Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00245 005583 13609466 na godz. na dobę w sumie
Determinanty struktury kapitałowej przedsiębiorstwa - ebook/pdf
Determinanty struktury kapitałowej przedsiębiorstwa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 179
Wydawca: edu-Libri Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-63804-45-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Każde przedsiębiorstwo dąży do maksymalizacji rynkowej wartości dla właścicieli. Jednym ze sposobów jest pozyskanie odpowiednich źródeł finansowania i nadanie im właściwej formy kapitałowej.

 

Celem pracy jest ocena siły i kierunku wpływu wybranych determinant na strukturę kapitałową przedsiębiorstw notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie.

Celami cząstkowymi są: identyfikacja determinant struktury kapitałowej przedsiębiorstw w kontekście wybranych teorii struktury kapitału; analiza źródeł finansowania przedsiębiorstw oraz ocena kryteriów, jakimi kierują się przedsiębiorstwa w ich doborze; ocena, czy i jakie struktury kapitału stosują przedsiębiorstwa.

W części teoretycznej przedstawiono charakterystykę zagadnień związanych z istotą kapitału oraz rolą struktury kapitałowej w decyzjach finansowych przedsiębiorstwa, zwłaszcza w aspekcie kształtowania jego wartości. Omówiono kryteria brane pod uwagę przy doborze struktury kapitałowej na gruncie wybranych teorii źródeł finansowania przedsiębiorstwa, z podziałem na teorie uwzględniające uwarunkowania doskonałego rynku kapitałowego oraz teorie rynku niedoskonałego, uchylające poszczególne złożenia rynku doskonałego.

W części empirycznej dokonano weryfikacji hipotez w zakresie wpływu wybranych czynników na strukturę kapitałową przedsiębiorstwa za pomocą modeli matematycznych oraz metod statystyczno-ekonometrycznych. Modele matematyczne dotyczą formuł szacowania testów weryfikujących wybrane ilościowe i jakościowe determinanty struktury kapitałowej przedsiębiorstwa, natomiast metody statystyczno-ekonometryczne obejmują testy parametryczne i nieparametryczne.

Wszystkie załączniki prezentujące wyniki weryfikacji hipotez są dostępne w zakładce Materiały dodatkowe na stronie internetowej wydawnictwa edu-Libri: www.edu-libri.pl.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Marek Barowicz Determinanty struktury kapitałowej przedsiębiorstwa Podejście empiryczne Monografia omawia czynniki, ich siłę i kierunek wpływu, oddziałujące na strukturę kapitałową przedsiębiorstw notowanych na giełdzie warszawskiej. druk pdf epub mobi g a r a t e F m y n t k s i ą ż k i y j n e m r i a ł p c o m o r Determinanty struktury kapitałowej przedsiębiorstwa Podejście empiryczne Marek Barowicz Determinanty struktury kapitałowej przedsiębiorstwa Podejście empiryczne Kraków–Legionowo 2014 © edu-Libri s.c. 2014 Redakcja merytoryczna: Agnieszka Niegowska Korekta: edu-Libri Projekt okładki i stron tytułowych: GRAFOS Promotor pracy doktorskiej: prof. dr hab. Dariusz Wędzki Recenzenci pracy doktorskiej: dr hab. Jerzy Gajdka, prof. UŁ dr hab. Andrzej Sokołowski, prof. UE w Krakowie Wydawnictwo edu-Libri ul. Zalesie 15, 30-384 Kraków e-mail: edu-libri@edu-libri.pl Skład i łamanie: GRAFOS Druk i oprawa: Sowa Sp. z o.o. Warszawa ISBN (druk) 978-83-63804-44-2 ISBN e-book (PDF) 978-83-63804-45-9 ISBN e-book (epub) 978-83-63804-46-6 ISBN e-book (mobi) 978-83-63804-47-3 Spis treści Wstęp ......................................................................................................................... 7 1. Kapitał jako źródło finansowania przedsiębiorstwa ............................................ 10 1.1. Istota kapitału przedsiębiorstwa ....................................................................... 10 1.2. Klasyfikacja, funkcje i struktura kapitału przedsiębiorstwa .............................. 12 1.3. Charakterystyka źródeł finansowania przedsiębiorstwa ................................... 16 1.3.1. Charakterystyka bilansowych źródeł finansowania ............................... 16 1.3.2. Charakterystyka pozabilansowych źródeł finansowania ........................ 32 1.4. Wpływ struktury kapitałowej na przedsiębiorstwo ........................................... 33 2. Charakterystyka wybranych determinant struktury kapitałowej przedsiębiorstwa ........................................................................................................ 37 2.1. Ilościowe determinanty struktury kapitałowej przedsiębiorstwa ...................... 37 2.1.1. Mikroekonomiczne uwarunkowania struktury kapitałowej przedsiębiorstwa ................................................................................... 37 2.1.2. Makroekonomiczne uwarunkowania struktury kapitałowej przedsiębiorstwa ................................................................................... 53 2.2. Jakościowe determinanty struktury kapitałowej przedsiębiorstwa ................... 60 2.2.1. Mikroekonomiczne uwarunkowania struktury kapitałowej przedsiębiorstwa ................................................................................... 60 2.2.2. Makroekonomiczne uwarunkowania struktury kapitałowej przedsiębiorstwa ................................................................................... 65 3. Determinanty struktury kapitałowej według wybranych teorii struktury kapitału w przedsiębiorstwie .................................................................................... 67 3.1. Klasyfikacja teorii struktury kapitałowej ........................................................... 67 3.1.1. Pojęcie i cechy rynku kapitałowego ....................................................... 67 3.1.2. Podział teorii struktury kapitałowej ..................................................... 69 3.2. Determinanty struktury kapitałowej według teorii rynku doskonałego ............ 70 3.3. Determinanty struktury kapitałowej według teorii rynku niedoskonałego ....... 73 3.3.1. Determinanty struktury kapitałowej w teoriach statycznych ................. 73 3.3.2. Determinanty struktury kapitałowej w teoriach dynamicznych ............ 77 4. Charakterystyka i empiryczna weryfikacja hipotez dotyczących wybranych determinant struktury kapitałowej przedsiębiorstwa ............................................. 86 4.1. Metodologia przedmiotu badania ..................................................................... 86 4.1.1. Przedmiotowy i podmiotowy zakres badania ........................................ 86 4.1.2. Charakterystyka i uzasadnienie wyboru hipotez badawczych ............... 98 4.2. Empiryczna weryfikacja hipotez badawczych .................................................. 116 4.2.1. Hipotezy w teoriach rynku doskonałego ............................................... 116 4.2.2. Hipotezy w teoriach rynku niedoskonałego .......................................... 127 Podsumowanie .......................................................................................................... 157 Bibliografia ................................................................................................................ 164 6 Załączniki: www.edu-libri.pl/matdodat/18 Spis treści 3. Determinanty struktury kapitałowej według wybranych teorii struktury kapitału w przedsiębiorstwie 3.1. Klasyfikacja teorii struktury kapitałowej 3.1.1. Pojęcie i cechy rynku kapitałowego Pod pojęciem rynku rozumie się mechanizm koordynujący zachowania nabywców i sprzedawców, uczestniczących w procesie wymiany dóbr i usług [Begg i in., 2003b, s. 72]. Rynki pełnią funkcję alokacyjną [Grossman, 1995, s. 773]. Rynek kapitałowy tworzą transakcje instrumentami finansowymi o charakterze własnościowym lub wierzycielskim o terminie zapadalności co najmniej jeden rok [Jajuga, Jajuga, 2005, s. 17–18]. Cechą rynku kapitałowego jest alokacja własności kapitału akcyjnego [Fama, 1970, s. 383]. Pod pojęciem rynku kapitałowego należy rozumieć1: rynek papierów wartościowych i innych instrumentów finansowych w za- kresie, w jakim stosuje się do nich przepisy Ustawy o obrocie instrumentami finansowymi (uoif) oraz Ustawy o ofercie publicznej i warunkach wpro- wadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (uop), rynek usług świadczonych przez fundusze inwestycyjne i inne instytucje zbiorowego inwestowania w rozumieniu uofi, rynek towarów giełdowych w rozumieniu Ustawy o giełdach towarowych (uogt). Rynek kapitałowy może posiadać cechy rynku doskonałego, niedoskonałego lub efektywnego. Pod pojęciem rynku doskonałego rozumie się rynek charakteryzu- 1 Zob. art. 2 pkt 6 Ustawy z 29 lipca 2005 r. o nadzorze nad rynkiem kapitałowym (unrk). 68 jący się wysokim stopniem efektywności informacyjnej, na którym ceny papierów wartościowych w pełni odzwierciedlają wszystkie dostępne informacje [Stradomski, 2004, s. 22]. W warunkach doskonałego rynku kapitałowego, gdy stopa procentowa jest stała, każda struktura kapitałowa jest efektywna [Ben-Shahar, 1968, s. 652]. Według innej koncepcji [Myers, 2001, s. 84] doskonały rynek kapitałowy oznacza, że ryzyko wyemitowanych przez przedsiębiorstwo papierów wartościowych odpo- wiada poziomowi ryzyka nabytych przez nie walorów. W literaturze przedmiotu [Shapiro, 1990, s. 428; Stradomski, 2004, s. 22] wyróżnia się następujące cechy rynku doskonałego: brak podatków, brak kosztów wejścia i wyjścia, pełna substytucyjność dóbr będących przedmiotem obrotu, duża liczba uczestników rynku, których celem jest maksymalizacja zysku, nieograniczony dostęp wszystkich uczestników rynku do informacji, zysk na działalności operacyjnej osiągany przez przedsiębiorstwo w stałej wysokości, niezmieniona całkowita wartość aktywów przedsiębiorstwa, wypłata akcjonariuszom zwykłym wszystkich zrealizowanych zysków w for- mie dywidendy. W celu lepszego dostosowania rozwiązań teoretycznych do praktyki gospo- darczej kolejne teorie struktury kapitałowej uwalniają poszczególne założenia rynku doskonałego. Do charakterystycznych cech niedoskonałego rynku kapitało- wego zalicza się [Stradomski, 2004, s. 30]: asymetrię informacji, koszty transakcji, koszty bankructwa, regulacje administracyjno-prawne. Przedsiębiorstwa funkcjonujące w warunkach rynku niedoskonałego nie mają bezpośredniego wpływu na wysokość kosztów transakcyjnych i uregulowań administracyjno-prawnych. Efektywność rynku kapitałowego odzwierciedla taka wycena walorów spółek będących przedmiotem obrotu, która opiera się na symetrii informacji, tzn. uwzględ- nia wszystkie dostępne dane dotyczące przedsiębiorstw oraz gospodarki [Jerze- mowska, 1999, s. 64]. Doskonały rynek kapitałowy powinien charakteryzować się wysokim stopniem efektywności informacyjnej [Stradomski, 2004, s. 22], przy czym rynek efektywny informacyjnie oznacza rynek, na którym ceny papierów wartościowych w pełni odzwierciedlają wszystkie dostępne informacje [Fama, 1970, s. 383]. W warunkach funkcjonowania rynku kapitałowego opracowane zostały – przez różnych autorów – teorie struktury kapitałowej, uwzględniające poszczególne deter- minanty struktury kapitałowej. 3. Determinanty struktury kapitałowej według wybranych teorii... 3.1. Klasyfikacja teorii struktury kapitałowej 69 3.1.2. Podział teorii struktury kapitałowej W literaturze przedmiotu można spotkać się z różnymi klasyfikacjami teorii struk- tury kapitałowej. Według jednej z nich [Martin i in., 1988, s. 333], uwzględniając kryterium kosztowe, można wyróżnić teorie: transakcji nieobciążonych kosztami, transakcji obciążonych kosztami. Do pierwszej kategorii zalicza się teorie podatkowe. Druga grupa obejmuje teorie substytucji, asymetrii informacji oraz pojemności zadłużeniowej. Z uwagi na kryterium dążenia przedsiębiorstwa do osiągnięcia docelowego poziomu zadłużenia wyróżniono [Myers, 1984, s. 576; Pinegar, Wilbricht, 1989, s. 83]: statyczną teorię substytucji, w ramach której przedsiębiorstwo dąży do osiągnięcia założonego wskaźnika zadłużenia, teorię hierarchii źródeł finansowania, w wypadku której docelowy wskaź- nik zadłużenia nie odgrywa zasadniczej roli. W innej klasyfikacji [Harris, Raviv, 1991, s. 297], stosując kryterium podat- kowe, podzielono teorie struktury kapitałowej na: teorie podatkowe, teorie niepodatkowe. Bazując na tym podejściu, dokonano opisu nurtu niepodatkowego przez analizę czterech determinant struktury kapitałowej (kosztów agencji, asymetrii informacji, kontroli nad przedsiębiorstwem i technologii produkcji), dzieląc teorie niepodatkowe na teorie: kosztów agencji, asymetrii informacyjnej, konkurencji o przejęcie kontroli nad spółką, sytuacji na rynku produktów i czynników produkcji. Uzupełnieniem podejścia M. Harrisa i A. Raviva jest klasyfikacja modeli struk- tury kapitałowej dokonana przez G.T. Ryena, G.M. Vasconcellosa i R.J. Kisha [Ryen i in., 1997, s. 41–50], uwzględniająca dodatkowo teorie podatkowe oraz teorię kosztów bankructwa. W literaturze przedmiotu [Myers, 1993, s. 4–14] teorie struktury kapitałowej dzieli się zasadniczo ze względu na kryterium stanu, w którym dokonywana jest analiza tej struktury, wyodrębniając teorie: statyczne, dynamiczne. Teorie statyczne konstruowane są zgodnie z założeniem, że dana jest wiel- kość kapitału niezbędna do finansowania przedsiębiorstwa, a podstawowa kwestia dotyczy optymalnej struktury kapitałowej. Większość modeli struktury kapitałowej zakłada, że decyzje w zakresie wielkości emisji długu mają charakter 70 statyczny [Goldstein i in., 2001, s. 483]. W tej koncepcji nie dostrzega się faktu, że przedsiębiorstwa dostosowują poziom zadłużenia w odpowiedzi na zmiany swojej wartości. W wypadku teorii dynamicznych zakłada się, że ilość kapitału jest zmienna, a zasadniczym zagadnieniem jest kwestia kolejności, w jakiej należy pozyskiwać poszczególne źródła finansowania w zależności od ich właściwości [Gajdka, 2002, s. 63]. Autor niniejszej pracy, nawiązując do klasyfikacji proponowanej w literaturze przedmiotu, przyjął następujący podział teorii struktury kapitałowej: 1. teorie rynku doskonałego, 2. teorie rynku niedoskonałego: teorie statyczne: – teorie podatkowe, – teorie substytucji:  teoria uwzględniająca koszty bankructwa,  teoria uwzględniająca koszty agencji; teorie dynamiczne: – teorie asymetrii informacji:  teoria hierarchii źródeł finansowania,  teoria sygnalizacji; – teoria konkurencji o przejęcie kontroli nad spółką, – teoria sytuacji na rynku produktów i czynników produkcji, – teoria uwzględniająca fazy cyklu życia przedsiębiorstwa. A zatem determinanty struktury kapitałowej przedsiębiorstwa określone są zarówno przez teorie rynku doskonałego, jak i przez teorie rynku niedoskonałego. 3.2. Determinanty struktury kapitałowej według teorii rynku doskonałego Do teorii rynku doskonałego zalicza się: teorię zysku netto, teorię zysku operacyjnego netto, teorię tradycyjną, teorię nieuwzględniającą podatku dochodowego, teorię pojemności zadłużeniowej. Stanowią one podstawę formułowania dalszych teorii struktury kapitałowej. Chociaż podejścia te cechuje hipotetyczny charakter, przedstawione teorie pełnią jednak funkcję punktu odniesienia dla zdecydowanej większości pozostałych nurtów teorii struktury kapitałowej [Gajdka, 2002, s. 65–66]. 3. Determinanty struktury kapitałowej według wybranych teorii... 3.2. Determinanty struktury kapitałowej według teorii rynku doskonałego 71 Zgodnie z teorią zysku netto przedsiębiorstwa mogą dokonywać zamiany części kapitału własnego na kapitał obcy. Koszty obu rodzajów finansowania są stałe bez względu na poziom wykorzystania zadłużenia. Koszt kapitału obcego jest niższy od kosztu kapitału własnego. Zastosowanie wyższej dźwigni finansowej po- zwala obniżyć średni koszt kapitału. Według teorii zysku netto przedsiębiorstwa mogą osiągnąć optymalną strukturę kapitałową w sytuacji, gdy kapitał obcy całko- wicie finansuje ich działalność [Jerzemowska, 1999, s. 65–66]. W myśl teorii zysku operacyjnego netto struktura kapitałowa nie wpływa na poziom średniego kosztu kapitału w przedsiębiorstwie. Koszt kapitału obcego jest niezależny od struktury kapitałowej. Zmianie podlega jedynie koszt kapitału wła- snego. Wzrost ryzyka powoduje, że efekt wywołany wzrostem udziału tańszego kapitału obcego niwelowany jest wzrostem wyższego kosztu kapitału własnego (oczekiwanej stopy wzrostu z akcji). Równocześnie udział kapitału własnego w finan- sowaniu spółki ulega redukcji [Gajdka, 2002, s. 70]. Według tej teorii korzystanie przez przedsiębiorstwo z obcych źródeł finansowania nie przynosi korzyści. Nie istnieje zatem optymalna struktura kapitałowa. Teoria tradycyjna łączy dwa omówione wcześniej podejścia opisujące struk- turę kapitałową [Davis, 1992, s. 263; Jerzemowska, 1999, s. 68]. Zgodnie z nią w razie wykorzystania dźwigni finansowej niższy koszt kapitału obcego nie jest równoważony wzrostem ryzyka finansowego, wskutek czego średni koszt kapitału spółki ulega zmniejszeniu. Wraz ze wzrostem długu wzrasta do pewnego mo- mentu rynkowy kurs akcji. Po osiągnięciu punktu, w którym korzyści wynikające z wykorzystania dźwigni finansowej (korzyści odsetkowej tarczy podatkowej) zrównają się ze zwiększonym ryzykiem finansowym, dalszy wzrost zadłużenia spowoduje spadek rynkowego kursu akcji. Punkt ten wyznacza optymalną struk- turę kapitałową, przy której średni koszt kapitału jest najniższy, a rynkowy kurs akcji osiąga najwyższy poziom [Jerzemowska, 1999, s. 68–69]. Według teorii tra- dycyjnej istnieje pozytywna relacja między zadłużeniem a rentownością, ponieważ korzystanie z kapitału obcego zwiększa korzyści związane z efektem odsetkowej tarczy podatkowej. Dlatego też zysk „wypracowany” przez kapitał obcy jest dużo wyższy w wypadku rentownych przedsiębiorstw z wysoką krańcową stopą podat- kową. Rentowne przedsiębiorstwa charakteryzuje pozytywny efekt dźwigni finan- sowej stanowiący zachętę do sięgania po obce źródła finansowania [Panno, 2003, s. 104]. Według teorii nieuwzględniającej podatku dochodowego, zwanej teorią nie- istotności struktury kapitałowej, średni koszt kapitału przedsiębiorstwa nie zależy od jego struktury kapitałowej [Modigliani, Miller, 1958, s. 268–269]. Średni koszt kapitału jest wówczas równy kosztowi kapitału własnego w przedsiębiorstwie niekorzystającym z zadłużenia. Na rynku doskonale konkurencyjnym ceny akcji przedsiębiorstw o identycznym poziomie ryzyka operacyjnego, generujących takie same zyski na działalności operacyjnej, wyrównują się. Inwestorzy nabywają akcje niedoszacowane i sprzedają walory przeszacowane, co wywołuje wzrost cen akcji niedowartościowanych i spadek cen akcji przewartościowanych do momentu wy- równania się poziomu ich cen. 72 Wzrost udziału długu w strukturze kapitałowej powoduje wzrost kosztu ka- pitału własnego z tytułu ponoszonego przez akcjonariuszy zwiększonego ryzyka. Równocześnie wzrost długu przyczynia się do wzrostu oczekiwanych zysków przy- padających na jedną akcję, co odzwierciedla pozytywny efekt dźwigni finansowej. Nie powoduje to jednak wzrostu cen akcji, a to z uwagi na wzrost ryzyka oraz kosztu kapitału własnego. Obie przeciwstawne tendencje równoważą się, dzięki czemu ceny akcji spółki pozostają stałe pomimo zmiany struktury kapitałowej [Robichek, Myers, 1966, s. 1]. Stały pozostaje również koszt kapitału obcego, a to z uwagi na brak ryzyka niewypłacalności przedsiębiorstwa. Średni koszt kapitału nie zmienia się, gdyż wzrost kosztu kapitału własnego kompensowany jest spad- kiem jego udziału w strukturze kapitałowej. Według F. Modiglianiego [1982, s. 255], gdy w warunkach rynku doskonałego bez podatków inwestorzy podejmują decyzje racjonalnie, polityka finansowa przed- siębiorstwa nie ma znaczenia. W tych warunkach, z punktu widzenia maksymali- zacji rynkowej wartości aktywów, sposób ich finansowania jest obojętny [Gajdka, 2002, s. 295]. Mimo że wraz ze wzrostem zadłużenia rośnie koszt kapitału wła- snego (z uwagi na wzrost ryzyka finansowego), wartość średniego kosztu kapitału nie ulega zmianie. Udział kapitału własnego w strukturze kapitałowej spółki maleje, rośnie natomiast udział tańszego kapitału obcego. W rezultacie wartości te wza- jemnie się kompensują, a średni koszt kapitału pozostaje stały. Teoria pojemności zadłużeniowej ma cechy pozwalające zaliczyć ją zarówno do teorii rynku doskonałego, jak i do teorii rynku niedoskonałego, tym samym stanowi ona ogniwo łączące te dwie grupy teorii. Według E.H. Kima [1978, s. 52] o pojemności zadłużeniowej można mówić w warunkach doskonałego rynku kapi- tałowego. Natomiast S.C. Myers i G.A. Pogue [1974, s. 598] są zdania, że pojem- ność zadłużeniowa opiera się na ryzyku, a nie na docelowym wskaźniku zadłużenia przedsiębiorstwa. W takim kontekście teorii pojemności zadłużeniowej nie można zaliczyć do teorii statycznych. Z drugiej jednak strony pojemność zadłużeniowa związana jest z prawdopodobieństwem bankructwa i kwestią wypłacalności jed- nostki. Pojawienie się kosztów bankructwa powoduje, że maksymalny poziom za- dłużenia, jaki jest w stanie zaciągnąć przedsiębiorstwo na rynku kapitałowym, wykluczy całkowite finansowanie długiem [Gajdka, 2002, s. 276–277]. Kwestia maksymalnej pojemności zadłużenia powinna być rozwiązana przed wyznaczaniem optymalnej struktury kapitałowej. Zagadnienie optymalnej struk- tury kapitałowej staje się istotne w razie jej osiągnięcia przy niższym niż mak- symalnie możliwy do zaciągnięcia poziomie długu [Kim, 1978, s. 52]. Jeżeli pożyczkodawcy odmówią przedsiębiorstwu dalszego kredytowania, to w pierw- szej kolejności zostanie osiągnięta maksymalna pojemność długu. Jeżeli natomiast pierwsi wycofają się akcjonariusze, oznaczać to będzie osiągnięcie przez przedsię- biorstwo optymalnej struktury kapitałowej. Jeśli maksymalna pojemność długu oznacza optymalną strukturą kapitałową (pożyczkodawcy i akcjonariusze wycofają się równocześnie), zaistnieć może sytuacja wynikająca z teorii uwzględniającej podatek dochodowy. Wówczas przedsiębiorstwo może zaciągnąć maksymalną kwotę długu, jaka jest możliwa [Gajdka, 2002, s. 276]. 3. Determinanty struktury kapitałowej według wybranych teorii... 3.3. Determinanty struktury kapitałowej według teorii rynku niedoskonałego 73 Zagadnienie maksymalnej pojemności zadłużeniowej ma szczególne znacze- nie dla kredytodawców w związku z maksymalną wielkością długu udzielanego kredytobiorcom. Według nich najważniejszą determinantą maksymalnej pojem- ności zadłużeniowej jest ryzyko związane z osiąganymi przez przedsiębiorstwo- -pożyczkobiorcę zyskami [Leibowitz i in., 1990, s. 43]. Wzrost udziału kapitału obcego powoduje wzrost zarówno rentowności kapitału własnego, jak i ryzyka fi- nansowego związanego z obsługą zadłużenia. W konsekwencji przedsiębiorstwo może zostać zmuszone ograniczyć dalsze finansowanie długiem [Leibowitz i in., 1990, s. 50]. Według M.J. Barclaya, C.W. Smitha i E. Morelleca [Barclay i in., 2006, s. 37–38] istnieje związek między zadłużeniem a wartościami niematerialnymi i prawnymi przedsiębiorstwa. Pojemność zadłużenia przedsiębiorstwa, związana z finansowa- niem wartości niematerialnych i prawnych, jest niższa niż pojemność zadłużenia związana z finansowaniem rzeczowych aktywów trwałych. Dzieje się tak dlatego, że wartości niematerialne i prawne charakteryzują się niższą wartością zabezpie- czeniową długu, stanowiąc tym samym przyczynę niedoinwestowania. Według A. Hovakimiana, T. Oplera i S. Titmana [Hovakimian i in., 2001, s. 2] przedsiębior- stwa powinny w relatywnie wyższym stopniu korzystać z kapitału własnego do finansowania wartości niematerialnych i prawnych oraz długu do finansowania rzeczowych aktywów trwałych. Uwalnianie poszczególnych założeń rynku doskonałego pozwala wyodrębnić determinanty struktury kapitałowej w ramach teorii rynku niedoskonałego. 3.3. Determinanty struktury kapitałowej według teorii rynku niedoskonałego 3.3.1. Determinanty struktury kapitałowej w teoriach statycznych Determinanty struktury kapitałowej w teoriach podatkowych Teorie podatkowe obejmują teorię uwzględniającą podatek dochodowy, teorię uwzględniającą nieodsetkową tarczę podatkową oraz teorię uwzględniającą inflację. Jedną z ważniejszych teorii podatkowych jest teoria uwzględniająca podatek dochodowy. Wyjaśnia ona wpływ stopy podatkowej na kształtowanie polityki przed- siębiorstwa w zakresie struktury kapitałowej. Koszt kapitału obcego w formie od- setek jest niższy od kosztu kapitału własnego pod postacią dywidendy. Odsetki, pomniejszając podstawę opodatkowania podatkiem dochodowym od osób praw- nych, pełnią funkcję tarczy podatkowej [Barclay, Smith, 1995b, s. 902; Barclay i in., 1995, s. 7]. Wraz ze wzrostem zadłużenia rośnie koszt kapitału własnego, a to z uwagi na wzrost ryzyka finansowego. Równocześnie spada udział kapitału własnego, dzięki czemu średni koszt kapitału ulega redukcji (wzrost ryzyka finansowego nie równoważy korzyści wynikających ze wzrostu tańszego kapitału obcego). W długim 74 okresie stopa podatku dochodowego od osób prawnych jest pozytywnie skorelo- wana ze wskaźnikiem zadłużenia [Homaifar i in., 1994, s. 2; Graham i in., 1998, s. 131]. Pobór podatku dochodowego od osób fizycznych może redukować korzyści wynikające z poboru podatku dochodowego od osób prawnych [Myers, 2001, s. 87]. Wzrost stopy podatku dochodowego od osób fizycznych z tytułu odsetek może być przyczyną spadku udziału kapitału obcego w strukturze kapitałowej przedsiębior- stwa, a w konsekwencji spadku odsetkowej tarczy podatkowej. Jeżeli podatek do- chodowy od osób fizycznych z tytułu dywidendy jest niższy od podatku z tytułu odsetek, to stopa dochodu przed opodatkowaniem z dłużnych papierów warto- ściowych, aby zrekompensować ich nabywcom różnicę dochodowości, musi kształ- tować się na odpowiednio wysokim poziomie. W przeciwnym razie osoby fizyczne nie są zainteresowane zakupem dłużnych papierów wartościowych (obligacji). Chociaż dla spółki korzystne jest emitowanie długu ze względu na podatek docho- dowy od osób prawnych, korzyści podatkowe spółki niweluje podatek dochodowy od osób fizycznych, uiszczany przez obligatariuszy [Gajdka, 2002, s. 112]. Przedsiębiorstwa charakteryzujące się wysokim poziomem nieodsetkowych tarcz podatkowych wykorzystują niższą dźwignię finansową [Jerzemowska, 1999, s. 56]. Wzrost nieodsetkowej tarczy podatkowej zmniejsza korzyści podatkowe wynikające z finansowania kapitałem obcym [Gajdka, 2002, s. 150]. Natomiast zdaniem G. Homaifara, J. Zietza i O. Benkata [Homaifar i in., 1994, s. 2] związek między nieodsetkowymi tarczami podatkowymi a zadłużeniem jest nieistotny (oscyluje wokół zera). Przy uwzględnieniu nieodsetkowej tarczy podatkowej oraz regulacji podatko- wych można określić optymalną dla danej spółki strukturę kapitałową [DeAngelo, Masulis, 1980]. Dokonywanie odpisów amortyzacyjnych oraz wykorzystywanie ulg podatkowych może powodować znaczną redukcję podstawy opodatkowania. Zaciąganie w takich warunkach długu nie powoduje zmniejszenia podatku docho- dowego z tytułu odsetkowej tarczy podatkowej. Wzrost zadłużenia może powo- dować wystąpienie straty podatkowej. W warunkach polskich (art. 7 ust. 5 updp) o wysokość straty poniesionej w roku podatkowym można obniżyć dochód w naj- bliższych kolejno po sobie następujących pięciu latach podatkowych, z tym że wysokość obniżenia w którymkolwiek z tych lat nie może przekroczyć 50 kwoty tej straty. W takiej sytuacji przedsiębiorstwo nie traci możliwości korzystania z do- datkowej tarczy podatkowej z tytułu wzrostu zadłużenia. Rekompensata tarczy podatkowej w przyszłych okresach powoduje jednak spadek jej wartości z uwagi na występowanie inflacji [Gajdka, 2002, s. 149]. W okresie inflacji stopy procentowe nie w pełni rekompensują kredytodaw- com wzrost cen. Wynikiem takiego rozumowania jest stwierdzenie, że w wartościach realnych zyskują kredytobiorcy, a tracą kredytodawcy [Gajdka, Wolski, 2001, s. 78]. W warunkach gospodarki inflacyjnej analiza wpływu inflacji odnosi się do realnej wartości tarczy podatkowej powstałej w wyniku zaciągnięcia długu [Gajdka, Wolski, 2000, s. 674–675]. Inflacja sprzyja finansowaniu kapitałem obcym [Modigliani, 1982, s. 257]. Dzieje się tak w sytuacji, gdy dźwignia finansowa z tytułu zaciągniętego długu jest 3. Determinanty struktury kapitałowej według wybranych teorii... 3.3. Determinanty struktury kapitałowej według teorii rynku niedoskonałego 75 w pełni wykorzystana, tzn. nie uwzględnia się konsekwencji nieodsetkowej tarczy podatkowej. Nieodsetkowa tarcza podatkowa powoduje, że korzyści z finansowa- nia kapitałem obcym będą wzrastać wolniej w relacji do poziomu zaciągniętego długu. Nie zmienia to jednak faktu, że inflacja zwiększa korzyści z finansowania długiem [Gajdka, 2002, s. 157]. W literaturze przedmiotu wielu autorów [Hochman, Palmon, 1985, s. 1115; Kim, Wu, 1988, s. 198] potwierdza hipotezę F. Modiglianiego, według której wskaźnik zadłużenia rośnie wraz ze wzrostem stopy inflacji. Wzrost nominalnej stopy procentowej wynikający ze wzrostu inflacji powoduje wzrost korzyści podat- kowych z finansowania długiem. Korzystanie przez przedsiębiorstwo z kapitałów obcych implikuje zarówno korzyści w formie odsetkowych tarcz podatkowych, jak i koszty pod postacią kosz- tów bankructwa oraz kosztów agencji. Determinanty struktury kapitałowej w teoriach substytucji Nadmierne zadłużenie stanowi zagrożenie dla przedsiębiorstwa w postaci ban- kructwa [Stiglitz, 1988, s. 124]. Koszty bankructwa wpływają na wzrost średniego kosztu kapitału oraz obniżenie rynkowej wartości cen akcji spółki – odzwierciedlają niedoskonałości rynku kapitałowego [Kraus, Litzenberger, 1973, s. 911]. Według teorii bankructwa przedsiębiorstwo nie powinno stosować nadmiernej dźwigni finansowej. Ryzyko finansowe z nią związane podwyższa koszt kapitału przedsiębiorstwa. Wysoki stopień dźwigni finansowej zwiększa prawdopodobień- stwo wystąpienia bankructwa. Jeżeli poziom dźwigni jest niski, wzrost zadłużenia nie wpływa znacząco na wzrost prawdopodobieństwa bankructwa. Jeżeli nato- miast udział długu w strukturze kapitałowej jest znaczny, każdorazowy wzrost dźwigni finansowej ma dużo większy wpływ na koszt kapitału. Stopa oprocento- wania długu będzie wzrastać powoli w razie niskiego zadłużenia. Jeżeli jednak strukturę kapitałową zacznie cechować wyższe ryzyko finansowe, stopa procentowa zacznie szybko wzrastać [Baxter, 1967, s. 402]. W literaturze przedmiotu w zakresie kosztów trudności finansowych (kosz- tów bankructwa) można spotkać się z poglądem [Myers, 1984, s. 580–581], że przedsiębiorstwa charakteryzujące się wysokim ryzykiem finansowym powinny ograniczać zadłużenie, natomiast te o niskim ryzyku finansowym – zwiększać za- dłużenie do momentu, gdy oczekiwane koszty bankructwa skompensują korzyści podatkowe wynikające z zaciągania długu. Koszty bankructwa są wyższe w przedsiębiorstwach posiadających w swych aktywach duży udział wartości niematerialnych i prawnych. Przedsiębiorstwa ustabilizowane na rynku, posiadające większy udział rzeczowych aktywów trwa- łych, a dzięki temu o niższych kosztach bankructwa, mogą zaciągać więcej długów w stosunku do podmiotów o wysokim poziomie kosztów badań i rozwoju. Przed- siębiorstwa w dużym stopniu korzystające z kapitału obcego w celu finansowania badań i rozwoju są szczególnie narażone na koszty bankructwa w okresach nieko- rzystnej koniunktury gospodarczej [Opler, Titman, 1994, s. 1015]. Znaczenie kosztów bankructwa maleje w wypadku przedsiębiorstw będących w fazie doj- 76 rzałości, co przekłada się na wyższy poziom zadłużenia w wypadku dużych pod- miotów [Frielinghaus i in., 2005, s. 12]. Na wystąpienie bankructwa duży wpływ wywierają inwestycje. Oddziałują one na wzrost wartości aktywów przez wielkość generowanych przez przedsię- biorstwo zysków w warunkach dobrej koniunktury gospodarczej. Inwestycje mogą prowadzić również do obniżenia wartości aktywów w ich funkcji zabezpieczającej w warunkach niekorzystnej koniunktury, gdy pożyczkobiorca ma trudności z regu- lowaniem swoich zobowiązań [Titman i in., 2004, s. 166]. Ryzyko związane z re- alizowanym projektem inwestycyjnym jest wewnętrznie determinowane przez decyzje inwestycyjne podejmowane przez wszystkie przedsiębiorstwa w danej branży [Maksimovic, Zechner, 1991, s. 1619]. Znaczna część literatury poświęconej strukturze kapitałowej doszukuje się jej determinant w różnicy interesów między różnymi grupami wywierającymi wpływ na dysponowanie aktywami przedsiębiorstwa, a zwłaszcza w kosztach wynika- jących z różnicy tych interesów, określanych mianem kosztów agencji [Mehran, 1992, s. 555; Gajdka, 2002, s. 188]. Według H.E. Lelanda [1998, s. 1213] wzrost kosztów agencji ogranicza poziom zadłużenia i terminy zapadalności długu oraz wpływa na wzrost zysków w przed- siębiorstwie, natomiast według S. Datty, M. Iskander-Datty i K. Ramana [Datta i in., 2005, s. 2333] istnieje odwrotna zależność między wielkością akcji będących w posiadaniu kierownictwa przedsiębiorstwa a terminem płatności długu. Poziom zadłużenia spada wraz ze wzrostem udziału kierownictwa w kapitale własnym przedsiębiorstwa, co wiąże się z ryzykiem finansowym wynikającym z braku moż- liwości dywersyfikacji przez kierownictwo przedsiębiorstwa portfela dłużnych pa- pierów wartościowych [Friend, Lang, 1988, s. 271]. Zadłużenie rośnie zaś wraz ze wzrostem reputacji kierownictwa [Harris, Raviv, 1991, s. 328]. Menedżerowie mający wyższy udział w kapitale własnym przedsiębiorstwa preferują dług krótkoterminowy, co wiąże się z częstszymi kontrolami ze strony wierzycieli, natomiast ci o niższym udziale w kapitale własnym przedsiębiorstwa wybierają dług długoterminowy [Datta i in., 2005, s. 2348–2349]. Menedżerowie wybierają niższy poziom zadłużenia w relacji do wielkości optymalnej z uwagi na [Berger i in., 1997, s. 1411; Fosberg, 2004, s. 31–32]: redukcję ryzyka, przekładającego się na zachowanie przez nich prestiżu i utrzymanie zatrudnienia w przedsiębiorstwie, którym zarządzają, niechęć do działania pod presją związaną z zobowiązaniami finansowymi. Kierownictwo przedsiębiorstwa preferuje niższy poziom zadłużenia dla zmniej- szenia prawdopodobieństwa bankructwa [Gajdka, 2002, s. 194]. Konflikt między akcjonariuszami a kierownictwem przejawia się w sposobie redystrybucji wypra- cowanych przez przedsiębiorstwo zysków – kierownictwo preferuje reinwestycję zysków nad wypłacanie ich w formie dywidendy akcjonariuszom. Wzrost udziału długu w finansowaniu przedsiębiorstwa redukuje ten konflikt [Harris, Raviv, 1990, s. 321]. Pojawienie się kapitału obcego powoduje zmniejszenie wolnej gotówki, którą może dysponować zarząd, a wobec konieczności jej przeznaczenia na obsługę długu ma on mniejsze możliwości podejmowania decyzji niekorzystnych dla wła- ścicieli [Harris, Raviv, 1991, s. 300; Booth i in., 2001, s. 100]. 3. Determinanty struktury kapitałowej według wybranych teorii... 3.3. Determinanty struktury kapitałowej według teorii rynku niedoskonałego 77 Jeżeli zadłużenie powoduje spadek kosztów agencji między właścicielami i kierownictwem, a akcjonariusze są w stanie lepiej kontrolować zarząd, oczekuje się, że wyższemu ich udziałowi w kapitale własnym towarzyszy niższy udział długu [Gajdka, 2002, s. 201]. Jednak wyniki tego typu rozważań nie są jednoznaczne. Wyższy udział kierownictwa w kapitale własnym prowadzi do spadku zadłużenia [Agrawal, Nagarajan, 1990, s. 1325]. Według innej opinii [Mehran, 1992, s. 539] występuje dodatnia relacja między udziałem kierownictwa w kapitale własnym a wielkością kapitału obcego. Przyjmując, że strony zawartej umowy dążą do maksymalizacji swoich korzyści, zarząd przedsiębiorstwa nie zawsze działa w interesie jego właścicieli. Uwzględ- niając zachowanie kierownictwa oparte na działaniu sprzecznym z interesem wła- ścicieli przedsiębiorstwa, kapitałodawcy podejmują próby takiego kształtowania struktury kapitałowej, która z jednej strony wyeliminuje negatywne bodźce de- terminujące zachowanie zarządu, z drugiej zaś wpłynie na prawidłową wycenę emitowanych papierów wartościowych [Heinkel, 1982, s. 1141]. Koszty agencji wynikające z konfliktu między akcjonariuszami a kierownic- twem oraz między kierownictwem (akcjonariuszami) a wierzycielami przedsię- biorstwa ulegają zmianom wraz ze wzrostem udziału zadłużenia. Finansowanie kapitałem obcym z jednej strony przyczynia się do redukcji kosztów agencji wynika- jących z konfliktu między akcjonariuszami a kierownictwem, z drugiej natomiast powoduje ich wzrost w wyniku konfliktu między kierownictwem a wierzycielami przedsiębiorstwa [Gajdka, 2002, s. 223]. Ten drugi konflikt może ulec redukcji w wypadku wzrostu udziału rzeczowych aktywów trwałych stanowiących zabez- pieczenie spłaty długu. Wpływ kosztów agencji w kontekście determinant struktury kapitałowej jest uwzględniany kompleksowo jako łączny efekt oddziaływania tarczy podatkowej, kosztów bankructwa oraz kosztów agencji [Miao, 2005, s. 2621]. Optymalna struktura kapitałowa odzwierciedla te trzy czynniki [Leland, Toft, 1996, s. 987; Leland, 1998, s. 1213]. Wraz ze wzrostem zadłużenia rośnie rynkowa wartość akcji przedsiębiorstwa o wielkość tarczy podatkowej. Wartość ta ulega zmniejszeniu o wielkość kosztów bankructwa oraz kosztów agencji [Megginson, 1997, s. 338]. O ile teorie statyczne bazują na zagadnieniu optymalnej struktury kapitałowej, przy danej stałej wartości kapitału niezbędnego do finansowania przedsiębiorstwa, o tyle teorie dynamiczne, zakładając zmienność wielkości dostępnego kapitału, uwzględniają kolejność pozyskiwania różnych form finansowania w warunkach asymetrii informacyjnej. 3.3.2. Determinanty struktury kapitałowej w teoriach dynamicznych Determinanty struktury kapitałowej w teoriach asymetrii informacji Teorie struktury kapitałowej uwzględniające asymetrię informacji powstały w wy- niku włączenia do badań informacji prywatnych, posiadanych przez nieliczną grupę 78 uczestników rynku kapitałowego [Gajdka, 2002, s. 228]. Do teorii asymetrii infor- macji zalicza się teorię hierarchii źródeł finansowania oraz teorię sygnalizacji. Zgodnie z teorią hierarchii źródeł finansowania przedsiębiorstwa finansują inwestycje za pośrednictwem najtańszego dostępnego kapitału [Barclay i in., 1995, s. 12] i preferują finansowanie wewnętrzne. W pierwszej kolejności wybierają fi- nansowanie swojej działalności wewnętrznym kapitałem własnym (zyski zatrzy- mane), następnie zewnętrznym kapitałem obcym (dłużne papiery wartościowe, kapitał zamienny), a w ostateczności zewnętrznym kapitałem własnym w formie akcji [Myers, 1984, s. 581; Allen, 1993, s. 102; Fama, French, 1999, s. 1966; Cai, Ghosh, 2003, s. 20]. Wzrost asymetrii informacji powoduje wzrost zadłużenia [Harris, Raviv, 1991, s. 327]. Tymczasem przedsiębiorstwa dokonują emisji akcji, gdy asymetria infor- macji jest najniższa [Harris, Raviv, 1991, s. 330]. Ponadto emitują relatywnie więcej akcji niż dłużnych papierów wartościowych bezpośrednio przed cyklami złej ko- niunktury gospodarczej [Baker, Wurgler, 2000, s. 2219]. W literaturze przedmiotu [Allen, 1993, s. 101] uważa się, że istnieje odwrotna zależność między zadłuże- niem a rentownością przedsiębiorstwa, co podtrzymuje teorię hierarchii źródeł finansowania, wedle której dłużne papiery wartościowe emitowane są jedynie w wypadku niewystarczającej do sfinansowania inwestycji wielkości zysków za- trzymanych. Według M. Harrisa i A. Raviva [1991, s. 327] dźwignia finansowa rośnie wraz ze wzrostem rentowności przedsiębiorstwa. Asymetria informacji oraz ryzyko wpływają na długość terminu płatności długu. W wypadku przedsiębiorstw charakteryzujących się niskim ryzykiem ob- serwuje się wzrost terminu płatności długu wraz z redukcją asymetrii informacji [Berger i in., 2005, s. 2897]. Przedsiębiorstwa o wysokim ryzyku mogą korzystać z długoterminowych kredytów bankowych niezależnie od stopnia asymetrii infor- macji, wiąże się to jednak z wymogiem zabezpieczenia spłaty długu na ich majątku [Berger i in., 2005, s. 2921–2922]. Przedsiębiorstwa o wysokim ryzyku preferują finansowanie długoterminowe kosztem emisji długu krótkoterminowego w celu uniknięcia ewentualnej upadłości i konieczności nieefektywnego upłynnienia swoich aktywów [Guedes, Opler, 1996, s. 1809]. Przedsiębiorstwa charakteryzujące się wyższym poziomem asymetrii informacji emitują więcej krótkoterminowych papie- rów dłużnych [Barclay, Smith, 1995a, s. 609]. Ponadto, gdy inwestorzy są w posiada- niu jakościowo gorszych informacji na temat rzeczywistej wartości aktywów niż zarząd przedsiębiorstwa, rynkową wartość kapitału własnego spółki może cecho- wać niedoszacowanie przez rynek kapitałowy [Harris, Raviv, 1991, s. 306; Gajdka, 2002, s. 231]. Struktura kapitałowa przedsiębiorstwa zależy od preferowanego przez nie sposobu finansowania nowych projektów inwestycyjnych [Gajdka, 2002, s. 243]. Według teorii hierarchii źródeł finansowania struktura kapitałowa przedsiębior- stwa ustalana jest w sposób zmniejszający nieefektywność decyzji inwestycyjnych podejmowanych w warunkach asymetrii informacji. Asymetria informacji może przyczynić się do rezygnacji przez kierownictwo przedsiębiorstwa, działające w interesie dotychczasowych akcjonariuszy, z podjęcia efektywnych projektów 3. Determinanty struktury kapitałowej według wybranych teorii... 3.3. Determinanty struktury kapitałowej według teorii rynku niedoskonałego 79 inwestycyjnych. Działanie takie zmniejsza wartość akcji w relacji do potencjalnej wartości, jaką mogłyby one uzyskać w rezultacie usunięcia asymetrii. Asymetria informacji nie dotyczy jednak w równym stopniu wszystkich źródeł finansowania przedsiębiorstwa. Zasadniczo nie występuje ona w wypadku finansowania we- wnętrznego, w relatywnie mniejszym zakresie występuje przy emisji długu, w naj- większej zaś skali objawia się przy emisji akcji. Im niższe ryzyko przypisane do danego źródła finansowania, tym niższe prawdopodobieństwo wystąpienia asy- metrii informacji [Gajdka, 2002, s. 236–237]. Źródłem asymetrii informacji może stać się rating papierów wartościowych [Kliger, Sarig, 2000, s. 2879]. Wartość długu wzrasta w związku z ogłoszeniem ratingu dłużnych papierów wartościowych (obligacji) na poziomie wyższym od oczekiwanego, spada zaś po ogłoszeniu ratingu dłużnych papierów wartościowych na poziomie niższym od oczekiwanego. Odwrotna zależność odnosi się do właści- cielskich papierów wartościowych (akcji). Emisje papierów komercyjnych o wysokim ratingu wiążą się z ponadprzeciętnymi zyskami. Wpływ cen papierów wartościo- wych na zmiany ratingu papierów komercyjnych potwierdza związek oceny ratin- gowej z finansowaniem przedsiębiorstwa. Spadek oceny ratingowej, zwłaszcza w sytuacji wyjścia z rynku papierów komercyjnych, wpływa na spadek generowa- nych zysków [Rozeff, Nayar, 1994, s. 1431]. Uzupełnieniem teorii hierarchii źródeł finansowania jest teoria sygnalizacji, określająca reakcje rynku kapitałowego na dobór przez przedsiębiorstwa określo- nej struktury kapitałowej. Rynki kapitałowe reagują pozytywnie na ogłoszenie wzrostu zadłużenia. Wzrost cen akcji powoduje również zamiana akcji na dług oraz akcji zwykłych na akcje uprzywilejowane. Redukcja długu oraz jego zamiana na akcje skutkują spad- kiem cen walorów. Stopa zwrotu z akcji zwykłych jest negatywnie skorelowana z ogłoszeniem emisji długu zamiennego [Harris, Raviv, 1985, s. 1263; Eckbo, 1986, s. 119]. Zdaniem S.L. Sundera [1991, s. 557] ogłoszenie emisji długu nie wiąże się natomiast z wyraźną reakcją cen akcji. Całkowicie przeciwstawną opinię wyrażają E.F. Fama i K.R. French [1998, s. 841], według których wzrost zadłużenia wysyła na rynek negatywny sygnał o wartości akcji. Tymczasem według M.J. Brennana i A. Krausa [1987, s. 1226] ceny akcji negatywnie reagują na emisję nowych pa- pierów wartościowych. Przedsiębiorstwa niedoszacowane będą zwykle korzystały z wyższej dźwigni niż przedsiębiorstwa przewartościowane [Barclay i in., 1995, s. 11–12]. Menedżerowie posiadają pełniejsze informacje dotyczące przedsiębiorstwa niż inwestorzy zewnętrzni [Leland, Pyle, 1977, s. 371; Barclay, Smith, 1999, s. 11–12; Barclay, Smith, 2005, s. 11]. Spadek cen związany z ogłoszeniem emisji dodatko- wych akcji zwykłych i zamiennych papierów wartościowych może wynikać z faktu, że zarząd – posiadający pełniejszą wiedzę o rzeczywistej wartości przedsiębior- stwa niż zewnętrzni inwestorzy – przesyła na rynek sygnały o przeszacowaniu akcji zwykłych [Jensen, Pugh, 1991, s. 425]. Przy założeniu nieefektywności rynku kapitałowego, gdy ceny rynkowe in- strumentów finansowych nie w pełni odzwierciedlają wszystkie dotyczące ich 80 informacje (są jedynie wypadkową informacji publicznych, ogólnodostępnych, bę- dących w posiadaniu uczestników rynku kapitałowego), kierownictwo przedsię- biorstwa może wykorzystywać strukturę kapitałową do przesyłania na rynek infor- macji prywatnych o faktycznym stanie jednostki [Giner, Reverte, 2001, s. 294]. Im wyższa jest niepewność informacyjna dotycząca emitowanych papierów warto- ściowych, tym większe jest odchylenie ich cen [Zhang, 2006, s. 105]. Rynek kapitałowy reaguje również na wypłatę dywidendy przez spółkę. Ogłoszenie wzrostu stopy wypłat dywidendy wyraża pewność co do przyszłej ren- towności przedsiębiorstwa, co przekłada się na wzrost cen akcji, gdy tymczasem obniżenie stopy wypłat dywidendy wywoła reakcję rynku kapitałowego w postaci spadku cen akcji [Barclay i in., 1995, s. 12; Baker i in., 2002, s. 244]. Wzrost wy- płat dywidendy może być też odbierany przez rynek jako negatywny sygnał świad- czący o braku możliwości realizacji korzystnych projektów inwestycyjnych, a więc braku ekspansji działania [Jerzemowska, 1999, s. 122]. Przedsiębiorstwa niedo- szacowane charakteryzują się wyższą stopą wypłat dywidendy w stosunku do przedsiębiorstw przewartościowanych [Barclay i in., 1995, s. 12]. Wedle niektórych opinii przedsiębiorstwa dokonujące emisji dłużnych papie- rów wartościowych (obligacji) charakteryzują się wyższą stopą wypłat dywidendy niż przedsiębiorstwa korzystające wyłącznie z kredytów bankowych [Aivazian i in., 2006, s. 439]. Emisja dłużnych papierów wartościowych i związana z nią polityka dywidend przyczyniają się do zmniejszenia asymetrii informacyjnej oraz proble- mów agencyjnych w przedsiębiorstwie. Prawdopodobieństwo wypłaty dywidendy rośnie wraz ze wzrostem rentowności przedsiębiorstwa oraz maleje wraz ze wzrostem zadłużenia i możliwości przyszłego wzrostu jednostki [Aivazian i in., 2006, s. 452]. Według R.S. Hansena i C. Crutchleya [1990, s. 347] spadek zysków w przed- siębiorstwie kompensowany jest w drodze pozyskiwania zewnętrznego kapitału w formie emisji akcji zwykłych, dłużnych papierów wartościowych, kapitału za- miennego i jako taki nie jest uwarunkowany asymetrią informacji. Uważają oni, że nie ma dowodów na istnienie relacji między spadkiem zysków lub wielkością pozyskiwanych kapitałów a reakcją cen akcji na ogłoszenie o finansowaniu. Na rynkową wartość akcji może mieć wpływ zarówno polityka w zakresie kształtowania struktury kapitałowej spółki, jak i prawdopodobieństwo przejęcia nad nią kontroli przez inny podmiot. Determinanty struktury kapitałowej w pozostałych teoriach dynamicznych Do pozostałych teorii dynamicznych zalicza się: teorię konkurencji o przejęcie kontroli nad spółką, teorię sytuacji na rynku produktów i czynników produkcji teorię uwzględniającą fazy cyklu życia przedsiębiorstwa. Teoria konkurencji o przejęcie kontroli nad spółką opiera się na założeniu, że akcje przyznają ich posiadaczom prawo głosu na walnym zgromadzeniu, podczas 3. Determinanty struktury kapitałowej według wybranych teorii... 3.3. Determinanty struktury kapitałowej według teorii rynku niedoskonałego 81 gdy wierzycielskie (dłużne) papiery wartościowe nie uosabiają takiego prawa [Gajdka, 2002, s. 261]. Optymalny poziom długu równoważy prawdopodobień- stwo przejęcia przedsiębiorstwa. Prowadzi to do następujących wniosków [Israel, 1991, s. 1391]: prawdopodobieństwo przejęcia przedsiębiorstwa spada wraz ze wzrostem zadłużenia, udział akcjonariuszy w zyskach wzrasta wraz ze wzrostem zadłużenia, ceny akcji wzrastają wraz z zainicjowaniem fuzji. Duży wpływ na powodzenie transakcji fuzji lub przejęcia2 ma wielkość biorą- cych w niej udział podmiotów. W wypadku fuzji najkorzystniejsza jest sytuacja, gdy łączące się firmy mają zbliżone rozmiary [Kay, 1986, s. 204], tymczasem w wy- padku przejęcia transakcja ma największą szansę powodzenia, gdy firma przejmu- jąca, posiadająca silną pozycję w swojej branży, kupuje mniejszą firmę w ramach tej samej lub pokrewnej branży [Copeland i in., 1997, s. 404; Lewandowski, 2001, s. 235]. Prawdopodobieństwo przejęcia zależy zatem od wielkości jednostki będą- cej potencjalnym przedmiotem przejęcia: im większe jest przedsiębiorstwo, tym prawdopodobieństwo jego przejęcia jest mniejsze. Udział zarządu w kapitale własnym zależy od struktury kapitałowej, a ta determinuje zarówno prawdopodobieństwo przejęcia, jak i cenę akcji uzyskaną w ramach przejęcia oraz wartość całej spółki [Gajdka, 2002, s. 261]. Dotychczasowe kierownictwo przedsiębiorstwa ma możliwość wpływania na prawdopodobieństwo przejęcia kontroli nad spółką w drodze zmiany udziału w jej kapitale własnym [Harris, Raviv, 1991, s. 320]. Wartość spółki uzależniona jest od wyniku rywalizacji o kontrolę nad nią między dotychczasowym jej zarządem a konkurentem starającym się przejąć przedsiębiorstwo. Niższy udział kierownictwa w kapitale własnym przedsiębiorstwa, a tym samym niższa kontrola, z uwagi na mniejszą liczbę głosów na walnym zgromadzeniu, wiążą się z wyższym prawdopo- dobieństwem przejęcia spółki przez inwestorów zewnętrznych. Przedsiębiorstwa, w których właściciele większościowych pakietów akcji zasiadają w zarządzie, cha- rakteryzują się wyższą podatnością na przejęcie kontroli nad spółką [Mikkelson, Partch, 1989, s. 287–288]. Wyższy udział kapitału obcego w strukturze kapitałowej przyczynia się do spadku rentowności dla akcjonariuszy jednostki przejmującej, co przekłada się na niższe prawdopodobieństwo przejęcia przedsiębiorstwa [Israel, 1991, s. 1392]. Zadłużenie wzrasta do momentu, w którym przedsiębiorstwo staje się celem prze- jęcia przez inny podmiot, lub wraz ze wzrostem korzyści wynikających z przejęcia i z redukcją związanych z tym kosztów. Dźwignia finansowa jest negatywnie sko- relowana z prawdopodobieństwem przejęcia przedsiębiorstwa [Harris, Raviv, 1991, s. 327]. 2 Fuzja polega na łączeniu się przedsiębiorstw w celu utworzenia nowego podmiotu, przejęcie zaś – na zakupie przedsiębiorstwa w drodze nabycia pakietu kontrolnego akcji [Machała, 2005, s. 65]. 82 Optymalna struktura kapitałowa równoważy niższe prawdopodobieństwo przejęcia przedsiębiorstwa oraz wyższe korzyści akcjonariuszy spółki przejmowanej. Dlatego też przedsiębiorstwa charakteryzujące się niższym prawdopodobieństwem przejęcia korzystają z niższej dźwigni finansowej [Israel, 1991, s. 1398–1399]. Zainicjowanie przejęcia powoduje wzrost cen papierów wartościowych wyemito- wanych zarówno przez spółkę przejmowaną, jak i przez przejmującą [Israel, 1991, s. 1391]. Struktura kapitałowa może zależeć od charakterystyki produktu lub czynni- ków produkcji [Brander, Lewis, 1986, s. 956; Maksimovic, Titman, 1991, s. 194] i obejmuje nietypowość produktu lub usługi oraz siłę przetargową dostawców i pra- cowników [Gajdka, 2002, s. 271]. Przedsiębiorstwa, w wypadku których dostęp do części zamiennych i serwisu jest szczególnie istotny, a także jednostki produ- kujące wyroby nietypowe trwałego użytku, charakteryzują się niższym udziałem kapitału obcego w relacji do producentów wyrobów nietrwałych lub wytwarza- nych przez wielu wytwórców. W pewnych sytuacjach również producenci wyrobów nietrwałych lub wytwa- rzanych przez wielu wytwórców mogą charakteryzować się relatywnie niższym udziałem długu w strukturze kapitałowej. Struktura kapitałowa uzależniona jest w tym wypadku od jakości produktu. Jeżeli nawet produkcja wyrobów o wysokiej jakości będzie kosztowniejsza, to i tak może być opłacalna – pod warunkiem, że przedsiębiorstwo uzyska reputację producenta wytwarzającego wyroby wysokiej jakości. Utrata reputacji oznacza bankructwo, natomiast korzyści wytwarzania produktów o wysokiej jakości ulegają redukcji wraz ze wzrostem poziomu zadłu- żenia. Przedsiębiorstwa mogące łatwo zmieniać jakość produktów z wysokiej na niską, której ich nabywcy nie mogą rozpoznać przez konsumpcję, w swojej struk- turze powinny posiadać stosunkowo niewielki dług [Gajdka, 2002, s. 271–272]. Na strukturę kapitałową wpływa sytuacja na rynku czynników produkcji. W ramach pozyskiwania tych czynników przedsiębiorstwo musi prowadzić nego- cjacje z kontrahentami. Wynik negocjacji może być różny. Jeżeli negocjacje zakoń- czą się niepowodzeniem, koszty z tego tytułu w głównej mierze ponoszą dawcy kapitału obcego (obligatariusze). Stanowią oni dla akcjonariuszy rodzaj zabezpie- czenia przed stratami wynikającymi z negocjacji z dostawcami. Kwota zadłużenia powinna być tym wyższa, im wyższa jest siła negocjacyjna dostawców. Wyższe zadłużenie zwiększa wartość przedsiębiorstwa i pozwala uzyskać wyższy komfort w trakcie negocjacji z dostawcami. Ta sama zależność odnosi się do rynku pracy: przedsiębiorstwa o wyższym stopniu uzwiązkowienia powinny charakteryzować się wyższym poziomem zadłużenia [Ryen i in., 1997, s. 46]. Krótkookresowo przed- siębiorstwo może zamienić kapitał własny na obcy w celu uzyskania dogodniej- szych warunków w czasie rokowań z pracownikami [Perotti, Spier, 1993, s. 1131]. Operacja taka wiąże się jednak z przejściową redukcją zysku netto. Pomimo faktu, że w razie bankructwa przedsiębiorstwa roszczenia pracowników są zaspokajane w pierwszej kolejności, ich pełna realizacja może zależeć od możliwości podjęcia planowanych inwestycji. W sytuacji gdy generowany zysk kształtuje się na niskim poziomie, akcjonariusze mogą zagrozić, że nie zostaną one podjęte, jeżeli pracow- nicy nie zgodzą się na ustępstwa płacowe. Strategia taka może być z powodzeniem 3. Determinanty struktury kapitałowej według wybranych teorii... 3.3. Determinanty struktury kapitałowej według teorii rynku niedoskonałego 83 realizowana w branżach o dużych perspektywach rozwojowych [Gajdka, 2002, s. 272–273]. Podobnie jak w wypadku produktów, również przedsiębiorstwa przechodzą przez poszczególne fazy cyklu życia. W zależności od fazy, w której znajduje się przedsiębiorstwo, zmianie ulega dobór źródeł finansowania jego działalności. Poziom zadłużenia przedsiębiorstwa zmienia się w czasie. W każdym okresie przed- siębiorstwo osiąga optymalny poziom długu uwarunkowany określoną polityką finansową [Raymar, 1991, s. 327–328]. Zmianę struktury kapitałowej w czasie odzwierciedla teoria dotycząca faz cyklu życia przedsiębiorstwa. Zgodnie z teorią uwzględniającą fazy cyklu życia przedsiębiorstwa zadłuże- nie wzrasta wraz z rozwojem podmiotu i jego wychodzeniem z wczesnych faz cyklu życia, spada natomiast wraz z wchodzeniem w fazę schyłkową. Przedsiębiorstwa znajdujące się we wczesnych i końcowych fazach cyklu życia nie są w stanie spro- stać ryzyku finansowemu, podczas gdy podmioty o ustabilizowanej pozycji mogą ponieść dodatkowe ryzyko towarzyszące finansowaniu długiem. Dlatego też przed- siębiorstwa w fazie wzrostu i schyłku finansowane są kapitałem własnym, natomiast w fazie dojrzałości kapitał własny zastępowany jest kapitałem obcym [Frieling- haus i in., 2005, s. 13–14]. Przedsiębiorstwa we wczesnej fazie rozwoju (wytwarzające unikatowe pro- dukty, posiadające niski udział aktywów stanowiących zabezpieczenie lub duże możliwości przyszłego wzrostu) charakteryzują się niższym poziomem długu [Frielinghaus i in., 2005, s. 12]. Odmienne wnioski wyciągnął jednak J.R. Graham [2000, s. 1901], twierdząc, że duże przedsiębiorstwa o wysokiej płynności i gene- rowanych dochodach, a także o niskich oczekiwanych kosztach trudności finanso- wych prowadzą politykę konserwatywną, unikając nadmiernego zadłużenia (por. [Hovakimian i in., 2001, s. 1]). Wyższa rentowność daje bowiem możliwość finan- sowania kapitałem własnym wewnętrznym [Gajdka, 2002, s. 298]. Podejście takie odpowiada teorii hierarchii źródeł finansowania. Inwestycje w rzeczowe aktywa trwałe świadczą o rozwoju przedsiębiorstwa. Przedsiębiorstwa powinny korzystać z relatywnie wyższego zadłużenia przy finan- sowaniu rzeczowych aktywów trwałych oraz z kapitału własnego w wypadku fi- nansowania wartości niematerialnych i prawnych [Hovakimian i in., 2001, s. 2]. Poszczególne źródła kapitału obcego różnią się terminami płatności, umownymi ograniczeniami i klauzulami, możliwościami konwersji (zamiany) praw, pierwszeń- stwem zaspokojenia roszczeń [Barclay, Smith, 1995b, s. 899]. Zmiany w zakresie wielkości inwestycji mają bezpośredni wpływ na dobór terminu płatności długu. Wzrost inwestycji powoduje wzrost udziału krótkoterminowych form finansowa- nia obcego [Barclay i in., 2003, s. 150]. Wzrost przedsiębiorstwa przyczynia się do zmniejszenia jego zainteresowania długoterminowym kapitałem obcym [Barclay, Smith, 1995a, s. 609]. W opinii B.A. Mintona, C. Schranda i Ch. Geczy [Minton i in., 1997, s. 1323] przedsiębiorstwa, które charakteryzują się z jednej strony dogod- nymi warunkami rozwoju, z drugiej zaś większymi trudnościami w dostępie do kapitału (wyższe ograniczenia finansowe), są bardziej skłonne do korzystania z walutowych instrumentów pochodnych w celu redukcji zmian (odchyleń) w ge- 84 nerowanych zyskach. Według M. Bradleya, G.A. Jarrella i E.H. Kima [Bradley i in., 1984, s. 876] istnieje odwrotna zależność między poziomem dźwigni finansowej a zmiennością zysków. W rezultacie przedsiębiorstwa znajdujące się w fazie doj- rzałości, o bardziej przewidywalnych dochodach, powinny mieć wyższy udział zadłużenia. Zgodnie z teorią uwzględniającą fazy cyklu życia przedsiębiorstwa spółki wypłacają dywidendy wtedy, gdy udział zysków w kapitale własnym jest wysoki. Stopa wypłaty dywidendy maleje, gdy większość kapitału własnego pochodzi z emisji akcji [DeAngelo i in., 2006, s. 227]. Opisane w teoriach determinanty struktury kapitałowej wywierają określony wpływ na dobór źródeł finansowania przedsiębiorstwa. Weryfikacja tego oddziały- wania dokonana zostanie na podstawie formuły szacowania wpływu czynników na strukturę kapitałową z uwzględnieniem wieloaspektowości ich cech. Czynniki wpływające na strukturę kapitałową stanowią przedmiot badań em- pirycznych. W tabeli 3.1 zaprezentowano zestawienie wyników tego typu badań przeprowadzonych przez różnych autorów. Tabela 3.1. Determinanty struktury kapitałowej według różnych autorów Charakterystyka BJK CN FH/FL GLC LM KEST KS MAR TW Zmienność (dochodów i przepływów finansowych) Prawdopodobieństwo bankructwa Środki trwałe Nieodsetkowa tarcza podatkowa Wydatki na reklamę Wydatki na badania i rozwój Rentowność Możliwości wzrostu Wielkość przedsiębiorstwa Przepływy pieniężne Nietypowość produktu + – – – + – + – + + – – + – – + – + – – – – + – – + + – + – – – – – Legenda do tabeli: BJK [Bradley i in., 1984]; CN [Chaplinsky, Niehaus, 1990]; FH [Friend, Hasbrouck, 1988]; FL [Friend, Lang, 1988]; GLC [Gonedes i in., 1988]; LM [Long, Malitz, 1985]; KEST [Kester, 1986]; KS [Kim, Sorensen, 1986]; MAR [Marsh, 1982]; TW [Titman, Wessels, 1988]. Źródło: [Harris, Raviv, 1991, s. 336]. 3. Determinanty struktury kapitałowej według wybranych teorii... 3.3. Determinanty struktury kapitałowej według teorii rynku niedoskonałego 85 Wyniki badań empirycznych nad czynnikami kształtującymi strukturę kapita- łową różnią się między sobą, generalnie jednak potwierdzają tezę, że dźwignia fi- nansowa rośnie wraz ze środkami trwałymi, z nieodsetkową tarczą podatkową, możliwościami wzrostu i wielkością przedsiębiorstwa, maleje zaś wraz ze zmien- nością dochodów i przepływów finansowych, z prawdopodobieństwem bankructwa, rentownością oraz nietypowością produktu. Bibliografia Literatura Aczel A.D. [2005], Statystyka w zarządzaniu, Warszawa. Adamczyk J. [2006], Zestawienie zmian w kapitale (funduszu) własnym, [w:] Zamknięcie roku 2006, „Rachunkowość”. Agrawal A., Knoeber Ch.R. [1996], Firm performance and mechanisms to control agency problems between managers and shareholders, „Journal of Financial and Quantitative Analysis”, t. 31, nr 3. Agrawal A., Nagarajan N.J. [1990], Corporate capital structure, agency costs, and ownership control: the case of all-equity firms, „Journal of Finance”, t. 45, nr 4. Aivazian V.A. i in. [2006], Dividend smoothing and debt ratings, „Journal of Financial Quantitative Analysis”, t. 41, nr 2. Akhtar S. [2005], The determinants of capital structure for Australian multinational and domestic corpo- rations, „Australian Journal of Management”, t. 30, nr 2. Allen D.E. [1991], The determinants of the capital structure of listed Australian companies: the financial manager’s perspective, „Australian Journal of Management”, t. 16, nr 2. Allen D.E. [1993], The pecking-order hypothesis: Australian evidence, „Applied Financial Economics”, t. 3, nr 2. Allen D.E., Mizuno H. [1989], The determinants of corporate capital structures: Japanese evidence, „Applied Economics”, t. 21, nr 5. Alpert M., Peterson R.A. [1972], On the interpretation of canonical analysis, „Journal of Marketing Re- search”, t. 9, nr 2. Altkorn J., Kramer T. (red.) [1998], Leksykon marketingu, Warszawa. Ang J.S. i in. [2000], Agency costs and ownership structure, „Journal of Finance”, t. 55, nr 1. Antkiewicz S. [2002], Akcje i obligacje w finansowaniu przedsiębiorstw, Warszawa. Baker H.K. i in. [2002], Revisiting the dividend puzzle: do all of the pieces now fit?, „Review of Financial Economics”, t. 11, nr 4. Baker M., Wurgler J. [2000], The equity share in new issues and aggregate stock returns, „Journal of Finance”, t. 55, nr 5. Baker M., Wurgler J. [2002], Market timing and capital structure, „Journal of Finance”, t. 57, nr 1. Bancel F., Mittoo U.R. [2004], Cross-country determinants of capital structure choice: a survey of European firms, „Financial Management”, t. 33, nr 4. Barclay M.J., Smith C.W. [1995a], The maturity structure of corporate debt, „Journal of Finance”, t. 50, nr 2. Barclay M.J., Smith C.W. [1995b], The priority structure of corporate liabilities, „Journal of Finance”, t. 50, nr 3. Barclay M.J., Smith C.W. [1999], The capital structure puzzle: another look at the evidence, „Journal of Applied Corporate Finance”, t. 12, nr 1. 165 Barclay M.J., Smith C.W. [2005], The capital structure puzzle: the evidence revisited, „Journal of Applied Corporate Finance”, t. 17, nr 1. Barclay M.J. i in. [1995], The determinants of corporate leverage and dividend policies, „Journal of Applied Corporate Finance”, t. 7, nr 4. Barclay M.J. i in. [2003], The joint determination of leverage and maturity, „Journal of Corporate Finance”, t. 9, nr 2. Barclay M.J. i in. [2006], On the debt capacity of growth options, „Journal of Business”, t. 79, nr 1. Barnea A. i in. [1981], Market imperfections, agency problems, and capital structure: a review, „Financial Management”, t. 10, nr 2. Baxter N.D. [1967], Leverage, risk of ruin, and the cost of capital, „Journal of Finance”, t. 22, nr 3. Bayless M.E., Diltz J.D. [1994], Securities offerings and capital structure theory, „Journal of Business Finance Accounting”, t. 21, nr 1. Begg D. i in. [2003a], Ekonomia. Makroekonomia, Warszawa. Begg D. i in. [2003b], Ekonomia. Mikroekonomia, Warszawa. Bek-Gaik B. [2001], Interakcje decyzji inwestycyjnych i finansowych w procesie budżetowania kapitałowego, [w:] Zarządzanie finansami. Cele, organizacja, narzędzia, red. D. Zarzecki, t. 2, Warszawa. B
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Determinanty struktury kapitałowej przedsiębiorstwa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: