zawładnąć i wykorzystać do własnych celów. Różnice w tym przypadku sytuują się na poziomie świadomości, nie zaś ideologii, albowiem zarówno na Zachodzie, jak i na Wschodzie rządzący przyjmowali identyczną postawę8. Jednak na szczęście – jak dowodzi Ferro – filmowe obrazy historii nieko- niecznie i nie zawsze odpowiadają wizjom rządzących. Uważna analiza (także realizatorskich potknięć) może odsłonić motywacje twórców i do- starczyć dowodów na to, jak silnie na tekst wpływali politycy oraz kon- tekst produkcji. Wedle badacza, to właśnie owe „lapsusy” czynią z filmów pełnoprawny obiekt namysłu historyka – umożliwiają skorygowanie lub dekonstrukcję uporządkowanej, oficjalnej Historii (przez duże „H”). Zdiagnozowane przez Ferro powiązanie filmu o tematyce historycznej z dyskursami politycznymi teraźniejszości nie jest szczególnie odkrywcze i bywa powtarzane przez wielu autorów9. Jak nie bez racji twierdzi Lino Micciché, film jest za każdym razem „dokumentem danego momentu hi- storycznego [...] do niego także, właśnie z tego powodu będzie się mu- siał odwołać historyk-interpretator dnia jutrzejszego”10. Filmowe obrazy dotyczące historii są bowiem nie tylko świadectwem pamięci kulturowej w określonym momencie historycznym, ale także – w równej mierze – czynnikiem wpływającym na jej stan11. 7 Marc Ferro, Historycy i kino, „Kino” 1989, nr 10, s. 27. 8 Marc Ferro, Kino i historia, tłum. T. Falkowski, Warszawa 2011, s. 37. 9 Zob. m.in. Rafał Marszałek, Film i historia (II), „Kino” 1981, nr 2, s. 29; Marek Hen- drykowski, Film jako źródło historyczne, Poznań 2000, s. 26; Gian Piero Brunetta, Il cinema come storia, [w:] La storia al Cinema. Ricostruzione del passato/interpretazione del presente, red. Gianfranco Gori, Roma 1994, s. 468. 10 Lino Micciché, Film i historia, „Kino” 1981, nr 7, s. 26. 11 Jak zauważa Andrzej Garlicki: „Mamy tu oczywiście do czynienia ze sprzężeniem zwrotnym, bo zarówno film kreuje świadomość historyczną społeczeństwa, jak i świado- mość historyczna oddziałuje na film” (Andrzej Garlicki, Film wobec świadomości historycznej, „Kino” 1975, nr 10, s. 25). 13 Film historyczny a film inspirowany faktami Nie ulega wątpliwości, że wszystkie omawiane w niniejszej pracy fil- my o anni di piombo są w historię „uwikłane”. Nie wszystkie jednak dałoby się określić jako „filmy historyczne” (w sensie „mówiące o przeszłości”) w momencie ich produkcji. Istotną część książki stanowią bowiem reali- zacje o „dekadzie ołowiu”, które powstawały i komentowały społeczno- -polityczne problemy „na bieżąco”. Zresztą samo pojęcie „film historycz- ny” bywa przez różnych autorów używane w odmiennych kontekstach (o czym pisałam w innym miejscu12) i stanowi jedną z kilku nazw (inne, to m.in. „film kostiumowy” i „film z epoki”13) stosowanych w odniesie- niu do filmów, których narracja w części bądź w całości jest osadzona w przeszłości. Wedle niektórych badaczy na miano filmów historycznych w sensie właściwym zasługiwać by miały wyłącznie produkcje odwołu- jące się przy tym do rzeczywistych „historycznych” zdarzeń lub postaci. O ile jednak wyłączenie z pola pojęciowego „film i historia” tzw. „filmów kostiumowych” (nieodnoszących się do historycznych wydarzeń) wydaje mi się zabiegiem sztucznym, o tyle sam podział na filmy fabularne oparte na faktach oraz filmy czysto fikcjonalne z tzw. „tłem epoki” jest w moim przekonaniu sensowny14. Stał się on jednym z kryteriów zaproponowa- nego przeze mnie schematu dotyczącego reprezentacji historii w filmie (tabela 1), który omówiłam dokładniej w książce Resistenza we włoskim fa- bularnym. Z uwagi na to, że model ten zachowuje swą ważność dla tematu niniejszej książki – traktującej o innym rozdziale włoskich dziejów – po- zwalam sobie skorzystać z niego ponownie w celu uporządkowania części materiału badawczego. W przypadku filmów traktujących o fenomenach należących do prze- szłości w momencie realizacji tych filmów (w mojej pracy są to produkcje o anni di piombo zrealizowane po 1978 r.) wyodrębnione przeze mnie kry- teria obejmują: charakter fabuły (rozróżniam zatem, czy film jest fabula- ryzacją faktów historycznych, czy raczej filmem ewokującym „wrażenie 12 Zob. Anna Miller-Klejsa, op. cit. 13 Zdarzają się i inne nazwy. Pierre Sorlin „filmy kostiumowe” nazywa filmami quasi- -historycznymi bądź filmami z „pretekstem historycznym”. Zob. Pierre Sorlin, Klio na ekra- nie albo historyk w mroku, „Film na Świecie” 1980, nr 4, s. 48–49. 14 Należy zaznaczyć, że „film fabularny” jest pojęciem potocznym, rozumianym wedle społecznego uzusu (teoretyczna poprawność nakazywałaby mówić bądź o filmie fikcjonalnym, bądź – zważywszy na problemy związane z kategorią „filmu historyczne- go” – o filmie aktorskim). We współczesnej kulturze audiowizualnej coraz trudniej zresztą określić rodzajową specyfikę komunikatu filmowego – istnieją przecież filmy fikcjonalne udające dokumenty (mockumentaries) oraz produkcje, które w swej strukturze zawierają zarówno partie fikcjonalne, jak i dokumentalne. 14 e n l a w i h c r a y ł a i r e t a M i j c a r r a n t n o z y r o H y ł u b a f r e t k a r a h C 1 a l e b a T / ź d ą b g o l o r p ( j a n y c a r r a n i c ś o ł z s e z r p w e i n z c ą ł y w e i n k a t a m a r a n s e z c ł ó p s w e e i n t s I j ę i s a w y r g z o r u m l i f a j c k A - e ż a r w „ j e u k o w e m l i F w ó t k a f h c y c ą z s o n d o w ó k t ą w - y w h c y n t e r k n o k o d ę i s e n z c y r o t s i h ; h c y n z c y r o t s i h y w y t o m ń e z r a d - y z r p ( e n c e b o ć y b ą g o m ; ) e n z c y t n e t u a - y w , e i c a t s o p a i n e z r a d e n a ł o w ] y w o m u i t s o k m fi [ l ć ś o ł z s e z r p ; ) g o l i p e z a r o - a i w o p o w - o l u i j c a r r a n - j e i n ź a r e t w a n a w o k o w e t k a t s e j a , u i n a d y n a w o k i c ś o z s - o p u s a z c o d u n e i s e i n d o w i ( ) u m l i f a i n a t s w y r o l a w z e z r p ” i k o p e e i n - o k ę i w ź d i / b u l e n l a u z i w h c y n a w o d u b z o r z e b e w - w ó ł g ą g o m i k t ą w t s e a j c a z y r a l u b a F j h c y n z c y r o t s i h ; l u m fi m e l e c m y n ć y z s y z r a w o t j e j e n l a n o j c k fi ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● 1 2 3 4 5 6 7 8 . e n s a ł w e i n a w o c a r p o : o ł d ó r Ź 15 epoki”), horyzont narracji (czy akcja filmu rozgrywa się wyłącznie w prze- szłości w odniesieniu do czasu jego powstania, czy też zawiera on współ- czesną ramę narracyjną, względnie „współczesny” prolog bądź epilog „po latach”) oraz obecność w narracji materiałów archiwalnych. Przy pierwszym kryterium preferuję termin „film ewokujący wrażenie epoki” lub „film z tłem epoki”, gdyż wydaje mi się on trafniejszy, biorąc pod uwa- gę temat mojej pracy. Interesują mnie bowiem filmy podejmujące temat nie zamierzchłej przeszłości, ale te dotyczące historii najnowszej; niezbyt zręcznie byłoby zatem mówić tu o „filmie kostiumowym”. Jeśli idzie o kryterium nazwane przeze mnie „horyzontem narracji”, określenia użyte do opisu tego wariantu („współczesna”, „teraźniejszość”) odnoszę konsekwentnie do czasu powstania filmu. Dość niejasne może się tu wydać sformułowanie: „przeszłość ewokowana w opowiadaniu”. Nasuwa się bowiem pytanie, w jaki sposób może być ona przywoływa- na? Czy na przykład wystarczy napomknięcie o niej w dialogach? Na po- trzeby niniejszej pracy przyjmuję, iż film spełniający wymogi zarysowanej kategorii ewokuje „przeszłość”, czyli „historię”, przez walory wizualne; widz musi niejako stać się jej naocznym świadkiem w toku fabuły15. Tak skonstruowany model nie uwzględnia, rzecz jasna, wszystkich wariantów omawianego zagadnienia. Nie obejmuje choćby przypadku, gdy akcja fil- mu rozgrywa się w przeszłości i doprowadzona zostaje do teraźniejszości. Mój wybór jest jednak świadomy – takie poszerzenie zakresu zaowocowa- łoby bodaj zbytecznym nadmiarem; zależy mi raczej na zasygnalizowaniu najistotniejszych, tj. najczęściej spotykanych możliwości, których kombi- natoryka prowadzi do wyodrębnienia głównych strategii ewokowania hi- storii w filmie. Obecność materiałów archiwalnych stanowi ostatnie kryterium mode- lu. Abstrahując od rozmaitych możliwości ich wprowadzania w strukturę fabularną filmu, może zdarzyć się tak, że jakieś fragmenty identyfikowane przez widza jako footage, wyglądające nawet bardzo wiarygodnie, zostały zainscenizowane; prezentowane na ekranie wydarzenia – ukazujące się w nieuporządkowanym przebiegu, sugerującym „potok życia” – okazują się w istocie sfabrykowane. Przy tym kryterium nie pytam więc o auten- tyczność materiałów (czasem bowiem trudno jednoznacznie orzec o ich statusie ontycznym), ale o samą obecność ujęć, które bądź mają charak- ter dokumentalny, bądź takowy imitują za pomocą określonych środków stylistycznych (m.in. kamery z ręki, czarnobiałej barwy obrazu lub jego „gruboziarnistej” faktury). 15 Pojęcie „akt narracyjny” rozumiem za Mirosławem Przylipiakiem. Zob. Miro- sław Przylipiak, Narracja, [w:] Słownik pojęć filmowych, red. Alicja Helman, t. 5, Kraków 1993, s. 34. 16 Nieco inne problemy pojawiają się w odniesieniu do fabuł, które podej- mują interesujący mnie temat, ale w momencie powstania były de facto filma- mi współczesnymi. W mojej pracy są to filmy o anni di piombo komentujące na bieżąco polityczną rzeczywistość Włoch lat 70., a zatem te zrealizowane w latach 1969–1978. Kategoriami, które zastosowałam przy porządkowaniu filmów tej grupy byłyby: miejsce wątku politycznego w fabule (czy pełni on rolę pierwszo- czy drugoplanową), jego status wobec świata ekstradie- getycznego (odwołanie do faktycznych wydarzeń politycznych) i wreszcie obecność w narracjach autentycznych materiałów medialnych (tabela 2). Tabela 2 Wątek polityczny Odwołanie do autentycznych wydarzeń politycznych Bieżące materiały medialne tło ● ● ● ● 1 2 3 4 5 6 7 8 główny temat ● ● ● ● tak ● ● ● ● nie ● ● ● ● tak ● ● ● ● nie ● ● ● ● Źródło: opracowanie własne. Najogólniej mówiąc, interesujące mnie realizacje formułują w formie fabularnej refleksję na temat metod sprawowania władzy, mechanizmów demokracji, istoty walki politycznej oraz ustrojowych determinant zjawisk społecznych. Pierwszym wyróżnikiem filmów o anni di piombo nakręco- nych in statu nascendi (a zatem w „dekadzie ołowiu”) jest zatem odniesie- nie do rzeczywistości politycznej współczesnych im Włoch. Kryterium to nie jest oczywiście wystarczające. Wątek polityczny inaczej funkcjonuje bowiem w Śledztwie w sprawie obywatela poza wszelkim podejrzeniem (Indagi- ne su un cittadino al di sopra di ogni sospetto, reż. Elio Petri, 1970), w którym pełni rolę pierwszoplanową, a inaczej w Portrecie rodzinnym we wnętrzu (Gruppo di famiglia in un interno, 1974) Luchino Viscontiego, gdzie jest je- dynie subtelnie zarysowany. Różnica w ostrości występowania wątku po- litycznego stanowi więc pierwsze zaproponowane kryterium. 17 Kategorię odwołania do autentycznych wydarzeń politycznych nale- żałoby opatrzeć komentarzem, iż niekiedy bezpośrednie odniesienie do historycznych faktów ustępuje miejsca nawiązaniom mniej oczywistym, choć identyfikowalnym. Zdarza się, iż dramaturgiczna więź głównego wątku z rzeczywistym zdarzeniem jest silniejsza – wydaje się wówczas jakby reżyser wziął na warsztat konkretne wydarzenie i jedynie trochę je „przykroił” do wymogów filmowej dramaturgii. Wiele z interesujących mnie realizacji zawiera w swej strukturze bieżące materiały medialne – najczęściej fragmenty prezentujące strajkujących studentów oraz starcia manifestujących z siłami porządkowymi. Podobnie jak w wypadku filmów historycznych, obecność footage stanowi ostatnie kryterium budowanego modelu. Przy tej kategorii ponownie nie pytam jednak o autentyczność materiałów, ale o samą obecność ujęć, które mają charakter dokumentalny bądź takowy imitują. Oczywiście, każdy z wyodrębnionych przeze mnie wyznaczników (zarówno w pierwszym, jak i drugim schemacie) ma postać skali, płynne- go continuum. Zarysowane kategorie lokalizują wyłącznie kluczowe dla tematu napięcia, a nie całą gamę możliwych do pomyślenia wariantów i odcieni tego problemu. Filmy o polityce i filmy polityczne Choć dla tematu niniejszej książki niewątpliwie istotna jest relacja hi- storii i kina, innym kontekstem pomocnym do opisu filmowych repre- zentacji wydarzeń lat 70. wydaje się pojęcie kina politycznego16. Tadeusz Miczka nie bez racji stwierdza: pojęcie „kino polityczne” jest bardzo umowne. Mieści w sobie klasyfikację sporządzaną zazwyczaj na podstawie tematyki, ideologicznej zawartości i społecznej funkcji filmów, ale przede wszystkim dotyczy utworów sytuujących się w szerokim publicystycznym (korzystającym z pretekstu skuteczności i doraźnej użyteczności) nurcie kina narodo- wego, które nie stało się szkołą, prawdziwym kierunkiem czy gatunkiem17. Z drugiej strony, w zachodniej krytyce filmowej drugiej połowy lat 60. i lat 70. termin „kino polityczne” jest nadużywany w sposób pozwalają- cy mniemać o jego gatunkowej właśnie naturze. Popularność tego okre- ślenia wiąże się oczywiście z politycznym zaangażowaniem zarówno 16 O problemacie kina politycznego zob. m.in. Kamil Minkner, O filmach politycznych. Między polityką, politycznością i ideologią, Warszawa 2012. 17 Tadeusz Miczka, W Cinecittà i okolicach: Historia kina włoskiego od połowy lat pięćdzie- siątych do końca lat osiemdziesiątych XX wieku, Kraków 1993, s. 315. 18 znacznej części filmowców, jak i wielu krytyków, niejednokrotnie wprost wyrażających swoje lewicowe sympatie i poparcie dla partii (najczęściej komunistycznej)18. Swoistą arenę dla skandalizujących i zaangażowanych filmów niemalże z całego świata stanowił Festiwal Nowego Kina w Pe- saro (organizowany od 1965 r.), który pod koniec dekady stał się jedną z ważniejszych imprez filmowych w Europie19. Opatrywanie wielu włoskich produkcji w latach 70. etykietką kina politycznego można tłumaczyć rozmaitymi sposobami rozumienia tego pojęcia20. I tak na przykład Geoffrey Nowell-Smith wyróżnia cztery krę- gi tematyczne włoskiego kina politycznego: nurt związany z Południem Włoch (Sycylią, mafią i wszelkimi problemami społecznymi dotyczącymi tego regionu), nurt rozrachunkowy poruszający temat faszyzmu i ruchu oporu, nurt prezentujący korupcję i degenerację struktur politycznych (tu lokuje filmy Rosiego), a wreszcie filmy o „tematyce historycznej ko- mentujące (bezpośrednio lub pośrednio) tematy polityczne” (np. Bitwa o Algier)21. Zgoła inne wytłumaczenie terminu „kino polityczne” pro- ponuje prestiżowe wydanie piętnastotomowej historii włoskiego kina. Peppino Ortoleva, pisząc o kinie politycznym w tomie traktującym o la- tach 70., wyodrębnia bowiem: (1) kino walczące (cinema militante), do którego zalicza filmy wyprodukowane przez grupy i kolektywy filmow- ców, niemające szerokiej dystrybucji, oraz trzy kategorie politycznego kina „komercyjnego”. Są nimi (2) filmy demaskujące/oskarżające (film di denuncia), które odkrywają narodowe tajemnice i ukazują „prawdziwe” oblicze obowiązującego systemu (jako przykład podaje tu Dajcie sensację na pierwszą stronę); (3) film inchiesta22, które miałyby ujawniać polityczne oraz instytucjonalne tajemnice (Ortoleva pisze, że jest to bardzo rzadka 18 Za początek włoskiego kina kontestacji uznaje się film Przed rewolucją (Prima della rivoluzione, 1964) Bernardo Bertolucciego oraz Pięści w kieszeni (Pugni in tasca, 1965) Marco Bellocchia. Zob. Konrad Klejsa, Filmowe oblicza kontestacji, Warszawa 2008 (o włoskim kinie kontestacji traktuje rozdział VII). 19 Inne ważne imprezy tamtych lat to: Colloqui Cinematografici di Carra i la Mostra Internazionale del Cinema Libero di Poretta Terme. 20 Jednym z nich jest „upolityczniona” klasyfikacja filmów stworzona w latach 70. przez Jean-Luisa Comollego i Jeana Narboniego. W ich ujęciu każdy film jest polityczny, gdyż zawsze odnosi się w jakiś sposób do ideologii dominującej (reprodukuje ją bądź stara się ją podważyć). Koncepcję Comollego i Narboniego szczegółowo omawia Konrad Klejsa. Zob. Konrad Klejsa, Filmowe oblicza..., s. 114–115. 21 The Oxford History of World Cinema, ed. Geoffrey Nowell-Smith, Oxford 1997, s. 592. 22 Inchiesta to badanie, dochodzenie, śledztwo. Termin Film d’inchiesta odnosiłby się zatem do realizacji, które w zamierzeniu dochodziły „prawdy”, wyjaśniając fakty nie do końca zbadane. Swoistym wyróżnikiem politycznych filmów lat 70. jest też długość ty- tułów: niejednokrotnie są one wielce rozbudowane – np. Sbatti il mostro in prima pagina, Indagini su un cittadino al di sopra di ogni sospetto, Confessione di un commissario di polizia al Procuratore della Repubblica. 19 odmiana i jako jedyny przykład wskazuje film Sprawa Mattei); wreszcie (4) incursioni nella storia – filmy historyczne, które ujawniają zapomnia- ne epizody włoskich dziejów, albo były czytane przez pryzmat bieżący (np. Corbari)23. Pomijając nieprecyzyjność przywołanej typologii (szczególnie nie- wyraźna jest tu granica między film inchiesta a film di denuncia; można by także zapytać, czy film historyczny ujawniający „tajemnicę” byłby zakwalifikowany do trzeciej czy czwartej kategorii?), warto zwrócić uwagę, że jako kryterium pojawia się w niej znacznik instytucjonalny politycznego kina (niezależne kino walczące); nie ma już jednak na przy- kład mowy o kryteriach związanych ze stylem i estetyką. Podstawowy dylemat, który przybrał na sile pod koniec lat 60. XX w. (a wcześniej postawiony został przez lewicujących awangardystów lat 20.), zawiera się w pytaniu, czy aby zakwalifikować film jako polityczny musi on za- wierać wyłącznie polityczne treści, czy też powinien wykazać się „poli- tyczną” formą. Pod koniec lat 60. ukształtowały się (i zachowały swą żywotność w ko- lejnej dekadzie) dwa stanowiska. Zwolennicy pierwszego przyjmowali, że film polityczny to produkcja prezentująca polityczne (w znaczeniu: rewolucyjne) treści za pomocą znanych i powszechnie akceptowanych konwencji przedstawieniowych. Radykałowie zaś twierdzili, że „praw- dziwe” filmy polityczne odznaczać się muszą szczególnymi właściwoś- ciami stylistycznymi, dzięki którym byłyby inne od produkcji głównego nurtu, uznawanych za ucieleśnienie dominującej – kwestionowanej właś- nie – kultury. Zwolennicy drugiej opcji rozróżniali więc wyraźnie „filmy o polityce” i „filmy polityczne”. Jak twierdził Jean-Luc Godard, „filmy o polityce odnoszą się do pewnej działalności politycznej, ale nie są częś- cią tej działalności”24. „Polityczne filmowanie” polegać by miało na wywracaniu powszechnie akceptowanych konwencji. Preferowano zatem chwyty zrywające z prze- zroczystością narracji, osłabiające przyczynowo-skutkową logikę zdarzeń oraz strategie autotematyczne, podkreślające konstruowany charakter wy- powiedzi. Wedle radykałów kwestionowanie zasad formalnych, na których opierało się kino głównego nurtu, było równoznaczne z podważeniem jego ideologicznych fundamentów; filmy polityczne nie miały być „spektaklem 23 Peppino Ortoleva, Cinema politico e uso politico del cinema, [w:] Storia del cinema ita- liano, red. Flavio De Bernardis, (t. 1970–1976), Venezia–Roma 2008, s. 162–164. O filmach Corbari i Agnieszka idzie na śmierć (Agnese va a morire), które traktują o ruchu oporu, ale były odczytywane przez pryzmat lat 70., piszę w książce Resistenza we włoskim filmie fabularnym (rozdział V). 24 Jean Luc-Godard. Interviews, ed. David Sterritt, Jackson 2001, s. 82. 20
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dekada ołowiu na ekranie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: