Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00506 005028 20009666 na godz. na dobę w sumie
Demokratyczny reżim polityczny. Relacje między legislatywą i egzekutywą w III Rzeczypospolitej - ebook/pdf
Demokratyczny reżim polityczny. Relacje między legislatywą i egzekutywą w III Rzeczypospolitej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 560
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2792-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-18%), audiobook).

Książka jest poświęcona problematyce relacji między legislatywą i egzekutywą, rozumianych jako reżim polityczny sensu stricto. Autor nie ogranicza się do analizy konstytucyjnych reguł, w oparciu o które funkcjonują organy państwowe zaliczane do obydwu gałęzi władzy. Zaproponowany sposób analizy mieści się w ramach podejścia neoinstytucjonalnego. Łączy ono w sobie dwa istotne elementy: instytucje i kontekst działających ludzi. Są one z sobą powiązane i oddziałują na siebie, w wyniku czego wykreowany zostaje określony porządek, stanowiący instytucjonalną podstawę działania określonych podmiotów. Takie ujęcie pozwala wykazać, że faktyczny obraz reżimu politycznego sensu stricto zależy nie tylko od formalnych rozwiązań instytucjonalnych, ale także kontekstu sytuacyjnego, interesów aktorów politycznych, behawioralnych aspektów przywództwa politycznego, czy dominującego stylu uprawiania polityki. Ich uwzględnienie pozwala określić rzeczywisty, a nie postulowany, charakter relacji między parlamentem, prezydentem i rządem.

Cel monografii jest ściśle powiązany z potrzebami poznawczymi, odnoszącymi się do konieczności pogłębiania dotychczasowych analiz i kontynuacji osiągnięć badawczych w obszarze obejmującym relacje między legislatywą i egzekutywą. Ważne jest jednak, że książka została napisana również z myślą o wyzwaniach praktycznych. Po przeszło ćwierćwieczu od rozpoczęcia demokratycznej zmiany w Polsce problematyka poszukiwania najwłaściwszego wzorca relacji pomiędzy parlamentem, prezydentem i rządem jest nadal żywa. Co pewien czas, z większą bądź mniejszą intensywnością pojawiają się różnorodne propozycje dotyczące modyfikacji obowiązujących reguł. Stanowią one swego rodzaju odpowiedzi na wyzwania praktyki politycznej, która zarówno obnaża niedostatki reguł formalnych jak i stanowi doskonałe pole powstawania, testowania, a w końcu także obowiązywania niezliczonej ilości reguł nieformalnych.

Zasadniczy problem badawczy został sformułowany wokół pytania o kierunek ewolucji reżimu politycznego sensu stricto w Polsce w latach 1989–2015. W celu udzielenia odpowiedzi na nie Autor skonstruował siedmioelementowy indeks przesunięcia reżimu politycznego sensu stricto, konsekwentnie stosowany do analizy poszczególnych faz rozwoju politycznego III RP. Dzięki niemu ukazana została dynamika rodzimego reżimu politycznego sensu stricto oraz nielinearność jego przekształceń.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Więcej o książce CENA 68 ZŁ (+ VAT) ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-792-0 KATOWICE 2015 Demokratyczny reżim polityczny Relacje między legislatywą i egzekutywą w III Rzeczypospolitej Mojej Żonie NR 3403 Rafał Glajcar Demokratyczny reżim polityczny Relacje między legislatywą i egzekutywą w III Rzeczypospolitej Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2015 Redaktor serii: Nauki Polityczne Mariusz Kolczyński Recenzent Andrzej Antoszewski Spis treści Wstęp 7 Rozdział 1 Modele demokratycznych reżimów politycznych i ich uwarunkowania 19 1 1 O instytucjach, potrzebie i sposobach ich badania 19 1 2 Reżim polityczny 35 1 3 Demokratyczne reżimy polityczne 41 1 4 Modele demokratycznych reżimów politycznych 61 1 4 1 Reżim parlamentarny 64 1 4 2 Reżim prezydencki 89 1 4 3 Reżim semiprezydencki 109 1 5 Uwarunkowania wyborów instytucjonalnych 139 1 5 1 Dziedzictwo przeszłości 145 1 5 2 Kontekst sytuacyjny i interesy aktorów politycznych – warunki demokra- tycznego otwarcia 154 1 5 3 Obce wzorce instytucjonalne 165 Rozdział 2 Od reżimu transakcyjnego w stronę demokracji (1989–1991) 169 2 1 Reżim transakcyjny 169 2 2 Instytucjonalne fundamenty reżimu transakcyjnego 173 2 2 1 Zmiany w systemie organów państwowych 175 2 2 1 1 Parlament 176 2 2 1 2 Prezydent 180 2 2 2 Relacje między parlamentem, prezydentem i rządem – wzorzec konsty- tucyjny 182 2 3 Demokratyczne przemiany reżimu transakcyjnego 205 2 4 Pierwsza faza tranzycji (1989–1990) – w logice parlamentaryzmu 218 2 5 Druga faza tranzycji (1990–1991) – w logice semiprezydencjalizmu 225 6 Spis treści Rozdział 3 Legitymizacyjna symetria między Sejmem RP i  Prezydentem RP a  kierunki ewolucji reżimu politycznego sensu stricto (1991–1992) 239 3 1 W pełni rywalizacyjne wybory parlamentarne 239 3 2 Semiprezydencjalizm w warunkach konfliktu 246 3 3 Próba reprezydencjalizacji reżimu politycznego 262 3 4 Reżim polityczny sensu stricto w  ostatniej fazie obowiązywania rozwiązań konstytucyjnych o okrągłostołowym rodowodzie 266 3 5 Ewolucja reżimu politycznego sensu stricto w latach 1991–1992 271 Rozdział 4 Reżim polityczny sensu stricto w warunkach tymczasowej konstytucji (1992–1997) 295 4 1 Tymczasowa konstytucja 295 4 2 Zasada podziału władzy w Małej konstytucji 298 4 3 Janusowe oblicze tymczasowego wzorca konstytucyjnego 300 4 4 Tymczasowy reżim polityczny sensu stricto w  warunkach rządu mniejszo- ściowego 333 4 5 Tymczasowy reżim polityczny sensu stricto w  sytuacji rozwiązania par- lamentu 341 4 6 Tymczasowy reżim polityczny sensu stricto w  warunkach rządu większo- ściowego 344 4 7 Tymczasowy reżim polityczny sensu stricto w warunkach kumulacji władzy 366 4 8 Przesunięcie w stronę reżimu parlamentarnego 371 Rozdział 5 Reżim polityczny sensu stricto w dobie konsolidacji demokracji (1997–2015) 381 5 1 Konstytucja i demokratyczna konsolidacja 381 5 2 Konstytucyjne założenia reżimu politycznego sensu stricto 385 5 3 Polska scena parlamentarna w latach 1997–2015 423 5 4 Wybory prezydenckie w latach 2000–2015 439 5 5 Reżim polityczny sensu stricto w działaniu 447 Zakończenie 487 Bibliografia 495 Indeks nazwisk 539 Spis schematów, tabel i wykresów 551 Summary 555 Zusammenfassung 557 Wstęp Jednym z  podstawowych elementów badań nad współczesnymi systemami politycznymi są instytucje Stanowią one punkt odniesienia dla ludzi, wyznacza- jąc ich sposób zachowania Jednocześnie poddawane są różnego rodzaju zabie- gom zmierzającym do nadania im najbardziej pożądanego kształtu Ich znaczenie jest szczególnie istotne w demokratycznym otoczeniu Podstawowym oczekiwa- niem formułowanym wobec instytucji jest bowiem ich siła porządkująca Nie oznacza to, że zawsze spełniają one pokładane w nich nadzieje Trzeba pamiętać, że instytucje powstają w różnych okolicznościach, co może mieć wpływ na ich przystawalność lub nieprzystawalność do warunków, w których funkcjonują Po pierwsze, można wskazać na „instytucje organiczne”, powstające spontanicznie, jako efekt procesów społecznych, politycznych czy ekonomicznych Po drugie, instytucje mogą być zaprojektowane przez człowieka, co pozwala mówić o „in- stytucjach pragmatycznych”1 Procesy demokratyzacyjne, dokonujące się w Europie Środkowo-Wschodniej na przełomie XX i  XXI wieku, w  znacznej mierze dotyczyły projektowania i implementacji instytucji Nie zawsze procesy te przebiegały w sposób w pełni zaplanowany Dynamika dokonujących się zmian i  wielość zaangażowanych w nie podmiotów powodowały, że powstawały różne, mniej bądź bardziej spój- ne, koncepcje Nieraz były one względem siebie konkurencyjne, co wywoływało konflikty Często nie służyło to samym instytucjom, które przybierały mocno eklektyczny charakter, co z  kolei powodowało, że ich walor porządkujący nie był w  pełni wykorzystywany Przemiany zachodzące w  warstwach społecznej, politycznej i  ekonomicznej weryfikowały pozytywnie bądź negatywnie wiele nowo utworzonych instytucji Te, które nie spełniały społecznych oczekiwań, były poddawane kolejnym modyfikacjom, co stanowiło wyraz poszukiwania 1 Taki podział instytucji zaproponował pod koniec XIX wieku Carl Menger Zob : Ł Hardt: Optymalność instytucji w perspektywie implementacji zasad dobrego rządzenia W: Jakość rządzenia w Polsce. Jak ją badać, monitorować i poprawiać Red J Wilkin Warszawa 2013, s 61 8 Wstęp najbardziej optymalnych form instytucjonalnych Towarzyszyły temu nadzieje społeczeństwa koncentrującego się na polepszeniu warunków bytu, ale także urzeczywistnieniu obietnic zbudowania demokratycznego porządku Tymczasem tworzenie instytucjonalnych podstaw funkcjonowania państwa w  nowych re- aliach polityczno-ekonomicznych okazało się procesem niezwykle skompliko- wanym, wielowątkowym, a  przede wszystkim czasochłonnym Z  jednej strony były więc oczekiwania i  nadzieje, a  z  drugiej twarda rzeczywistość obnażająca wysoki poziom komplikacji towarzyszących projektowaniu i  tworzeniu demo- kratycznych instytucji w  coraz bardziej pluralistycznym otoczeniu Rywalizacja polityczna dotyczyła nie tylko różnych koncepcji dystrybucji dóbr, ale również instytucji, co w naturalny sposób wydłużało proces ich projektowania Wpływało to negatywnie na społeczne postrzeganie procesu przemian Pojawiła się swoista presja czasu, która nie sprzyjała konstruowaniu spójnych i holistycznych projek- tów instytucjonalnych W konsekwencji wysokiemu poziomowi chwiejności in- stytucji towarzyszyła również ich ograniczona zdolność regulacyjna Wyzwaniem stało się stworzenie stabilnego układu instytucjonalnego, nie tyle narzuconego odgórnie, ile odpowiadającego specyfice społeczno-kulturowej Niniejsza monografia poświęcona jest jednemu z  obszarów projektowania, tworzenia i  funkcjonowania instytucji w  III Rzeczypospolitej Pojęcie III RP często używane jest w sposób intuicyjny, co oczywiście może powodować różne określenia jej ram czasowych O wiele bardziej klarowne są terminy I RP czy II RP, co wynika z faktu, że stanowią zamknięte okresy politycznej historii Polski Inaczej jest z III RP, będącą nadal realizowanym modelem państwa Nie zmienia tego nawet fakt, że mniej więcej dekadę temu podjęto próbę realizacji projektu IV RP Nie o  „numerologię” wszak tutaj chodzi, ale o  określenie temporalnych granic prezentowanej analizy Zasadniczym problemem jest wskazanie momentu, który uznany zostanie za początek III RP Istotne wydaje się więc określenie tego, kiedy nastąpiła zmiana nadająca działaniom instytucji państwa nowy kierunek W tym względzie zaś nie istnieje jeden powszechnie podzielany pogląd Za po- czątek III RP uznać można zawarcie porozumień przy Okrągłym Stole w kwiet- niu 1989 roku, stwarzających szansę na rozpoczęcie procesu upodmiotowienia społeczeństwa Takim momentem zwrotnym mogłyby być wybory parlamentar- ne z czerwca 1989 roku albo powstanie rządu, na którego czele stanął Tadeusz Mazowiecki, pierwszy od ponad czterdziestu lat premier wywodzący się spoza partii komunistycznej2 Z  formalnego punktu widzenia powrót do tradycyjnej nazwy państwa – Rzeczpospolita Polska – w  grudniu 1989 roku mógłby być uznany za początek jej trzeciej odsłony Można jednak poszukiwać dalej Lech Wałęsa początek III RP identyfikuje z objęciem przez siebie urzędu Prezydenta RP3, ale przecież za taki moment mogą też być uznane pierwsze w pełni wolne 2 R Matyja: Państwo czyli kłopot Kraków 2009, s 101–112 3 L Wałęsa: Moja III RP Warszawa 2007, s 43–44 Wstęp 9 wybory parlamentarne w 1991 roku A może ów początek przypada dopiero na 1997 rok i uchwalenie Konstytucji RP? Nie podejmując się rozstrzygnięcia kwe- stii, która z powyższych propozycji jest najbardziej zasadna, w niniejszej publika- cji określenie III RP identyfikowane jest z okresem 1989–2015 Demokratyzacja ma charakter procesualny, co oznacza, że precyzyjne wskazanie momentu po- czątku III RP jest zawsze kwestią umowną Nawet zjawiska czy procesy, które w chwili ich występowania oceniane są jako nieistotne lub o niskim potencjale wpływu na demokratyczne przemiany, mogą po czasie okazać się ważnym ogniwem łańcucha wydarzeń determinujących pomyślność wejścia na ścieżkę demokratycznego rozwoju W  obszarze projektowania, tworzenia i  implementacji instytucji do zagad- nień o szczególnym znaczeniu w okresie funkcjonowania III RP należą wzajemne relacje między legislatywą i egzekutywą Wyodrębnienie tych gałęzi władzy jest konsekwencją przyjęcia założenia o konieczności jej podziału, którego urzeczy- wistnienie z  kolei jest możliwe wyłącznie w  warunkach demokratycznych Nie chodzi przy tym o  sam fakt formalnego wyodrębnienia obydwu gałęzi władzy, ale faktyczne oparcie jej funkcjonowania na takim podziale Wszelkie sposoby sprawowania władzy opierające się na jej kumulacji czynią bowiem bezzasadnym podejmowanie analizy stosunków między legislatywą i egzekutywą Problematyka ta stanowić będzie zasadniczy obszar rozważań podjętych w niniejszej publikacji Ukazanie specyfiki relacji w trójkącie: parlament – pre- zydent – rząd na tle procesów demokratycznej transformacji polskiego systemu politycznego, obejmującej zarówno przejście od autorytaryzmu do demokracji (tranzycję), jak i jej konsolidację, stanowi główny cel przyjęty w tej monografii Dynamicznemu ujęciu zarysowanej problematyki towarzyszyć będzie odwoływa- nie się do tradycyjnych modeli, funkcjonujących zarówno w  nauce o  polityce, jak i w prawie konstytucyjnym Ich katalog obejmuje parlamentaryzm, prezyden- cjalizm i semiprezydencjalizm Założeniem jest wyjście poza stricte normatywny aspekt analizy i  skupienie się również na faktycznych zależnościach pomiędzy wskazanymi podmiotami Wymagać to będzie zwrócenia uwagi m in na: kon- tekst sytuacyjny, główne aspekty rywalizacji politycznej, a  także problematykę przywództwa politycznego Relacje pomiędzy legislatywą i egzekutywą (z uwzględnieniem wzajemnego oddziaływania na siebie organów dualistycznej władzy wykonawczej) najczęściej w polskojęzycznej literaturze przedmiotu określa się mianem systemu rządów4 4 M in : S Gebethner: Parlamentarne i prezydenckie systemy rządów (porównawcza analiza politologiczna) „Państwo i Prawo” 1994, z 7–8; Konstytucyjne systemy rządów. Możliwości adapta- cji do warunków polskich Red M Domagała Warszawa 1997; J Szymanek: Modele systemów rządów (wstęp do analizy porównawczej) „Studia Prawnicze” 2005, nr 3 (165); System rządów Rzeczypospolitej Polskiej. Założenia konstytucyjne a  praktyka ustrojowa Red M Grzybowski Warszawa 2006; Systemy rządów, dylematy konstytucyjnej regulacji i  praktycznej funkcjonalności Red T Mołdawa, J Szymanek Warszawa 2007; Parlamentarny system rządów. Teoria i praktyka 10 Wstęp Zaproponowany w tej publikacji politologiczny sposób prezentacji zagadnienia, wychodzący poza analizę konstytucyjnego wzorca, wskazującego, jak być po- winno, i  koncentracja uwagi na tym, jak w  rzeczywistości kształtują się relacje między parlamentem, prezydentem i rządem oraz co je determinuje, uzasadnia posługiwanie się pojęciem „reżimu politycznego” Ta kategoria politologiczna jest także wykorzystywana w  literaturze przedmiotu do opisu i  wyjaśniania poru- szonej w tym opracowaniu problematyki O wiele częściej sięgają jednak po nią autorzy anglojęzycznych publikacji5 niż przedstawiciele rodzimej politologii6 Dla jasności wywodu niezbędne będzie przeprowadzenie krótkiej analizy pojęciowej, co nastąpi w dalszej części opracowania Natomiast zasadniczy problem badaw- czy, a więc ukazanie „normatywnych i faktycznych zależności charakteryzujących stosunki między władzą ustawodawczą i  wykonawczą”7, określany będzie jako „reżim polityczny sensu stricto” (w wąskim znaczeniu) Z kilku powodów dogłębna analiza specyfiki relacji pomiędzy parlamentem, prezydentem i rządem w III RP warta jest podjęcia Po pierwsze, zagadnienie to stanowi jeden z  najważniejszych elementów badań nad systemami polityczny- mi Po drugie, wpisuje się w procesy demokratyzacji i konsolidacji demokracji, będąc jednocześnie jednym z wyznaczników ich zaawansowania Po trzecie, od- działuje na stabilność systemów politycznych Po czwarte, wyznacza przestrzeń aktywności aktorów politycznych i równocześnie stanowi przedmiot rywalizacji pomiędzy nimi o stworzenie najbardziej pożądanego z ich perspektywy układu instytucjonalnego8 Cel podjęty w monografii jest ściśle powiązany z potrzebami poznawczymi odnoszącymi się do konieczności pogłębiania dotychczasowych analiz i  konty- nuacji osiągnięć badawczych w obszarze obejmującym relacje między legislatywą i  egzekutywą Ważne jest jednak, że to opracowanie powstało również z  myślą Red T Mołdawa, J Szymanek, M Mistygacz Warszawa 2012; Systemy rządów w perspektywie porównawczej Red J Szymanek Warszawa 2014 5 M in : M Alvarez, J A Cheibub, F Limongi, A Przeworski: Classifying Political Regi- mes “Studies in Comparative International Development” 1996, Vol 31, no 2; G Tsebelis: Veto Players. How Political Institutions Work? New Jersey 2002; O Protsyk: Politics of Intraexecutive Conflict in Semipresidential Regimes in Eastern Europe “East European Politics and Societies” 2005, Vol  19, no 2; P Malcolmson, R Myers: The Canadian Regime. An Introduction to Parliamentary Government in Canada Toronto 2009; Semi-Presidentialism in Central and Eastern Europe Eds R   Elgie, S Moestrup Manchester 2012; K A McQuire: President–Prime Minister Relations, Party Systems, and Democratic Stability in Semipresidential Regimes: Comparing the French and Russian Models “Texas International Law Journal” 2012, Vol 47, no 2 s 307–346; A Turska-Kawa: Determinanty chwiejności wyborczej Katowice 2015 310 8 B Geddes: Initiation of New Democratic Institutions in Eastern Europe and Latin America In: Institutional Design in New Democracies: Eastern Europe and Latin America Eds A Lijphart, C H Waisman Boulder 1996, s 18 6 M in : A Antoszewski, R Herbut: Systemy polityczne współczesnego świata Gdańsk 2001, 7 Cyt za: A Antoszewski, R Herbut: Systemy polityczne współczesnego świata…, s 309– Wstęp 11 o  wyzwaniach praktycznych Po przeszło ćwierćwieczu od rozpoczęcia demo- kratycznej zmiany w Polsce problematyka poszukiwania najwłaściwszego wzor- ca relacji pomiędzy parlamentem, prezydentem i  rządem jest nadal żywa Co pewien czas, z większą bądź mniejszą intensywnością, pojawiają się różnorodne propozycje dotyczące modyfikacji obowiązujących reguł Stanowią one swego rodzaju odpowiedzi na wyzwania praktyki politycznej, która zarówno obnaża niedostatki reguł formalnych, jak i stanowi doskonałe pole powstawania, testo- wania, a w końcu także obowiązywania niezliczonej ilości reguł nieformalnych Tymczasem w polskiej literaturze politologicznej brakuje kompleksowego opra- cowania dotyczącego ewolucji formalnych i  faktycznych zależności charaktery- zujących relacje między legislatywą i egzekutywą9 Prezentowana publikacja ma ambicje wypełnienia tej luki, tym bardziej że politolodzy powinni uczestniczyć w tego typu debatach na równi z konstytucjonalistami Nie chodzi przy tym o to, aby zastępować tych drugich w  badaniach nad treścią przepisów konstytucyj- nych, ale by ukazywać skomplikowany wymiar funkcjonowania reżimu politycz- nego sensu stricto w oparciu o podstawowe wyznaczniki analizy politologicznej, z wszelkimi wynikającymi z tego konsekwencjami Nie można także pozostawać obojętnym wobec szerokiej dyskusji naukowej, będącej pokłosiem procesów demokratyzacyjnych na świecie na przełomie XX i XXI wieku Jej rezultatem jest identyfikacja wielu nowych rozwiązań instytucjo- nalnych i modeli demokratycznych reżimów politycznych, wykraczających poza tradycyjny katalog (parlamentaryzm, prezydencjalizm i  semiprezydencjalizm) Świadczy to o tym, że rzeczywistość polityczna stanowi nie tylko punkt odniesie- nia dla normatywnych wzorców, ale jest również źródłem ich tworzenia Wszak 9 Nie znaczy to, że wątki te nie są poruszane w  polskiej literaturze politologicznej i  praw- nokonstytucyjnej W pracy zbiorowej pt Konstytucyjne systemy rządów… autorzy poszczególnych rozdziałów analizują przystawalność rozwiązań instytucjonalnych z różnych modeli demokratycz- nych reżimów politycznych do warunków polskich Ukazało się także całkiem sporo opracowań dotyczących wybranych zagadnień w trójkącie: parlament, prezydent, rząd (m in : R Mojak: Par- lament a rząd w ustroju Trzeciej Rzeczypospolitej Polskiej Lublin 2007; B Opaliński: Rozdzielenie kompetencji władzy wykonawczej między Prezydenta RP oraz Radę Ministrów na tle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku Warszawa 2008) czy monografii poświęconych konkretnym instytucjom ustrojowym, w tym Sejmowi, Senatowi, Prezydentowi RP czy Radzie Ministrów (m in : R Mojak: Instytucja Prezydenta RP w okresie przekształceń ustrojowych Lublin 1995; M  Chmaj: Sejm „kontraktowy” w  transformacji systemu politycznego Rzeczypospolitej Polskiej Lublin 1996; J   Ciapała: Prezydent w  systemie ustrojowym Polski (1989–1997) Warszawa 1999; S   Patyra: Prawnoustrojowy status Prezesa Rady Ministrów w  świetle Konstytucji z  2 kwietnia 1997  r War- szawa 2002; Prezydent w Polsce po 1989 r. Studium politologiczne Red R Glajcar, M Migalski Warszawa 2006; A Chorążewska: Model prezydentury w  praktyce politycznej po wejściu w  ży- cie Konstytucji RP z  1997 r Warszawa 2008; J Okrzesik: Polski Senat. Studium politologiczne Warszawa 2008; J Marszałek-Kawa: Pozycja ustrojowa i funkcje Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej po akcesji do Unii Europejskiej Warszawa 2012) Oprócz tego w  czasopismach naukowych, jak i  pracach zbiorowych można znaleźć wiele opracowań nawiązujących do problematyki, o  której traktuje niniejsza publikacja Część z nich została przywołana w przypisach 12 Wstęp formalne i  nieformalne „reguły gry” powstają w  trakcie rywalizacji politycznej stanowiącej jeden z  fundamentów demokratycznego porządku Doświadczenia polskie w tej materii również mogą okazać się twórcze Zasadniczy problem badawczy został sformułowany wokół pytania: jaki jest kierunek ewolucji reżimu politycznego sensu stricto w  Polsce w  latach 1989– 2015? Odpowiadająca mu hipoteza badawcza (H1) stanowi, że reżim polityczny sensu stricto w latach 1989–2015 wykazywał się różnym poziomem eklektyczno- ści, co oznacza, że przez ten czas nie był w  wersji „czystej” realizowany żaden z  tradycyjnych modeli, ale łączono rozwiązania charakteryzujące poszczególne z nich Mimo to można wyznaczyć kierunek ewolucji empirycznego reżimu po- litycznego sensu stricto, który przebiegał od semiprezydencjalizmu w  kierunku zracjonalizowanego parlamentaryzmu Drugie pytanie badawcze związane jest z  tym, od czego uzależnione były w  badanym okresie dokonywane wybory instytucjonalne w  obszarze reżimu politycznego sensu stricto W związku z tym postawiona zostanie hipoteza (H2) o zróżnicowaniu determinant, przy czym, w zależności od fazy postępu procesów demokratyzacyjnych, oddziaływanie poszczególnych czynników nie było iden- tyczne Do najistotniejszych należą: tradycja ustrojowa i doświadczenia z prze- szłości, obce wzorce ustrojowe, interesy aktorów politycznych uczestniczących w rywalizacji o kształt równowagi instytucjonalnej oraz kontekst sytuacyjny Trzecie pytanie badawcze dotyczy tego, co w okresie III RP determinowało rzeczywisty charakter reżimu politycznego sensu stricto W  powiązanej z  nim hipotezie (H3) zakłada się, że realizowany model reżimu politycznego sensu stricto w  większym stopniu zależy od szeroko pojętego kontekstu sytuacyjnego (determinowanego m in poziomem zaawansowania zmian prodemokratycznych, układem sił politycznych, kształtowaniem się określonych wzorców kooperacji i  rywalizacji między podmiotami krajowej sceny politycznej, stosunkiem akto- rów politycznych do systemu prawa w zestawieniu z ich dążeniem do realizacji partykularnych interesów o charakterze politycznym, behawioralnymi aspektami przywództwa politycznego itp ) niż formalnego układu instytucjonalnego wyra- żonego na gruncie konstytucyjnym W  końcu warto zadać jeszcze jedno pytanie badawcze: czy formalny (kon- stytucyjny) układ instytucjonalny stanowił w latach 1989–2015 zasadniczy punkt odniesienia dla ludzi nadających sens funkcjonowaniu takich organów państwo- wych, jak parlament, instytucja prezydenta i  rząd? Sformułowana w  związku z  tym pytaniem hipoteza (H4) wskazuje, że we wstępnej fazie demokratyzacji charakterystycznym zjawiskiem jest rozdźwięk między konstytucyjnym wzorcem a  reżimem politycznym sensu stricto in action. Po wejściu w  fazę konsolidacji demokracji następuje zmniejszenie zidentyfikowanego rozziewu, choć prawdo- podobieństwo jego całkowitego zaniku jest niewielkie i ma wyłącznie charakter temporalny Wstęp 13 Świadomie w  zestawie pytań badawczych nie ma takiego, które odnosiło- by się do wartościowania poszczególnych modeli reżimów politycznych sensu stricto w  kontekście postępów, zawansowania oraz trwałości demokratycznego porządku Zagadnienie to jest szeroko dyskutowane w  literaturze przedmiotu i  do tej pory nie przyniosło ono jednoznacznie rozstrzygających wniosków10 Dlatego w  tej publikacji poza obszarem badań pozostawiono ocenę przysta- walności teoretycznych bądź empirycznych modeli do polskiej rzeczywistości Wynika to z przyjęcia założenia, że wdrażane i realizowane koncepcje były (są) pewnym faktem Bardziej interesujące niż ocena, w  jakim stopniu sprawdziły się one w  określonych warunkach (choć pewne odniesienia do tej kwestii są nieuniknione), jest poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o  to, czy dynamika zmian w obszarze funkcjonującego reżimu politycznego sensu stricto w ostatnim ćwierćwieczu może stanowić „wytyczne” dla ewentualnych korekt w  układzie formalnych i faktycznych zależności i relacji między parlamentem, prezydentem i rządem w przyszłości To jest zaś powiązane z kwestią rzeczywistych możliwości oraz kierunku i zasięgu ewentualnych zmian obecnie obowiązującej konstytucji11 Sformułowane pytania i  hipotezy badawcze wymagają zastosowania od- powiednich podejść i  metod Niejako naturalnie kierują one uwagę w  stronę instytucjonalizmu Ważne jednak jest podkreślenie konieczności wyjścia poza jego tradycyjną wersję i skierowanie się w stronę jego współczesnej odmiany – neoinstytucjonalizmu, którego podstawy zostały po raz pierwszy zaprezentowane w 1984 roku przez Jamesa G Marcha i Johana P Olsena12 Szersza charaktery- styka tego podejścia, ukazująca jego przydatność w  badaniach nad reżimami politycznymi sensu stricto, zostanie przeprowadzona w  rozdziale pierwszym Teraz warto podkreślić, że o fakcie odwołania się do niego w tej publikacji zde- cydowało to, że łączy ono w  sobie dwa istotne elementy: instytucje i  kontekst działających ludzi Są one ze sobą powiązane i  oddziałują na siebie, w  wyniku czego wykreowany zostaje porządek (system reguł, wartości, norm) stanowiący 10 Zob m in : F W Riggs: The Survival of Presidentialism in America: Para-constitutional Practices “International Political Science Review” 1988, Vol 9, no 4; J J Linz: Zagrożenia systemu prezydenckiego Przeł B Kopeć „Res Publica” 1990, nr 12; A Stepan, C Skach: Constitutional Frameworks and Democratic Consolidation: Parliamentarianism versus Presidentialism “World Po- litics” 1993, Vol 46, no 1; The Failure of Presidential Democracy. Vol 1: Comparative Perspectives Eds J J Linz, A Valenzuela Baltimore–London 1994; D L Horowitz: Comparing Democratic Systems In: The Global Resurgence of Democracy Eds L Diamond, M F Plattner Baltimore– London 1996; The Architecture of Democracy. Constitutional Design, Conflict Management, and Democracy Ed A Reynolds Oxford 2002; J A Cheibub: Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy New York 2009; Semi-Presidentialism and Democracy Eds R Elgie, S Moestrup, Yu-Shan Wu New York 2011 kowska „Studia Socjologiczne” 1993, nr 1, s 26–27 “The American Political Science Review” 1984, Vol 78, no 3, s 734–749 12 J G March, J P Olsen: The New Institutionalism: Organizational Factors in Political Life 11 J S Coleman: Racjonalna rekonstrukcja społeczeństwa Przeł H Grzegołowska-Klar- 14 Wstęp instytucjonalną podstawę działania określonych podmiotów13 Taka konstela- cja jest szczególnie atrakcyjna w  badaniu reżimów politycznych sensu stricto Pozwala ona uchwycić wielorakość zmiennych sytuacyjnych, co może mieć zasadnicze znaczenie dla określenia rzeczywistego charakteru relacji między parlamentem, prezydentem i rządem W  ramach prowadzonej analizy nastąpi odwołanie do kilku metod badaw- czych Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na analizę systemową średniego rzędu Reżim polityczny w  wąskim znaczeniu traktować bowiem należy jako podsystem w ramach systemu politycznego III RP Ujęcie to daje przede wszyst- kim możliwość ukazania poziomu autonomii/zależności tak zdefiniowanego pod- systemu oraz jego wpływu na funkcjonowanie sytemu jako całości Niezbędne będzie także sięgnięcie po analizę instytucjonalno-prawną Życie polityczne toczy się w  określonych ramach, wyznaczonych formalnymi regułami, które utożsa- miać należy przede wszystkim z  przepisami rangi konstytucyjnej, ale również ustawowej, czy pochodzącymi z  jeszcze innych aktów prawnych Nie sposób więc pominąć tej sfery poznania uwarunkowań politycznych Jednocześnie trze- ba podkreślić, że założenie o  odwołaniu się do podejścia neoinstytucjonalnego skutkować będzie tym, że analiza instytucjonalno-prawna nie będzie jedynym źródłem rozpoznawanej rzeczywistości W  konsekwencji przydatna okaże się również metoda behawioralna, odwołująca się do założenia, że polityka jako zjawisko społeczne ma swój wymiar jednostkowy, a zachowania grupowe można wyprowadzić właśnie z  zachowań poszczególnych ludzi W  ramach tej metody poddawane będą analizie zachowania konkretnych osób pełniących określone funkcje polityczne Element ten jest bardzo istotny, gdyż konkretne zachowania często pozostają w  sprzeczności z  ustaleniami wynikającymi z  zastosowania metody instytucjonalno-prawnej14 Przyjęty sposób prowadzenia analizy czyni zasadnym przynajmniej częścio- we sięgnięcie także po metodę historyczną Założono bowiem, że doświadcze- nia z  przeszłości stanowić mogły jeden z  elementów determinujących wybory instytucjonalne w okresie III RP Odwołanie się do metody historycznej pomoże w  zgromadzeniu wiedzy na temat formalnych i  nieformalnych reguł rozstrzy- gających o  specyfice reżimu politycznego sensu stricto w  minionych okresach Przy tej okazji można będzie zidentyfikować, jak bardzo społeczne zakorzenienie niektórych instytucji przełożyło się na ich utrzymanie w tej samej bądź zmody- fikowanej postaci po 1989 roku W końcu, w celu uchwycenia związków przyczynowych między analizowa- nymi zjawiskami i  faktami politycznymi, zasadne będzie odwołanie się także do danych statystycznych i  ich odpowiednie przetworzenie Ich wykorzystanie s  298 13 P Chmielewski: Homo agens. Instytucjonalizm w  naukach społecznych Warszawa 2011, 14 A Chodubski: Wstęp do badań politologicznych Gdańsk 2004, s 128–129 Wstęp 15 motywowane będzie opisem i  wyjaśnianiem specyfiki empirycznego reżimu politycznego sensu stricto Wszystkie zidentyfikowane metody posłużą wyczer- pującej eksploracji podjętej problematyki, a także realizacji zdefiniowanego celu badawczego Monografia składa się z pięciu rozdziałów Struktura podziału treści została przeprowadzona w oparciu o kryteria przedmiotowe i temporalne Na podstawie kryterium przedmiotowego został wyodrębniony pierwszy rozdział, kolejne czte- ry zaś opierają się na przyjętej autorskiej periodyzacji ostatniego ćwierćwiecza (1989–2015) Rozdział pierwszy ma charakter wprowadzający Rozpocznie się on od roz- ważań poświęconych istotności badań nad instytucjami, z  jednoczesnym wy- eksponowaniem walorów podejścia neoinstytucjonalnego Prezentacja tego za- gadnienia zostanie przeprowadzona na tle rozwoju zinstytucjonalizowanej nauki o  polityce W  drugiej części tego rozdziału przeprowadzona zostanie analiza pojęciowa kluczowej kategorii politologicznej stosowanej w tej publikacji, a więc „reżimu politycznego” Jednocześnie zaproponowana zostanie dystynkcja pomię- dzy „reżimem politycznym sensu largo” i  „reżimem politycznym sensu stricto” To terminologiczne doprecyzowanie jest niezbędne, gdyż na gruncie nauk spo- łecznych, w tym nauki o polityce, wiele pojęć ma tak rozległe znaczenie, że nie sposób ich pomieścić w jednej uniwersalnej definicji Przyjęta koncepcja zakłada, że tradycyjne modele reżimów politycznych sensu stricto rozwijać się mogą wy- łącznie w  demokratycznym otoczeniu W  związku z  tym w  trzeciej części tego rozdziału zostanie wskazane „demokratyczne minimum” określające, jakie wa- runki muszą zostać spełnione, aby rozpatrywanie relacji pomiędzy parlamentem, prezydentem i rządem miało naukowy sens W dalszej części rozdziału przybliżona zostanie specyfika parlamentaryzmu, prezydencjalizmu i semiprezydencjalizmu Wprawdzie w literaturze politologicz- nej i  prawnokonstytucyjnej sporo miejsca poświęcono temu zagadnieniu, nie- mniej jednak zauważyć można liczne różnice w zakresie definiowania poszcze- gólnych modeli, a  zwłaszcza wskazywania ich cech konstytutywnych Różne są powody takich rozbieżności, jednak wśród najistotniejszych należałoby wskazać odmienności celów badawczych i nadmierną koncentrację na empirycznych reżi- mach politycznych Z tego powodu podjęta zostanie próba autorskiego określenia konstytutywnych cech wymienionych wyżej modeli, co będzie stanowiło punkt wyjścia do rozważań w kolejnych rozdziałach Rozdział pierwszy zakończy analiza uwarunkowań dokonywanych wyborów instytucjonalnych w  okresie budowania porządku demokratycznego Rok 1989 został potraktowany jako moment początkowy zmiany instytucjonalnej w Polsce, która to zmiana swoim zasięgiem objęła również reżim polityczny w  wąskim znaczeniu Jego kształtowanie nie odbywało się w społeczno-politycznej próżni, ale determinowane było wieloma czynnikami, wśród których szczególnie istotne miejsce zajmuje dziedzictwo przeszłości Wykorzystanie, przynajmniej częścio- 16 Wstęp wo, koncepcji „zależności od szlaku”15 wpisuje się w nurt neoinstytucjonalizmu historycznego Nie chodzi przy tym o instrumentalne nawiązanie do tego podej- ścia, ale ukazanie, dzięki jego dobrodziejstwom, że formalne i nieformalne insty- tucje, mechanizmy i  sposoby postępowania mogą oddziaływać na współczesne wybory instytucjonalne zarówno w pozytywnym, jak i negatywnym sensie Poza rodzimą tradycją ustrojową i  polityczną równie istotną rolę odgrywają wzorce instytucjonalne rodem z  demokratycznego świata Zachodu Z  mniejszą bądź większą siłą determinować one mogą procesy imityzacyjne, zwłaszcza u  pro- gu zmiany instytucjonalnej Napięcia pomiędzy „starym” i  „nowym”, „swoim” i „obcym” w warunkach instytucjonalnej niepewności mogą okazać się kluczo- we dla kształtowania empirycznego reżimu politycznego sensu stricto, a przede wszystkim mogą powodować długofalowe konsekwencje W końcu na przebieg procesów zmiany instytucjonalnej istotny wpływ ma również kontekst sytuacyjny i  kształtujące go interesy aktorów politycznych Warunki, w  których następuje demokratyczne otwarcie, nie tylko stanowią ważną determinantę określającą kierunek dokonujących się zmian instytucjonalnych w  okresie tranzycji, ale także ich skutki są bardziej długofalowe, mając wpływ na przebieg procesów transformacyjnych i konsolidację demokracji Cztery następne rozdziały zostały wyodrębnione w oparciu o kryterium tem- poralne i przyjęcie określonej periodyzacji minionego ćwierćwiecza (1989–2015) Opiera się ona na podejściu instytucjonalnym, czyniąc podstawą wyodrębnienia kolejnych faz zmiany w formalnym (konstytucyjnym) układzie instytucjonalnym Jednocześnie należy zwrócić uwagę, że odwołanie się do podejścia instytucjonal- nego w tradycyjnej wersji świadomie nie jest przeprowadzone w sposób konse- kwentny Zabieg taki należy potraktować jako podkreślenie jednego z  założeń przyjętych w niniejszej publikacji, że przepisy konstytucyjne nie zawsze stanowią element rozstrzygający o przebiegu procesów politycznych Zakres temporalny drugiego rozdziału odpowiada okresowi tranzycji trwają- cemu od Okrągłego Stołu do końca kadencji sejmu wybranego w kontraktowych wyborach, w  czerwcu 1989 roku W  tym czasie formalne reguły określające relacje między parlamentem, prezydentem i rządem wyznaczone były postano- wieniami znowelizowanej 7 kwietnia 1989 roku Konstytucji PRL, która w latach 1989–1991 była jeszcze kilkakrotnie zmieniana Trzeci rozdział wyznacza ramy czasowe od przeprowadzenia pierwszych w pełni rywalizacyjnych wyborów par- lamentarnych w  1991 roku do wejścia w  życie Małej konstytucji w  1992 roku Okres jej obowiązywania wyznacza ramy czasowe przedostatniego rozdziału, ostatni rozdział zaś dotyczy lat 1997–2015, a  więc obowiązywania Konstytucji RP uchwalonej 2 kwietnia 1997 roku 15 L Magnusson, J Ottosson: Path Dependence: Some Introductory Remarks In: The Evo- lution of Path Dependence Eds L Magnusson, J Ottosson Cheltenham 2009, s 1–18 Wstęp 17 Taka periodyzacja ma wyłącznie walor porządkujący, nie rozstrzyga nato- miast o tym, czy sama analiza odwołuje się wyłącznie do sfery instytucjonalno- -prawnej Wszak w  ramach tych samych modeli normatywnych mogą być re- alizowane zupełnie różne działania polityczne, nie tylko rzutujące na zmienność empirycznego reżimu politycznego sensu stricto i jego odchylenie od konstytu- cyjnego wzorca, ale dodatkowo wpływające na kształtowanie nowego porządku obejmującego rzeczywiste (formalne bądź nieformalne) reguły, wartości, normy rozstrzygające o specyfice relacji pomiędzy parlamentem, prezydentem i rządem Instytucje mają wprawdzie zakodowany w  sobie czynnik ograniczający ludzkie zachowania, ale nie zmienia to faktu, że margines swobody postępowania aktorów politycznych jest tak duży, że umożliwia kształtowanie całkowicie odmiennych od założonych wzorców działań politycznych Z tego powodu układ wewnętrzny rozdziałów od drugiego do piątego zbudowany został na założeniu podejścia neoinstytucjonalnego W jego ramach nacisk został położony na wyniki wybo- rów parlamentarnych i prezydenckich oraz ich polityczne konsekwencje w posta- ci określonej politycznej konfiguracji legislatywy i egzekutywy Przeprowadzona w ich ramach konfrontacja pomiędzy normatywnym a rzeczywistym kształtem reżimu politycznego sensu stricto ma umożliwić zidentyfikowanie ewentualnego rozziewu między tym, „co być powinno”, a  tym, „co jest (było)” Jednocześnie podjęta zostanie próba określenia przyczyn takiego stanu rzeczy W  związku z  pierwszą z  wymienionych hipotez (H1) istotne znaczenie ma uchwycenie dynamiki zmian reżimu politycznego sensu stricto, zarówno w wy- miarze normatywnym, jak i w odniesieniu do stanu rzeczywistego W tym celu zaproponowane zostanie narzędzie, które pozwoli na określenie kierunku obser- wowanej ewolucji Ma ono autorski charakter i jest wynikiem dążenia do zobiek- tywizowania zidentyfikowanych przesunięć reżimu politycznego sensu stricto * * * Niniejsza praca nie powstałaby bez pomocy osób, którym pragnę podzię- kować Przede wszystkim dziękuję jej Recenzentowi – Panu prof zw dr hab Andrzejowi Antoszewskiemu Jego życzliwe uwagi pozwoliły nadać tej publikacji ostateczny kształt Za wsparcie i sugestie podziękowania należą się Panom prof dr hab Markowi Barańskiemu – Kierownikowi Zakładu Systemów Politycznych Polski i  Państw Europy Środkowej i  Wschodniej Uniwersytetu Śląskiego, oraz dr hab Waldemarowi Wojtasikowi, którzy zapoznali się z  pierwotną wersją pracy Za pomoc w wydaniu tej książki jestem wdzięczny Dyrektorowi Instytutu Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Uniwersytetu Śląskiego, Panu prof dr hab Mariuszowi Kolczyńskiemu Za pracę redakcyjną dziękuję Pani mgr Marioli Massalskiej i Pani mgr Barbarze Konopce Za wszelkie niedoskonałości i braki niniejszej książki, jako jej autor, ponoszę pełną odpowiedzialność Indeks nazwisk 526 A Ackerman Bruce 49, 501 Adams John 20, 515 Adcock Robert 41, 508 Adenauer Konrad 75 Ágh Attila 161, 189, 501, 507 Alberski Robert 239, 241–243, 301, 348, 366, 385, 424, 428, 432, 435, 437, 441, 515–516, 524–525 Albert Andrzej 148, 501 Albuquerque Paul 78, 531 Almond Gabriel A. 201, 501 Alvarez Michael E. 10, 43–44, 63, 507, Amsterdamski Piotr 42, 506 Amsterdamski Stefan 42, 502 Ananicz Andrzej, 364, Anderson Karen M. 25, 511 Antoszewski Andrzej 10, 19, 23, 32, 36, 38, 40–44, 46, 48, 51, 54, 56, 61, 72, 74–75, 78–79, 84, 92, 102–103, 109, 116, 163, 175, 186, 206–207, 222, 233, 239– 240, 242, 252, 255, 261, 292, 301–303, 305, 318, 343, 347–348, 374, 383, 385, 387, 424, 441, 443, 468, 474, 501, 507, 515–516, 518, 521–522, 524–525 Arystoteles 20, 36, 501 Ash Timothy Garton 163–164, 223, 501 Aucoin Louis 296, 384, 519 B Bäcker Roman 23, 169, 293, 407, 507, 516, 521 Bahro Horst H. 120, 507 Balcerek Ewa 153, 509 Balicki Ryszard 326, 421–422, 501 Balík Stanislav 36–37, 503 Bałaban Andrzej 311, 508 Bankowicz Marek 53, 501 Bańka Augustyn 145, 517 Barański Marek 38, 142, 167, 186, 300, 383, 517, 520–521, 523 Barber James D. 220, 508 Barcikowski Kazimierz 209 Bartel Kazimierz 150 Bartkowski Jerzy 38, 156, 526, 530 Bartoszewski Władysław 364 Baylis Thomas A. 224, 271, 508 Beetham David 382, 517 Beliaev Mikhail V. 387, 508 Belka Marek 371, 400, 415, 447–449, 453– 456, 459, 462, 465, 467–469, 472–473, 475, 478, 480, 485, 491, 493, 527, 551 Bender Ryszard 338, 354 Benoit Kenneth 427, 508 Bergman Torbjörn 65, 67, 281, 508, 525 Bichta Tomasz 40, 302, 523, 530 Bielecki Jan Krzysztof 234, 236–238, 248–249, 253, 263, 269, 291, 455, 489, 526 Bilal Sanoussi 78, 531 540 Indeks nazwisk Binder Sarah A. 28, 524 Blais André 283, 517 Blok Zbigniew 23, 43–44, 143, 501, 517 Blondel Jean 74, 89, 113, 134, 241, 260, 342–343, 501–502, 517 Blount Justin 296, 510 Błaszczak Mariusz 451 Błeszyński Jan 269 Błuszkowski Jan 296, 402, 515, 525 Bodio Tadeusz 460, 510, 511 Bogdanor Vernor 348, 527 Bokszczanin Izolda 412, 531 Bormann Nils-Christian 283, 508 Borowiec Piotr 161, 180, 239, 366, 442, 502, 528 Borowski Marek 356–357, 430, 443 Borski Maciej 419, 477, 502 Borusewicz Bogdan 433 Boy-Żeleński Tadeusz 20, 504 Bożek Michał 60, 388, 517 Bożyk Stanisław 346, 502 Brandt Willy 75–76 Bratkowski Andrzej 270 Braud Philippe 51–52, 502 Bremmer Ian 172, 502 Breżniew Leonid 163 Brodziński Witold 66, 71, 74, 84, 110, 517, 532 Brzezinski Mark F. 301, 313, 508, 517 Brzóska Andrzej 33, 528 Buchacz Jacek 370 Bush George W. 107 Buckley Stephen 76, 502 Budge Ian 454, 515 Burton Michael 43, 517 Butler David 348, 527 Buzek Jerzy 400, 447, 449–451, 461–463, 469, 478, 480 C Caldwell Michael 62, 513 Carey John M. 96, 99, 112, 123–124, 192, 235, 258, 272, 285, 425, 506, 508 Carothers Thomas 46, 508 Carver Terrell 56, 518 Cenckiewicz Sławomir 216, 518 Chambers Samuel A. 56, 518 Chechłowska Marta 165, 193, 522, 531 Chehabi Houchang E. 45, 517 Cheibub José Antonio 10, 13, 43–44, 63, 68, 92–93, 101, 114, 123, 126, 233, 252, 266, 502, 507–508, 526, 531, 549 Chernykh Svitlana 123, 126, 233, 531 Chmaj Marek 11, 216, 223, 237–238, 248, 369, 424, 448, 502, 519, 522, 526–527 Chmielecki Adam 216, 518 Chmielewski Adam 158, 213, 502 Chmielewski Piotr 14, 28, 502 Chodubski Andrzej 14, 20–21, 502, 518 Chołaj Henryk 140, 502 Chorążewska Anna 11, 402, 404, 409, 419, 462, 468, 502 Chrula Damian 165, 193, 522, 531 Chruściak Ryszard 226, 238, 292, 297– 298, 384, 420–421, 473–474, 493, 502, 508, 518, 526, 538 Chrzanowski Dariusz 377, 508 Ciapała Jerzy 11, 83, 181, 187, 204, 227, 307, 313, 315, 328, 421, 502, 508 Ciemniewski Jerzy 59, 295, 300, 309, 311, Cieślik Mariusz 72, 86, 518 Cimoszewicz Włodzimierz 369–371, 374–375, 377, 379, 400, 434, 453, 469, 471, 519 518 Ciosek Stanisław 159 Codogni Paulina 156, 211, 502 Coleman James S. 13, 508 Collier David 41, 46, 508 Colomer Josep M. 32, 162, 509 Connaughton Bernadette 266, 526 Connolly William E. 56, 518 Constant Benjamin 151, 518 Cord Robert L. 34, 505 Cordell Karl 410, 522 Csanádi Maria 153, 509 Cymański Tadeusz 439 Czajowski Andrzej 318, 518 Czajowski Jacek 388, 517 Czarnecki Paweł 225, 502 Indeks nazwisk Czarny Piotr 87, 393, 496, 509 Czekański Marek 55, 505 Czepnik Agnieszka 76, 533 Czerwiński Marian 214 Czyż Anna 167, 186, 383, 517, 521 Ć Ćwiąkalski Zbigniew 457 D Dahl Robert A. 27, 41–42, 502 Dalton Russell J. 33, 528 de Crespigny Anthony 37, 525 de Gaulle Charles 110, 118, 150 de Raadt Jasper 194, 509 Dearlove John 21, 25, 509 Della Porta Donatella 146, 528 Diamandouros Nikiforos 340, 521 Diamond Larry 13, 37, 44–47, 215, 301, 344, 382, 509, 518, 522, 525–527, 531 Dobrowolski Piotr 166, 524 Domagała Michał 9, 24, 75, 517–518, 520–521, 526 Donnorummo Robert 337, 509 Dorn Ludwik 436, 537 Drosik Adam 415, 509 Drzonek Maciej 88, 402, 518, 522 Dubiński Krzysztof 159, 173, 177, 198, 533, 538 Duda Andrzej 445–446 Dudek Antoni 208, 213, 237, 250–251, 267, 336, 340, 350, 358, 364, 443, 453, 455, 458, 464, 502 Dudek Dariusz 84, 518 Dudka Katarzyna 320, 525 Dunaj Katarzyna 112, 502 Dunleavy Patrick 278, 509 Duverger Maurice 82, 110–112, 114–123, 509, 515 Dybel Paweł 81, 507 Dyka Zbigniew 334 Działocha Kazimierz 323, 329, 509 Dziemidok Bożena 180, 369, 371, 518–519 Dziemidok-Olszewska Bożena 40, 66, 77, 79, 83–84, 136, 192–193, 195–196, 541 302, 308, 311, 324, 408–409, 413, 464, 502, 509, 519, 523 Dziurdzik Andrzej 46, 503 E Easton David 19, 26, 37, 502, 509, 519 Ehrlich Stanisław 57, 502 Ekiert Grzegorz 140, 161, 519 Ekman Joakim 358, 514 Elgie Robert 10, 13, 34, 110–111, 114, 116, 121–123, 132, 188, 230, 233, 235, 248, 253, 272, 278, 302, 336, 351–352, 386–387, 390, 490, 502, 509–510, 519, 523–524 Elkins Zachary 63, 296, 383, 508, 510 Ersson Svante 28, 504 F Falandysz Lech 337, 354 Fallaci Oriana 76, 533 Filipiak Teodor 460, 510 Filipowicz Stanisław 20, 52, 515, 519 Fischer Mary Ellen 303, 524 Fish M. Steven 245, 344, 510 Flis Jarosław 345, 502 Francisco Ronald A. 200, 503 Frankiewicz Anna 396, 510 Frankowski Stanisław 301, 517 Frątczak-Rudnicka Barbara 38, 156, 526, 530 Frye Timothy 219, 236, 510, 519 Fukuyama Francis 28, 503 G Garlicka Zofia A. 296, 384, 519 Garlicki Andrzej 159, 503, 519 Garlicki Jan 342, 503 Garlicki Lech 296, 384, 519 Garlicki Leszek 301, 389, 406, 417, 503, 517 Gasiorowski Mark J. 382, 510 Gdula Andrzej 198 Gdulewicz Ewa 64–65, 79, 413, 518–519 542 Indeks nazwisk Gebethner Stanisław 9, 24, 39, 70–71, 104, 232–233, 236, 242–244, 267, 335, 352, 510, 519–520 Geddes Barbara 10, 197, 520 Geremek Bronisław 176, 178, 181, 204, 208, 225, 248, 462, 533 Giertych Roman 470 Gill Graeme 232, 503 Ginsburg Tom 63, 296, 508, 510 Glajcar Rafał 11, 20, 23, 38, 43, 54, 73, 77, 81–84, 89, 121, 138, 142, 167, 179, 183, 186, 196, 198–199, 201, 204, 220, 231, 241, 261, 290, 300, 321, 323–324, 328, 330, 345–346, 348, 362, 378, 392, 397, 402, 414, 418–419, 422, 424, 434, 437, 457, 464, 477, 493, 502–503, 510–511, 515, 520–521, 525, 527, 530, 553, 555 Glapiński Adam 268 Gliński Piotr 470–471, 534 Głowacki Andrzej 87, 496 Godlewski Tadeusz 38, 233, 293, 384, 407, 468, 521 Golder Matt 283, 508 Goldwin Robert A. 60, 521 Gołubiec Ligia 84, 496 Goodin Robert E. 27, 300, 521, 525, 527 Gorbaczow Michaił 163, 533 Gore Al. 107 Goryszewski Henryk 364 Góral Jerzy 269 Górecki Dariusz 39, 150, 228, 393, 503, 510, 521 Graczyk Roman 52, 55, 109, 131, 147–148, 199, 304, 317, 376, 503 Grad Jan 144, 521 Granat Mirosław 147, 482, 510 Grinberg Daniel 42, 506 Grochal Renata 444, 533 Grotowicz Viktor 208, 533 Grzegołowska-Klarkowska Helena 13, 49, 501, 508 Grzybowski Marian 9, 37, 40, 387–388, 459, 510, 517, 521, 525–526 Gulczyński Mariusz 33, 109, 116, 169, 503 Gunther Richard 43, 340, 517, 521 Gurr Tedd Robert 43 Gwyn William B. 60, 521 H Habuda Ludwik 171, 464, 466–467, 503 Hall Aleksander 264, 335, 533 Hall Peter A. 139, 510 Haman Jacek 162, 510 Hardt Łukasz 7, 521 Hartlyn Jonathan 46, 518 Hayden Jacqueline 162, 427, 508 Held David 42, 503 Helms Ludger 309, 511 Herbut Ryszard 10, 23, 32, 36, 40–41, 43–44, 46, 56, 74–75, 78, 84, 102–103, 186, 233, 242, 250, 261, 305, 348, 350, 501, 503, 516, 521–522 Higley John 43, 517 Hinich Melvin J. 29, 503 Hobbes Thomas 20 Holzer Jan 36–37, 503 Horowitz Donald L. 13, 62, 488, 522 Hosli Madeleine O. 78, 531 Hunold Christian 417, 505 Huntington Samuel P. 46, 89–90, 143, 160, 503 I Iłowiecki Maciej 338 Immergut Ellen M. 25, 511 Ingram Paul 30, 511 Israel Arturo 33 Iwanek Jan, 43, 55, 345, 435, 511, 515, 522, 530 J Jabłonowski Marek 157, 519, 524–525, 528 Jabłoński Andrzej W. 24, 38, 41, 305, 410, 516, 522, 531 Jackiewicz Irena 269, 524 Jakubiak Łukasz 237, 522 Jakubowski Wojciech 384, 522, 526 Janicki Mariusz 338, 533 Jankiewicz Adam 86, 185, 316, 523, 527– 528 Indeks nazwisk 543 Jankowska Hanna 34, 155, 505 Janowski Gabriel 335, 338 Janowski Karol B. 51, 159–160, 170, 184, 208, 211, 213, 503, 516, 527 Januszewski Radosław 254, 533 Jaraczewski Andrzej 20, 515 Jarentowski Marek Grzegorz 88, 119, 522 Jarosz Zdzisław 323, 511 Jaruzelski Wojciech, 159, 181, 191, 211–214, 216, 219–222, 226–227, 230, 236, 255, 268, 550 Jasiewicz Krzysztof 233, 353, 519, 522 Jaskiernia Jerzy 40, 384, 511, 522 Jaszowski Tomasz 434, 520 Jednaka Wiesława 76, 78, 102, 104, 218, 224, 237–239, 248–249, 252–253, 264, 268, 271, 301, 307, 309, 335–336, 343, 351, 357, 359, 363–364, 369–370, 385, 450, 503, 516, 524–525 Jennings Ivor 343, 503 Jeziński Marek 431, 522 Johannsen Lars 451, 531 Jones Walter S. 34, 505 Jóźwiak Jerzy 216, 538 Juchnowski Jerzy 318, 518 K Kacperski Kamil 148, 511 Kaczmarek Bohdan 460, 511 Kaczmarek Janusz 470, 534 Kaczmarek Wiesław 453 Kaczorowska Małgorzata 64, 529 Kaczyński Jarosław 171, 252, 254, 256, 400, 402, 443–445, 448–449, 451–452, 466–467, 469–470, 480–481, 534, 538 Kaczyński Lech 177, 216, 415–416, 431, 442–445, 451–452, 457, 461, 463–464, 466, 469, 475, 480–484, 518 Kalyvas Stathis N. 154, 511 Karasimeonov Georgi 352, 526 Karl Terry Lynn 37, 45, 83, 160–161, 511, 527 Karnowska Danuta 434, 522, 527–528 Karnowski Michał 451, 533 Karp Janusz 476, 511 Karwat Mirosław 22, 463, 511, 522 Kaufman Art. 60, 521 Kawalec Stefan 356 Kazalska Olga 476, 501 Kazimierczak Paweł M. 27, 55, 502, 527 Keating Michael 146, 528 Keman Hans 454, 515 Key Jr. V.O. 211, 511 Kiełmiński Zbigniew 255, 387, 516 Kierończyk Przemysław 150, 511 Kilias Jarosław 38, 156, 526, 530 Kimitaka Matsuzato 187–188, 511 Kiszczak Czesław 159, 164, 177, 216, 533, 538 527–528 Kitschelt Herbert 37, 511 Klingemann Hans-Dieter 27, 33, 521, Kłosiński Jerzy 254, 533 Kobylińska Aleksandra 474, 528 Kobzdej Mariusz 264, 533 Kofman Jan 153, 513 Kolasa Jan 147, 511 Kolczyński Mariusz 427, 431, 503, 522 Kołodko Grzegorz 358, 371 Kołodziejczyk Piotr, 356, 359 Komorowski Bronisław 445–446, 458, 467, 469, 475, 481–484, 537 Kondratowicz Andrzej 46, 522 Kopacki Andrzej 81, 507 Kopacz Ewa 270, 400, 448–449, 457– 458, 467, 469, 481 Kopeć Barbara 13, 61, 512 Kornaś Jerzy, 56, 80, 516, 527 Korobowicz Artur 148, 151, 511, 525 Kosikowski Cezary 323, 511 Kosowska-Gąstoł Beata 442, 528 Kowalczyk Krzysztof 384, 452, 521, 522 Kowalska Monika 193, 271, 522 Kowalski Janusz 216, 518, Kowalski Sergiusz 164, 501, Kozakiewicz Mikołaj 213, 224, 533 Kramer Mark 152, 531 Krasowski Robert 229, 339, 454, 533 Krastev Ivan 46, 511 Krauz-Mozer Barbara 140, 503 544 Indeks nazwisk Kreppel Amie 325, 512 Kręcisz Wojciech 64–65, 519 Krok-Paszkowska Anna 253, 317, 336, 353, 522–523 Krouwel André 29, 272–273, 512, 523 Kruk Jerzy 302, 523 Kruk Maria 59, 66, 73, 82, 199, 202, 296–297, 300–301, 316–317, 326–327, 386, 512, 518, 522, 523, 530 Krzaklewski Marian 402, 441–442, 444, 451 Krzysztofek Kazimierz 142, 523 Kubát Michal 233, 523 Kubin Tomasz 37, 503 Kuca Grzegorz 388–389, 503, 517 Kuciński Jerzy 42, 57, 462, 493, 503, 522–523 Kuczyńska Anna 114, 118, 503 Kufel Jakub 165, 193, 522, 531 Kugler Jerzy S. 86, 378, 505 Kukiz Paweł 446 Kulas Jan 343 Kulesza Władysław T. 150, 512 Kulig Andrzej, 312, 523 Kumaniecki Kazimierz 35, 538 Kurkus Alina 163, 533 Kurski Jacek 439 Kurski Jarosław 224, 444, 533 Kutz Kazimierz Julian 433 Kwaśniewski Aleksander 182, 353, 363– 364, 366–372, 374–376, 378–379, 402, 439–442, 444, 450–451, 453–454, 456, 458, 461–463, 465, 467–469, 472, 475, 480–484 L Laakso Markku 241, 512 Laidler Paweł 280, 529 Landwehr Claudia 29, 504 Lane Jan-Erik 28, 504 Laska Artur 21–22, 504 Laver Michael 278, 523 Lawson Kay 352, 526 LeDuc Lawrence 283, 517 Lepper Andrzej 443 Leski Krzysztof 210, 533 Leszczyńska Krystyna 263, 266, 523 Levendusky Matthew S. 33, 528 Levitsky Steven 46, 171, 504, 508 Lewis Paul G. 241, 529–530 Lijphart Arend 10, 64, 69–70, 74,78, 88, 94–97, 104, 119, 197, 241, 260, 321, 504, 512, 517, 520, 527, 529–530 Limongi Fernando 10, 43–44, 63, 93, 252, 507–508, 526 Linz Juan J. 13, 45–46, 61–62, 69, 81, 92, 94, 101, 155, 158, 160, 162, 251, 504, 512, 517–518, 523, 528 Lipiński Łukasz 444, 533 Lipset Seymour Martin 46, 518 Liszka Joachim 72, 166, 263, 518, 524, 527 Lock John 20 Lowndes Vivien 24, 26, 28, 31, 524 Ludwikowski Rett R. 50, 60, 64, 97, 108, 113, 388, 504 Lussier Danielle 232, 531 Ł Łabędź Krzysztof 156, 166, 524 Łoziński Jerzy 21, 507 Łuczak Aleksander 265 M Macierewicz Antoni 296 Magierska Anna 158, 524 Magni-Berton Raul 373, 512 Magnusson Lars 16, 524 Maguś Wojciech 444, 512 Mahoney James 141, 512 Mainwaring Scott 94, 108, 160, 201, 512, 527, 531 Mair Peter 241, 517, 524, 527 Majchrowski Jan 207, 349, 512 Makowski Grzegorz 474, 528 Malcolmson Patrick 10, 35, 504 Malczyk Jerzy 163, 533 Malinowski Roman, 16, 538 Małajny Ryszard M. 58–61, 90–91, 286, 504, 524 Indeks nazwisk 545 Małkiewicz Andrzej 178, 182, 210, 214, 504 Mandela Nelson 74 Mandelbaum Michael 383, 525 Manin Bernard 55, 524 Maravall José María 55, 527 March James G. 13, 19–20, 22, 27–28, 31, 504, 512, 524 Marciniak Piotr 155, 529 Marcinkiewicz Kazimierz 400, 415, 448– 452, 461, 463, 466, 469, 472, 480, 533 Marczewska-Rytko Maria 23, 512 Markiewicz Marek 338, 354 Marsh David 24, 524, 527 Marszałek-Kawa Joanna 11, 293, 385, 403, 407, 416, 418, 477, 504, 521, 524 Mashtaler Olga 360, 387, 514 Massicotte Louis 283, 517 Maśnicki Jędrzej 476, 501 Materska-Sosnowska Anna 158, 191, 200, 298, 387, 397, 512, 514, 519, 524, 528 Matusiak Anna 51, 502 Matwiejuk Jarosław 317, 525 Matyja Rafał, 8, 190, 204, 223, 230, 237, 253, 261, 265, 269, 340, 361, 369, 392, 402, 451, 454–455, 504, 512, 524 Matynia Elżbieta 177, 504 Mazowiecki Tadeusz 8, 48, 215, 217–218, 220, 222–223, 225, 227, 230–231, 236, 249, 253, 270, 304, 488 Mazur Marek 57, 428, 431, 451, 503, 524, Mażewski Lech 150, 512 McFaul Michael 46, 512 McGregor James 317–318, 512 McMenamin Iain 188, 233, 302, 351–352, 386, 455, 510, 524 McQuire Kimberly A. 10, 512 Mečiar Vladimír 82 Medeiros James A. 34, 505 Meiklejohn Terry Sarah 303, 524 Merkel Wolfgang 62, 532 Michnik Adam 153, 159, 181, 212, 337, 465, 533 Michta Andrew A. 247, 302, 349, 504 530 Mielczarek Adam 20, 515 Migalski Marek 11, 57, 196, 261, 321, 402, 428, 442, 451, 493, 520, 524, 527–528, 530 Miklaszewska Ewa 29, 523 Miklaszewska Justyna 29, 519, 523 Mikuli Piotr 388, 517 Milczanowski Andrzej 265, 268, 364, 368 Millard Frances 231–232, 301, 352, 432, 468, 504 Miller Eugene F. 37, 525 Miller Laurel E. 296, 384, 519 Miller Leszek 400, 402, 447, 449, 453– 454, 462, 465–466, 469, 472–473, 478, 480, 533 Miłek Marian 433 Minogue Kenneth 37, 525 Mirska Andżelika 22, 529 Mirska-Lasota Halina 163, 533 Mistygacz Michał 10, 38, 252, 386, 477, 516, 524–525, 529 Misztal Barbara 154, 512 Moczulski Leszek 264 Moe Terry M. 62, 513 Moestrup Sophie 10, 13, 188, 230, 302, 386, 519, 524 Mojak Ryszard 11, 39–40, 56, 66, 71, 151, 180, 187, 198–199, 204, 221, 256, 304, 306, 317, 325–326, 386, 391–392, 397, 399, 403, 405–406, 411, 454, 459, 471– 472, 504, 513, 523, 525–526 Mojsiewicz Czesław 21–22, 504 Mołdawa Tadeusz 9–10, 38, 60, 74, 77, 179, 252, 263, 296, 301, 330, 386, 388, 516–517, 520, 523–525, 529 Monroe Kristen Renwick 26, 519 Monteskiusz 20, 52–53, 59–60, 90, 186, 504 Morawski Witold 142, 154, 504 Mordwiłko Janusz 342, 513 Morgan-Jones Edward 456, 514 Mościcki Ignacy 150 Mozgawa-Saj Marta 320, 525 Mueller John 383, 525 Müller Wolfgang C. 65, 67, 525 546 Indeks nazwisk Müller-Rommel Ferdinand 241, 260, Osiatyński Wiktor 226, 229, 292, 297, 342–343, 517, 524 Munck Gerardo L. 35, 43, 160, 513, 532 Munger Michael C. 29, 503 Myers Richard 10, 35, 504 N Nalewajko Ewa 292, 504 Naleziński Bogumił 87, 496 Nałęcz Tomasz 157, 525 Neustadt Richard E. 90, 285, 504 Niemi Richard G. 283, 517 Nocoń Jarosław 21–22, 504 Noga-Bogomilski Artur 342, 503 Norris Pippa 43, 45–46, 283, 504, 517 North Douglass C. 29, 504 Norton Philip 417, 525 Nowak Ewa 43, 324, 513, 517, 526 Nowakowski Paweł 165, 193, 522, 531 Nowicki Wojciech 42, 503 Nowotarski Bartłomiej 301, 362, 505 O O’Donnell Guillermo 37, 100, 163, 344, 464, 505, 513, 525, 528 Odrowąż-Sypniewski Wojciech 377, 476, 479, 508, 513 Offe Claus 64, 300, 505, 525 Okoński Zbigniew 364 Okrzesik Janusz 11, 24, 54, 330, 346, 390, 437, 445, 505, 520, 525, 530 Olechno Artur 317, 463, 525, 532 Olechowski Andrzej 359, 364, 441–442 Oleksy Józef 352, 360, 362, 364–365, 368–369, 373–376, 379 Olesiak Kazimierz 209 Olsen Johan P. 13, 19–20, 22, 27–28, 31, 504, 512, 524 Olson David M. 86, 378, 505 Olszewski Jan 236, 247–256, 259–265, 267, 269, 288–291, 296, 345, 366, 526, 533 Onyszkiewicz Janusz 265, 268 Opaliński Bartłomiej 11, 314, 355, 387, 389, 393, 505, 525 384, 420, 518, 526 Osiński Joachim 87, 496 Osmólska-Mętrak Anna 76, 533 Ost David 155, 505 Otto Grażyna Justyna 52, 519 Ottosson Jan 16, 524 P Pacewicz Piotr 416, 533 Pająk Beata 144, 526 Palikot Janusz 437–439, 530 Pałecki Krzysztof 81, 526 Paradowska Janina 224, 338, 533 Parys Jan 254 Pascual Margot 162, 509 Pasquino Gianfranco 136–137, 513 Paszkiewicz Krystyna A. 335, 526 Patyra S
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Demokratyczny reżim polityczny. Relacje między legislatywą i egzekutywą w III Rzeczypospolitej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: