Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00004 003775 12920914 na godz. na dobę w sumie
Determinanty chwiejności wyborczej - ebook/pdf
Determinanty chwiejności wyborczej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 328
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2393-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-16%), audiobook).

Książka podejmuje problematykę uwarunkowań chwiejności wyborczej w odniesieniu do czterech grup determinant: systemowych, społecznych, psychologicznych i ekonomicznych. Analiza politologiczna zjawiska chwiejności wyborczej na kartach pracy jest zatem podejmowana przede wszystkim w ujęciu genetycznym, jednak monografia zawiera również szereg odniesień definicyjnych czy metodologicznych. Jej szczególną wartością jest kompleksowe ujęcie uwarunkowań chwiejności wyborczej zarówno w aspekcie modelowym dla każdej grupy czynników, jak i podjęcie rozważań nad ich interakcjami, co dotychczas nie było podejmowane w literaturze przedmiotu. Formułowane w książce autorskie modele i prowadzone rozważania poparte są każdorazowo licznymi badaniami polskich i światowych badaczy. Autorka ma nadzieję, że wątki krytyki i uwyraźnienie trudności związanych z badaniami i interpretacją wyników w zakresie pomiaru chwiejności wyborczej przyczynią się do doskonalenia warsztatu i projektowanych dalszych badań w tej płaszczyźnie.

Książka swą treścią kierowana jest zarówno do specjalistów zajmujących się zachowaniami wyborczymi, jak i studentów. Polecana jest jako materiał uzupełniający wiedzę w zakresie przedmiotów na kierunkach politologia, doradztwo polityczne i publiczne, marketing polityczny itp. Interesujące wątki znajdą zarówno teoretycy, jak i praktycy przedmiotu.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Agnieszka Turska-Kawa Determinanty chwiejności wyborczej Chwiejność wyborcza należy do tych kwestii, na których coraz częściej koncentrują swoją uwagę badacze zarówno instytucji, jak i postaw oraz zachowań politycznych. Wzrost zainteresowania tą problematyką wiąże się z obserwowalnymi – zwłaszcza w ostatnim okresie − zmianami w rela- cjach wyborców z partiami politycznymi, które prowadzą do destabiliza- cji niegdyś stałych preferencji politycznych elektoratu i wzrostu poziomu volatility. Zagadnienie to nabiera szczególnego znaczenia w tzw. młodych demokracjach, w których występuje zjawisko „nadparlamentaryzacji” i „nadpartyjności” życia politycznego, partie zaś są słabo zakorzenione w społecznym otoczeniu i charakteryzują się niskim poziomem instytucjo- nalizacji, a wyborcy w niewielkim stopniu identyfikują się z nimi i często zmieniają swoje preferencje polityczne. Ponadto, zgodzić należy się z autorką recenzowanej monografii, że w literaturze światowej brak jest kompleksowego kompendium wiedzy o chwiejności wyborczej, które syntetycznie ujmowałoby ustalenia doktry- ny. A trzeba przyznać, że w materii tej panuje chaos pojęciowy, […] zróż- nicowane są też interpretacje uwarunkowań i konsekwencji chwiejności wyborczej. Wszystko to przemawia za uznaniem zadania, jakiego reali- zacji podjęła się A. Turska-Kawa, za ważne, potrzebne i wzbogacające polską literaturę politologiczną. Z recenzji prof. dra hab. Andrzeja Antoszewskiego (Uniwersytet Wrocławski) Więcej o książce CENA 46 ZŁ (+ VAT) ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-393-9 i A g n e s z k a T u r s k a K a w a - D e t i e r m n a n t y c h w e n o ś c i i j w y b o r c z e j Determinanty chwiejności wyborczej NR 3276 Agnieszka Turska-Kawa Determinanty chwiejności wyborczej Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2015 Redaktor serii: Nauki Polityczne Mariusz Kolczyński Recenzent Andrzej Antoszewski Redakcja Gabriela Marszołek Korekta Marzena Marczyk Łamanie Edward Wilk Copyright © 2015 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-392-2 (wersja drukowana) ISBN 978-83-8012-393-9 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 20,5 Ark. wyd. 26,5 Papier offset. kl. III, 90 g Cena 46 zł (+ VAT) Druk i oprawa: „TOTEM.COM.PL Sp. z o.o.” Sp.K. ul. Jacewska 89, 88-100 Inowrocław Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1. Chwiejność wyborcza w ujęciu teoretycznym . . . . . . . . . 21 1.1. Zagadnienia definicyjne . . . . . . . . . . . . . . 30 1.2. Pomiar chwiejności wyborczej . . . . . . . . . . . . 37 1.3. Chwiejność wyborcza a poziom konsolidacji demokracji . . . . . 43 1.4. Konsekwencje chwiejności wyborczej . . . . . . . . . . 47 1.5. Trudności związane z pomiarem chwiejności wyborczej i jego interpre- tacją . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 2. Systemowe uwarunkowania chwiejności wyborczej . . . . . . . 59 2.1. Reżim polityczny . . . . . . . . . . . . . . . 60 2.2. System wyborczy . . . . . . . . . . . . . . . 66 2.3. Głosowanie przymusowe . . . . . . . . . . . . . 74 2.4. Zachęty do głosowania . . . . . . . . . . . . . . 82 2.5. Format systemu partyjnego . . . . . . . . . . . . . 85 2.6. Nowe partie w systemie . . . . . . . . . . . . . . 88 2.7. Polaryzacja polityczna . . . . . . . . . . . . . . 100 2.8. Chwiejność wymuszona . . . . . . . . . . . . . . 102 2.9. Manipulacje wyborcze . . . . . . . . . . . . . . 107 3. Społeczne uwarunkowania chwiejności wyborczej . . . . . . . 113 3.1. Podziały socjopolityczne . . . . . . . . . . . . . 114 3.2. Grupa społeczna . . . . . . . . . . . . . . . . 122 3.3. Działania ukierunkowane na wzrost frekwencji wyborczej . . . . 130 3.4. Sondaże przedwyborcze . . . . . . . . . . . . . . 135 3.5. Demokracja 2.0 . . . . . . . . . . . . . . . . 140 3.6. Przywództwo polityczne i partyjne . . . . . . . . . . . 149 3.7. Wiek wyborców . . . . . . . . . . . . . . . . 157 6 Spis treści 4. Psychologiczne uwarunkowania chwiejności wyborczej . . . . . . 163 4.1. Aksjologia . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 4.2. Kompetencje obywatelskie . . . . . . . . . . . . . 173 4.3. Kontrakt psychologiczny . . . . . . . . . . . . . 179 4.4. Identyfikacja partyjna . . . . . . . . . . . . . . 187 4.5. Marka partii politycznej . . . . . . . . . . . . . . 195 4.6. Niepewność wyborcza . . . . . . . . . . . . . . 204 4.7. Negatywna kampania wyborcza . . . . . . . . . . . 209 5. Ekonomiczne uwarunkowania chwiejności wyborczej . . . . . . 215 5.1. Teoria racjonalnego wyboru . . . . . . . . . . . . . 225 5.2. Głosowanie retrospektywne i prospektywne . . . . . . . . 237 5.3. Wymiar krajowy a międzynarodowy głosowania ekonomicznego . . . 251 5.4. Nowa Polityka . . . . . . . . . . . . . . . . 256 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 Indeks osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317 Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327 Résumé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328 Wstęp Współczesne rozumienie demokracji zwraca uwagę na jej trzy główne modele. Pierwszy z nich, reprezentowany przez Josepha Schumpetera, to proce- duralne rozumienie demokracji. „Metoda demokratyczna jest tym rozwiązaniem instytucjonalnym dochodzenia do decyzji politycznych, w którym jednostki otrzymują moc decydowania poprzez walkę konkurencyjną o głosy wyborców” (Schumpeter 1995, 336). W minimalistycznym rozumieniu demokrację można określić jako uzależnienie władzy wykonawczej od rezultatów konkurencyjnych wyborów. Koncepcja ta z czasem została osadzona w szerszym kontekście in- stytucjonalno-społecznym, podkreślającym szereg norm i warunków, będących swoistym gwarantem demokracji. Przykładowo, Robert Dahl (1995) wymienia jej następujące kryteria: (1) prawo kandydowania o urzędy publiczne; (2) wol- ność wypowiedzi; (3) prawo do głosowania; (4) równość i jawność wyborów; (5) funkcjonowanie alternatywnych źródeł informacji; (6) wolność zakładania i przystępowania do organizacji; (7) prawo liderów politycznych do konkuro- wania o głosy wyborców. Drugi model to substancjalne rozumienie demokracji, w którym nacisk położony jest na dobro wspólne. Podkreśla się w nim standardy i wartości, któ- rych gwarantować nie mogą wyłącznie procedury. Oczekuje się od demokracji określonych „dóbr”, takich jak sprawiedliwość, uczciwość, porządek, dobrobyt, szczęście, moralność. Problemem staje się trudna do uchwycenia kategoria do- bra wspólnego, rozumiana raczej intuicyjnie i indywidualnie. Demokratycznie rządzone społeczności są zróżnicowane wewnętrznie — pod względem socjo- logicznym, psychologicznym i ekonomicznym. Trudno zatem o jednoznaczny społeczny konsensus w płaszczyźnie wspólnego dobra. Jak pisze Schumpeter (1995, 314), „nie istnieje coś takiego jak jednoznacznie określone dobro wspól- ne, na które wszyscy mogliby się zgodzić lub można by ich do tego skłonić za pomocą racjonalnej argumentacji”. Trzeci model to partycypacyjne rozumienie demokracji, które podkreśla formy i stopień aktywnego zaangażowania się obywateli w sprawowanie wła- 8 Wstęp dzy. Jak podkreśla Dahl (1995, 316), „demokracja w jej klasycznym rozumieniu oznaczała przede wszystkim bezpośredni udział obywateli; demokracja albo jest partycypacyjna, albo jej w ogóle nie ma. Zgodnie ze starą tradycją Rousseau twierdził, że aby obywatele byli w pełni suwerenni, muszą mieć możliwość gromadzenia się i uczestniczenia we wspólnym podejmowaniu decyzji”. Rozważania przedstawiane na łamach niniejszej książki mieszczą się w ra- mach modelu partycypacyjnego. Demokracja nie może efektywnie funkcjono- wać bez zaangażowania obywateli (Cześnik 2007, 14). Według partycypacjoni- stów uczestnictwo obywateli w sprawowaniu władzy to najważniejszy element demokratycznego porządku. Powszechne wybory, będące jedną z najistotniej- szych procedur współczesnej demokracji, stają się polem ekspresji uczestnictwa politycznego. Mimo iż tryb tego uczestnictwa uważany jest przez wielu za wysoce niewystarczające kryterium demokracji, niewielu badaczy podejmuje próby ataku wobec instytucji wolnych wyborów. Aktywność wyborcza obywa- teli jest przedmiotem rozmaitych analiz i refleksji naukowych przedstawicieli nauk politycznych i dyscyplin pokrewnych. Badacze, podejmując refleksję nad uwarunkowaniami uczestnictwa wyborczego, charakteryzują biernych i czyn- nych wyborców, nakreślają wzorce aktywności wyborczej w danym państwie, jak również podejmują badania porównawcze. Zdecydowana większość analiz — nie odbierając im w żaden sposób wartości — przyjmuje formę niejako sta- tyczną, odnoszącą się do diagnozy osadzonej w konkretnym czasie (np. okreś- lonych wyborów politycznych). Zjawisko chwiejności wyborczej — będące przedmiotem dalszych rozważań — wymaga analizy dynamicznej, poszukującej nie tylko uwarunkowań zachowań wyborczych w danej elekcji, ale przede wszystkim tych motywów, które odpowiedzialne są za zmiany zachowań wy- borczych w czasie. Na gruncie funkcjonowania systemów demokratycznych można wskazać szereg czynników generujących chwiejność wyborczą. Część z nich wynika z samej specyfiki funkcjonowania demokracji — m.in. jej procedur, praw obywatelskich czy zasad określających ramy funkcjonowania instytucji po- litycznych, wolności mediów. Druga grupa zwraca uwagę na konsekwencje rozwiązań instytucjonalnych w państwie, które w dłuższej perspektywie mogą specyficznie kształtować poszczególne elementy systemu politycznego — m.in. fragmentaryzacja sceny partyjnej, polaryzacja ideologiczna czy aktywność no- wych partii w systemie partyjnym. Trzecia grupa wskazuje na społeczno-poli- tyczną socjalizację obywateli — m.in. kontekst wychowania i edukacji, proces nabywania i doskonalenia kompetencji obywatelskich oraz obywatelskich kom- petencji politycznych, internalizację wartości politycznych, jak i funkcjonowa- nie wyborcy w ramach grup społecznych. Wreszcie ostatnia grupa — czynniki psychologiczne — w największej mierze niezależne od kontekstu społeczno- -politycznego funkcjonowania jednostki, jednak moderujące tę zewnętrzną ak- tywność (np. poprzez przyłączanie się do grup społecznych, których członkowie Wstęp 9 podzielają podobny system wartości) — m.in. wartości, postawy, potrzeby, motywy, cechy osobowości wyborcy. Chwiejność wyborcza jest miarą zmiany w zachowaniach wyborczych elek- toratu na różnych poziomach reprezentacji politycznej. Zjawisko to wywodzi się z poziomu indywidualnego zachowania wyborczego — analizowanego zarówno systemowo, jak i w kontekście alokacji głosu wyborczego, ale nabiera znaczenia politycznego w odniesieniu do zmian, jakie generuje w strukturze systemów partyjnych. Zmiany te mogą być obserwowane w płaszczyźnie przeobrażeń struktury systemów partyjnych, przemian na poziomie wejścia i wyjścia z tego systemu, modyfikacji relacji między jego podmiotami. Momentem, w którym dochodzi do aktywizacji indywidualnych zachowań wyborczych, tym samym ich oddziaływania na system partyjny, są wybory powszechne. Znajdują się one, jak zaznaczono, wśród najczęściej spotykanych sposobów urzeczywistniania po- litycznego uczestnictwa. Elekcje najpowszechniej rozumiane są jako mechanizm łączący wyborców oraz ich partyjnych przedstawicieli. Miarą siły tego ogniwa będzie pomiar ruchów dokonywanych na poziomie wejścia i wyjścia z syste- mu podmiotów partyjnych, które w kolejnych wyborach będą zyskiwały bądź traciły legitymację społeczną. Takie ujęcie przedstawia zachowania wyborcze obywateli w kategoriach zmiennej niezależnej dla kształtu systemu partyjnego. Zachowania wyborcze w konkretnej elekcji przekładają się na wynik wyborczy, ujmowany w kategoriach wyboru osób lub podziału mandatów pomiędzy pod- miotami politycznymi. W sytuacji, gdy przedmiotem analizy uczynimy więcej niż jedną elekcję możliwe jest dokonywanie oceny zmian zachowań wybor- czych w czasie, pojmowanych jako przesunięcia decyzji wyborczych obywateli między kolejnymi wyborami. Biorąc wskazane relacje pod uwagę zauważyć należy, że badania chwiejności wyborczej występują na styku trzech ważnych politologicznych obszarów badawczych: (1) partii i systemu partyjnego; (2) wy- borów powszechnych oraz (3) zachowań wyborczych. Ryszard Herbut (Encyklopedia Politologii…, 251) pojęciem system partyj- ny określa „konfigurację partii politycznych operujących w oparciu o ustabili- zowane wzorce zachowań, w ramach ustrukturyzowanej przestrzeni politycznej, której granice zostają wyznaczone przez ich dążenie do maksymalizacji efektów wyborczych oraz określone preferowane i możliwe w danej sytuacji rozstrzyg- nięcia, prowadzące do sformowania gabinetu, w tym również dotyczące strate- gii koalicyjnych, a zachowania partii w tym zakresie zostają zdeterminowane zróżnicowanym poziomem ich aspiracji (wyborczych, koalicyjnych, programo- wych i organizacyjnych)”. Badacze, definiując system partyjny, powszechnie zgadzają się, że jego rdzeniem jest wzajemny układ powiązań między partiami politycznymi (zob. Duverger 1954; Sartori 1976), jednocześnie podkreślają, że relacje te decydują w dużej mierze o charakterze systemu partyjnego. „System partyjny zatem to, z jednej strony, »statyczna« konfiguracja narodowych partii politycznych, istniejąca na poziomie wyborczym lub parlamentarnym, a z dru- 10 Wstęp giej »dynamiczny« układ wzajemnych powiązań między partiami, determinowa- ny przede wszystkim ich rywalizacją o głosy wyborcze i stanowiska publiczne w kontekście możliwości przechwycenia odpowiedzialności za politykę pań- stwa” (Herbut 1997D, 137). Katarzyna Sobolewska-Myślik (2004, 103—104) wskazuje, że na charakter tych relacji ma wpływ wiele czynników, m.in. prawne reguły określające ramy działania partii politycznych (np. przepisy definiujące sposób organizowania wyborców, podziału mandatów, finansowania partii, sposoby organizowania kampanii wyborczych) oraz uwarunkowania społeczne (relacje między partiami a popierającymi je grupami społecznymi). Przyjęcie wskazanych założeń definicyjnych nakreśla trzy wyraźne granice pomiędzy systemami i nie-systemami (Sartori 1976). Po pierwsze, system musi składać się przynajmniej z dwóch podmiotów, zatem musi to być co najmniej system dwupartyjny. Po drugie, istnieją pewne prawidłowości zachowań wyborczych w czasie, nawet jeśli w systemie partyjnym są ruchy na wejściu i wyjściu. Po trzecie, idea systemu zakłada pewną ciągłość jego elementów, w związku z tym system partyjny musi zapewniać określony stopień trwałości jego elementów, na przykład poprzez instytucjonalizację partii politycznych. Podstawowym elementem systemu partyjnego jest partia polityczna. Wiele definicji przedstawianych przez badaczy kładzie nacisk na rolę partii jako łącz- nika pomiędzy obywatelami a rządem. Przykładowo, Sigmund Neumann (1958, 396) definiuje partię jako „wyodrębnioną organizację aktywnych politycznie aktorów społecznych, którzy dążą do kontroli władzy wykonawczej i biorą udział w procesie konkurowania o poparcie społeczne z innym podmiotem lub podmiotami o odmiennych poglądach. Tak rozumiana partia polityczna to ważne ogniwo spajające siły społeczne z oficjalnymi instytucjami rządowymi i wiążące je z aktywnością polityczną w ramach szerszej wspólnoty politycz- nej”. Giovanni Sartori (1976, 25) podobnie zwraca uwagę, że partie polityczne są pierwszymi i głównymi kanałami, które „łączą obywateli z rządem”. Ryszard Herbut (2002, 23—24) zauważa jednak, że w definicjach partii politycznych nadmiernie akcentowana jest rola partii będącej łącznikiem pomiędzy władzą a społeczeństwem. Chodzi tu przede wszystkim o zbyt wąskie postrzeganie par- tii jedynie przez pryzmat działań legitymizujących. Inne definicje kładą nacisk na funkcje partii politycznych. Przykładowo, Anthony Downs (1957, 24—25) definiuje partię polityczną jako „koalicję osób chcących legalną drogą zdobyć kontrolę nad władzą wykonawczą”. Joseph Schlesinger (1991) charakteryzu- je partię jako „zorganizowaną grupę dążącą do przejęcia władzy w imieniu grupy”. Z kolei dla Sartori’ego (1976, 63) partia to grupa, która bierze udział w wyborach i jest zdolna do obsadzenia w ich wyniku swoimi kandydatami urzędów publicznych”. Katarzyna Sobolewska-Myślik (2004, 9) wysuwa za- rzut, że opisywanie partii politycznych przez pryzmat funkcji, jakie spełniają, sprawia, że trudno je odróżnić od innych struktur (np. związków zawodowych), wykonujących podobne funkcje, a także, że trudno odróżnić partie działające Wstęp 11 w warunkach demokracji od tych, które funkcjonują w systemach niedemokra‑ tycznych. Inne grupy definicji odwołują się do struktury partii politycznej i jej  formalnych aspektów funkcjonowania. John Aldrich (1995, 19) definiuje partię  polityczną  jako  „koalicję  elit  ukierunkowaną  swoją  aktywnością  na  przejęcie  i obsadzenie swoimi kandydatami urzędów publicznych. […] partia jest koalicją  zinstytucjonalizowaną,  posiadającą  własne  zasady,  normy  i  procedury”.  Ma‑ riusz  Gulczyński  (2004,  185)  definiuje  partie  polityczne  jako  „zorganizowane  w  sposób  względnie  trwały  zespoły  aktywnych  politycznie  ludzi”.  Autor  pod  względem organizacyjnym przypisuje im następujące cechy: (1) formalną struk‑ turę organizacyjną; (2) dobrowolność przynależności do partii; (3) wykraczanie  bazy  członkowskiej  poza  więzi  osobiste  członków  /  zwolenników  z  liderem  i aktywistami oraz poza stosunki o charakterze klienteli / popleczników liderów  oraz (4) zdolność do trwania wykraczającego poza jedną akcję wyborczą, która  cechuje powoływane ad hoc komitety wyborcze. Drugi  ze  wskazanych  obszarów,  na  styku  których  mieszczą  się  analizy  chwiejności  wyborczej  to  wybory  powszechne.  Elekcje  wpływają  na  zmiany  zachodzące  w  systemach  partyjnych.  To  w  ich  wyniku  dokonuje  się  struktu‑ ryzacja  sceny  partyjnej,  krystalizują  się  partie  duże  i  małe,  rządzące  i  opozy‑ cyjne. Wybory często określane są jako siła napędowa demokracji (np. LeDuc,  Niemi,  Norris  2002,  1  i  nast.)  —  poprzez  rządzące  nimi  mechanizmy  stają  się  platformą,  która  inicjuje  debaty  publiczne  na  ważne  z  punktu  widzenia  państwa  tematy,  w  ich  rezultacie  kształtują  się  kierunki  polityki,  co  związane  jest w konsekwencji uzyskanego wyniku, m.in. z dystrybucją władzy. Z jednej  strony  demokracja  daje  obywatelom  szerokie  możliwości  wpływu  na  scenę  społeczno‑polityczną,  z  drugiej  na  samorealizację  w  tej  płaszczyźnie,  na  bycie  swoistym  „aktorem  demokracji”  poprzez  —  jak  pisze  Sartori  (1998,  148)  —  „samoistne włączanie się w jej ruch”. W sposób wąski, wybory można określić  mianem  mechanizmu  transformacji  powszechnej  woli  wyborców  w  podział  zinstytucjonalizowanych  stanowisk  i  ról  politycznych  —  szerzej  traktuje  się  je  jako  wyrażenie  woli  poszczególnych  jednostek.  Wybory  są  fundamentalną  kategorią  badawczą  politologii,  choć  są  również  przedmiotem  zainteresowania  przedstawicieli wielu innych nauk, m.in. socjologii, prawa, filozofii, ekonomii,  komunikacji społecznej, matematyki, informatyki, cybernetyki oraz psychologii.  Badania nad wyborami mieszczą się w obszarze psefologii, której początki łą‑ czone  są  z  nazwiskiem  Roberta  McCalluma  (1954).  Samo  słowo  pochodzi  od  greckiego psephos, i oznacza kamyk, za pośrednictwem którego w starożytnych  Atenach  oddawano  głos.  Klasycznie  w  psefologii  wyróżniano  dwa  obszary  badawcze: geograficzny (ogniskował się na odniesieniu wyniku głosowania do  kontekstu  regionalnego  czy  lokalnego)  oraz  zachowania  wyborcze  (ujmowane  najczęściej  ilościowo,  w  szczególności  odnoszące  się  do  ich  uwarunkowań)  (Crewe  2001,  572—574).  W  miarę  przypisywania  wyborom  coraz  większej  rangi  systemowej  istotności  oraz  wzrostu  zainteresowania  nimi  jako  platformą  12 Wstęp samorealizacji obywateli w kontekście możliwości bezpośredniego urzeczy- wistniania woli obywatelskiej, psefologia zaczęła nabierać coraz większej istotności jako kategoria politologiczna. Jak zauważa Stephen Medvic (2009, 1) — wybory znajdują się pośród wydarzeń najważniejszych dla każdego państwa, niezależnie od jego typu reżimu politycznego, i jednocześnie pośród wydarzeń wzbudzających największe społeczne zainteresowanie. W najbardziej ogólnych ramach wybory mogą być definiowane na płasz- czyźnie instytucjonalnej i proceduralnej (Wojtasik 2012B, 14). W szerokim ujęciu elekcje przedstawiane są jako sposób zapewnienia społecznie akcepto- walnych metod zarządzania zmianami politycznymi, których ostatecznym celem jest stworzenie możliwości dla alternacji władzy i uzyskania społecznego man- datu przez rządzących. W rozumieniu doktrynalnym, wybory są równocześnie aktem nadającym władzę pewnej instytucji politycznej, określającym oczekiwa- nia społeczne wobec niej, legitymizującym przyszłe działania i mobilizującym wyborców do politycznej aktywności. Właściwe instytucjonalne usytuowanie wyborów pozwala także na funkcjonalną strukturyzację przestrzeni rywalizacji politycznej, w której wyznaczają sprawujących władzę i będących wobec nich w opozycji. Ujęcie wąskie wskazuje proceduralne warunki, po spełnieniu któ- rych uzyskujący w wyniku wyborów mandat posiadają demokratyczne uprawo- mocnienie podejmowania działań władczych w imieniu wszystkich obywateli. Andrzej Sokala (1995, 48) wskazuje, że pojęcie wyborów powszechnych może być rozumiane na trzy sposoby: (1) poprzez powszechne uprawnienie wybor- ców do uczestniczenia w nich; (2) poprzez objęcie ich oddziaływaniem ob- szaru całego kraju (w przeciwieństwie do elekcji regionalnych czy lokalnych); (3) jako wybory rozpoczynające kadencję, w przeciwieństwie do tzw. wyborów częściowych — głównie uzupełniających. Waldemar Wojtasik (2012B, 13) zwraca uwagę, że drugi z zaproponowanych sposobów budzić może wątpliwo- ści, np. w sytuacji, gdy wybory władz samorządowych, choć przeprowadzane na wyodrębnionym obszarze, to jednak odbywają się według generalnych reguł i obejmują mieszkańców całego kraju. Współudział obywateli w podejmowaniu ważnych państwowo decyzji różnego szczebla jest jedną z podstawowych cech współczesnych systemów demokratycznych, a wolne i uczciwe wybory stanowią zasadniczą możliwość wpływu jednostek na system ich politycznego przedstawicielstwa. Kształtowa- nie się systemów partyjnych jest procesem wzajemnych oddziaływań na linii partie — społeczeństwo. Jak pisze Mirosława Grabowska (Grabowska, Szawiel 2003, 169), „między tymi elementami systemu — partiami i elektoratami — nie toczy się racjonalna gra: o głosy ze strony partii i o reprezentację interesów ze strony elektoratów. Toczy się złożony proces interakcyjny, w tym również polifoniczna rozmowa, w której padają różnego zresztą rodzaju argumenty, ale także wytwarzają się przywiązania i niechęci. […] żaden system partyjny nie byłby możliwy, gdyby wyborcy głosowali losowo!”. Trzecim obszarem, którego Wstęp 13 bezpośrednio dotyka zagadnienie chwiejności wyborczej są zatem zachowania wyborcze. Zachowania te są fundamentalną kategorią zachowań politycznych, które można scharakteryzować jako obiektywnie obserwowalne działania o cha- rakterze politycznym, wynikające z reprezentowanych przez jednostki postaw politycznych i mające swe odniesienie do bodźców płynących z otoczenia (Turska-Kawa 2013A, 48). Zachowania wyborcze wyjaśniają relacje zachodzące pomiędzy elektoratem a partiami politycznymi, wyrażone w akcie głosowania (Jednaka 1997, 249). Można przedstawiać je w szerokim ujęciu — wówczas badacze ogniskują swe rozważania na aktywności i bierności wyborczej, jak i w wąskim — gdy punkt ciężkości położony jest na preferencję partyjną (Ko- rzeniowski 2002, 239; Buć 2007, 113). Krzysztof Korzeniowski (1997; 2002) wskazuje, że zachowania te wzajemnie się przenikają, rodząc możliwe scena- riusze: preferencja wyborcza może zaistnieć na długo przed decyzją o udziale w wyborach, może zrodzić się na skutek kampanii wyborczej, jednostki mogą zanegować udział w elekcji z różnych przyczyn, tym samym nie chcąc się zaangażować w komunikację polityczną i otworzyć na wypracowanie okreś- lonych preferencji. Zachowania wyborcze przedstawia się również w trzech ujęciach modelowych (Wróbel 2000, 123—127; 2003, 278). W najwęższym ujęciu, zachowania te utożsamiane są z samym uczestnictwem lub absencją w głosowaniu, które są traktowane jako najpowszechniejsza czynność wybor- cza. Ujęcie decyzjonistyczne odwołuje się do źródeł decyzji podejmowanych przez wyborcę zarówno względem samego udziału w wyborach, jak i alokacji indywidualnego poparcia. W najszerszej koncepcji zachowania wyborcze trak- tuje się jako indywidualne lub zbiorowe formy uczestnictwa w wyborze osób lub partii politycznych do organów władzy. Znaczna część definicji, stanowią- cych w szczególności punkt wyjścia badań empirycznych, łączy bezpośrednio zachowania wyborcze z procesem wyborczym. Jacek Raciborski (2007, 178) wymienia, że pojęcie to obejmuje podejmowanie decyzji wyborczej, treść tej decyzji, zainteresowanie samymi wyborami, głosowanie bądź absencję wybor- czą, udział w kampanii, jak również całkowitą pasywność. W literaturze przed- miotu pojawiają się jednakże charakterystyki zachowań wyborczych, często w ujęciach modelowych, odwołujące się do ich uwarunkowań bądź kontekstu ich uaktywnienia. Przykładowo, wspomniany wyżej model decyzjonistyczny, ujmuje zachowania wyborcze jako ostateczne ogniwo wieloetapowego proce- su zdobywania przez wyborców wiedzy o przedmiocie głosowania, zasadach i procedurach uczestnictwa wyborczego (Wróbel 2000, 124—125). Zachowanie wyborcze (jak każde inne działanie) jest funkcją dwóch fundamentalnych grup czynników: psychologicznych (dyspozycyjnych, osobowościowych) oraz sytu- acyjnych (środowiskowych). Grupa pierwsza daje się ująć w ramy teorii dzia- łania celowego, zgodnie z którą motywacja do podjęcia jakiegoś działania jest wypadkową subiektywnej wartości (użyteczności) przewidywanych wyników i subiektywnych oczekiwań dotyczących prawdopodobieństwa ich osiągnięcia 14 Wstęp (Skarżyńska 2002, 33—34). Sytuacyjne uwarunkowania dotyczą cech środowi- ska, w którym funkcjonuje jednostka. Sylwester Wróbel (2003, 279), obok mo- deli, wylicza również cztery ujęcia zachowań wyborczych: (1) i n t e r a k c y j n e — w którym zachowania wyborcze są wzajemnym oddziaływaniem wybiera- jących i wybieranych; (2) d e c y z y j n e — traktujące zachowania wyborcze jako rezultat kalkulacji oczekiwanych zysków z jego podjęcia, w perspektywie ponoszonych kosztów; (3) w y m i a n y — traktujące zachowania wyborcze jako alokację zasobów wyborcy i partii; (4) i d e n t y f i k a c j i k l a s o w e j — zakładające trwałą lojalność pomiędzy wyborcą a partią. Aktywność wyborczą obywateli można rozpatrywać na poziomie zagre- gowanym oraz indywidualnym. Szersza perspektywa ogniskuje rozważania badaczy na frekwencji wyborczej — w jej ramach pojawiają się porównania danych w czasie i przestrzeni, analizy jej dynamiki, wartość w poszczególnych elekcjach. W ramach tego nurtu autorzy próbują również dotrzeć do uwarunko- wań jej stanów oraz zaobserwowanych tendencji. Z kolei poziom indywidualny refleksji naukowej kładzie nacisk na decyzje dotyczące udziału w wyborach, podkreśla ich podmiot oraz determinanty. W systemach demokratycznych decy- zje wyborcze są jednym z najważniejszych ogniw procesu politycznego. Celem przedstawianej monografii jest politologiczna analiza zjawiska chwiejności wyborczej. Tak sformułowane zadanie wynika przede wszystkim z potrzeb poznawczych, związanych z podjęciem dalszych analiz oraz kontynu- acji dotychczasowych osiągnięć badawczych. Należy jednak podkreślić, że roz- ważania są również odpowiedzią na potrzeby wiążące się z praktyką społeczną, w szczególności w zakresie oddziaływania na zachowania wyborcze obywateli i moderowania tych zachowań w pożądanym kierunku. Potrzeby poznawcze w zakresie podjętej problematyki związane są silnie ze świadomością braku zarówno w literaturze światowej, jak i polskiej kompleksowego kompendium wiedzy o uwarunkowaniach chwiejności wyborczej. Główny problem badawczy pracy został sformułowany w formie nastę- pującego pytania: Jakie grupy czynników determinują chwiejność wyborczą? W poszukiwaniu odpowiedzi na tak postawione pytanie sformułowano czte- ry hipotezy badawcze, odpowiadające czterem grupom determinantów: (H1) chwiejność wyborczą generują czynniki systemowe; (H2) chwiejność wyborczą generują czynniki społeczne; (H3) chwiejność wyborczą generują czynniki psy- chologiczne oraz (H4) chwiejność wyborczą generują czynniki ekonomiczne. W konsekwencji pytania i hipotez badawczych postawione zostały kolejne pytania: Jakie są relacje pomiędzy wskazanymi grupami czynników? Jaka jest ich istotność dla poziomu chwiejności wyborczej? Na ile stabilne w czasie są motywy przynależące do poszczególnych grup czynników? Wskazane pytania mają charakter przede wszystkim eksploracyjny, ukierunkowany na penetrację słabo dotychczas zbadanego obszaru empirycznego. Mają one zatem charakter otwarty i wyznaczają kierunki rozważań operacyjnych i interpretacyjnych. Wstęp 15 Tak sformułowane pytania i hipotezy badawcze wymagają wykorzystania adekwatnych metod. W pracy najszerzej posłużono się metodą historyczną. W badaniach politologicznych obejmuje ona m.in.: badanie genezy zjawisk politycznych, traktowanie łącznie ich aspektów strukturalnych, funkcjonalnych i genetycznych; stosowanie ujęć wycinkowych, gromadzenie obszernego ma- teriału empirycznego w celu sformułowania na jego bazie praw naukowych (Chodubski 2004, 127), co zostało zastosowane w analizie. Znaczącą wartość dla przedstawianych rozważań ma także metoda porównawcza. Polega ona na poszukiwaniu podobieństw oraz różnic między procesami i zjawiskami. Arend Lijphart (1971) zwraca uwagę, że w swym zakresie powinna ona odwoływać się do małej liczby przypadków, co pozwala na zachowanie wartości jako- ściowej porównań. Theda Skocpol oraz Margaret Somers (1980, 181—187) wnioskują, że metoda ta powinna być wykorzystywana z uwzględnieniem trzech wyraźnych celów, które mogą być realizowane przy jej wykorzysta- niu. Pierwszy rodzaj porównań jest ukierunkowany na systematyczne badanie kowariancji analizowanych przypadków. W analizie ostatecznej uwzględnia się przede wszystkim związki przyczynowe. Drugi to komparatystyka przy- padków zmierzająca do próby dopasowania modelu bądź siatki pojęć do zdiagnozowanych zależności, celem udoskonalenia bądź wykrystalizowania nowych teorii. Jest to ważny aspekt rozwoju nauk teoretycznych. Trzeci ro- dzaj porównań ma na celu wskazanie cech różniących analizowane przypadki. Różnice te tworzą ramy interpretacyjne dla równoległych procesów przemian, które w analizowanych przypadkach miały bądź mają miejsce. Wszystkie rodzaje porównań zostały wykorzystane w niniejszej książce. Trzecią szeroko wykorzystaną w pracy metodą jest analiza behawioralna, która opiera się na założeniu, że polityka jako zjawisko społeczne ma swój wymiar jednostkowy, a wszelkie zachowania grupowe dają się wyprowadzić z analizy zachowań jednostek wyrażających względem siebie więź społeczną. W procesie wyko- rzystania tej metody posłużono się podejściem psychologicznym oraz socjo- logicznym, mając na uwadze, że człowiek jako jednostka analizy podejmuje zachowania, integralnie włączając w nie własne zaplecze psychologiczne (struktura wartości, dyspozycje, stany psychiczne, orientacje, postawy itp.) oraz jako podmiot osadzony mniej bądź bardziej trwale w różnych struktu- rach społecznych. W pracy zastosowano również metodę analizy statystycz- nej, w szczególności w zakresie odwołań do badań zachowań wyborczych (zarówno własnych, jak i innych badaczy). W zakresie jej wykorzystania po- służono się ujęciami ilościowymi oraz jakościowymi, które pozwoliły odnieść wyniki badań do kontekstu systemowego oraz społecznego. Poza wskazanymi podejściami w książce wykorzystano analizę systemową, ukierunkowaną na konstrukcję modelu pojęciowego (systemowego) zjawisk politycznych oraz metodę kolejnych zbliżeń, która polega na wyszukiwaniu wspólnych cech pośród powtarzających się zjawisk (zob. Chodubski 2004, 119—120, 131). 16 Wstęp Wykorzystanie powyższych metod ma na celu wyczerpujące rozpoznanie podjętej problematyki oraz realizację podjętych zadań badawczych. Monografia składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy ma charakter wprowa- dzający do problematyki zjawiska chwiejności wyborczej. Jego celem jest pre- zentacja głównych płaszczyzn dyskusji zarówno na gruncie literatury krajowej, jak i światowej. Obejmuje on zagadnienia definicyjne chwiejności wyborczej w różnych ujęciach badawczych i na różnych poziomach politologicznej anali- zy. Z uwagi na specyfikę zjawiska zarysowano w nim kwestie metodologiczne — przede wszystkim przedstawiono stosowane indeksy pomiaru chwiejno- ści wyborczej oraz trudności związane z ich wykorzystaniem. W rozdziale wstępnym dokonano również analizy chwiejności wyborczej w odniesieniu do procesów konsolidacji demokracji. Rozważania odniesiono w szczególności do dwóch zmiennych — momentu inicjacji procedur demokratycznych w danym państwie oraz czasu ich trwania — zakładając, że są to czynniki integralnie związane z procesami konsolidacyjnymi. Analiza chwiejności wyborczej wy- maga odniesienia do konsekwencji zjawiska. Refleksję podjęto, wychodząc z założenia, że proponowane wskaźniki jej pomiaru zakładają, że funkcjonuje ona na określonym kontinuum, którego bieguny wyznaczane są przez zerową oraz maksymalną chwiejność wyborczą. Każdy z tych biegunów niesie z sobą określone konsekwencje dla systemu politycznego oraz poziomu uczestnic- twa wyborczego, co zostało kolejno przeanalizowane w rozdziale. Badania chwiejności wyborczej prowadzone przez badaczy oraz procesy empiryczne przedstawiane wraz z ich interpretacjami w literaturze przedmiotu ukazały wiele uchybień w zakresie analiz i metod stosowanych przy pomiarze chwiej- ności wyborczej. Pragnąc właściwie wykorzystać wnioski wyprowadzane przez badaczy oraz zminimalizować błędy interpretacyjne w dalszych rozważaniach rozdział pierwszy zakończono krytyką podejść w zakresie ujęć operacyjnego oraz interpretacyjnego. Kolejne cztery rozdziały podejmują cztery grupy uwarunkowań, które w istotny sposób generują chwiejność wyborczą. Pierwsza grupa, stanowiąca treść drugiego rozdziału pracy, to czynniki systemowe obejmujące zarówno kształt systemu politycznego, jak i instytucjonalne rozwiązania stanowiące jego ramy. We wskazanych płaszczyznach podjęto — mając na uwadze ich rolę w zakresie oddziaływania na chwiejność wyborczą — analizę następujących czynników: reżimu politycznego, systemu wyborczego, głosowania przymuso- wego, zachęt do aktywności wyborczej, formatu systemu partyjnego, nowych partii, polaryzacji politycznej, wymuszonej chwiejności wyborczej oraz mani- pulacji wyborczych. Należy podkreślić, że wskazane czynniki są o tyle ważne w analizie, że ich oddziaływanie nie jest doraźne, ale względnie trwałe w cza- sie. Źródłem tej stabilności jest najczęściej, z jednej strony prawne usankcjo- nowanie określonych rozwiązań systemowych, z drugiej — ukształtowanie się pewnych trwałych relacji pomiędzy ogniwami systemu politycznego. Wstęp 17 Drugą grupę, przeanalizowaną w trzecim rozdziale, tworzą czynniki społeczne związane ze strukturą społeczną, w której jednostka funkcjonuje, i która stanowi niejednokrotnie punkt odniesienia podejmowanych decyzji, w tym decyzji wyborczych. Punktem wyjścia rozważań jest założenie, że na różnych etapach życia jednostka przynależy do rozmaitych grup społecznych. Na bazie interakcji z członkami tych grup zaczyna dzielić z nimi wartości, problemy, dostrzega wspólne interesy, nakreśla podobne cele dążeń. Odczuwa potrzeby, które zaspokaja sama grupa bądź podejmowana przez nią aktywność. Stabilność w czasie oddziaływania grupy na jednostkę jest funkcją siły iden- tyfikacji z grupą oraz zakresu wpływu jej członków na jednostkę. W ramach rozważań nad społecznymi uwarunkowaniami chwiejności wyborczej w książce dokonano analizy następujących czynników: podziałów socjopolitycznych (ang. cleavages), polityki ukierunkowanej na wzrost frekwencji wyborczej, sondaży przedwyborczych, demokracji 2.0, przywództwa politycznego i partyjnego oraz wieku wyborców. Jako trzecią istotną grupę, podjętą w czwartym rozdziale, wyróżniono czynniki psychologiczne. W literaturze przedmiotu są one traktowane dość kon- trowersyjnie, bowiem w największej mierze dotyczą zmiennych nieobserwowal- nych, do których dotarcie jest zdecydowanie trudniejsze niż w przypadku pozo- stałych grup czynników i jednocześnie generuje wiele rozważań o charakterze przypuszczeń i wątpliwości. W rozdziale tym poddano analizie czynniki różnego rodzaju: aksjologię, kompetencje obywatelskie, kontrakt psychologiczny, identy- fikację partyjną, markę partii politycznej, niepewność wyborczą oraz negatywną kampanię wyborczą. Wspólnym fundamentem specyfiki ich oddziaływania na chwiejność wyborczą jest człowiek wraz ze swym zapleczem psychologicznym (osobowością, procesami poznawczymi, motywacyjnymi, emocjami itp.). To szczególna struktura tego zaplecza decyduje o cechach nawiązywanych relacji pomiędzy partiami a potencjalnymi wyborcami, sposobach reagowania na ko- munikaty wyborcze, motywach podejmowania zachowań wyborczych, kierun- kach oddziaływania na scenę partyjną itp. Stanowi ona ważny obszar badawczy w płaszczyźnie uwarunkowań chwiejności wyborczej. Rozdział piąty zawiera analizę zmiennych ekonomicznych, które są wy- razem wyraźnych związków pomiędzy sferą ekonomii i polityki. Relacje te zasadzają się przede wszystkim w płaszczyznach możliwości wykorzystania na- rzędzi i założeń metodologicznych stosowanych w ekonomii w analizie zacho- wań politycznych jednostek oraz na roli czynników ekonomicznych w procesie podejmowania decyzji wyborczej. W zakresie analizy związków pomiędzy eko- nomią a polityką, które mogą mieć istotne znaczenie dla chwiejności wyborczej podjęto refleksję w ramach następujących teorii i modeli: teorii racjonalnego wyboru, teorii wyboru publicznego, ekonomii konstytucyjnej, ekonomicznej teorii demokracji, modelu inwestującego wyborcy, głosowania retro- i prospek- tywnego. Ekonomiczne czynniki moderujące chwiejność wyborczą przedstawio- 18 Wstęp no również w ramach założeń „Nowej Polityki” oraz mechanizmów rządzących wyborami do Parlamentu Europejskiego. Kolejność analizy wskazanych grup czynników — systemowych, społecznych, psychologicznych oraz ekonomicz- nych — została podyktowana przypisywanym im w literaturze politologicznej znaczeniem w zakresie uwarunkowań chwiejności wyborczej. Każda z analiz zawartych w rozdziałach opartych na poszczególnych grupach czynników odnosi się do jednowymiarowego modelu analizy, który ma na celu zneutralizowanie pozostałych oddziałujących czynników po to, by wskazać „czyste” zależności między wskazanymi zmiennymi a poziomem chwiejności wyborczej. W myśl tego założenia podjęta zostanie diagnoza za- kresu oddziaływania czynników systemowych, społecznych, psychologicznych oraz ekonomicznych na zmianę zachowań wyborczych w czasie. Wskazane grupy pozostają jednak w interakcji i w procesie podejmowania decyzji wy- borczej, wzajemnie moderują swoje oddziaływanie na zachowanie wyborcy. Zaznaczyć należy, że o ile w procesie zautonomizowania grup czynników każdy z nich jest analizowany zero-jedynkowo (działa — nie działa), o tyle pamiętać należy, że decyzja o podjęciu określonego zachowania wyborczego jest funkcją wzajemnych relacji, co najmniej między wskazanymi grupami. Uwarunkowania chwiejności wyborczej należy raczej postrzegać w kategoriach wielopłaszczyznowych modeli niż pojedynczych interpretacji. Przyjęcie takiego założenia będzie oznaczało, że poszczególne zmienne mogą wzajemnie znosić bądź intensyfikować swój wpływ, jak również odmienne będą zakresy ich rów- noległego oddziaływania na poziom chwiejności wyborczej. W praktyce trudno empirycznie zweryfikować zakres oddziaływania wzajemnego poszczególnych czynników, bowiem poszukując zmiennych generujących chwiejność wyborczą, badacze odwołują się najczęściej do modeli jednozmiennowych, minimalizują- cych zakres wpływu równoległych czynników. W zakończeniu książki autorka podejmuje próbę nakreślenia relacji pomiędzy wskazanymi i omówionymi w zasadniczych rozdziałach grupami czynników a chwiejnością wyborczą, mając na uwadze znaczący stopień hipotetyczności prowadzonych rozważań, wynikający z trudności ich empirycznej weryfikacji. W zakończeniu monografii autorka poszukuje również odpowiedzi na pytania o stabilność poszczególnych grup uwarunkowań w czasie oraz możliwości zewnętrznych oddziaływań na nie. Celem prezentowanej monografii jest przyczynienie się do poszerzenia wiedzy na temat zjawiska chwiejności wyborczej. Na kartach książki jest ono podejmowane przede wszystkim w ujęciu genetycznym, jednak monografia za- wiera również szereg odniesień definicyjnych czy metodologicznych. Jej szcze- gólną wartością jest kompleksowe ujęcie uwarunkowań chwiejności wyborczej zarówno w aspekcie modelowym dla każdej grupy czynników, jak i podjęcie rozważań nad ich interakcjami, co dotychczas nie było podejmowane w lite- raturze przedmiotu. Formułowane w książce autorskie modele i prowadzone rozważania poparte są każdorazowo licznymi badaniami polskich i światowych Wstęp 19 badaczy. Autorka ma nadzieję, że wątki krytyki i uwyraźnienie trudności zwią- zanych z badaniami i interpretacją wyników w zakresie pomiaru chwiejności wyborczej przyczynią się do doskonalenia warsztatu i projektowanych dalszych badań w tej płaszczyźnie. Autorka pragnie podziękować Profesorowi Andrzejowi Antoszewskiemu za inspirację na wielu etapach pisania książki, jak również za życzliwe uwagi i sugestie, które pozwoliły nadać pracy ostateczny kształt. Indeks osobowy A Aaker David A. 195, 197—199 Aaker Jennifer 200, 201 Abelson Robert 129 Abramowicz Witold 212 Abramson Paul R. 193 Abts Koen 253 Ackerman Bruce 226 Ágh Attila 277 Akert Robin M. 146, 224 Alberski Robert 193 Aldrich John H. 11, 18, 193 Alesina Alberto 101 Aisen Ari 101 Alford Robert R. 120 Alihodzic Vedad 203 Almond Gabriel 175 Alvarez Michael R. 130 Alwin Duane F. 161 Ames Barry 128 Anduiza-Perei Eva 75, 82 Ansolabehere Stephen 211 Antoszewski Andrzej 34—36, 44, 61, 62, 66, 102, 119, 277 Aquino Karl 103 Argyris Chris 180 Aronson Elliot 145, 224 Arvidsson Adam 195 Austin Erica W. 210 Ayata Sencer 189 B Bahm Archie J. 165 Baier Annette 182 Banducci Susan 55, 84 Banerjee Abhijit 129 Barbaranelli Claudio 168, 203 Barber Carolyn 174—176 Barberio Richard 196 Bardziejewska Mariola 168 Barker Andy 128 Barry John 262 Bartolini Stefano 24, 30—36, 39, 42, 48, 56, 67, 79, 86, 96, 98, 99, 118, 119, 121, 270 Baryła Wiesław 238 Basinger Scott J. 130 Bauer Nichole 199 Baumeister Roy F. 103 Bawn Kathleen 108 Beck Paul A. 26, 30, 115, 120, 192 Becker Gary 236 Belk Russell W. 200 Benoit Kenneth 48 Berelson Bernard R. 27, 129, 130 Berger Peter L. 168 Berinsky Adam J. 84 Bértoa Casal F. 78 Bielasiak Jack 44 Biesta Gert J. 174 Bikhchandani Sushil 129 Bimber Bruce 146 Bimes Terri L. 157 Bingham Powell G. 258 Birch Sarah 49, 68, 69, 76—78, 82 Birnir Jóhanna K. 30, 79, 122, 270 Blais André 21, 86, 130, 131, 187, 189, 277, 270 318 Indeks osobowy Blau Peter M. 183 Blaug Mark 236 Bloxham Donald 245, 247 Blumler Jay 141 Boix Carles 108 Bokszański Zbigniew 54 Boorstin Daniel 178 Bornschier Simon 120 Boros Tamás 252, 253 Bowler Shaun 55, 156 Boyce Robert 245, 247 Brady Henry 129 Brasel Adam S. 200 Breckler Steven J. 212 Brehm John 130 Brennan Geoffrey 225 Brenthal Paul R. 199 Brewer Marilynn B. 129 Britton Hannah E. 233, 234, 242, 270 Brody Richard A. 28, 239 Brooker Ron 159, 270 Brossard Dominique 170 Brown Steven P. 197 Brunswik Egon 153 Buchanan James M. 215, 226, 229, 230 Buć Milena 13 Buk-Berge Elisabeth 176 Burchett Justin 84 Burden Barry C. 157 Burke Peter J. 124, 125 Burns Nancy 84 Butler David 38 Byrne Donn 145 C Cameron Rondo 244 Campbell Angus 26, 130, 188, 193 Campbell Bruce A. 193 Capanna Cristina 168 Caprara Gian V. 168, 203 Caramani Daniele 78, 276 Carey John M. 64 Carlsson Gosta 162 Carsey Thomas M. 212 Carty Kenneth 131 Carruba Clifford 254 Casanova José 170 Cast Alicia D. 125 Castells Manuel 156 Castro Vitor 101 Caul Miki 131 Chaffee Steven 27, 194 Chaiken Shelly 192 Chernatony Leslie de 196, 199 Chestnut Robert W. 198 Chodubski Andrzej J. 15 Choe Sun Y. 27 Christensen Thomas 256 Cialdini Robert 144 Ciarocco Natalie 103 Civettini Andrew J. 211 Clarke Harold D. 101 Clore Gerard 235 Cohen Jonathan D. 125 Colman Andrew 107, 137 Concha Eduardo O. 78 Conover Pamela J. 129, 178 Consiglio Chiara 203 Converse Philip E. 26, 27, 130, 188, 212 Coombs Larry C. 247 Cooper Joel 222 Copeland Gary A. 210 Costa Lobo Marina 255 Cotta Maurizio 39 Cotting Dave 172 Cox Gary W. 48, 127 Cox Jonathan F. 151 Crewe Ivor 11, 25, 31, 48, 115 Cricks Ruth D. 173 Crocker Jennifer 103 Cropley Mark 180 Crotty William J. 193 Crozier Michel 140 Curtice John 120 Cwalina Wojciech 136, 194, 238 Czempiel John A. 199 Cześnik Mikołaj 8, 28, 31, 34, 84, 133, 134, 169, 189 D Dahl Robert A. 7, 8, 43, 107 D’Alessandro Alicia R.C. 141 Dalle Nathalie 212 Dalton Bret 199 Dalton Russell J. 21, 26, 27, 30, 46, 101, 115, 120, 169, 218, 219, 270, 276, 277 Damasio Antonio 125 Indeks osobowy 319 Dardis Gregory J. 199 Darley John M. 125 Dassonneville Ruth 24, 86, 87, 101, 160, 162, 270, 276 Deaux Kay 123, 125, 172 Deegan-Krause Kevin 119 Dejaeghere Yves 86, 87, 101, 270 Delli Carpini Michael 178 Delmotte Florence 253 Denny Kevin J. 28 Denver David 25, 48 Depla Paul F.G. 146 Deutsch Morton 183 Diaz-Cayeros Alberto 108 Dinas Elias 28 Dobrzynska Agnieszka 131 Dolezal Martin 120 Doliński Dariusz 106, 123, 168 Downs Anthony 10, 101, 231—233 Doyle Orla M. 28 Drazen Allan 101 Drobczyński Sebastian 131 Drummond Andrew J. 25, 276 Dryzek John S. 262 Duch Raymond M. 242 Duverger Maurice 9, 62, 70, 119 Dybel Paweł 156 E Easton David 237 Eldersveld Samuel J. 247 Elff Martin 39, 121 Epperly Brad 78, 249, 270 Errson Svante 24, 25, 33—35, 48, 118, 140 España Annabella 90 F Faber Ronald J. 211 Falkowski Andrzej 136, 194, 238 Farber Henry S. 84 Farrell David M. 101, 156, 218 Federer-Shtayer Hila 120—122, 270 Feldman Stanley 168 Fennema Meindert 179 Ferejohn John A. 233 Ferree Karen E. 30, 50, 127, 128, 270 Festinger Leon 39, 222 Finifter Ada 130 Finkel Stephen 28 Fiorina Morris P. 157, 187, 233, 246 Flanagan Scott C. 26, 30, 115, 120 Flanigan William H. 192 Florez Fernando C. 78, 270 Ford Thomas E. 172 Fornos Carolina A. 131 Foti Roseanne J. 212 Foucart Renaud 40 Fourier Susan 200, 201, 204 Fowler James H. 28, 205 Fraley Chris R. 203 Francisco Ronald A. 233, 234, 242, 270 Franklin Charles H. 26, 162 Franklin Mark N. 28, 29, 83, 84, 115, 130, 234 Franz Michael M. 212 Freedman Paul B. 212 Freie André 101 Freidel Frank 247 Freud Zygmunt 125 Frey Timotheos 120 Frijda Nico 106 Fromm Erich 95 Frymer Paul 157 Fuchs Dieter 218 G Gabel Matthew 65 Gallagher Michael 78, 91, 118, 120, 270 Gallup George 136 Garand James C. 131 Garcia-Monet Patricia A. 84 Gassner Marjorie 40, 41 Gayathri Mani 195 Gaudet Hazel 130 Geisler Robert 131 Gerber Alan 28, 29 Gervasoni Carlos 90 Gibson Rachel K. 146, 147 Giddens Anthony 113, 258 Gidengil Elisabeth 130, 187, 189, 270 Glenn Norval D. 162 Gliński Piotr 135 Godlewski Tadeusz 141 Godlewski Tomasz 177, 217—219 Goidel Robert K. 257 Goldstein Kenneth M. 212 Goleman Daniel 125 320 Indeks osobowy Golobokova Yulia V. 142 Goodin Robert E. 259 Gorbaniuk Oleg 201, 202 Gorman John 233 Gosnell Harold 83 Gosselin Tania 129 Grabowska Mirosława 12, 118, 169 Granberg Donald 25 Grande Edgar 120 Graner Jürgen 155 Grathwohl Harrison L. 200 Gray Mark M. 131 Green Donald 28, 29, 187, 215 Greene Joshua D. 125 Griffin Hannah 211 Grigsby Elen 239 Grofman Bernard 48 Gronbeck Bruce E. 209 Grubb Edward L. 200 Grzelak Paweł 31, 34, 133 Gschwend Thomas 86 Gubrynowicz Aleksander 57 Gulczyński Mariusz 11, 61 Gűneş-Ayata Ayşe 189 Gunther Richard 189 Gurevitch Michael 141 H Halle Mark 260, 261 Haman Jacek 70 Hamilton David L. 126 Hansen John M. 55 Harris Phil 169, 195, 199 Harris-Lacewell Melissa 130 Haslam Alexander S. 123 Haslam Catherine 123 Hawkins Kirk A. 245, 270 Hawley George 56 Hayes Bernadette C. 27 Hayes Daniel 201 Hazama Yasushi 78 Heider Fritz 153 Hellwig Timothy 255 Helms Donald B. 167 Helwig Charles C. 273 Herbut Ryszard 9, 10, 33, 36, 37, 61, 62, 123, 187 Herron Erik S. 233, 24, 242, 270 Hetherington Marc J. 257 Heywood Andrew 110, 259, 260 Hibbs Douglas 221 Highton Benjamin 84 Hill Peter C. 171 Himmelweit Hilda 275 Hirschman Albert O. 34 Hirshleifer David 129 Hobsbawm Eric J. 245, 247 Hogg Michael A. 124 Holewa Alicja 201, 202 Holmberg Soren 25 Hong Gui-Young 199 Hood Ralph W. 171 Hooghe Marc 24, 276 Horowitz Donald L. 119 Hoskins Bryony L. 173—176 House Robert J. 152 Hoyer Wayne D. 197 Hoyle Rick H. 199 Hsieh John Fuh-sheng 239 Huckfeldt Robert 29, 129 Hug Simon 43 Hunold Christian 262 Huntington Samuel 140 I Inglehart Ronald 27, 116, 120, 169, 176, 219, 270 Insko Chester A. 199 Irwin Galen 79 Iyengar Shanto 211 J Jabłoński Andrzej 277 Jackman Robert W. 75, 131 Jackson Robert A. 212 Jacoby Jacob 198 Jakubowska Urszula 153 Jakubowski Wojciech 175 Jałowiecki Stanisław 166 Jamróz Adam 65 Jasiewicz Krzysztof 238 Jaworski Bernard J. 195 Jean Tillie 179 Jednaka Wiesława 13, 26 Jefferson Thomas 209 Jermier John M. 152 Jetten Jolanda 123 Johnson Andrew P. 175 Indeks osobowy 321 Johnson Paul E. 129, 175 Johnson-Cartee Karen S. 210 Jones-Correa Michael A. 169 Junn Jane 178 Krzyszycha Grzegorz 202 Kuczma Kordian 57 Kuenzi Michelle 39 Kwiatkowska Katarzyna 147 K Kaase Max 141 Kahn Robert L. 153 Kahneman Daniel 192, 234 Kapferer Jean-Noel 197, 204 Karlsson Kataryna 162 Karnowska Danuta 218 Karp Jeffrey A. 84 Karwat Mirosław 152 Katsanidou Alexia 162 Katz Daniel 152, 153 Kaufman Herbert 247 Kayser Mark A. 255 Keeter Scott 178 Keller Kevin L. 195, 197 Kellner Douglas 190 Kessel John H. 193 Key Valdimer O. 238 Killen Melanie 273 Kim Thomas M. 157 Kimball David C. 157 Kinder Donald 129 King Charles 49, 141 Kitschelt Herbert 86, 117, 245, 270 Klapper Joseph 275 Klein Katherine J. 152 Kliemt Hartmut 225 Klingemann Hans-Dieter 21, 218, 219 Knutsen Oddbjørn 118, 120, 121, 169, 270 Kołakowski Leszek 54 Korasteleva Elena A. 24, 48 Korzeniowski Krzysztof 13, 177 Kostadinova Tatiana 131 Kotnarowski Michał 31, 34, 133 Kreuze Marcus 48 Kreweras Germain 193, 270 Kriesi Hanspeter 120 Krok Dariusz 171 Krosnick Jon A. 161, 162 Krouwel André 43, 61, 253 Krugman Paul R. 244 Krupavičius Algis 24, 25, 47, 48 Kryszeń Grzegorz 75 L Laakso Markku 86 Lachat Romain 23, 31, 33, 120, 160, 270, 192, 277 Lacy Dean 239 Ladd Jr. Everett C. 193 Lambright Gina 39 Landi Massimiliano 211 Lane Jan— Erik 24, 25, 34, 35, 48, 118, 140, 173 Lang Gladys 275 Lang Kurt 275 Langer Ana I. 155 Langley Ronald E. 257 Lass Jürgen 155 Lau Richard R. 212 Laurent Gilles 197, 204 Laver Michael 48, 78, 91, 118, 120, 270 Lavine Howard 130 Lawson Chappell H. 50 Lazarsfeld Paul F. 27, 129, 130 Leal David L. 169 LeDuc Lawrence 11 Lees-Marshment Jennifer 197 Leighley Jan 84 Lever Annabelle 74, 75 Levinson Harry 180 Levy Sheri 273 Lewis Amy 126 Lewis Paul G. 39 Lewis-Beck Michael S. 238, 246, 255, 258 Lickel Brian 126 Lijphart Arend 15, 62, 66, 75, 108, 117, 120, 131, 217 Likert Rensis 149 Lilleker Darren G. 155 Lindberg Staffan I. 39 Lin Yuan-Huei W. 199 Linz Juan J. 64 Lipset Seymour M. 36, 114—117, 119, 120, 126, 131 Lock Andrew 195 Locke John 137 322 Indeks osobowy Lodge Juliet 252 Long Karen 172 Lord Robert G. 212 Lovelock James 260 Lowe Brian 196 Lower Norman 245 Luan Juan P. 245, 270 Lucardie Paul 43 Luckmann Thomas 168 Ludlow Chris 195 Lupia Arthur W. 237 Lupu Noam 195 M Macdonald Emma K. 197 MacInnis Deborah J. 195 Mackie Tom 24—26, 48, 115 MacKuen Michael B. 211, 240 Madrid Raúl 30, 79, 270 Magaloni Beatriz 108 Maguire Maria 115 Maier Michaela 155 Mainwaring Scott 24, 25, 30, 39, 44— 46, 49, 50, 86, 88, 110, 192 Mair Peter 24, 26, 30—36, 39, 42, 48, 49, 56, 67, 78, 79, 86, 91, 96, 98, 99, 117—121, 270, 276 Maj Przemysław 143 Malti Tin 273 Mancini Paolo 156 Mandl Harold J. 180 Mannheim Karl 162 Mansfeldova Zdenka 48 Manz Charles C. 151 Marcus George E. 125, 211, 240 Margolis Michael 147 Markiewicz Władysław 175 Markowski Radosław 33, 48, 69, 114, 253 Markus Gregory B. 212, 221, 238 Marsh Michael 187 Martin Aaron 160, 270 Mazur Marek 146 McAllister Ian 27, 101, 120, 155, 218 McCallum Robert C. 11 McCann James 50 McCubbins Mathew D. 237 McDonald Kristina 273 McElwain Kenneth M. 108 McGregor Douglas 151, 172 McGregor Ian 172 McKay David 173 McPhee William N. 129, 130 McQuail Denis 275 Medvic Stephen K. 12 Menelska-Szaniawska Katarzyna 225, 226 Messer Stephen D. 198 Michalak Bartłomiej 47, 99 Mieszczanek Anna 131 Migalski Marek 28 Mikułowski Pomorski Jerzy 274, 275 Millard Frances 189, 270 Miller Ross A. 75, 131 Miller Warren E. 26, 130, 188 Mishler William 189, 270 Mizrahi Kim 172 Montero José R. 175, 189 Montgomery Jacob M. 28 Moreno Alejandro 161, 270 Morris Dick 146 Mozaffar Shaheen 39 Munden Kenneth J. 180 Munro Neil 24, 25, 39, 44, 48, 49 N Nadeau Richard 130, 187, 189, 270 Najam Adil 260, 261 Neal Larry 244 Needham Catherine 196, 197 Nelson Don 145 Nelson Richard R. 34 Nelson Thomas 129 Nelson Todd D. 239 Nenovsky Nikolai 166 Neuman Russel W. 211 Neumann Sigmund 10 Neumayer Laure 253 Nevitte Neil 130, 187, 189, 270 NewComb Theodor 145 Newman Bruce I. 155, 194, 195 Newton Kenneth 141, 173 Nęcki Zbigniew 274 Nie Norman H. 27, 28, 178 Niedenthal Paula M. 212 Niemi Richard G. 11, 157 Nisbet Matthew C. 170 Niven David 212 Indeks osobowy 323 Nixon Paul G. 146 Noelle-Neumann Elisabeth 137, 138 Nohlen Dieter 66, 72, 73, 108 Nordhaus William D. 221 Norris Pippa 11, 131, 141 Nye Joseph S. 141 Nystrom Leigh E. 125 O Oakes Penelope J. 124 Obstfeld Maurice 244 Offe Klaus 116 Ogburn William F. 247 Ogu Michael I. 237 Ordeshook Peter C. 233 Owen Andrew 250 Owens Chris 84 P Page Benjamin I. 234 Palmquist Bradley 187 Pargament Kenneth I. 171 Park Lora E. 103 Park Whan C. 103, 195 Parkinson Brian 107 Payne Mark J. 78, 270 Pedersen Mogens N. 24, 30, 38, 42, 48, 86, 115 Percy Larry 197 Petrocik John R. 27, 128 Pettai Vello 48 Phillips Charles 233 Picconi Laura 203 Pickup Mark 139 Pieńkowski Ryszard 238 Pierson Paul 108 Pilch Irena 168, 200, 202 Pinkleton Bruce E. 210 Pinkley Robin L. 199 Pizzorno Alessandro 90 Plummer Joseph T. 200 Plutzer Eric 28 Popkin Samuel L. 233, 234, 237 Post Jerold 152 Postmes Tom 123 Potthoff Richard F. 30 Powell Bingham G. 258 Powell Eleanor N. 25, 39, 49, 83, 131, 241, 242, 277 Power Timothy J. 131 Price Charlton R. 180 Przeworski Adam 48, 107 Purvis Lynne J. 180 Putnam Robert 141, 170, 174 R Raciborski Jacek 13, 74, 238 Rae Douglas 117, 119 Rallings Colin 55 Randall Vicky 87 Rattinger Hans 56, 57 Raúl Madrid 30, 270 Redclift Michael 259 Redlawsk David P. 211 Rees Albert 247 Reeshma Haji 172 Reicher Stephen D. 124 Reichheld Frederick F. 199 Reid Anne 172 Reif Karlheinz 251 Renno Lucio R. 128 Resnick David 147 Reykowski Janusz 94 Ridout Travis N. 212 Riker William H. 233 Rimal Rajiv 194 Roberts Kenneth M. 37, 39, 48, 78, 86, 270 Robinson Sandra L. 180 Roehling Mark V. 180 Rohde David W. 193 Rohmann Anette 212 Rokkan Stein 36, 114—119, 126 Rosas Guillermo 245, 270 Rose Richard 24, 25, 39, 44, 48, 49, 115, 120, 189, 270 Rosenberg Larry J. 199 Rosenstone Steven J. 55, 83 Ross Mark 199 Rossiter J
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Determinanty chwiejności wyborczej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: